Abdulloh ibn az-Zubayr

حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُوسَى، قَالَ أَخْبَرَنَا هِشَامٌ، أَنَّ ابْنَ جُرَيْجٍ، أَخْبَرَهُمْ قَالَ أَخْبَرَنِي عَطَاءٌ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ سَمِعْتُهُ يَقُولُ إِنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم خَرَجَ يَوْمَ الْفِطْرِ، فَبَدَأَ بِالصَّلاَةِ قَبْلَ الْخُطْبَةِ‏.‏ قَالَ وَأَخْبَرَنِي عَطَاءٌ، أَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ، أَرْسَلَ إِلَى ابْنِ الزُّبَيْرِ فِي أَوَّلِ مَا بُويِعَ لَهُ إِنَّهُ لَمْ يَكُنْ يُؤَذَّنُ بِالصَّلاَةِ يَوْمَ الْفِطْرِ، إِنَّمَا الْخُطْبَةُ بَعْدَ الصَّلاَةِ‏.‏ وَأَخْبَرَنِي عَطَاءٌ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَعَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، قَالاَ لَمْ يَكُنْ يُؤَذَّنُ يَوْمَ الْفِطْرِ وَلاَ يَوْمَ الأَضْحَى‏.‏ وَعَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ سَمِعْتُهُ يَقُولُ إِنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَامَ فَبَدَأَ بِالصَّلاَةِ، ثُمَّ خَطَبَ النَّاسَ بَعْدُ، فَلَّمَا فَرَغَ نَبِيُّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَزَلَ فَأَتَى النِّسَاءَ، فَذَكَّرَهُنَّ وَهْوَ يَتَوَكَّأُ عَلَى يَدِ بِلاَلٍ، وَبِلاَلٌ بَاسِطٌ ثَوْبَهُ، يُلْقِي فِيهِ النِّسَاءُ صَدَقَةً‏.‏ قُلْتُ لِعَطَاءٍ أَتَرَى حَقًّا عَلَى الإِمَامِ الآنَ أَنْ يَأْتِيَ النِّسَاءَ فَيُذَكِّرَهُنَّ حِينَ يَفْرُغُ قَالَ إِنَّ ذَلِكَ لَحَقٌّ عَلَيْهِمْ، وَمَا لَهُمْ أَنْ لاَ يَفْعَلُوا

Ibn Jurayj (Ato, Jobirdan) rivoyat qiladi: Ato dedi: «Jobir ibn Abdulloh: ‹Paygʻambar ﷺ Iyd-ul-fitr kuni chiqdilar va xutba qilishdan oldin namoz oʻqidilar›, — dedi». Ato menga aytdiki, Ibn Zubayrning dastlabki (hokimlik) kunlarida Ibn Abbos unga xabar joʻnatib, (Rasululloh ﷺ hayotida) iyd namozi uchun azon hech aytilmagani va xutba namozdan keyin aytilganini bildirdi. Ato menga aytdiki, Ibn Abbos va Jobir ibn Abdulloh: «Iyd-ul-fitr va Iyd-ul-azha namozi uchun azon yoʻq edi», — dedi. Ato: «Men Jobir ibn Abdullohning shunday deganini eshitdim: ‹Paygʻambar ﷺ turib, namozdan boshladilar va undan keyin xutba qildilar. Paygʻambar ﷺ (xutbani) tugatgach, ayollar tomonga borib, ularga vaʼz qildilar — u zot Bilolning qoʻliga suyangan holda (edilar). Bilol oʻz kiyimini yozgan, ayollar esa unga sadaqa solayotgan edi›», — dedi. Men Atoga: «Senimcha, imom namoz va xutbani tugatgandan keyin ayollar tomonga borib, ularga vaʼz qilishi vojibmi?» — dedim. Ato: «Shubhasiz, imomlarga shunday qilish vojibdir; nega ular shunday qilmasin?» — dedi.Ибн Журайж (Ато, Жобирдан) ривоят қилади: Ато деди: «Жобир ибн Абдуллоҳ: ‹Пайғамбар ﷺ Ийд-ул-фитр куни чиқдилар ва хутба қилишдан олдин намоз ўқидилар›, — деди». Ато менга айтдики, Ибн Зубайрнинг дастлабки (ҳокимлик) кунларида Ибн Аббос унга хабар жўнатиб, (Расулуллоҳ ﷺ ҳаётида) ийд намози учун азон ҳеч айтилмагани ва хутба намоздан кейин айтилганини билдирди. Ато менга айтдики, Ибн Аббос ва Жобир ибн Абдуллоҳ: «Ийд-ул-фитр ва Ийд-ул-азҳа намози учун азон йўқ эди», — деди. Ато: «Мен Жобир ибн Абдуллоҳнинг шундай деганини эшитдим: ‹Пайғамбар ﷺ туриб, намоздан бошладилар ва ундан кейин хутба қилдилар. Пайғамбар ﷺ (хутбани) тугатгач, аёллар томонга бориб, уларга ваъз қилдилар — у зот Билолнинг қўлига суянган ҳолда (эдилар). Билол ўз кийимини ёзган, аёллар эса унга садақа солаётган эди›», — деди. Мен Атога: «Сенимча, имом намоз ва хутбани тугатгандан кейин аёллар томонга бориб, уларга ваъз қилиши вожибми?» — дедим. Ато: «Шубҳасиз, имомларга шундай қилиш вожибдир; нега улар шундай қилмасин?» — деди.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، وَإِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ جَاءَتِ امْرَأَةُ رِفَاعَةَ الْقُرَظِيِّ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَتْ إِنِّي كُنْتُ عِنْدَ رِفَاعَةَ فَطَلَّقَنِي فَبَتَّ طَلاَقِي فَتَزَوَّجْتُ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ الزُّبَيْرِ وَمَا مَعَهُ إِلاَّ مِثْلُ هُدْبَةِ الثَّوْبِ ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ أَتُرِيدِينَ أَنْ تَرْجِعِي إِلَى رِفَاعَةَ لاَ حَتَّى تَذُوقِي عُسَيْلَتَهُ وَيَذُوقَ عُسَيْلَتَكِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَأَنَسٍ وَالرُّمَيْصَاءِ أَوِ الْغُمَيْصَاءِ وَأَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَائِشَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ عَامَّةِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ أَنَّ الرَّجُلَ إِذَا طَلَّقَ امْرَأَتَهُ ثَلاَثًا فَتَزَوَّجَتْ زَوْجًا غَيْرَهُ فَطَلَّقَهَا قَبْلَ أَنْ يَدْخُلَ بِهَا أَنَّهَا لاَ تَحِلُّ لِلزَّوْجِ الأَوَّلِ إِذَا لَمْ يَكُنْ جَامَعَ الزَّوْجُ الآخَرُ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho) aytdilar: Rifoʼa al-Quraziyning xotini Rasululloh ﷺning huzurlariga kelib: «Men Rifoʼaning nikohida edim, u meni taloq qildi va talogʻimni qatʼiy (uch taloq) qildi. Soʻng men Abdurrahmon ibn az-Zubayrga turmushga chiqdim, ammo unda kiyim popugiday (ojiz) narsadan boshqa hech narsa yoʻq ekan», dedi. Shunda u zot: «Rifoʼaga qaytishni istayapsanmi? Yoʻq, toki sen uning asalidan, u esa sening asalingdan totmaguncha (bu boʻlmaydi)», dedilar. (Roviy) aytdi: Bu bobda Ibn Umar, Anas, Rumaysoʼ — yoki Gʻumaysoʼ — va Abu Hurayradan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Oisha hadisi hasan sahihdir. Nabiy ﷺning sahobalaridan va boshqalardan boʻlgan umum ilm ahli nazdida amal shunga koʻradir: kishi xotinini uch taloq qilsa, ayol boshqa erga turmushga chiqsa, u esa u bilan qoʻshilishdan oldin taloq qilsa, agar keyingi er u bilan jimoʼ qilmagan boʻlsa, ayol birinchi erga halol boʻlmaydi.Оиша (розияллоҳу анҳо) айтдилар: Рифўа ал-Қуразийнинг хотини Расулуллоҳ ﷺнинг ҳузурларига келиб: «Мен Рифўанинг никоҳида эдим, у мени талоқ қилди ва талоғимни қатъий (уч талоқ) қилди. Сўнг мен Абдурраҳмон ибн аз-Зубайрга турмушга чиқдим, аммо унда кийим попугидай (ожиз) нарсадан бошқа ҳеч нарса йўқ экан», деди. Шунда у зот: «Рифўага қайтишни истаяпсанми? Йўқ, токи сен унинг асалидан, у эса сенинг асалингдан тотмагунча (бу бўлмайди)», дедилар. (Ровий) айтди: Бу бобда Ибн Умар, Анас, Румайсў — ёки Ғумайсў — ва Абу Ҳурайрадан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Оиша ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Набий ﷺнинг саҳобаларидан ва бошқалардан бўлган умум илм аҳли наздида амал шунга кўрадир: киши хотинини уч талоқ қилса, аёл бошқа эрга турмушга чиқса, у эса у билан қўшилишдан олдин талоқ қилса, агар кейинги эр у билан жимў қилмаган бўлса, аёл биринчи эрга ҳалол бўлмайди.

أَخْبَرَنَا أَيُّوبُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْوَزَّانُ، قَالَ حَدَّثَنَا حَجَّاجٌ، قَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ أَخْبَرَنِي زِيَادٌ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَجْلاَنَ، عَنْ عَامِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ يُشِيرُ بِأُصْبُعِهِ إِذَا دَعَا وَلاَ يُحَرِّكُهَا ‏.‏ قَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ وَزَادَ عَمْرٌو قَالَ أَخْبَرَنِي عَامِرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ عَنْ أَبِيهِ أَنَّهُ رَأَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَدْعُو كَذَلِكَ وَيَتَحَامَلُ بِيَدِهِ الْيُسْرَى عَلَى رِجْلِهِ الْيُسْرَى ‏.‏

Abdulloh ibn az-Zubayr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ duo qilganlarida barmoqlari bilan ishora qilar edilar, ammo uni harakatlantirmas edilar. Yana bir rivoyatda u zotning shunday duo qilayotganlarini va chap qoʻllari bilan chap oyoqlariga tayanayotganlarini koʻrgani zikr qilinadi.Абдуллоҳ ибн аз-Зубайр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ дуо қилганларида бармоқлари билан ишора қилар эдилар, аммо уни ҳаракатлантирмас эдилар. Яна бир ривоятда у зотнинг шундай дуо қилаётганларини ва чап қўллари билан чап оёқларига таянаётганларини кўргани зикр қилинади.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، قَالَ أَهْلُ مَكَّةَ يَقُولُونَ أَخَذَ ابْنُ جُرَيْجٍ الصَّلَاةَ مِنْ عَطَاءٍ وَأَخَذَهَا عَطَاءٌ مِنْ ابْنِ الزُّبَيْرِ وَأَخَذَهَا ابْنُ الزُّبَيْرِ مِنْ أَبِي بَكْرٍ وَأَخَذَهَا أَبُو بَكْرٍ مِنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مَا رَأَيْتُ أَحَدًا أَحْسَنَ صَلَاةً مِنْ ابْنِ جُرَيْجٍ‏.‏

Abdurrazzoq aytdi: Makka ahli aytadilarki, Ibn Jurayj namozni Atodan oldi, Ato uni Ibn Zubayrdan oldi, Ibn Zubayr uni Abu Bakrdan oldi, Abu Bakr esa uni Paygʻambar ﷺdan oldi. Men Ibn Jurayjdan koʻra namozni goʻzalroq oʻqiydigan hech kimni koʻrmadim.Абдурраззоқ айтди: Макка аҳли айтадиларки, Ибн Журайж намозни Атодан олди, Ато уни Ибн Зубайрдан олди, Ибн Зубайр уни Абу Бакрдан олди, Абу Бакр эса уни Пайғамбар ﷺдан олди. Мен Ибн Журайждан кўра намозни гўзалроқ ўқийдиган ҳеч кимни кўрмадим.

