حَدَّثَنَا أَبُو الْوَلِيدِ، قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ جَامِعِ بْنِ شَدَّادٍ، عَنْ عَامِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ قُلْتُ لِلزُّبَيْرِ إِنِّي لاَ أَسْمَعُكَ تُحَدِّثُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَمَا يُحَدِّثُ فُلاَنٌ وَفُلاَنٌ. قَالَ أَمَا إِنِّي لَمْ أُفَارِقْهُ وَلَكِنْ سَمِعْتُهُ يَقُولُ " مَنْ كَذَبَ عَلَىَّ فَلْيَتَبَوَّأْ مَقْعَدَهُ مِنَ النَّارِ ".
Abdulloh ibn Zubayr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Men otamga: «Men sizdan Rasululloh ﷺ ning hadislarini falonchidan eshitganimdek eshitmayapman?» — dedim. Zubayr: «Men doimo u zot bilan birga edim va u zotning: ‹Kim menga (atayin) yolgʻon nisbat bersa, doʻzaxdan joyini egallasin!› deganlarini eshitganman», — dedi.Абдуллоҳ ибн Зубайр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Мен отамга: «Мен сиздан Расулуллоҳ ﷺ нинг ҳадисларини фалончидан эшитганимдек эшитмаяпман?» — дедим. Зубайр: «Мен доимо у зот билан бирга эдим ва у зотнинг: ‹Ким менга (атайин) ёлғон нисбат берса, дўзахдан жойини эгалласин!› деганларини эшитганман», — деди.
حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، قَالَ حَدَّثَنِي ابْنُ شِهَابٍ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ ـ رضى الله عنهما ـ أَنَّهُ حَدَّثَهُ أَنَّ رَجُلاً مِنَ الأَنْصَارِ خَاصَمَ الزُّبَيْرَ عِنْدَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي شِرَاجِ الْحَرَّةِ الَّتِي يَسْقُونَ بِهَا النَّخْلَ فَقَالَ الأَنْصَارِيُّ سَرِّحِ الْمَاءَ يَمُرُّ فَأَبَى عَلَيْهِ، فَاخْتَصَمَا عِنْدَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لِلزُّبَيْرِ " اسْقِ يَا زُبَيْرُ، ثُمَّ أَرْسِلِ الْمَاء إِلَى جَارِكَ ". فَغَضِبَ الأَنْصَارِيُّ، فَقَالَ أَنْ كَانَ ابْنَ عَمَّتِكَ. فَتَلَوَّنَ وَجْهُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ قَالَ " اسْقِ يَا زُبَيْرُ، ثُمَّ احْبِسِ الْمَاءَ، حَتَّى يَرْجِعَ إِلَى الْجَدْرِ ". فَقَالَ الزُّبَيْرُ وَاللَّهِ إِنِّي لأَحْسِبُ هَذِهِ الآيَةَ نَزَلَتْ فِي ذَلِكَ [quran sura="4" aya_start="65" aya_end="65"]{فَلاَ وَرَبِّكَ لاَ يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيمَا شَجَرَ بَيْنَهُمْ}.
Abdulloh ibn Zubayr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Bir ansoriy kishi Paygʻambar ﷺ ning huzurida Zubayr bilan — xurmozorlarni sugʻorishda ishlatiladigan Harra ariqlari haqida — janjallashdi. Ansoriy kishi Zubayrga: «Suvni (mening yerimga ham) oqizib yubor», — dedi, lekin Zubayr rad etdi. Bas, ish Paygʻambar ﷺ ning oldiga keltirildi va u zot Zubayrga: «Ey Zubayr! (Avval oʻz yeringni) sugʻor, soʻng suvni qoʻshning(ning yeri)ga oqizib yubor», — dedilar. Shunda ansoriy gʻazablandi va Paygʻambar ﷺ ga: «(Bu) — u (Zubayr) sizning ammangizning oʻgʻli boʻlgani uchunmi?» — dedi. Shunda Allohning Rasuli ﷺ ning yuzi (gʻazabdan) oʻzgardi va u zot: «Ey Zubayr! (Oʻz yeringni) sugʻor, soʻng suvni — to u daraxtlar atrofidagi (chuqurchalar orasidagi) devorchalarga yetguncha — (oʻz yeringda) ushlab tur», — dedilar. Zubayr: «Allohga qasamki, menimcha, mana bu oyat shu munosabat bilan nozil boʻldi», — dedi: ‹Yoʻq, Robbingga qasamki, ular — oʻz orasidagi nizolarda seni hakam qilmaguncha va soʻng sening hukmingdan — koʻngillarida hech bir torlik (norozilik) topmay, (unga) toʻliq taslim boʻlmaguncha — (haqiqiy) moʻmin boʻlmaydi› (Niso, 65).Абдуллоҳ ибн Зубайр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Бир ансорий киши Пайғамбар ﷺ нинг ҳузурида Зубайр билан — хурмозорларни суғоришда ишлатиладиган Ҳарра ариқлари ҳақида — жанжаллашди. Ансорий киши Зубайрга: «Сувни (менинг еримга ҳам) оқизиб юбор», — деди, лекин Зубайр рад этди. Бас, иш Пайғамбар ﷺ нинг олдига келтирилди ва у зот Зубайрга: «Эй Зубайр! (Аввал ўз ерингни) суғор, сўнг сувни қўшнинг(нинг ери)га оқизиб юбор», — дедилар. Шунда ансорий ғазабланди ва Пайғамбар ﷺ га: «(Бу) — у (Зубайр) сизнинг аммангизнинг ўғли бўлгани учунми?» — деди. Шунда Аллоҳнинг Расули ﷺ нинг юзи (ғазабдан) ўзгарди ва у зот: «Эй Зубайр! (Ўз ерингни) суғор, сўнг сувни — то у дарахтлар атрофидаги (чуқурчалар орасидаги) деворчаларга етгунча — (ўз ерингда) ушлаб тур», — дедилар. Зубайр: «Аллоҳга қасамки, менимча, мана бу оят шу муносабат билан нозил бўлди», — деди: ‹Йўқ, Роббингга қасамки, улар — ўз орасидаги низоларда сени ҳакам қилмагунча ва сўнг сенинг ҳукмингдан — кўнгилларида ҳеч бир торлик (норозилик) топмай, (унга) тўлиқ таслим бўлмагунча — (ҳақиқий) мўмин бўлмайди› (Нисо, 65).
حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، قَالَ قُلْتُ لأَبِي أُسَامَةَ أَحَدَّثَكُمْ هِشَامُ بْنُ عُرْوَةَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ قَالَ لَمَّا وَقَفَ الزُّبَيْرُ يَوْمَ الْجَمَلِ دَعَانِي، فَقُمْتُ إِلَى جَنْبِهِ فَقَالَ يَا بُنَىِّ، إِنَّهُ لاَ يُقْتَلُ الْيَوْمَ إِلاَّ ظَالِمٌ أَوْ مَظْلُومٌ، وَإِنِّي لاَ أُرَانِي إِلاَّ سَأُقْتَلُ الْيَوْمَ مَظْلُومًا، وَإِنَّ مِنْ أَكْبَرِ هَمِّي لَدَيْنِي، أَفَتُرَى يُبْقِي دَيْنُنَا مِنْ مَالِنَا شَيْئًا فَقَالَ يَا بُنَىِّ بِعْ مَالَنَا فَاقْضِ دَيْنِي. وَأَوْصَى بِالثُّلُثِ، وَثُلُثِهِ لِبَنِيهِ، يَعْنِي عَبْدَ اللَّهِ بْنَ الزُّبَيْرِ يَقُولُ ثُلُثُ الثُّلُثِ، فَإِنْ فَضَلَ مِنْ مَالِنَا فَضْلٌ بَعْدَ قَضَاءِ الدَّيْنِ شَىْءٌ فَثُلُثُهُ لِوَلَدِكَ. قَالَ هِشَامٌ وَكَانَ بَعْضُ وَلَدِ عَبْدِ اللَّهِ قَدْ وَازَى بَعْضَ بَنِي الزُّبَيْرِ خُبَيْبٌ وَعَبَّادٌ، وَلَهُ يَوْمَئِذٍ تِسْعَةُ بَنِينَ وَتِسْعُ بَنَاتٍ. قَالَ عَبْدُ اللَّهِ فَجَعَلَ يُوصِينِي بِدَيْنِهِ وَيَقُولُ يَا بُنَىِّ، إِنْ عَجَزْتَ عَنْهُ فِي شَىْءٍ فَاسْتَعِنْ عَلَيْهِ مَوْلاَىَ. قَالَ فَوَاللَّهِ مَا دَرَيْتُ مَا أَرَادَ حَتَّى قُلْتُ يَا أَبَتِ مَنْ مَوْلاَكَ قَالَ اللَّهُ. قَالَ فَوَاللَّهِ مَا وَقَعْتُ فِي كُرْبَةٍ مِنْ دَيْنِهِ إِلاَّ قُلْتُ يَا مَوْلَى الزُّبَيْرِ، اقْضِ عَنْهُ دَيْنَهُ. فَيَقْضِيهِ، فَقُتِلَ الزُّبَيْرُ ـ رضى الله عنه ـ وَلَمْ يَدَعْ دِينَارًا وَلاَ دِرْهَمًا، إِلاَّ أَرَضِينَ مِنْهَا الْغَابَةُ، وَإِحْدَى عَشْرَةَ دَارًا بِالْمَدِينَةِ، وَدَارَيْنِ بِالْبَصْرَةِ، وَدَارًا بِالْكُوفَةِ، وَدَارًا بِمِصْرَ. قَالَ وَإِنَّمَا كَانَ دَيْنُهُ الَّذِي عَلَيْهِ أَنَّ الرَّجُلَ كَانَ يَأْتِيهِ بِالْمَالِ فَيَسْتَوْدِعُهُ إِيَّاهُ فَيَقُولُ الزُّبَيْرُ لاَ وَلَكِنَّهُ سَلَفٌ، فَإِنِّي أَخْشَى عَلَيْهِ الضَّيْعَةَ، وَمَا وَلِيَ إِمَارَةً قَطُّ وَلاَ جِبَايَةَ خَرَاجٍ وَلاَ شَيْئًا، إِلاَّ أَنْ يَكُونَ فِي غَزْوَةٍ مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَوْ مَعَ أَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ وَعُثْمَانَ ـ رضى الله عنهم ـ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الزُّبَيْرِ فَحَسَبْتُ مَا عَلَيْهِ مِنَ الدَّيْنِ فَوَجَدْتُهُ أَلْفَىْ أَلْفٍ وَمِائَتَىْ أَلْفٍ قَالَ فَلَقِيَ حَكِيمُ بْنُ حِزَامٍ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ الزُّبَيْرِ فَقَالَ يَا ابْنَ أَخِي، كَمْ عَلَى أَخِي مِنَ الدَّيْنِ فَكَتَمَهُ. فَقَالَ مِائَةُ أَلْفٍ. فَقَالَ حَكِيمٌ وَاللَّهِ مَا أُرَى أَمْوَالَكُمْ تَسَعُ لِهَذِهِ. فَقَالَ لَهُ عَبْدُ اللَّهِ أَفَرَأَيْتَكَ إِنْ كَانَتْ أَلْفَىْ أَلْفٍ وَمِائَتَىْ أَلْفٍ قَالَ مَا أُرَاكُمْ تُطِيقُونَ هَذَا، فَإِنْ عَجَزْتُمْ عَنْ شَىْءٍ مِنْهُ فَاسْتَعِينُوا بِي. قَالَ وَكَانَ الزُّبَيْرُ اشْتَرَى الْغَابَةَ بِسَبْعِينَ وَمِائَةِ أَلْفٍ، فَبَاعَهَا عَبْدُ اللَّهِ بِأَلْفِ أَلْفٍ وَسِتِّمِائَةِ أَلْفٍ ثُمَّ قَامَ فَقَالَ مَنْ كَانَ لَهُ عَلَى الزُّبَيْرِ حَقٌّ فَلْيُوَافِنَا بِالْغَابَةِ، فَأَتَاهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ، وَكَانَ لَهُ عَلَى الزُّبَيْرِ أَرْبَعُمِائَةِ أَلْفٍ فَقَالَ لِعَبْدِ اللَّهِ إِنْ شِئْتُمْ تَرَكْتُهَا لَكُمْ. قَالَ عَبْدُ اللَّهِ لاَ. قَالَ فَإِنْ شِئْتُمْ جَعَلْتُمُوهَا فِيمَا تُؤَخِّرُونَ إِنْ أَخَّرْتُمْ. فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ لاَ. قَالَ قَالَ فَاقْطَعُوا لِي قِطْعَةً. فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ لَكَ مِنْ هَا هُنَا إِلَى هَا هُنَا. قَالَ فَبَاعَ مِنْهَا فَقَضَى دَيْنَهُ فَأَوْفَاهُ، وَبَقِيَ مِنْهَا أَرْبَعَةُ أَسْهُمٍ وَنِصْفٌ، فَقَدِمَ عَلَى مُعَاوِيَةَ وَعِنْدَهُ عَمْرُو بْنُ عُثْمَانَ وَالْمُنْذِرُ بْنُ الزُّبَيْرِ وَابْنُ زَمْعَةَ فَقَالَ لَهُ مُعَاوِيَةُ كَمْ قُوِّمَتِ الْغَابَةُ قَالَ كُلُّ سَهْمٍ مِائَةَ أَلْفٍ. قَالَ كَمْ بَقِيَ قَالَ أَرْبَعَةُ أَسْهُمٍ وَنِصْفٌ. قَالَ الْمُنْذِرُ بْنُ الزُّبَيْرِ قَدْ أَخَذْتُ سَهْمًا بِمِائَةِ أَلْفٍ. قَالَ عَمْرُو بْنُ عُثْمَانَ قَدْ أَخَذْتُ سَهْمًا بِمِائَةِ أَلْفٍ. وَقَالَ ابْنُ زَمْعَةَ قَدْ أَخَذْتُ سَهْمًا بِمِائَةِ أَلْفٍ. فَقَالَ مُعَاوِيَةُ كَمْ بَقِيَ فَقَالَ سَهْمٌ وَنِصْفٌ. قَالَ أَخَذْتُهُ بِخَمْسِينَ وَمِائَةِ أَلْفٍ. قَالَ وَبَاعَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ نَصِيبَهُ مِنْ مُعَاوِيَةَ بِسِتِّمِائَةِ أَلْفٍ، فَلَمَّا فَرَغَ ابْنُ الزُّبَيْرِ مِنْ قَضَاءِ دَيْنِهِ قَالَ بَنُو الزُّبَيْرِ اقْسِمْ بَيْنَنَا مِيرَاثَنَا. قَالَ لاَ، وَاللَّهِ لاَ أَقْسِمُ بَيْنَكُمْ حَتَّى أُنَادِيَ بِالْمَوْسِمِ أَرْبَعَ سِنِينَ أَلاَ مَنْ كَانَ لَهُ عَلَى الزُّبَيْرِ دَيْنٌ فَلْيَأْتِنَا فَلْنَقْضِهِ. قَالَ فَجَعَلَ كَلَّ سَنَةٍ يُنَادِي بِالْمَوْسِمِ، فَلَمَّا مَضَى أَرْبَعُ سِنِينَ قَسَمَ بَيْنَهُمْ قَالَ فَكَانَ لِلزُّبَيْرِ أَرْبَعُ نِسْوَةٍ، وَرَفَعَ الثُّلُثَ، فَأَصَابَ كُلَّ امْرَأَةٍ أَلْفُ أَلْفٍ وَمِائَتَا أَلْفٍ، فَجَمِيعُ مَالِهِ خَمْسُونَ أَلْفَ أَلْفٍ وَمِائَتَا أَلْفٍ.
Abdulloh ibn Zubayr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Zubayr Jamal jangida (oʻrnidan) turganda, u meni chaqirdi va men uning yonida turdim; u menga: «Ey oʻgʻlim! Bugun (kimdir) — yo zolim, yo mazlum sifatida — oʻldiriladi. Men oʻzimni mazlum sifatida oʻldirilaman deb koʻraman. Eng katta tashvishim — qarzlarim. Sen nima deb oʻylaysan, agar qarzlarni toʻlasak, pulimizdan bizga biror narsa qoladimi?» — dedi. Zubayr qoʻshdi: «Ey oʻgʻlim! Mulkimizni sotib, qarzlarimni toʻla». Soʻng Zubayr mulkining uchdan birini vasiyat qildi va oʻsha (uchdan bir) qismning uchdan birini oʻgʻillariga — yaʼni Abdullohning oʻgʻillariga — vasiyat qildi. U: «Uchdan birning uchdan biri. Agar qarzlar toʻlangandan keyin biror mulk qolsa, (qolganning uchdan birining) uchdan biri sening oʻgʻillaringga berilsin», — dedi (Rivoyatchi Hishom qoʻshdi: «Abdullohning baʼzi oʻgʻillari Zubayrning oʻgʻillari bilan tengdosh edi — masalan, Xubayb va Abbos. Abdullohning oʻshanda toʻqqiz oʻgʻli va toʻqqiz qizi bor edi»). (Rivoyatchi Abdulloh qoʻshdi:) Otam (Zubayr) — qarzlariga eʼtiborimni qaratib: «Agar sen qarzlarning bir qismini toʻlay olmasang, mening Xojam (Mavlom)dan yordam soʻra», — der edi. Allohga qasamki! Men — ‹Otajon! Sizning Xojangiz kim?› — deb soʻragunimcha, u nimani nazarda tutganini tushunmadim. U: «Alloh (mening Xojam)», — dedi. Allohga qasamki, qachon men uning qarzlari borasida biror qiyinchilikka duch kelsam, ‹Ey Zubayrning Xojasi! Uning qarzini uning nomidan toʻla›, — der edim va Alloh (menga) uni toʻlashga (yordam berardi). Zubayr — na dinor, na dirham qoldirib (vafot etdi); faqat ikki parcha yer — biri Gʻoba (deb atalardi), Madinada oʻn bitta uy, Basrada ikkita, Kufada bitta va Misrda bitta (uy) qoldirdi. Aslida, uning zimmasidagi qarzning manbai shuki — agar kimdir unga biror pulni omonat (sifatida saqlash) uchun keltirsa, Zubayr: ‹Yoʻq, (men uni omonat sifatida saqlamayman), balki uni qarz sifatida olaman — chunki men uning yoʻqolib qolishidan qoʻrqaman›, — der edi. Zubayr hech qachon hokim yoki xiroj (soliq) yigʻuvchi yoki shunga oʻxshash biror (lavozimga) tayinlanmagan edi; balki u oʻz molini — Paygʻambar ﷺ, Abu Bakr, Umar va Usmon bilan birga ishtirok etgan muqaddas janglarda (qoʻlga kiritgan oʻljadan) — toʻplagan edi. (Abdulloh ibn Zubayr qoʻshdi:) Men uning qarzini sanaganimda, u ikki million ikki yuz ming (dirham) boʻlib chiqdi. (Rivoyatchi qoʻshdi:) Hakim ibn Hizom Abdulloh ibn Zubayrni uchratib: «Ey jiyanim! Akamning qarzi qancha?» — deb soʻradi. Abdulloh uni sir saqlab: «Yuz ming», — dedi. Hakim: «Allohga qasamki! Menimcha, mulking buni qoplamaydi», — dedi. Shunda Abdulloh unga: «Agar u ikki million ikki yuz ming boʻlsachi?» — dedi. Hakim: «Menimcha, sen buni toʻlay olmaysan; bas, agar uning hammasini toʻlay olmasang, men senga yordam beraman», — dedi. Zubayr Gʻobani allaqachon bir yuz yetmish mingga sotib olgan edi. Abdulloh uni bir million olti yuz mingga sotdi. Soʻng u odamlarni chaqirib: «Zubayrda biror pul haqqi (talabi) boʻlgan har bir kishi bizning oldimizga — Gʻobaga kelsin», — dedi. Uning oldiga Abdulloh ibn Jaʼfar keldi — Zubayr unga toʻrt yuz ming qarzdor edi. U Abdulloh ibn Zubayrga: «Agar xohlasang, men senga qarzni kechaman», — dedi. Abdulloh (ibn Zubayr): «Yoʻq», — dedi. Soʻng Ibn Jaʼfar: «Agar xohlasang, (toʻlovni) keyinga qoldirishing mumkin», — dedi. Ibn Zubayr: «Yoʻq», — dedi. Abdulloh ibn Jaʼfar: «Unday boʻlsa, menga bir parcha yer ber», — dedi. Abdulloh ibn Zubayr (unga): «Mana shu joydan mana shu joygacha boʻlgan yer — seniki», — dedi. Bas, Abdulloh ibn Zubayr mulkning (jumladan uylarning) baʼzilarini sotib, qarzini toʻliq toʻladi va yerdan (yaʼni Gʻobadan) toʻrt yarim ulushni saqlab qoldi. Soʻng u Muoviyaning oldiga bordi — Amr ibn Usmon, Munzir ibn Zubayr va Ibn Zamʼa u bilan oʻtirgan edi. Muoviya: «Gʻobani qancha narxga baholading?» — dedi. U: «Har bir ulushni yuz mingga», — dedi. Muoviya: «Necha ulush qolgan?» — dedi. Abdulloh: «Toʻrt yarim ulush», — dedi. Munzir ibn Zubayr: «Men bir ulushni yuz mingga sotib olmoqchiman», — dedi. Amr ibn Usmon: «Men bir ulushni yuz mingga sotib olmoqchiman», — dedi. Ibn Zamʼa: «Men bir ulushni yuz mingga sotib olmoqchiman», — dedi. Muoviya: «Endi qancha qoldi?» — dedi. Abdulloh: «Bir yarim ulush», — dedi. Muoviya: «Men uni bir yuz ellik mingga sotib olmoqchiman», — dedi. Abdulloh oʻz ulushini (ham) Muoviyaga olti yuz mingga sotdi. Ibn Zubayr barcha qarzlarni toʻlab boʻlganda, Zubayrning oʻgʻillari unga: «Merosimizni biz orasida taqsimla», — dedi. U: «Yoʻq, Allohga qasamki, men — toʻrtta ketma-ket haj mavsumida: ‹Zubayrda pul haqqi boʻlganlar kelsin — biz ularga qarzini toʻlaylik›, — deb eʼlon qilmagunimcha — uni sizlar orasida taqsimlamayman», — dedi. Bas, u har haj mavsumida buni ommaga eʼlon qila boshladi va toʻrt yil oʻtganda, merosni vorislar orasida taqsimladi. Zubayrning toʻrtta xotini bor edi va mulkning uchdan biri (vasiyat boʻyicha) chiqarib tashlangandan keyin, uning har bir xotini bir million ikki yuz ming (dirham) oldi. Demak, uning mulkining umumiy miqdori ellik million ikki yuz ming (dirham) edi.Абдуллоҳ ибн Зубайр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Зубайр Жамал жангида (ўрнидан) турганда, у мени чақирди ва мен унинг ёнида турдим; у менга: «Эй ўғлим! Бугун (кимдир) — ё золим, ё мазлум сифатида — ўлдирилади. Мен ўзимни мазлум сифатида ўлдириламан деб кўраман. Энг катта ташвишим — қарзларим. Сен нима деб ўйлайсан, агар қарзларни тўласак, пулимиздан бизга бирор нарса қоладими?» — деди. Зубайр қўшди: «Эй ўғлим! Мулкимизни сотиб, қарзларимни тўла». Сўнг Зубайр мулкининг учдан бирини васият қилди ва ўша (учдан бир) қисмнинг учдан бирини ўғилларига — яъни Абдуллоҳнинг ўғилларига — васият қилди. У: «Учдан бирнинг учдан бири. Агар қарзлар тўлангандан кейин бирор мулк қолса, (қолганнинг учдан бирининг) учдан бири сенинг ўғилларингга берилсин», — деди (Ривоятчи Ҳишом қўшди: «Абдуллоҳнинг баъзи ўғиллари Зубайрнинг ўғиллари билан тенгдош эди — масалан, Хубайб ва Аббос. Абдуллоҳнинг ўшанда тўққиз ўғли ва тўққиз қизи бор эди»). (Ривоятчи Абдуллоҳ қўшди:) Отам (Зубайр) — қарзларига эътиборимни қаратиб: «Агар сен қарзларнинг бир қисмини тўлай олмасанг, менинг Хожам (Мавлом)дан ёрдам сўра», — дер эди. Аллоҳга қасамки! Мен — ‹Отажон! Сизнинг Хожангиз ким?› — деб сўрагунимча, у нимани назарда тутганини тушунмадим. У: «Аллоҳ (менинг Хожам)», — деди. Аллоҳга қасамки, қачон мен унинг қарзлари борасида бирор қийинчиликка дуч келсам, ‹Эй Зубайрнинг Хожаси! Унинг қарзини унинг номидан тўла›, — дер эдим ва Аллоҳ (менга) уни тўлашга (ёрдам берарди). Зубайр — на динор, на дирҳам қолдириб (вафот этди); фақат икки парча ер — бири Ғоба (деб аталарди), Мадинада ўн битта уй, Басрада иккита, Куфада битта ва Мисрда битта (уй) қолдирди. Аслида, унинг зиммасидаги қарзнинг манбаи шуки — агар кимдир унга бирор пулни омонат (сифатида сақлаш) учун келтирса, Зубайр: ‹Йўқ, (мен уни омонат сифатида сақламайман), балки уни қарз сифатида оламан — чунки мен унинг йўқолиб қолишидан қўрқаман›, — дер эди. Зубайр ҳеч қачон ҳоким ёки хирож (солиқ) йиғувчи ёки шунга ўхшаш бирор (лавозимга) тайинланмаган эди; балки у ўз молини — Пайғамбар ﷺ, Абу Бакр, Умар ва Усмон билан бирга иштирок этган муқаддас жангларда (қўлга киритган ўлжадан) — тўплаган эди. (Абдуллоҳ ибн Зубайр қўшди:) Мен унинг қарзини санаганимда, у икки миллион икки юз минг (дирҳам) бўлиб чиқди. (Ривоятчи қўшди:) Ҳаким ибн Ҳизом Абдуллоҳ ибн Зубайрни учратиб: «Эй жияним! Акамнинг қарзи қанча?» — деб сўради. Абдуллоҳ уни сир сақлаб: «Юз минг», — деди. Ҳаким: «Аллоҳга қасамки! Менимча, мулкинг буни қопламайди», — деди. Шунда Абдуллоҳ унга: «Агар у икки миллион икки юз минг бўлсачи?» — деди. Ҳаким: «Менимча, сен буни тўлай олмайсан; бас, агар унинг ҳаммасини тўлай олмасанг, мен сенга ёрдам бераман», — деди. Зубайр Ғобани аллақачон бир юз етмиш мингга сотиб олган эди. Абдуллоҳ уни бир миллион олти юз мингга сотди. Сўнг у одамларни чақириб: «Зубайрда бирор пул ҳаққи (талаби) бўлган ҳар бир киши бизнинг олдимизга — Ғобага келсин», — деди. Унинг олдига Абдуллоҳ ибн Жаъфар келди — Зубайр унга тўрт юз минг қарздор эди. У Абдуллоҳ ибн Зубайрга: «Агар хоҳласанг, мен сенга қарзни кечаман», — деди. Абдуллоҳ (ибн Зубайр): «Йўқ», — деди. Сўнг Ибн Жаъфар: «Агар хоҳласанг, (тўловни) кейинга қолдиришинг мумкин», — деди. Ибн Зубайр: «Йўқ», — деди. Абдуллоҳ ибн Жаъфар: «Ундай бўлса, менга бир парча ер бер», — деди. Абдуллоҳ ибн Зубайр (унга): «Мана шу жойдан мана шу жойгача бўлган ер — сеники», — деди. Бас, Абдуллоҳ ибн Зубайр мулкнинг (жумладан уйларнинг) баъзиларини сотиб, қарзини тўлиқ тўлади ва ердан (яъни Ғобадан) тўрт ярим улушни сақлаб қолди. Сўнг у Муовиянинг олдига борди — Амр ибн Усмон, Мунзир ибн Зубайр ва Ибн Замъа у билан ўтирган эди. Муовия: «Ғобани қанча нархга баҳоладинг?» — деди. У: «Ҳар бир улушни юз мингга», — деди. Муовия: «Неча улуш қолган?» — деди. Абдуллоҳ: «Тўрт ярим улуш», — деди. Мунзир ибн Зубайр: «Мен бир улушни юз мингга сотиб олмоқчиман», — деди. Амр ибн Усмон: «Мен бир улушни юз мингга сотиб олмоқчиман», — деди. Ибн Замъа: «Мен бир улушни юз мингга сотиб олмоқчиман», — деди. Муовия: «Энди қанча қолди?» — деди. Абдуллоҳ: «Бир ярим улуш», — деди. Муовия: «Мен уни бир юз эллик мингга сотиб олмоқчиман», — деди. Абдуллоҳ ўз улушини (ҳам) Муовияга олти юз мингга сотди. Ибн Зубайр барча қарзларни тўлаб бўлганда, Зубайрнинг ўғиллари унга: «Меросимизни биз орасида тақсимла», — деди. У: «Йўқ, Аллоҳга қасамки, мен — тўртта кетма-кет ҳаж мавсумида: ‹Зубайрда пул ҳаққи бўлганлар келсин — биз уларга қарзини тўлайлик›, — деб эълон қилмагунимча — уни сизлар орасида тақсимламайман», — деди. Бас, у ҳар ҳаж мавсумида буни оммага эълон қила бошлади ва тўрт йил ўтганда, меросни ворислар орасида тақсимлади. Зубайрнинг тўртта хотини бор эди ва мулкнинг учдан бири (васият бўйича) чиқариб ташлангандан кейин, унинг ҳар бир хотини бир миллион икки юз минг (дирҳам) олди. Демак, унинг мулкининг умумий миқдори эллик миллион икки юз минг (дирҳам) эди.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ، أَخْبَرَنَا {عَبْدُ اللَّهِ} أَخْبَرَنَا هِشَامُ بْنُ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ، قَالَ كُنْتُ يَوْمَ الأَحْزَابِ جُعِلْتُ أَنَا وَعُمَرُ بْنُ أَبِي سَلَمَةَ، فِي النِّسَاءِ، فَنَظَرْتُ فَإِذَا أَنَا بِالزُّبَيْرِ، عَلَى فَرَسِهِ، يَخْتَلِفُ إِلَى بَنِي قُرَيْظَةَ مَرَّتَيْنِ أَوْ ثَلاَثًا، فَلَمَّا رَجَعْتُ قُلْتُ يَا أَبَتِ، رَأَيْتُكَ تَخْتَلِفُ. قَالَ أَوَهَلْ رَأَيْتَنِي يَا بُنَىَّ قُلْتُ نَعَمْ. قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " مَنْ يَأْتِ بَنِي قُرَيْظَةَ فَيَأْتِينِي بِخَبَرِهِمْ ". فَانْطَلَقْتُ، فَلَمَّا رَجَعْتُ جَمَعَ لِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَبَوَيْهِ فَقَالَ " فِدَاكَ أَبِي وَأُمِّي ".
Men Ahzob (Xandaq) kuni Umar ibn Abu Salama bilan ayollar (orasi)ga qoʻyilgan edim. Men qarasam, Zubayr oti ustida Bani Qurayza tomonga ikki yo uch marta borib-kelar edi. Men qaytganimda: «Ey otajon, men sizni borib-kelayotganingizni koʻrdim», dedim. U: «Sen meni koʻrdingmi, ey oʻgʻlim?» dedi. Men: «Ha», dedim. U: «Rasululloh ﷺ: ‹Kim Bani Qurayzaning oldiga borib, ularning xabarini menga keltiradi?› deganlar edi. Shunda men bordim. Men qaytganimda, Rasululloh ﷺ men uchun ota-onalarini jam qilib (qoʻshib): ‹Otam-onam senga fido boʻlsin!› dedilar», dedi.Мен Аҳзоб (Хандақ) куни Умар ибн Абу Салама билан аёллар (ораси)га қўйилган эдим. Мен қарасам, Зубайр оти устида Бани Қурайза томонга икки ё уч марта бориб-келар эди. Мен қайтганимда: «Эй отажон, мен сизни бориб-келаётганингизни кўрдим», дедим. У: «Сен мени кўрдингми, эй ўғлим?» деди. Мен: «Ҳа», дедим. У: «Расулуллоҳ ﷺ: ‹Ким Бани Қурайзанинг олдига бориб, уларнинг хабарини менга келтиради?› деганлар эди. Шунда мен бордим. Мен қайтганимда, Расулуллоҳ ﷺ мен учун ота-оналарини жам қилиб (қўшиб): ‹Отам-онам сенга фидо бўлсин!› дедилар», деди.
وَقَالَ مُعَاذٌ حَدَّثَنَا هِشَامٌ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرٍ، قَالَ كُنَّا مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِنَخْلٍ. فَذَكَرَ صَلاَةَ الْخَوْفِ. قَالَ مَالِكٌ وَذَلِكَ أَحْسَنُ مَا سَمِعْتُ فِي صَلاَةِ الْخَوْفِ. تَابَعَهُ اللَّيْثُ عَنْ هِشَامٍ عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ أَنَّ الْقَاسِمَ بْنَ مُحَمَّدٍ حَدَّثَهُ صَلَّى النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فِي غَزْوَةِ بَنِي أَنْمَارٍ.
Muoz (rivoyatda): Hishom, Abu Zubayrdan, u Jobirdan: «Biz Paygʻambar ﷺ bilan Naxlda edik», dedi — va xavf namozini zikr qildi. Molik: «Bu — men xavf namozi haqida eshitganlarimning eng yaxshisidir», dedi. Buni Lays (Hishomdan, Zayd ibn Aslamdan rivoyatda) qoʻllab-quvvatladi: Qosim ibn Muhammad unga (rivoyat qildi)ki, Paygʻambar ﷺ Bani Anmor gʻazotida (xavf namozini) oʻqidilar.Муоз (ривоятда): Ҳишом, Абу Зубайрдан, у Жобирдан: «Биз Пайғамбар ﷺ билан Нахлда эдик», деди — ва хавф намозини зикр қилди. Молик: «Бу — мен хавф намози ҳақида эшитганларимнинг энг яхшисидир», деди. Буни Лайс (Ҳишомдан, Зайд ибн Асламдан ривоятда) қўллаб-қувватлади: Қосим ибн Муҳаммад унга (ривоят қилди)ки, Пайғамбар ﷺ Бани Анмор ғазотида (хавф намозини) ўқидилар.
حَدَّثَنِي أُمَيَّةُ بْنُ بِسْطَامٍ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ، عَنْ حَبِيبٍ، عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ، قَالَ ابْنُ الزُّبَيْرِ قُلْتُ لِعُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ [quran sura="2" aya_start="234" aya_end="234"]{وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْوَاجًا} قَالَ قَدْ نَسَخَتْهَا الآيَةُ الأُخْرَى فَلِمَ تَكْتُبُهَا أَوْ تَدَعُهَا قَالَ يَا ابْنَ أَخِي، لاَ أُغَيِّرُ شَيْئًا مِنْهُ مِنْ مَكَانِهِ.