- وعن عبد الله ابن الزبير رضي الله عنهما أنه كان يقول دبر كل صلاة، حين يسلم‏:‏ لا إله إلا الله وحده لا شريك له ، له الملك وله الحمد ، وهو على كل شيء قدير ‏.‏ لا حول ولا قوة إلا بالله ،لا إله إلا الله، ولا نعبد إلا إياه، له النعمة، وله الفضل وله الثناء الحسن‏.‏ لا إله إلا الله مخلصين له الدين ولو كره الكافرون ‏.‏ قال ابن الزبير‏:‏ وكان رسول الله صلى الله عليه وسلم، يهلل بهن دبر كل صلاة‏.‏ ‏(‏‏(‏رواه مسلم‏)‏‏)‏‏.‏

Abdulloh ibn Zubayr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U har namozdan soʻng, salom berganida bunday derdi: «La ilaha illalloh, vahdahu la sharika lah, lahul-mulku va lahul-hamd, va huva ala kulli shayin qadir. La havla va la quvvata illa billah. La ilaha illalloh, va la naʼbudu illa iyyah, lahun-niʼmatu va lahul-fadlu va lahus-sanaul-hasan. La ilaha illalloh muxlisina lahud-din, va lav karihal-kafirun» (Allohdan boʻlak iloh yoʻq, U yolgʻizdir, sherigi yoʻqdir. Mulk Uniki, hamd Unikidir, U har narsaga qodirdir. Alloh (yordami) bilan boʻlmasa quvvat ham, qudrat ham yoʻqdir. Allohdan boʻlak iloh yoʻq, biz faqat Ungagina ibodat qilamiz. Neʼmat Uniki, fazl Uniki va goʻzal maqtov Unikidir. Kofirlar yomon koʻrsalar-da, dinni Unga xolis qilgan holda ‹Allohdan boʻlak iloh yoʻq›, deymiz). Ibn Zubayr: «Rasululloh ﷺ ham har namozdan soʻng shu (kalimalar) bilan tahlil aytar edilar», dedi.Абдуллоҳ ибн Зубайр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У ҳар намоздан сўнг, салом берганида бундай дерди: «Ла илаҳа иллаллоҳ, ваҳдаҳу ла шарика лаҳ, лаҳул-мулку ва лаҳул-ҳамд, ва ҳува ала кулли шайин қадир. Ла ҳавла ва ла қуввата илла биллаҳ. Ла илаҳа иллаллоҳ, ва ла наъбуду илла ийяҳ, лаҳун-ниъмату ва лаҳул-фадлу ва лаҳус-санаул-ҳасан. Ла илаҳа иллаллоҳ мухлисина лаҳуд-дин, ва лав кариҳал-кафирун» (Аллоҳдан бўлак илоҳ йўқ, У ёлғиздир, шериги йўқдир. Мулк Уники, ҳамд Уникидир, У ҳар нарсага қодирдир. Аллоҳ (ёрдами) билан бўлмаса қувват ҳам, қудрат ҳам йўқдир. Аллоҳдан бўлак илоҳ йўқ, биз фақат Унгагина ибодат қиламиз. Неъмат Уники, фазл Уники ва гўзал мақтов Уникидир. Кофирлар ёмон кўрсалар-да, динни Унга холис қилган ҳолда ‹Аллоҳдан бўлак илоҳ йўқ›, деймиз). Ибн Зубайр: «Расулуллоҳ ﷺ ҳам ҳар намоздан сўнг шу (калималар) билан таҳлил айтар эдилар», деди.