(Ibn Zubayr aytdi:) Men Usmon ibn Affonga: ‹Va sizdan vafot etib, ayollarini qoldiradiganlar...› (Baqara surasi, 234) — buni boshqa oyat nasx qilgan-ku, nega uni (mushafga) yozasan — yoki: uni nega qoldirasan?» dedim. U: «Ey jiyanim, men undan (Qurʼondan) biror narsani oʻz joyidan oʻzgartirmayman», dedi.(Ибн Зубайр айтди:) Мен Усмон ибн Аффонга: ‹Ва сиздан вафот этиб, аёлларини қолдирадиганлар...› (Бақара сураси, 234) — буни бошқа оят насх қилган-ку, нега уни (мушафга) ёзасан — ёки: уни нега қолдирасан?» дедим. У: «Эй жияним, мен ундан (Қуръондан) бирор нарсани ўз жойидан ўзгартирмайман», деди.
حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي الأَسْوَدِ، حَدَّثَنَا حُمَيْدُ بْنُ الأَسْوَدِ، وَيَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا حَبِيبُ بْنُ الشَّهِيدِ، عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ، قَالَ قَالَ ابْنُ الزُّبَيْرِ قُلْتُ لِعُثْمَانَ هَذِهِ الآيَةُ الَّتِي فِي الْبَقَرَةِ [quran sura="2" aya_start="234" aya_end="234"]{وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْوَاجًا} إِلَى قَوْلِهِ [quran sura="2" aya_start="240" aya_end="240"]{غَيْرَ إِخْرَاجٍ} قَدْ نَسَخَتْهَا الأُخْرَى، فَلِمَ تَكْتُبُهَا قَالَ تَدَعُهَا. يَا ابْنَ أَخِي لاَ أُغَيِّرُ شَيْئًا مِنْهُ مِنْ مَكَانِهِ. قَالَ حُمَيْدٌ أَوْ نَحْوَ هَذَا.
(Ibn Zubayr aytdi:) Men Usmonga: «Baqara(surasi)dagi bu oyat — ‹Va sizdan vafot etib, ayollarini qoldiradiganlar...› (Baqara surasi, 234) (degan) soʻzidan to ‹...(uydan) chiqarilmagan holda› (Baqara surasi, 240) (degan soʻzigacha) — boshqasi (oyat) uni nasx qilgan-ku, nega uni (mushafga) yozasan?» dedim. U: «Uni (oʻz joyida) qoldirasan, ey jiyanim; men undan biror narsani oʻz joyidan oʻzgartirmayman», dedi. Humayd: «...yoki shunga oʻxshash (deb aytdi)», dedi.(Ибн Зубайр айтди:) Мен Усмонга: «Бақара(сураси)даги бу оят — ‹Ва сиздан вафот этиб, аёлларини қолдирадиганлар...› (Бақара сураси, 234) (деган) сўзидан то ‹...(уйдан) чиқарилмаган ҳолда› (Бақара сураси, 240) (деган сўзигача) — бошқаси (оят) уни насх қилган-ку, нега уни (мушафга) ёзасан?» дедим. У: «Уни (ўз жойида) қолдирасан, эй жияним; мен ундан бирор нарсани ўз жойидан ўзгартирмайман», деди. Ҳумайд: «...ёки шунга ўхшаш (деб айтди)», деди.
حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا حَجَّاجٌ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي ابْنُ أَبِي مُلَيْكَةَ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ الزُّبَيْرِ، أَخْبَرَهُمْ أَنَّهُ، قَدِمَ رَكْبٌ مِنْ بَنِي تَمِيمٍ عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ أَمِّرِ الْقَعْقَاعَ بْنَ مَعْبَدٍ. وَقَالَ عُمَرُ بَلْ أَمِّرِ الأَقْرَعَ بْنَ حَابِسٍ. فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ مَا أَرَدْتَ إِلَى ـ أَوْ إِلاَّ ـ خِلاَفِي. فَقَالَ عُمَرُ مَا أَرَدْتُ خِلاَفَكَ. فَتَمَارَيَا حَتَّى ارْتَفَعَتْ أَصْوَاتُهُمَا، فَنَزَلَ فِي ذَلِكَ {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لاَ تُقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَىِ اللَّهِ وَرَسُولِهِ} حَتَّى انْقَضَتِ الآيَةُ.
(Abdulloh ibn Zubayr (roziyallohu anhumo) xabar berdiki,) Banu Tamimdan bir suvoriy (vakillar) Paygʻambar ﷺning oldigʻa keldi. Abu Bakr: «Qaʼqoʼ ibn Maʼbadni amir (rahbar) qil» dedi; Umar esa: «Yoʻq, Aqraʼ ibn Hobisni amir qil» dedi. Abu Bakr: «Sen faqat menga xilof qilishni istading» dedi. Umar: «Senga xilof qilishni istamadim» dedi. Ular ikkovi tortishdi, hatto ovozlari koʻ tarildi. Shu (haqda) ‹Ey iymon keltirganlar! Alloh va Uning Rasuli oldida (ish boshlab) oʻ zingizni ilgari surmanglar...› (Hujurot surasi, 1) (oyati) nozil boʻ ldi — oyat tugaguncha.(Абдуллоҳ ибн Зубайр (розияллоҳу анҳумо) хабар бердики,) Бану Тамимдан бир суворий (вакиллар) Пайғамбар ﷺнинг олдиға келди. Абу Бакр: «Қаъқў ибн Маъбадни амир (раҳбар) қил» деди; Умар эса: «Йўқ, Ақраъ ибн Ҳобисни амир қил» деди. Абу Бакр: «Сен фақат менга хилоф қилишни истадинг» деди. Умар: «Сенга хилоф қилишни истамадим» деди. Улар иккови тортишди, ҳатто овозлари кў тарилди. Шу (ҳақда) ‹Эй иймон келтирганлар! Аллоҳ ва Унинг Расули олдида (иш бошлаб) ў зингизни илгари сурманглар...› (Ҳужурот сураси, 1) (ояти) нозил бў лди — оят тугагунча.
حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ الْجَعْدِ، أَخْبَرَنَا شُعْبَةُ، عَنْ أَبِي ذُبْيَانَ، خَلِيفَةَ بْنِ كَعْبٍ قَالَ سَمِعْتُ ابْنَ الزُّبَيْرِ، يَقُولُ سَمِعْتُ عُمَرَ، يَقُولُ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " مَنْ لَبِسَ الْحَرِيرَ فِي الدُّنْيَا لَمْ يَلْبَسْهُ فِي الآخِرَةِ ". وَقَالَ لَنَا أَبُو مَعْمَرٍ حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَارِثِ، عَنْ يَزِيدَ، قَالَتْ مُعَاذَةُ أَخْبَرَتْنِي أُمُّ عَمْرٍو بِنْتُ عَبْدِ اللَّهِ، سَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ الزُّبَيْرِ، سَمِعَ عُمَرَ، سَمِعَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ.
(Abu Zubyon Xalifa ibn Kaʼb aytdi:) Men Ibn Zubayr (roziyallohu anhumo)ning (shunday) deganini eshitdim: «Men Umar (roziyallohu anhu)ning (shunday) deganlarini eshitdim: Paygʻambar ﷺ: ‹Kim bu dunyoda ipak kiysa, oxiratda uni kiymaydi› dedilar». (Yana Abu Maʼmar bizga aytdi: ... Ummu Amr binti Abdulloh: «Men Abdulloh ibn Zubayrning — u Umardan, u Paygʻambar ﷺdan eshitgan holda — shunga oʻxshash (rivoyat qilganini) eshitdim» dedi.)(Абу Зубён Халифа ибн Каъб айтди:) Мен Ибн Зубайр (розияллоҳу анҳумо)нинг (шундай) деганини эшитдим: «Мен Умар (розияллоҳу анҳу)нинг (шундай) деганларини эшитдим: Пайғамбар ﷺ: ‹Ким бу дунёда ипак кийса, охиратда уни киймайди› дедилар». (Яна Абу Маъмар бизга айтди: ... Умму Амр бинти Абдуллоҳ: «Мен Абдуллоҳ ибн Зубайрнинг — у Умардан, у Пайғамбар ﷺдан эшитган ҳолда — шунга ўхшаш (ривоят қилганини) эшитдим» деди.)
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى الصَّنْعَانِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا الْمُعْتَمِرُ بْنُ سُلَيْمَانَ، قَالَ سَمِعْتُ أَيُّوبَ، يُحَدِّثُ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ، عَنْ عَائِشَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " لاَ تُحَرِّمُ الْمَصَّةُ وَلاَ الْمَصَّتَانِ " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أُمِّ الْفَضْلِ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَالزُّبَيْرِ بْنِ الْعَوَّامِ وَابْنِ الزُّبَيْرِ . وَرَوَى غَيْرُ وَاحِدٍ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " لاَ تُحَرِّمُ الْمَصَّةُ وَلاَ الْمَصَّتَانِ " . وَرَوَى مُحَمَّدُ بْنُ دِينَارٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ عَنِ الزُّبَيْرِ عَنِ النَّبِيِّ عَلَيْهِ الصَّلاَةُ وَالسَّلاَمُ . وَزَادَ فِيهِ مُحَمَّدُ بْنُ دِينَارٍ الْبَصْرِيُّ عَنِ الزُّبَيْرِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ غَيْرُ مَحْفُوظٍ . وَالصَّحِيحُ عِنْدَ أَهْلِ الْحَدِيثِ حَدِيثُ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ عَنْ عَائِشَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَائِشَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَسَأَلْتُ مُحَمَّدًا عَنْ هَذَا فَقَالَ الصَّحِيحُ عَنِ ابْنِ الزُّبَيْرِ عَنْ عَائِشَةَ وَحَدِيثُ مُحَمَّدِ بْنِ دِينَارٍ خَطَأٌ أَخْطَأَ فِيهِ مُحَمَّدُ بْنُ دِينَارٍ وَزَادَ فِيهِ عَنِ الزُّبَيْرِ وَإِنَّمَا هُوَ هِشَامُ بْنُ عُرْوَةَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ الزُّبَيْرِ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ .
وَقَالَتْ عَائِشَةُ أُنْزِلَ فِي الْقُرْآنِ عَشْرُ رَضَعَاتٍ مَعْلُومَاتٍ . فَنُسِخَ مِنْ ذَلِكَ خَمْسٌ وَصَارَ إِلَى خَمْسِ رَضَعَاتٍ مَعْلُومَاتٍ . فَتُوُفِّيَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَالأَمْرُ عَلَى ذَلِكَ .
حَدَّثَنَا بِذَلِكَ إِسْحَاقُ بْنُ مُوسَى الأَنْصَارِيُّ حَدَّثَنَا مَعْنٌ حَدَّثَنَا مَالِكٌ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ عَنْ عَمْرَةَ عَنْ عَائِشَةَ بِهَذَا . وَبِهَذَا كَانَتْ عَائِشَةُ تُفْتِي وَبَعْضُ أَزْوَاجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَإِسْحَاقَ . وَقَالَ أَحْمَدُ بِحَدِيثِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم " لاَ تُحَرِّمُ الْمَصَّةُ وَلاَ الْمَصَّتَانِ " . وَقَالَ إِنْ ذَهَبَ ذَاهِبٌ إِلَى قَوْلِ عَائِشَةَ فِي خَمْسِ رَضَعَاتٍ فَهُوَ مَذْهَبٌ قَوِيٌّ . وَجَبُنَ عَنْهُ أَنْ يَقُولَ فِيهِ شَيْئًا . وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ يُحَرِّمُ قَلِيلُ الرَّضَاعِ وَكَثِيرُهُ إِذَا وَصَلَ إِلَى الْجَوْفِ . وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَمَالِكِ بْنِ أَنَسٍ وَالأَوْزَاعِيِّ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُبَارَكِ وَوَكِيعٍ وَأَهْلِ الْكُوفَةِ . عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي مُلَيْكَةَ هُوَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ وَيُكْنَى أَبَا مُحَمَّدٍ وَكَانَ عَبْدُ اللَّهِ قَدِ اسْتَقْضَاهُ عَلَى الطَّائِفِ وَقَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ قَالَ أَدْرَكْتُ ثَلاَثِينَ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم .
Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Bir marta emish ham, ikki marta emish ham (harom) qilmaydi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Ummu Fazl, Abu Hurayra, Zubayr ibn al-Avvom va Ibnuz-Zubayrdan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Oishaning hadisi hasan sahihdir. Oisha aytdi: «Qurʼonda maʼlum oʻn marta emish (orqali harom boʻlishi) nozil boʻlgan edi. Soʻng undan beshtasi nasx qilinib, maʼlum besh marta emishga aylandi. Rasululloh ﷺ vafot etganlarida ish shu (hukm) ustida edi.» Paygʻambar ﷺning sahobalaridan baʼzi ilm ahli va boshqalar huzurida amal shunga binoandir. Oisha va Paygʻambar ﷺning baʼzi xotinlari shunga fatvo bergan boʻlib, bu Shofiiy va Ishoqning soʻzidir. Ahmad esa Paygʻambar ﷺning «Bir marta emish ham, ikki marta emish ham harom qilmaydi» hadisi bilan (hujjat keltirib) aytdi: «Agar kimdir Oishaning besh marta emish haqidagi soʻziga moyil boʻlsa, bu kuchli mazhabdir», dedi-yu, bu haqda biror narsa deyishdan tiyildi. Paygʻambar ﷺning baʼzi sahobalaridan boʻlmish ilm ahli va boshqalar esa: «Emizish ozi ham, koʻpi ham, agar ichga yetib borsa, harom qiladi», dedilar. Bu Sufyon as-Savriy, Molik ibn Anas, al-Avzoiy, Abdulloh ibnul-Muborak, Vakiʼ va Kufa ahlining soʻzidir.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Бир марта эмиш ҳам, икки марта эмиш ҳам (ҳаром) қилмайди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Умму Фазл, Абу Ҳурайра, Зубайр ибн ал-Аввом ва Ибнуз-Зубайрдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Оишанинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Оиша айтди: «Қуръонда маълум ўн марта эмиш (орқали ҳаром бўлиши) нозил бўлган эди. Сўнг ундан бештаси насх қилиниб, маълум беш марта эмишга айланди. Расулуллоҳ ﷺ вафот этганларида иш шу (ҳукм) устида эди.» Пайғамбар ﷺнинг саҳобаларидан баъзи илм аҳли ва бошқалар ҳузурида амал шунга биноандир. Оиша ва Пайғамбар ﷺнинг баъзи хотинлари шунга фатво берган бўлиб, бу Шофиий ва Ишоқнинг сўзидир. Аҳмад эса Пайғамбар ﷺнинг «Бир марта эмиш ҳам, икки марта эмиш ҳам ҳаром қилмайди» ҳадиси билан (ҳужжат келтириб) айтди: «Агар кимдир Оишанинг беш марта эмиш ҳақидаги сўзига мойил бўлса, бу кучли мазҳабдир», деди-ю, бу ҳақда бирор нарса дейишдан тийилди. Пайғамбар ﷺнинг баъзи саҳобаларидан бўлмиш илм аҳли ва бошқалар эса: «Эмизиш ози ҳам, кўпи ҳам, агар ичга етиб борса, ҳаром қилади», дедилар. Бу Суфён ас-Саврий, Молик ибн Анас, ал-Авзоий, Абдуллоҳ ибнул-Муборак, Вакиъ ва Куфа аҳлининг сўзидир.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُرْوَةَ، أَنَّهُ حَدَّثَهُ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ الزُّبَيْرِ حَدَّثَهُ أَنَّ رَجُلاً مِنَ الأَنْصَارِ خَاصَمَ الزُّبَيْرَ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي شِرَاجِ الْحَرَّةِ الَّتِي يَسْقُونَ بِهَا النَّخْلَ فَقَالَ الأَنْصَارِيُّ سَرِّحِ الْمَاءَ يَمُرُّ . فَأَبَى عَلَيْهِ فَاخْتَصَمُوا عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لِلزُّبَيْرِ " اسْقِ يَا زُبَيْرُ ثُمَّ أَرْسِلِ الْمَاءَ إِلَى جَارِكَ " . فَغَضِبَ الأَنْصَارِيُّ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَنْ كَانَ ابْنَ عَمَّتِكَ فَتَلَوَّنَ وَجْهُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ قَالَ " يَا زُبَيْرُ اسْقِ ثُمَّ احْبِسِ الْمَاءَ حَتَّى يَرْجِعَ إِلَى الْجَدْرِ " . فَقَالَ الزُّبَيْرُ وَاللَّهِ إِنِّي لأَحْسِبُ نَزَلَتْ هَذِهِ الآيَةُ فِي ذَلِكَ : (فَلاَ وَرَبِّكَ لاَ يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيمَا شَجَرَ بَيْنَهُمْ ) . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَرَوَى شُعَيْبُ بْنُ أَبِي حَمْزَةَ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ عَنِ الزُّبَيْرِ وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ . وَرَوَاهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ وَهْبٍ عَنِ اللَّيْثِ وَيُونُسَ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عُرْوَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ نَحْوَ الْحَدِيثِ الأَوَّلِ .
Abdulloh ibn az-Zubayr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Ansorlardan bir kishi xurmolarni sugʻoradigan Harra ariqlari toʻgʻrisida Rasululloh ﷺ huzurida Zubayr bilan daʼvolashdi. Ansoriy: «Suvni qoʻyib yubor, oʻtib ketsin», dedi. Lekin Zubayr unamadi. Shunda ular Rasululloh ﷺ huzurida daʼvolashdilar. Rasululloh ﷺ Zubayrga: «Sugʻorgin, ey Zubayr, soʻng suvni qoʻshningga qoʻyib yuborgin», dedilar. Bundan ansoriy gʻazablanib: «Ey Allohning Rasuli, u ammangizning oʻgʻli boʻlgani uchunmi?» dedi. Shunda Rasululloh ﷺning yuzlari oʻzgardi, soʻng: «Ey Zubayr, sugʻorgin, soʻngra suvni tagigacha qaytguncha ushlab turgin», dedilar. Zubayr: «Allohga qasamki, men bu oyat shu haqda nozil boʻlgan deb oʻylayman», dedi: {Yoʻq, Robbingga qasamki, ular oʻzaro chigallashib qolgan narsalarda seni hakam qilib (rozi boʻlmagunlaricha) imon keltirmaydilar} (Niso 65). Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Абдуллоҳ ибн аз-Зубайр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Ансорлардан бир киши хурмоларни суғорадиган Ҳарра ариқлари тўғрисида Расулуллоҳ ﷺ ҳузурида Зубайр билан даъволашди. Ансорий: «Сувни қўйиб юбор, ўтиб кетсин», деди. Лекин Зубайр унамади. Шунда улар Расулуллоҳ ﷺ ҳузурида даъволашдилар. Расулуллоҳ ﷺ Зубайрга: «Суғоргин, эй Зубайр, сўнг сувни қўшнингга қўйиб юборгин», дедилар. Бундан ансорий ғазабланиб: «Эй Аллоҳнинг Расули, у аммангизнинг ўғли бўлгани учунми?» деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺнинг юзлари ўзгарди, сўнг: «Эй Зубайр, суғоргин, сўнгра сувни тагигача қайтгунча ушлаб тургин», дедилар. Зубайр: «Аллоҳга қасамки, мен бу оят шу ҳақда нозил бўлган деб ўйлайман», деди: {Йўқ, Роббингга қасамки, улар ўзаро чигаллашиб қолган нарсаларда сени ҳакам қилиб (рози бўлмагунларича) имон келтирмайдилар} (Нисо 65). Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، وَغَيْرُ، وَاحِدٍ، قَالُوا حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ صَالِحٍ، قَالَ حَدَّثَنِي اللَّيْثُ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ خَالِدٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " إِنَّمَا سُمِّيَ الْبَيْتُ الْعَتِيقَ لأَنَّهُ لَمْ يَظْهَرْ عَلَيْهِ جَبَّارٌ " .
قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مُرْسَلاً .
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ عُقَيْلٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ .
Abdulloh ibn az-Zubayr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Baytulloh ‹al-Baytul-Atiq› (ozod uy) deb nomlangani sababi, unga hech bir zolim jabbor gʻolib kelmaganidir». Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Bu hadis az-Zuhriydan, Nabiy ﷺdan mursal holda ham rivoyat qilingan.Абдуллоҳ ибн аз-Зубайр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Байтуллоҳ ‹ал-Байтул-Атиқ› (озод уй) деб номлангани сабаби, унга ҳеч бир золим жаббор ғолиб келмаганидир». Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу ҳадис аз-Зуҳрийдан, Набий ﷺдан мурсал ҳолда ҳам ривоят қилинган.
حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ عَلْقَمَةَ، عَنْ يَحْيَى بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ حَاطِبٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ لَمَّا نَزَلَتْ : (ثمَّ إِنَّكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عِنْدَ رَبِّكُمْ تَخْتَصِمُونَ ) قَالَ الزُّبَيْرُ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَتُكَرَّرُ عَلَيْنَا الْخُصُومَةُ بَعْدَ الَّذِي كَانَ بَيْنَنَا فِي الدُّنْيَا قَالَ " نَعَمْ " . فَقَالَ إِنَّ الأَمْرَ إِذًا لَشَدِيدٌ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Zubayr (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U aytdi: {Soʻngra, albatta, sizlar Qiyomat kunida Robbingiz huzurida bahslashasizlar} (Zumar 31) (oyati) nozil boʻlganda, Zubayr: «Ey Rasululloh, dunyoda oʻrtamizda boʻlib oʻtgan (nizo)dan keyin yana bahslashish bizga takrorlanadimi?» dedi. U zot: «Ha», dedilar. Shunda (Zubayr): «Albatta, bu ish juda ogʻir-ku», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hasan sahih hadisdir.Зубайр (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У айтди: {Сўнгра, албатта, сизлар Қиёмат кунида Роббингиз ҳузурида баҳслашасизлар} (Зумар 31) (ояти) нозил бўлганда, Зубайр: «Эй Расулуллоҳ, дунёда ўртамизда бўлиб ўтган (низо)дан кейин яна баҳслашиш бизга такрорланадими?» деди. У зот: «Ҳа», дедилар. Шунда (Зубайр): «Албатта, бу иш жуда оғир-ку», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا مُؤَمِّلُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا نَافِعُ بْنُ عُمَرَ بْنِ جَمِيلٍ الْجُمَحِيُّ، حَدَّثَنِي ابْنُ أَبِي مُلَيْكَةَ، حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الزُّبَيْرِ، أَنَّ الأَقْرَعَ بْنَ حَابِسٍ، قَدِمَ عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ يَا رَسُولَ اللَّهِ اسْتَعْمِلْهُ عَلَى قَوْمِهِ . فَقَالَ عُمَرُ لاَ تَسْتَعْمِلْهُ يَا رَسُولَ اللَّهِ . فَتَكَلَّمَا عِنْدَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم حَتَّى ارْتَفَعَتْ أَصْوَاتُهُمَا فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ لِعُمَرَ مَا أَرَدْتَ إِلاَّ خِلاَفِي . فَقَالَ عُمَرُ مَا أَرَدْتُ خِلاَفَكَ قَالَ فَنَزَلَتْ هَذِهِ الآيَةُ : ( يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لاَ تَرْفَعُوا أَصْوَاتَكُمْ فَوْقَ صَوْتِ النَّبِيِّ ) فَكَانَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ بَعْدَ ذَلِكَ إِذَا تَكَلَّمَ عِنْدَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم لَمْ يُسْمِعْ كَلاَمَهُ حَتَّى يَسْتَفْهِمَهُ . قَالَ وَمَا ذَكَرَ ابْنُ الزُّبَيْرِ جَدَّهُ يَعْنِي أَبَا بَكْرٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ . وَقَدْ رَوَى بَعْضُهُمْ عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ مُرْسَلٌ وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ .
Abdulloh ibn Zubayr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Aqraʼ ibn Hobis Nabiy ﷺ huzuriga keldi. Abu Bakr: «Yo Rasululloh, uni oʻz qavmiga (amir qilib) tayinlang», dedi. Umar esa: «Uni tayinlamang, yo Rasululloh», dedi. Ular Nabiy ﷺning huzurida tortishdilar, hatto ovozlari koʻtarilib ketdi. Abu Bakr Umarga: «Sen menga qarshi chiqishni xohlading, xolos», dedi. Umar: «Men senga qarshi chiqishni xohlaganim yoʻq», dedi. Shunda ushbu oyat nozil boʻldi: {Ey iymon keltirganlar, ovozlaringizni Nabiyning ovozidan ustun koʻtarmangiz} (Hujurot 2). Shundan keyin Umar ibn al-Xattob Nabiy ﷺning huzurida gapirganida, u zot soʻrab olmagunlaricha gapini eshittirmaydigan boʻldi. (Roviy) aytdi: Ibn Zubayr bobosini, yaʼni Abu Bakrni (bu oʻrinda boshqacha) zikr qilmadi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir. Baʼzilar uni Ibn Abu Mulaykadan mursal qilib rivoyat qilganlar va unda Abdulloh ibn Zubayrni zikr qilmaganlar.Абдуллоҳ ибн Зубайр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Ақраъ ибн Ҳобис Набий ﷺ ҳузурига келди. Абу Бакр: «Ё Расулуллоҳ, уни ўз қавмига (амир қилиб) тайинланг», деди. Умар эса: «Уни тайинламанг, ё Расулуллоҳ», деди. Улар Набий ﷺнинг ҳузурида тортишдилар, ҳатто овозлари кўтарилиб кетди. Абу Бакр Умарга: «Сен менга қарши чиқишни хоҳладинг, холос», деди. Умар: «Мен сенга қарши чиқишни хоҳлаганим йўқ», деди. Шунда ушбу оят нозил бўлди: {Эй иймон келтирганлар, овозларингизни Набийнинг овозидан устун кўтармангиз} (Ҳужурот 2). Шундан кейин Умар ибн ал-Хаттоб Набий ﷺнинг ҳузурида гапирганида, у зот сўраб олмагунларича гапини эшиттирмайдиган бўлди. (Ровий) айтди: Ибн Зубайр бобосини, яъни Абу Бакрни (бу ўринда бошқача) зикр қилмади. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Баъзилар уни Ибн Абу Мулайкадан мурсал қилиб ривоят қилганлар ва унда Абдуллоҳ ибн Зубайрни зикр қилмаганлар.
حَدَّثَنَا أَبُو سَعِيدٍ الأَشَجُّ، قَالَ حَدَّثَنَا يُونُسُ بْنُ بُكَيْرٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ، عَنْ يَحْيَى ابْنِ عَبَّادِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ، عَنِ الزُّبَيْرِ، قَالَ كَانَ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَوْمَ أُحُدٍ دِرْعَانِ فَنَهَضَ إِلَى صَخْرَةٍ فَلَمْ يَسْتَطِعْ فَأَقْعَدَ تَحْتَهُ طَلْحَةَ فَصَعِدَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم حَتَّى اسْتَوَى عَلَى الصَّخْرَةِ فَقَالَ سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " أَوْجَبَ طَلْحَةُ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ .
Zubayr (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, u: «Uhud kuni Rasululloh ﷺning egnida ikkita sovut bor edi. U zot bir qoyaga chiqmoqchi boʻldilar, lekin chiqa olmadilar. Shunda Talhani ostlariga oʻtqazib qoʻ ydilar, Nabiy ﷺ esa qoyaga barobar boʻlguncha chiqdilar», dedi. (Zubayr) aytdi: Men Nabiy ﷺning: «Talha (jannatni oʻziga) vojib qildi», deb aytganlarini eshitdim. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahih gʻaribdir.Зубайр (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, у: «Уҳуд куни Расулуллоҳ ﷺнинг эгнида иккита совут бор эди. У зот бир қояга чиқмоқчи бўлдилар, лекин чиқа олмадилар. Шунда Талҳани остларига ўтқазиб қў йдилар, Набий ﷺ эса қояга баробар бўлгунча чиқдилар», деди. (Зубайр) айтди: Мен Набий ﷺнинг: «Талҳа (жаннатни ўзига) вожиб қилди», деб айтганларини эшитдим. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир.
حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدَةُ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ، عَنِ الزُّبَيْرِ، قَالَ جَمَعَ لِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَبَوَيْهِ يَوْمَ قُرَيْظَةَ فَقَالَ " بِأَبِي وَأُمِّي " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Zubayr (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, u: «Rasululloh ﷺ Qurayza kuni ota-onalarini birga jamlab menga: ‹Ota-onam senga fido boʻlsin›, dedilar», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Зубайр (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, у: «Расулуллоҳ ﷺ Қурайза куни ота-оналарини бирга жамлаб менга: ‹Ота-онам сенга фидо бўлсин›, дедилар», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، قَالَ حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ ابْنُ عُلَيَّةَ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ، أَنَّ عَلِيًّا، ذَكَرَ بِنْتَ أَبِي جَهْلٍ فَبَلَغَ ذَلِكَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ " إِنَّمَا فَاطِمَةُ بَضْعَةٌ مِنِّي يُؤْذِينِي مَا آذَاهَا وَيُنْصِبُنِي مَا أَنْصَبَهَا " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . هَكَذَا قَالَ أَيُّوبُ عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ عَنِ ابْنِ الزُّبَيْرِ وَقَالَ غَيْرُ وَاحِدٍ عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ عَنِ الْمِسْوَرِ بْنِ مَخْرَمَةَ وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ ابْنُ أَبِي مُلَيْكَةَ رَوَى عَنْهُمَا جَمِيعًا .
Abdulloh ibn Zubayr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Ali Abu Jahlning qizini (xotinlikka olishni) tilga oldi. Bu xabar Nabiy ﷺga yetdi va u zot: «Albatta Fotima mening bir boʻlagimdir. Unga ozor bergan narsa menga ham ozor beradi, uni qiynagan narsa meni ham qiynaydi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Ayyub Ibn Abu Mulaykadan, u Ibn Zubayrdan shunday deb rivoyat qilgan. Bir necha kishi esa Ibn Abu Mulaykadan, u Misvar ibn Maxramadan rivoyat qilgan. Ibn Abu Mulaykaning ularning ikkovidan ham rivoyat qilgan boʻlishi ehtimoldan xoli emas.Абдуллоҳ ибн Зубайр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Али Абу Жаҳлнинг қизини (хотинликка олишни) тилга олди. Бу хабар Набий ﷺга етди ва у зот: «Албатта Фотима менинг бир бўлагимдир. Унга озор берган нарса менга ҳам озор беради, уни қийнаган нарса мени ҳам қийнайди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Айюб Ибн Абу Мулайкадан, у Ибн Зубайрдан шундай деб ривоят қилган. Бир неча киши эса Ибн Абу Мулайкадан, у Мисвар ибн Махрамадан ривоят қилган. Ибн Абу Мулайканинг уларнинг икковидан ҳам ривоят қилган бўлиши эҳтимолдан холи эмас.
أَخْبَرَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، قَالَ أَنْبَأَنَا جَرِيرٌ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ مُجَاهِدٍ، عَنْ يُوسُفَ بْنِ الزُّبَيْرِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ، قَالَ جَاءَ رَجُلٌ مِنْ خَثْعَمَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ إِنَّ أَبِي شَيْخٌ كَبِيرٌ لاَ يَسْتَطِيعُ الرُّكُوبَ وَأَدْرَكَتْهُ فَرِيضَةُ اللَّهِ فِي الْحَجِّ فَهَلْ يُجْزِئُ أَنْ أَحُجَّ عَنْهُ قَالَ " آنْتَ أَكْبَرُ وَلَدِهِ " . قَالَ نَعَمْ . قَالَ " أَرَأَيْتَ لَوْ كَانَ عَلَيْهِ دَيْنٌ أَكُنْتَ تَقْضِيهِ " . قَالَ نَعَمْ . قَالَ " فَحُجَّ عَنْهُ " .
Abdulloh ibn az-Zubayr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Xasʼam qabilasidan bir kishi Rasululloh ﷺning oldilariga kelib: «Otam ulgʻayib qolgan, minishga qodir boʻlmaydigan chol boʻlib qoldi, unga Allohning haj farzi ham yetib keldi. Men uning oʻrniga haj qilsam, kifoya boʻladimi?» dedi. U zot: «Sen uning eng katta farzandimisan?» dedilar. U: «Ha», dedi. U zot: «Aytchi, agar uning zimmasida qarz boʻlsa, uni toʻlarmiding?» dedilar. U: «Ha», dedi. U zot: «Bas, uning oʻrniga haj qil», dedilar.Абдуллоҳ ибн аз-Зубайр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Хасъам қабиласидан бир киши Расулуллоҳ ﷺнинг олдиларига келиб: «Отам улғайиб қолган, минишга қодир бўлмайдиган чол бўлиб қолди, унга Аллоҳнинг ҳаж фарзи ҳам етиб келди. Мен унинг ўрнига ҳаж қилсам, кифоя бўладими?» деди. У зот: «Сен унинг энг катта фарзандимисан?» дедилар. У: «Ҳа», деди. У зот: «Айтчи, агар унинг зиммасида қарз бўлса, уни тўлармидинг?» дедилар. У: «Ҳа», деди. У зот: «Бас, унинг ўрнига ҳаж қил», дедилар.
أَخْبَرَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الدَّوْرَقِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ مُجَاهِدٍ، عَنْ يُوسُفَ، عَنِ ابْنِ الزُّبَيْرِ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ لِرَجُلٍ " أَنْتَ أَكْبَرُ وَلَدِ أَبِيكَ فَحُجَّ عَنْهُ " .
Ibn az-Zubayr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ bir kishiga: «Sen otangning eng katta farzandisan, bas, uning oʻrniga haj qil», dedilar.Ибн аз-Зубайр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ бир кишига: «Сен отангнинг энг катта фарзандисан, бас, унинг ўрнига ҳаж қил», дедилар.
أَخْبَرَنَا شُعَيْبُ بْنُ يُوسُفَ، عَنْ يَحْيَى، عَنْ هِشَامٍ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " لاَ تُحَرِّمُ الْمَصَّةُ وَالْمَصَّتَانِ " .
Abdulloh ibn Zubayr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Bir marta yoki ikki marta emish (nikohni) harom qilmaydi», dedilar.Абдуллоҳ ибн Зубайр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Бир марта ёки икки марта эмиш (никоҳни) ҳаром қилмайди», дедилар.
أَخْبَرَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، قَالَ أَنْبَأَنَا جَرِيرٌ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ مُجَاهِدٍ، عَنْ يُوسُفَ بْنِ الزُّبَيْرِ، - مَوْلًى لَهُمْ - عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ، قَالَ كَانَتْ لِزَمْعَةَ جَارِيَةٌ يَطَؤُهَا هُوَ وَكَانَ يَظُنُّ بِآخَرَ يَقَعُ عَلَيْهَا فَجَاءَتْ بِوَلَدٍ شِبْهِ الَّذِي كَانَ يَظُنُّ بِهِ فَمَاتَ زَمْعَةُ وَهِيَ حُبْلَى فَذَكَرَتْ ذَلِكَ سَوْدَةُ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " الْوَلَدُ لِلْفِرَاشِ وَاحْتَجِبِي مِنْهُ يَا سَوْدَةُ فَلَيْسَ لَكِ بِأَخٍ "
Abdulloh ibn az-Zubayr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: «Zamʼaning bir choʻrisi bor edi, u bilan yaqinlik qilardi va boshqa birov ham uning oldiga tushayotganini gumon qilardi. Choʻri oʻzi gumon qilgan kishiga oʻxshagan bola tugʻdi. Choʻri homilador holida Zamʼa vafot etdi. Savda buni Rasululloh ﷺ ga aytdi. Shunda Rasululloh ﷺ: ‹Bola toʻshak (egasi)nikidir. Sen esa undan pardalan, ey Savda, chunki u senga uka emas›, dedilar».Абдуллоҳ ибн аз-Зубайр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: «Замъанинг бир чўриси бор эди, у билан яқинлик қиларди ва бошқа биров ҳам унинг олдига тушаётганини гумон қиларди. Чўри ўзи гумон қилган кишига ўхшаган бола туғди. Чўри ҳомиладор ҳолида Замъа вафот этди. Савда буни Расулуллоҳ ﷺ га айтди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: ‹Бола тўшак (эгаси)никидир. Сен эса ундан пардалан, эй Савда, чунки у сенга ука эмас›, дедилар».
أَخْبَرَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، قَالَ أَنْبَأَنَا الْفَضْلُ بْنُ مُوسَى، قَالَ حَدَّثَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ ابْنِ طَاوُسٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ الزُّبَيْرِ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " مَنْ شَهَرَ سَيْفَهُ ثُمَّ وَضَعَهُ فَدَمُهُ هَدَرٌ " .
Ibn Zubayr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim qilichini yalangʻochlab, soʻng odamlarga solsa, uning qoni behuda ketadi», dedilar.Ибн Зубайр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким қиличини яланғочлаб, сўнг одамларга солса, унинг қони беҳуда кетади», дедилар.
أَخْبَرَنَا أَبُو دَاوُدَ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو عَاصِمٍ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، عَنِ ابْنِ طَاوُسٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ الزُّبَيْرِ، قَالَ مَنْ رَفَعَ السِّلاَحَ ثُمَّ وَضَعَهُ فَدَمُهُ هَدَرٌ .
Ibn Zubayr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: «Kim qurolni koʻtarib, soʻng odamlarga solsa, uning qoni behuda ketadi», dedi.Ибн Зубайр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: «Ким қуролни кўтариб, сўнг одамларга солса, унинг қони беҳуда кетади», деди.
أَخْبَرَنَا قُتَيْبَةُ، قَالَ حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، عَنْ ثَابِتٍ، قَالَ سَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ الزُّبَيْرِ، وَهُوَ عَلَى الْمِنْبَرِ يَخْطُبُ وَيَقُولُ قَالَ مُحَمَّدٌ صلى الله عليه وسلم " مَنْ لَبِسَ الْحَرِيرَ فِي الدُّنْيَا فَلَنْ يَلْبَسَهُ فِي الآخِرَةِ " .
Abdulloh ibn az-Zubayr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U minbar ustida xutba oʻqib turib: «Muhammad ﷺ: ‹Kim dunyoda ipak kiysa, oxiratda uni kiymaydi›, dedilar», dedi.Абдуллоҳ ибн аз-Зубайр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У минбар устида хутба ўқиб туриб: «Муҳаммад ﷺ: ‹Ким дунёда ипак кийса, охиратда уни киймайди›, дедилар», деди.
أَخْبَرَنَا الْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدٍ، قَالَ حَدَّثَنَا حَجَّاجٌ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي ابْنُ أَبِي مُلَيْكَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ، أَخْبَرَهُ أَنَّهُ، قَدِمَ رَكْبٌ مِنْ بَنِي تَمِيمٍ عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ أَبُو بَكْرٍ أَمِّرِ الْقَعْقَاعَ بْنَ مَعْبَدٍ. وَقَالَ عُمَرُ رضى الله عنه بَلْ أَمِّرِ الأَقْرَعَ بْنَ حَابِسٍ. فَتَمَارَيَا حَتَّى ارْتَفَعَتْ أَصْوَاتُهُمَا فَنَزَلَتْ فِي ذَلِكَ {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لاَ تُقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَىِ اللَّهِ وَرَسُولِهِ} حَتَّى انْقَضَتِ الآيَةُ {وَلَوْ أَنَّهُمْ صَبَرُوا حَتَّى تَخْرُجَ إِلَيْهِمْ لَكَانَ خَيْرًا لَهُمْ}.
Abdulloh ibn az-Zubayr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Banu Tamimdan bir guruh chavandozlar Nabiy ﷺ huzuriga keldilar. Abu Bakr: «Qaʼqoʻ ibn Maʼbadni amir qiling», dedi. Umar (roziyallohu anhu) esa: «Yoʻq, al-Aqraʼ ibn Hobisni amir qiling», dedi. Ular bir-birlari bilan tortishib, ovozlari koʻtarilib ketdi. Shu haqda: {Ey iymon keltirganlar! Alloh va Uning Rasulidan oldin oʻzboshimchalik qilmanglar} oyati va {Agar ular sen ularning oldiga chiqquningcha sabr qilganlarida, ular uchun yaxshiroq boʻlardi} degan oyatgacha nozil boʻldi.Абдуллоҳ ибн аз-Зубайр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Бану Тамимдан бир гуруҳ чавандозлар Набий ﷺ ҳузурига келдилар. Абу Бакр: «Қаъқў ибн Маъбадни амир қилинг», деди. Умар (розияллоҳу анҳу) эса: «Йўқ, ал-Ақраъ ибн Ҳобисни амир қилинг», деди. Улар бир-бирлари билан тортишиб, овозлари кўтарилиб кетди. Шу ҳақда: {Эй иймон келтирганлар! Аллоҳ ва Унинг Расулидан олдин ўзбошимчалик қилманглар} ояти ва {Агар улар сен уларнинг олдига чиққунингча сабр қилганларида, улар учун яхшироқ бўларди} деган оятгача нозил бўлди.
أَخْبَرَنَا قُتَيْبَةُ، قَالَ حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُرْوَةَ، أَنَّهُ حَدَّثَهُ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ الزُّبَيْرِ حَدَّثَهُ أَنَّ رَجُلاً مِنَ الأَنْصَارِ خَاصَمَ الزُّبَيْرَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي شِرَاجِ الْحَرَّةِ الَّتِي يَسْقُونَ بِهَا النَّخْلَ فَقَالَ الأَنْصَارِيُّ سَرِّحِ الْمَاءَ يَمُرَّ . فَأَبَى عَلَيْهِ فَاخْتَصَمُوا عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " اسْقِ يَا زُبَيْرُ ثُمَّ أَرْسِلِ الْمَاءَ إِلَى جَارِكَ " . فَغَضِبَ الأَنْصَارِيُّ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَنْ كَانَ ابْنَ عَمَّتِكَ فَتَلَوَّنَ وَجْهُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ قَالَ " يَا زُبَيْرُ اسْقِ ثُمَّ احْبِسِ الْمَاءَ حَتَّى يَرْجِعَ إِلَى الْجَدْرِ " . فَقَالَ الزُّبَيْرُ إِنِّي أَحْسَبُ أَنَّ هَذِهِ الآيَةَ نَزَلَتْ فِي ذَلِكَ { فَلاَ وَرَبِّكَ لاَ يُؤْمِنُونَ } الآيَةَ .
Abdulloh ibn Zubayr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Ansorlardan bir kishi Zubayr bilan Harra soyligidagi, xurmozorlarni sugʻoradigan ariq haqida Rasululloh ﷺning huzurlarida daʼvolashib qoldi. Ansoriy: «Suvni qoʻyib yubor, oʻtsin», dedi. Ammo Zubayr unamadi. Ular Rasululloh ﷺning huzurlarida daʼvolashdilar. Rasululloh ﷺ: «Ey Zubayr, sugʻorgin, soʻng suvni qoʻshningga qoʻyib yubor», dedilar. Ansoriy gʻazablanib: «Ey Rasululloh, ammangizning oʻgʻli boʻlgani uchunmi?» dedi. Rasululloh ﷺning yuzlari oʻzgardi, soʻng: «Ey Zubayr, sugʻorgin, soʻng suvni jadr (marza)ga yetguncha toʻsib tur», dedilar. Zubayr aytdi: «Men bu oyat shu haqda nozil boʻlgan deb oʻylayman: {Yoʻq, Rabbingga qasamki, ular... (seni hakam qilmagunlaricha mumin boʻlmaydilar)} (Niso 65)».Абдуллоҳ ибн Зубайр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Ансорлардан бир киши Зубайр билан Ҳарра сойлигидаги, хурмозорларни суғорадиган ариқ ҳақида Расулуллоҳ ﷺнинг ҳузурларида даъволашиб қолди. Ансорий: «Сувни қўйиб юбор, ўтсин», деди. Аммо Зубайр унамади. Улар Расулуллоҳ ﷺнинг ҳузурларида даъволашдилар. Расулуллоҳ ﷺ: «Эй Зубайр, суғоргин, сўнг сувни қўшнингга қўйиб юбор», дедилар. Ансорий ғазабланиб: «Эй Расулуллоҳ, аммангизнинг ўғли бўлгани учунми?» деди. Расулуллоҳ ﷺнинг юзлари ўзгарди, сўнг: «Эй Зубайр, суғоргин, сўнг сувни жадр (марза)га етгунча тўсиб тур», дедилар. Зубайр айтди: «Мен бу оят шу ҳақда нозил бўлган деб ўйлайман: {Йўқ, Раббингга қасамки, улар... (сени ҳакам қилмагунларича мумин бўлмайдилар)} (Нисо 65)».
حَدَّثَنَا عَبْدُ الصَّمَدِ، حَدَّثَنَا أَبِي، حَدَّثَنَا يَزِيدُ يَعْنِي الرِّشْكَ، عَنْ مُعَاذَةَ، عَنْ أُمِّ عَمْرٍو ابْنَةِ عَبْدِ اللَّهِ، أَنَّهَا سَمِعَتْ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ الزُّبَيْرِ، يَقُولُ سَمِعَتْ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ، رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ يَقُولُ فِي خُطْبَتِهِ إِنَّهُ سَمِعَ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقُولُ مَنْ يَلْبَسْ الْحَرِيرَ فِي الدُّنْيَا فَلَا يُكْسَاهُ فِي الْآخِرَةِ.
Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U xutbasida Rasululloh ﷺ dan eshitganini aytdi: «Kim dunyoda ipak kiysa, oxiratda unga ipak kiydirilmaydi», dedilar.Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У хутбасида Расулуллоҳ ﷺ дан эшитганини айтди: «Ким дунёда ипак кийса, охиратда унга ипак кийдирилмайди», дедилар.
حَدَّثَنَا رَوْحٌ، حَدَّثَنَا كَهْمَسٌ، عَنْ مُصْعَبِ بْنِ ثَابِتٍ، عَنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ، قَالَ قَالَ عُثْمَانُ بْنُ عَفَّانَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ وَهُوَ يَخْطُبُ عَلَى مِنْبَرِهِ إِنِّي مُحَدِّثُكُمْ حَدِيثًا سَمِعْتُهُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مَا كَانَ يَمْنَعُنِي أَنْ أُحَدِّثَكُمْ إِلَّا الضِّنُّ عَلَيْكُمْ وَإِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقُولُ حَرَسُ لَيْلَةٍ فِي سَبِيلِ اللَّهِ تَعَالَى أَفْضَلُ مِنْ أَلْفِ لَيْلَةٍ يُقَامُ لَيْلُهَا وَيُصَامُ نَهَارُهَا.