وَعَن ابنِ شهابٍ قَالَ: أَخْبَرَنِي سَالِمٌ أَنَّ الْحَجَّاجَ بْنَ يُوسُفَ عَامَ نَزَلَ بِابْنِ الزُّبَيْرِ سَأَلَ عَبْدَ اللَّهِ: كَيْفَ نَصْنَعُ فِي الْمَوْقِفِ يَوْمَ عَرَفَةَ؟ فَقَالَ سَالِمٌ إِنْ كُنْتَ تُرِيدُ السُّنَّةَ فَهَجِّرْ بِالصَّلَاةِ يَوْمَ عَرَفَةَ فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ: صَدَقَ إِنَّهُمْ كَانُوا يَجْمَعُونَ بَيْنَ الظُّهْرِ وَالْعَصْرِ فِي السُّنَّةِ فَقُلْتُ لِسَالِمٍ: أَفَعَلَ ذَلِكَ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ؟ فَقَالَ سَالِمٌ: وَهل يتَّبعونَ فِي ذلكَ إِلا سنَّتَه؟ رَوَاهُ البُخَارِيّ

Ibn Shihob (Solimdan) rivoyat qiladi: Solim dedi: «Hajjoj ibn Yusuf Ibn Zubayrga hujum qilgan yili, u (Hajjoj) Abdulloh (Ibn Umar)dan — Arafa kuni (Zulhijjaning toʻqqizinchisi) turishda (vuqufda) nima qilish kerakligini — soʻradi. Men unga: ‹Agar sen sunnatga (Paygʻambar ﷺ ning yoʻliga) ergashmoqchi boʻlsang, Arafa kuni namozni peshindan keyin darrov oʻqi›, — dedim. Abdulloh ibn Umar: ‹U (Solim) toʻgʻri aytdi›, — dedi». Ular (Paygʻambar ﷺ ning sahobalari) sunnatga koʻra peshin va asr namozini birga (jam qilib) oʻqir edi. Men Solimdan: «Rasululloh ﷺ shunday qildilarmi?» — deb soʻradim. Solim: «Buni qilishda sizlar — u zotning sunnatidan boshqa narsaga ergashasizmi?» — dedi.Ибн Шиҳоб (Солимдан) ривоят қилади: Солим деди: «Ҳажжож ибн Юсуф Ибн Зубайрга ҳужум қилган йили, у (Ҳажжож) Абдуллоҳ (Ибн Умар)дан — Арафа куни (Зулҳижжанинг тўққизинчиси) туришда (вуқуфда) нима қилиш кераклигини — сўради. Мен унга: ‹Агар сен суннатга (Пайғамбар ﷺ нинг йўлига) эргашмоқчи бўлсанг, Арафа куни намозни пешиндан кейин дарров ўқи›, — дедим. Абдуллоҳ ибн Умар: ‹У (Солим) тўғри айтди›, — деди». Улар (Пайғамбар ﷺ нинг саҳобалари) суннатга кўра пешин ва аср намозини бирга (жам қилиб) ўқир эди. Мен Солимдан: «Расулуллоҳ ﷺ шундай қилдиларми?» — деб сўрадим. Солим: «Буни қилишда сизлар — у зотнинг суннатидан бошқа нарсага эргашасизми?» — деди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللهِ بْنُ صَالِحٍ قَالَ‏:‏ حَدَّثَنِي اللَّيْثُ قَالَ‏:‏ حَدَّثَنِي عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ خَالِدٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عَوْفِ بْنِ الْحَارِثِ بْنِ الطُّفَيْلِ، وَهُوَ ابْنُ أَخِي عَائِشَةَ لِأُمِّهَا، أَنَّ عَائِشَةَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهَا حُدِّثَتْ، أَنَّ عَبْدَ اللهِ بْنَ الزُّبَيْرِ قَالَ فِي بَيْعٍ، أَوْ عَطَاءٍ، أَعْطَتْهُ عَائِشَةُ‏:‏ وَاللَّهِ لَتَنْتَهِيَنَّ عَائِشَةُ أَوْ لَأَحْجُرَنَّ عَلَيْهَا، فَقَالَتْ‏:‏ أَهُوَ قَالَ هَذَا‏؟‏ قَالُوا‏:‏ نَعَمْ، قَالَتْ عَائِشَةُ‏:‏ فَهُوَ لِلَّهِ نَذْرٌ أَنْ لاَ أُكَلِّمَ ابْنَ الزُّبَيْرِ كَلِمَةً أَبَدًا، فَاسْتَشْفَعَ ابْنُ الزُّبَيْرِ بِالْمُهَاجِرِينَ حِينَ طَالَتْ هِجْرَتُهَا إِيَّاهُ، فَقَالَتْ‏:‏ وَاللَّهِ، لاَ أُشَفِّعُ فِيهِ أَحَدًا أَبَدًا، وَلاَ أُحَنِّثُ نَذْرِي الَّذِي نَذَرْتُ أَبَدًا‏.‏ فَلَمَّا طَالَ عَلَى ابْنِ الزُّبَيْرِ كَلَّمَ الْمِسْوَرَ بْنَ مَخْرَمَةَ وَعَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ الأَسْوَدِ بْنِ يَغُوثَ، وَهُمَا مِنْ بَنِي زُهْرَةَ، فَقَالَ لَهُمَا‏:‏ أَنْشُدُكُمَا بِاللَّهِ إِلاَّ أَدْخَلْتُمَانِي عَلَى عَائِشَةَ، فَإِنَّهَا لاَ يَحِلُّ لَهَا أَنْ تَنْذِرَ قَطِيعَتِي، فَأَقْبَلَ بِهِ الْمِسْوَرُ وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ مُشْتَمِلَيْنِ عَلَيْهِ بِأَرْدِيَتِهِمَا، حَتَّى اسْتَأْذَنَا عَلَى عَائِشَةَ فَقَالاَ‏:‏ السَّلاَمُ عَلَيْكِ وَرَحْمَةُ اللهِ وَبَرَكَاتُهُ، أَنَدْخُلُ‏؟‏ فَقَالَتْ عَائِشَةُ‏:‏ ادْخُلُوا، قَالاَ‏:‏ كُلُّنَا يَا أُمَّ الْمُؤْمِنِينَ‏؟‏ قَالَتْ‏:‏ نَعَمْ، ادْخُلُوا كُلُّكُمْ‏.