Usmon ibn Affon (roziyallohu anhu) oʻz minbarida xutba qilib turib: «Men sizlarga Rasululloh ﷺdan eshitgan bir hadisni aytib beraman. Sizlarga aytishdan meni faqat sizlarga achinishimgina toʻsib turgan edi. Men Rasululloh ﷺning: ‹Alloh taolo yoʻlida bir kecha qorovullik qilish, kechasini namoz oʻqib, kunduzini roʻza tutib oʻtkazilgan ming kechadan afzaldir›, deganlarini eshitganman», dedi.Усмон ибн Аффон (розияллоҳу анҳу) ўз минбарида хутба қилиб туриб: «Мен сизларга Расулуллоҳ ﷺдан эшитган бир ҳадисни айтиб бераман. Сизларга айтишдан мени фақат сизларга ачинишимгина тўсиб турган эди. Мен Расулуллоҳ ﷺнинг: ‹Аллоҳ таоло йўлида бир кеча қоровуллик қилиш, кечасини намоз ўқиб, кундузини рўза тутиб ўтказилган минг кечадан афзалдир›, деганларини эшитганман», деди.
وَعَنْ عَبْدِ اَللَّهِ بنِ اَلزُّبَيْرِ رَضِيَ اَللَّهُ عَنْهُمَا قَالَ: { قَضَى رَسُولُ اَللَّهِ - صلى الله عليه وسلم -أَنَّ اَلْخَصْمَيْنِ يَقْعُدَانِ بَيْنَ يَدَيِ اَلْحَاكِمِ } رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ, وَصَحَّحَهُ اَلْحَاكِمُ 1 .
Ahmad ibn Maniyʼ bizga hadis aytdi, Abdulloh ibn al-Muborak bizga hadis aytdi, Musʼab ibn Sobit bizga hadis aytdi, u Abdulloh ibn az-Zubayr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilib: «Rasululloh ﷺ ikki tortishuvchi qozining oldida (yonma-yon) oʻtirishlari haqida hukm qildilar», dedi.Аҳмад ибн Манийъ бизга ҳадис айтди, Абдуллоҳ ибн ал-Муборак бизга ҳадис айтди, Мусъаб ибн Собит бизга ҳадис айтди, у Абдуллоҳ ибн аз-Зубайр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилиб: «Расулуллоҳ ﷺ икки тортишувчи қозининг олдида (ёнма-ён) ўтиришлари ҳақида ҳукм қилдилар», деди.
وَعَنِ اِبْنِ اَلزُّبَيْرِ رَضِيَ اَللَّهُ عَنْهُمَا قَالَ: قَالَ رَسُولُ اَللَّهِ - صلى الله عليه وسلم -{ صَلَاةٌ فِي مَسْجِدِي هَذَا أَفْضَلُ مِنْ أَلْفِ صَلَاةٍ فِيمَا سِوَاهُ إِلَّا اَلْمَسْجِدَ اَلْحَرَامَ , وَصَلَاةٌ فِي اَلْمَسْجِدِ اَلْحَرَامِ أَفْضَلُ مِنْ صَلَاةٍ فِي مَسْجِدِي بِمِائَةِ صَلَاةٍ } رَوَاهُ أَحْمَدُ, وَصَحَّحَهُ اِبْنُ حِبَّانَ 1 .
Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Mening masjidimda oʻqilgan bir namoz Masjidul-Haromdan boshqa masjidlarda oʻqilgan ming namozdan afzaldir. Masjidul-Haromda oʻqilgan bir namoz esa boshqa masjidlarda oʻqilgan yuz ming namozdan afzaldir», dedilar.Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Менинг масжидимда ўқилган бир намоз Масжидул-Ҳаромдан бошқа масжидларда ўқилган минг намоздан афзалдир. Масжидул-Ҳаромда ўқилган бир намоз эса бошқа масжидларда ўқилган юз минг намоздан афзалдир», дедилар.
عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمَا قَالَ: قَضَى رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَنَّ الْخَصْمَيْنِ يَقْعُدَانِ بَيْنَ يَدَيِ الْحَاكِمِ. رَوَاهُ أَحْمَدُ وَأَبُو دَاوُدَ
Ahmad ibn Maniyʼ bizga hadis aytdi, Abdulloh ibn al-Muborak bizga hadis aytdi, Musʼab ibn Sobit bizga hadis aytdi, u Abdulloh ibn az-Zubayr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilib: «Rasululloh ﷺ ikki tortishuvchi qozining oldida (yonma-yon) oʻtirishlari haqida hukm qildilar», dedi.Аҳмад ибн Манийъ бизга ҳадис айтди, Абдуллоҳ ибн ал-Муборак бизга ҳадис айтди, Мусъаб ибн Собит бизга ҳадис айтди, у Абдуллоҳ ибн аз-Зубайр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилиб: «Расулуллоҳ ﷺ икки тортишувчи қозининг олдида (ёнма-ён) ўтиришлари ҳақида ҳукм қилдилар», деди.
وَعَن ابنِ الزبيرِ: أَنَّ مَوْلَاةً لَهُمْ ذَهَبَتْ بِابْنَةِ الزُّبَيْرِ إِلَى عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ وَفِي رِجْلِهَا أَجْرَاسٌ فَقَطَعَهَا عمر وَقَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقُولُ: «مَعَ كُلِّ جَرَسٍ شَيْطَانٌ» . رَوَاهُ أَبُو دَاوُد
Ibn Zubayr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, ularning bir choʻrisi Zubayrning qizini Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)ning huzuriga olib bordi, qizning oyogʻida qoʻngʻiroqlar bor edi. Shunda Umar (roziyallohu anhu) ularni uzib tashladilar, soʻng: «Men Rasululloh ﷺdan: ‹Har bir qoʻngʻiroq bilan birga shayton boʻladi›, deb aytganlarini eshitganman», — dedilar.Ибн Зубайр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, уларнинг бир чўриси Зубайрнинг қизини Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)нинг ҳузурига олиб борди, қизнинг оёғида қўнғироқлар бор эди. Шунда Умар (розияллоҳу анҳу) уларни узиб ташладилар, сўнг: «Мен Расулуллоҳ ﷺдан: ‹Ҳар бир қўнғироқ билан бирга шайтон бўлади›, деб айтганларини эшитганман», — дедилар.
وَعَن عبد الله بن الزبير قَالَ: كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِذَا قَعَدَ يَدْعُو وَضَعَ يَدَهُ الْيُمْنَى عَلَى فَخِذِهِ الْيُمْنَى وَيَدَهُ الْيُسْرَى عَلَى فَخِذِهِ الْيُسْرَى وَأَشَارَ بِأُصْبُعِهِ السَّبَّابَةِ وَوَضَعَ إِبْهَامَهُ عَلَى أُصْبُعِهِ الْوُسْطَى ويلقم كَفه الْيُسْرَى ركبته. رَوَاهُ مُسلم
Abdulloh ibn Zubayr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: «Rasululloh ﷺ duo qilib oʻtirganlarida, oʻng qoʻllarini oʻng sonlari ustiga, chap qoʻllarini chap sonlari ustiga qoʻyar, koʻrsatkich barmoqlari bilan ishora qilar, bosh barmoqlarini oʻrta barmoqlari ustiga qoʻyar va chap kaftlari bilan tizzalarini qamrar edilar».Абдуллоҳ ибн Зубайр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: «Расулуллоҳ ﷺ дуо қилиб ўтирганларида, ўнг қўлларини ўнг сонлари устига, чап қўлларини чап сонлари устига қўяр, кўрсаткич бармоқлари билан ишора қилар, бош бармоқларини ўрта бармоқлари устига қўяр ва чап кафтлари билан тиззаларини қамрар эдилар».
وَعَن عبد الله بن الزبير قَالَ: كَانَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يُشِيرُ بِأُصْبُعِهِ إِذَا دَعَا وَلَا يُحَرِّكُهَا. رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ وَالنَّسَائِيّ وَزَاد أَبُو دَاوُد وَلَا يُجَاوز بَصَره إِشَارَته
Abdulloh ibn Zubayr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ duo qilganlarida barmoqlari bilan ishora qilar, uni harakatlantirmas edilar. Abu Dovud va Nasoiy rivoyat qilgan. Abu Dovud: «Nigohlarini ishora qilgan barmoqlaridan nariga oʻtkazmas edilar», deb ziyoda qilgan.Абдуллоҳ ибн Зубайр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ дуо қилганларида бармоқлари билан ишора қилар, уни ҳаракатлантирмас эдилар. Абу Довуд ва Насоий ривоят қилган. Абу Довуд: «Нигоҳларини ишора қилган бармоқларидан нарига ўтказмас эдилар», деб зиёда қилган.
وَعَن عبد الله بن الزبير قَالَ: كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِذَا سَلَّمَ مِنْ صَلَاتِهِ يَقُولُ بِصَوْتِهِ الْأَعْلَى: «لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ لَهُ الْمُلْكُ وَلَهُ الْحَمْدُ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ لَا حَوْلَ وَلَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّه لَا إِلَه إِلَّا الله لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَلَا نَعْبُدُ إِلَّا إِيَّاهُ لَهُ النِّعْمَةُ وَلَهُ الْفَضْلُ وَلَهُ الثَّنَاءُ الْحَسَنُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ مُخْلِصِينَ لَهُ الدّين وَلَو كره الْكَافِرُونَ» . رَوَاهُ مُسلم
Abdulloh ibn Zubayr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U har namozning oxirida, salom berganida: «Lo ilaha illalloh, vahdahu lo sharika lah, lahul-mulku va lahul-hamdu va huva alaa kulli shayʼin qadir. Lo havla va lo quvvata illaa billah. Lo ilaha illalloh va lo naʼbudu illaa iyyoh, lahun-niʼmatu va lahul-fazlu va lahus-sanaaʼul-hasan. Lo ilaha illalloh muxlisiyna lahud-dina va lav karihal-kofirun (Allohdan oʻzga iloh yoʻq, U yagonadir, Uning sherigi yoʻq, mulk Unikidir, hamd Unikidir va U har narsaga qodirdir. Allohdan oʻzga hech qanday quvvat va qudrat yoʻq. Allohdan oʻzga iloh yoʻq va biz faqat Ungagina ibodat qilamiz, neʼmat Unikidir, fazl Unikidir va goʻzal maqtov Unikidir. Allohdan oʻzga iloh yoʻq, kofirlar yoqtirmasalar-da, dinni Unga xolis qilgan holimizda)», derdi va: «Rasululloh ﷺ har namozning oxirida shularni aytib tahlil keltirar edilar», derdi.Абдуллоҳ ибн Зубайр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У ҳар намознинг охирида, салом берганида: «Ло илаҳа иллаллоҳ, ваҳдаҳу ло шарика лаҳ, лаҳул-мулку ва лаҳул-ҳамду ва ҳува алаа кулли шайъин қадир. Ло ҳавла ва ло қуввата иллаа биллаҳ. Ло илаҳа иллаллоҳ ва ло наъбуду иллаа ийёҳ, лаҳун-ниъмату ва лаҳул-фазлу ва лаҳус-санааъул-ҳасан. Ло илаҳа иллаллоҳ мухлисийна лаҳуд-дина ва лав кариҳал-кофирун (Аллоҳдан ўзга илоҳ йўқ, У ягонадир, Унинг шериги йўқ, мулк Уникидир, ҳамд Уникидир ва У ҳар нарсага қодирдир. Аллоҳдан ўзга ҳеч қандай қувват ва қудрат йўқ. Аллоҳдан ўзга илоҳ йўқ ва биз фақат Унгагина ибодат қиламиз, неъмат Уникидир, фазл Уникидир ва гўзал мақтов Уникидир. Аллоҳдан ўзга илоҳ йўқ, кофирлар ёқтирмасалар-да, динни Унга холис қилган ҳолимизда)», дерди ва: «Расулуллоҳ ﷺ ҳар намознинг охирида шуларни айтиб таҳлил келтирар эдилар», дерди.