‏ وَلاَ تَعْلَمُ عَائِشَةُ أَنَّ مَعَهُمَا ابْنَ الزُّبَيْرِ، فَلَمَّا دَخَلُوا دَخَلَ ابْنُ الزُّبَيْرِ فِي الْحِجَابِ، وَاعْتَنَقَ عَائِشَةَ وَطَفِقَ يُنَاشِدُهَا يَبْكِي، وَطَفِقَ الْمِسْوَرُ وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ يُنَاشِدَانِ عَائِشَةَ إِلاَّ كَلَّمَتْهُ وَقَبِلَتْ مِنْهُ، وَيَقُولاَنِ‏:‏ قَدْ عَلِمْتِ أَنَّ رَسُولَ اللهِ صلى الله عليه وسلم نَهَى عَمَّا قَدْ عَلِمْتِ مِنَ الْهِجْرَةِ، وَأَنَّهُ لاَ يَحِلُّ لِلرَّجُلِ أَنْ يَهْجُرَ أَخَاهُ فَوْقَ ثَلاَثِ لَيَالٍ‏.‏ قَالَ‏:‏ فَلَمَّا أَكْثَرُوا التَّذْكِيرَ وَالتَّحْرِيجَ طَفِقَتْ تُذَكِّرُهُمْ وَتَبْكِي وَتَقُولُ‏:‏ إِنِّي قَدْ نَذَرْتُ وَالنَّذْرُ شَدِيدٌ، فَلَمْ يَزَالُوا بِهَا حَتَّى كَلَّمَتِ ابْنَ الزُّبَيْرِ، ثُمَّ أَعْتَقَتْ بِنَذْرِهَا أَرْبَعِينَ رَقَبَةً، ثُمَّ كَانَتْ تَذْكُرُ بَعْدَ مَا أَعْتَقَتْ أَرْبَعِينَ رَقَبَةً فَتَبْكِي حَتَّى تَبُلَّ دُمُوعُهَا خِمَارَهَا‏.‏

(Oisha (roziyallohu anho)ga, Abdulloh ibn Zubayr — Oisha bergan bir savdo yoki ato (hadya) haqida: «Vallohi, Oisha (sadaqa-ehsondan) toʻxtasin, yoki men uni hajr (mol sarflashdan man) qilaman» degan, deb yetkazildi. (Oisha:) «U shunday dedimi?» dedi. Ular: «Ha» dedilar. (Oisha:) «Bu — Allohga (atalgan) bir nazrdir, men Ibn Zubayr bilan hech qachon gaplashmayman» dedi. Boykot (hijra) uzayib ketgach, Ibn Zubayr undan shafoat soʻradi, ammo u: «Yoʻq, vallohi, men u haqda hech qachon shafoatni qabul qilmayman va nazrimni buzmayman» dedi. Bu (holat) Ibn Zubayrga uzayib ketgach, u Misvar ibn Maxrama va Abdurrahmon ibn Asvad ibn Abdi Yagʻus bilan — ular ikkalasi Bani Zuhradan edi — gaplashdi va ularga: «Sizlarni Alloh nomi bilan ont beraman, meni Oishaning oldiga kiritinglar; chunki uning meni hajr (qilishni) nazr qilishi halol emas» dedi. Bas, Misvar va Abdurrahmon ridolariga oʻrangan holda uni (olib) keldilar — toki Oishaning (huzuriga) kirishga izn soʻrab: «Assalomu alayki va rahmatullohi va barakatuh; kiraylikmi?» dedilar. Oisha: «Kiringlar» dedi. Ular: «Hammamizmi?» dedilar. (Oisha:) «Ha, hammangiz kiringlar» dedi — ular bilan Ibn Zubayr (ham) borligini bilmagan holda. Ular kirgan paytda, Ibn Zubayr parda (hijob) ortiga kirib, Oishani quchoqladi va unga iltijo qilib yigʻlay boshladi; Misvar va Abdurrahmon esa unga — (Oisha) u bilan gaplashib, undan (uzrini) qabul qilgunicha — iltijo qila boshladilar va: «Paygʻambar ﷺ sen bilgan narsadan — hijra (boykot)dan — qaytardilar; chunki musulmonga oʻz birodarini uch kechadan ortiq (boykot qilib) tashlab qoʻyishi halol emas» der edilar. Ular Oishaga eslatish va (gunohdan) ogohlantirishni koʻpaytirib yuborganlarida, u ularga oʻz nazrini eslata boshladi va yigʻlab: «Men nazr qilgan edim, nazr esa ogʻir (jiddiy)dir» der edi. Ular u (Oisha) Ibn Zubayr bilan gaplashgunicha undan qoʻymadilar; (Oisha) esa oʻsha nazri (kafforati) uchun qirq qul ozod qildi. (Oisha) shundan keyin (ham) oʻz nazrini eslab yigʻlar, hatto koʻz yoshlari roʻmolini hoʻl qilar edi.(Оиша (розияллоҳу анҳо)га, Абдуллоҳ ибн Зубайр — Оиша берган бир савдо ёки ато (ҳадя) ҳақида: «Валлоҳи, Оиша (садақа-эҳсондан) тўхтасин, ёки мен уни ҳажр (мол сарфлашдан ман) қиламан» деган, деб етказилди. (Оиша:) «У шундай дедими?» деди. Улар: «Ҳа» дедилар. (Оиша:) «Бу — Аллоҳга (аталган) бир назрдир, мен Ибн Зубайр билан ҳеч қачон гаплашмайман» деди. Бойкот (ҳижра) узайиб кетгач, Ибн Зубайр ундан шафоат сўради, аммо у: «Йўқ, валлоҳи, мен у ҳақда ҳеч қачон шафоатни қабул қилмайман ва назримни бузмайман» деди. Бу (ҳолат) Ибн Зубайрга узайиб кетгач, у Мисвар ибн Махрама ва Абдурраҳмон ибн Асвад ибн Абди Яғус билан — улар иккаласи Бани Зуҳрадан эди — гаплашди ва уларга: «Сизларни Аллоҳ номи билан онт бераман, мени Оишанинг олдига киритинглар; чунки унинг мени ҳажр (қилишни) назр қилиши ҳалол эмас» деди. Бас, Мисвар ва Абдурраҳмон ридоларига ўранган ҳолда уни (олиб) келдилар — токи Оишанинг (ҳузурига) киришга изн сўраб: «Ассалому алайки ва раҳматуллоҳи ва баракатуҳ; кирайликми?» дедилар. Оиша: «Киринглар» деди. Улар: «Ҳаммамизми?» дедилар. (Оиша:) «Ҳа, ҳаммангиз киринглар» деди — улар билан Ибн Зубайр (ҳам) борлигини билмаган ҳолда. Улар кирган пайтда, Ибн Зубайр парда (ҳижоб) ортига кириб, Оишани қучоқлади ва унга илтижо қилиб йиғлай бошлади; Мисвар ва Абдурраҳмон эса унга — (Оиша) у билан гаплашиб, ундан (узрини) қабул қилгунича — илтижо қила бошладилар ва: «Пайғамбар ﷺ сен билган нарсадан — ҳижра (бойкот)дан — қайтардилар; чунки мусулмонга ўз биродарини уч кечадан ортиқ (бойкот қилиб) ташлаб қўйиши ҳалол эмас» дер эдилар. Улар Оишага эслатиш ва (гуноҳдан) огоҳлантиришни кўпайтириб юборганларида, у уларга ўз назрини эслата бошлади ва йиғлаб: «Мен назр қилган эдим, назр эса оғир (жиддий)дир» дер эди. Улар у (Оиша) Ибн Зубайр билан гаплашгунича ундан қўймадилар; (Оиша) эса ўша назри (каффорати) учун қирқ қул озод қилди. (Оиша) шундан кейин (ҳам) ўз назрини эслаб йиғлар, ҳатто кўз ёшлари рўмолини ҳўл қилар эди.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ بُكَيْرٍ، قَالَ حَدَّثَنِي اللَّيْثُ، عَنْ عُقَيْلٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، ح وَحَدَّثَنِي أَحْمَدُ بْنُ صَالِحٍ، قَالَ حَدَّثَنَا عَنْبَسَةُ، قَالَ حَدَّثَنَا يُونُسُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، حَدَّثَنِي عُرْوَةُ، عَنْ عَائِشَةَ، زَوْجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَتْ خَسَفَتِ الشَّمْسُ فِي حَيَاةِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَخَرَجَ إِلَى الْمَسْجِدِ فَصَفَّ النَّاسُ وَرَاءَهُ، فَكَبَّرَ فَاقْتَرَأَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قِرَاءَةً طَوِيلَةً، ثُمَّ كَبَّرَ فَرَكَعَ رُكُوعًا طَوِيلاً، ثُمَّ قَالَ سَمِعَ اللَّهُ لِمَنْ حَمِدَهُ‏.‏ فَقَامَ وَلَمْ يَسْجُدْ، وَقَرَأَ قِرَاءَةً طَوِيلَةً، هِيَ أَدْنَى مِنَ الْقِرَاءَةِ الأُولَى، ثُمَّ كَبَّرَ وَرَكَعَ رُكُوعًا طَوِيلاً، وَهْوَ أَدْنَى مِنَ الرُّكُوعِ الأَوَّلِ، ثُمَّ قَالَ سَمِعَ اللَّهُ لِمَنْ حَمِدَهُ، رَبَّنَا وَلَكَ الْحَمْدُ‏.‏ ثُمَّ سَجَدَ، ثُمَّ قَالَ فِي الرَّكْعَةِ الآخِرَةِ مِثْلَ ذَلِكَ، فَاسْتَكْمَلَ أَرْبَعَ رَكَعَاتٍ فِي أَرْبَعِ سَجَدَاتٍ، وَانْجَلَتِ الشَّمْسُ قَبْلَ أَنْ يَنْصَرِفَ، ثُمَّ قَامَ فَأَثْنَى عَلَى اللَّهِ بِمَا هُوَ أَهْلُهُ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ هُمَا آيَتَانِ مِنْ آيَاتِ اللَّهِ، لاَ يَخْسِفَانِ لِمَوْتِ أَحَدٍ وَلاَ لِحَيَاتِهِ، فَإِذَا رَأَيْتُمُوهُمَا فَافْزَعُوا إِلَى الصَّلاَةِ ‏"‏‏.‏ وَكَانَ يُحَدِّثُ كَثِيرُ بْنُ عَبَّاسٍ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ كَانَ يُحَدِّثُ يَوْمَ خَسَفَتِ الشَّمْسُ بِمِثْلِ حَدِيثِ عُرْوَةَ عَنْ عَائِشَةَ‏.‏ فَقُلْتُ لِعُرْوَةَ إِنَّ أَخَاكَ يَوْمَ خَسَفَتْ بِالْمَدِينَةِ لَمْ يَزِدْ عَلَى رَكْعَتَيْنِ مِثْلَ الصُّبْحِ‏.‏ قَالَ أَجَلْ لأَنَّهُ أَخْطَأَ السُّنَّةَ‏.‏

Oisha (Paygʻambar ﷺ ning zavjasi) (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ hayotlik paytlarida quyosh tutildi va u zot masjidga bordilar, odamlar u zot orqasida saflandi. U zot takbir aytib (namozni boshlab), qiroatni choʻzdilar, soʻng takbir aytib, uzoq rukuʼ qildilar; soʻng (boshlarini koʻtarib): «Samiʼalloohu liman hamidah (Alloh oʻziga hamd aytganni eshitdi)», — dedilar. Soʻng sajda qilmay, turib, birinchisidan qisqaroq uzun qiroat qildilar. Yana takbir aytib, birinchisidan qisqaroq uzun rukuʼ qildilar, soʻng: «Samiʼalloohu liman hamidah, Robbana va lakal-hamd (Alloh oʻziga hamd aytganni eshitdi; ey Robbimiz, barcha hamd Senga xosdir)», — dedilar, soʻng sajda qildilar va ikkinchi rakatda ham shunday qildilar; shu tariqa u zot toʻrt rukuʼ va toʻrt sajda qildilar. U zot namozni tugatmasdan oldin quyosh (tutilishi) ochilgan edi. (Namozdan keyin) u zot turib, Allohga loyiq hamd va sano aytdilar, soʻng: «Quyosh va oy — Allohning belgilaridan ikki belgi. Ular biror kishining oʻlishi yoki tirilishi sababli tutilmaydi. Ularni koʻrganingizda, namozga shoshilinglar», — dedilar. Zuhriy rivoyat qiladi: Men Urvaga: «Madinada quyosh tutilganda, akang (Abdulloh ibn Zubayr) faqat bomdod namozidek ikki rakat namoz oʻqidi», — dedim. Urva: «Ha, chunki u Paygʻambar ﷺ ning sunnatini (bu borada) qoʻldan boy berdi», — deb javob berdi.Оиша (Пайғамбар ﷺ нинг завжаси) (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ ҳаётлик пайтларида қуёш тутилди ва у зот масжидга бордилар, одамлар у зот орқасида сафланди. У зот такбир айтиб (намозни бошлаб), қироатни чўздилар, сўнг такбир айтиб, узоқ рукуъ қилдилар; сўнг (бошларини кўтариб): «Самиъаллооҳу лиман ҳамидаҳ (Аллоҳ ўзига ҳамд айтганни эшитди)», — дедилар. Сўнг сажда қилмай, туриб, биринчисидан қисқароқ узун қироат қилдилар. Яна такбир айтиб, биринчисидан қисқароқ узун рукуъ қилдилар, сўнг: «Самиъаллооҳу лиман ҳамидаҳ, Роббана ва лакал-ҳамд (Аллоҳ ўзига ҳамд айтганни эшитди; эй Роббимиз, барча ҳамд Сенга хосдир)», — дедилар, сўнг сажда қилдилар ва иккинчи ракатда ҳам шундай қилдилар; шу тариқа у зот тўрт рукуъ ва тўрт сажда қилдилар. У зот намозни тугатмасдан олдин қуёш (тутилиши) очилган эди. (Намоздан кейин) у зот туриб, Аллоҳга лойиқ ҳамд ва сано айтдилар, сўнг: «Қуёш ва ой — Аллоҳнинг белгиларидан икки белги. Улар бирор кишининг ўлиши ёки тирилиши сабабли тутилмайди. Уларни кўрганингизда, намозга шошилинглар», — дедилар. Зуҳрий ривоят қилади: Мен Урвага: «Мадинада қуёш тутилганда, аканг (Абдуллоҳ ибн Зубайр) фақат бомдод намозидек икки ракат намоз ўқиди», — дедим. Урва: «Ҳа, чунки у Пайғамбар ﷺ нинг суннатини (бу борада) қўлдан бой берди», — деб жавоб берди.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ أَبِي سُلَيْمَانَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، قَالَ سُئِلْتُ عَنِ الْمُتَلاَعِنَيْنِ، فِي إِمَارَةِ مُصْعَبِ بْنِ الزُّبَيْرِ أَيُفَرَّقُ بَيْنَهُمَا فَمَا دَرَيْتُ مَا أَقُولُ فَقُمْتُ مَكَانِي إِلَى مَنْزِلِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ اسْتَأْذَنْتُ عَلَيْهِ فَقِيلَ لِي إِنَّهُ قَائِلٌ ‏.‏ فَسَمِعَ كَلاَمِي فَقَالَ ابْنُ جُبَيْرٍ ادْخُلْ مَا جَاءَ بِكَ إِلاَّ حَاجَةٌ ‏.‏ قَالَ فَدَخَلْتُ فَإِذَا هُوَ مُفْتَرِشٌ بَرْدَعَةَ رَحْلٍ لَهُ ‏.‏ فَقُلْتُ يَا أَبَا عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْمُتَلاَعِنَانِ أَيُفَرَّقُ بَيْنَهُمَا قَالَ سُبْحَانَ اللَّهِ نَعَمْ إِنَّ أَوَّلَ مَنْ سَأَلَ عَنْ ذَلِكَ فُلاَنُ بْنُ فُلاَنٍ أَتَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَرَأَيْتَ لَوْ أَنَّ أَحَدَنَا رَأَى امْرَأَتَهُ عَلَى فَاحِشَةٍ كَيْفَ يَصْنَعُ إِنْ تَكَلَّمَ تَكَلَّمَ بِأَمْرٍ عَظِيمٍ وَإِنْ سَكَتَ سَكَتَ عَلَى أَمْرٍ عَظِيمٍ ‏.‏ قَالَ فَسَكَتَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَلَمْ يُجِبْهُ فَلَمَّا كَانَ بَعْدَ ذَلِكَ أَتَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ إِنَّ الَّذِي سَأَلْتُكَ عَنْهُ قَدِ ابْتُلِيتُ بِهِ ‏.‏ فَأَنْزَلَ اللَّهُ هَذِهِ الآيَاتِ الَّتِي فِي سُورَةِ النُّور ‏:‏ ‏(‏وَالَّذِينَ يَرْمُونَ أَزْوَاجَهُمْ وَلَمْ يَكُنْ لَهُمْ شُهَدَاءُ إِلاَّ أَنْفُسُهُمْ ‏)‏ حَتَّى خَتَمَ الآيَاتِ فَدَعَا الرَّجُلَ فَتَلاَ الآيَاتِ عَلَيْهِ وَوَعَظَهُ وَذَكَّرَهُ وَأَخْبَرَهُ أَنَّ عَذَابَ الدُّنْيَا أَهْوَنُ مِنْ عَذَابِ الآخِرَةِ ‏.‏ فَقَالَ لاَ وَالَّذِي بَعَثَكَ بِالْحَقِّ مَا كَذَبْتُ عَلَيْهَا ‏.‏ ثُمَّ ثَنَّى بِالْمَرْأَةِ فَوَعَظَهَا وَذَكَّرَهَا وَأَخْبَرَهَا أَنَّ عَذَابَ الدُّنْيَا أَهْوَنُ مِنْ عَذَابِ الآخِرَةِ فَقَالَتْ لاَ وَالَّذِي بَعَثَكَ بِالْحَقِّ مَا صَدَقَ ‏.‏ قَالَ فَبَدَأَ بِالرَّجُلِ فَشَهِدَ أَرْبَعَ شَهَادَاتٍ بِاللَّهِ إِنَّهُ لَمِنَ الصَّادِقِينَ وَالْخَامِسَةُ أَنَّ لَعْنَةَ اللَّهِ عَلَيْهِ إِنْ كَانَ مِنَ الْكَاذِبِينَ ‏.‏ ثُمَّ ثَنَّى بِالْمَرْأَةِ فَشَهِدَتْ أَرْبَعَ شَهَادَاتٍ بِاللَّهِ إِنَّهُ لَمِنَ الْكَاذِبِينَ وَالْخَامِسَةَ أَنَّ غَضَبَ اللَّهِ عَلَيْهَا إِنْ كَانَ مِنَ الصَّادِقِينَ ‏.‏ ثُمَّ فَرَّقَ بَيْنَهُمَا ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَابْنِ مَسْعُودٍ وَحُذَيْفَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا الْحَدِيثِ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ ‏.‏

Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Saiyd ibn Jubayr aytadi: «Musʼab ibn Zubayrning amirligi davrida mendan laʼnatlashgan (muloana qilgan) er-xotin haqida — ular orasi ajratiladimi, deb soʻrashdi. Men nima deyishni bilmadim. Shu zahoti oʻrnimdan turib, Abdulloh ibn Umarning uyiga bordim. Uning huzuriga kirishga ruxsat soʻradim. Menga: ‹U qaylula qilmoqda›, deyishdi. U mening gapimni eshitib qoldi-da: ‹Ibn Jubayrmi? Kir, seni biror hojat bilan kelgan boʻlsang kerak›, dedi. Men kirsam, u oʻzining ulov choprogʻini toʻshab yotgan ekan. ‹Ey Abu Abdurahmon! Laʼnatlashgan er-xotinning orasi ajratiladimi?› dedim. U: ‹Subhanalloh! Ha. Bu haqda birinchi boʻlib soʻragan kishi falon ibn falon edi. U Nabiy ﷺning huzuriga kelib: ‹Ey Rasululloh! Aytingchi, bizdan biri xotinini fohisha ish ustida koʻrsa, qanday qiladi? Agar gapirsa, ulkan bir ish haqida gapirgan boʻladi; agar jim tursa, ulkan bir ish ustiga jim turgan boʻladi›, dedi. Nabiy ﷺ jim turdilar va unga javob bermadilar. Soʻngra oradan biroz oʻtgach, u Nabiy ﷺning huzuriga kelib: ‹Men sizdan soʻragan narsaga oʻzim mubtalo boʻldim›, dedi. Shunda Alloh Nur surasidagi ushbu oyatlarni nozil qildi: {Oʻz juftlarini (zinoda) ayblab, oʻzlaridan boshqa guvohlari boʻlmagan kishilar...} oyatlar oxiriga qadar (nozil boʻldi). Soʻng (Nabiy ﷺ) u kishini chaqirib, unga oyatlarni tilovat qilib berdilar, unga vaʼz qildilar, eslatdilar va dunyo azobi oxirat azobidan yengilroq ekanini bildirdilar. U: ‹Yoʻq, sizni haq bilan yuborgan Zot haqqi, men unga (xotinimga) nisbatan yolgʻon gapirmadim›, dedi. Soʻng (Nabiy ﷺ) xotinga qaratib, unga vaʼz qildilar, eslatdilar va dunyo azobi oxirat azobidan yengilroq ekanini bildirdilar. U (ayol): ‹Yoʻq, sizni haq bilan yuborgan Zot haqqi, u rost gapirmadi›, dedi. Soʻng (Nabiy ﷺ) erdan boshladilar: u Alloh nomi bilan oʻzi rostgoʻylardan ekaniga toʻrt marta guvohlik berdi, beshinchisida — agar yolgʻonchilardan boʻlsa, oʻziga Allohning laʼnati boʻlishini (aytdi). Soʻng xotinga qaratdilar: u Alloh nomi bilan erning yolgʻonchilardan ekaniga toʻrt marta guvohlik berdi, beshinchisida — agar er rostgoʻylardan boʻlsa, oʻziga Allohning gʻazabi boʻlishini (aytdi). Soʻng (Nabiy ﷺ) ular orasini ajratdilar›, dedi». Abu Iso aytdi: Bu bobda Sahl ibn Saʼd, Ibn Abbos, Ibn Masʼud va Huzayfadan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Ibn Umarning hadisi hasan sahih hadisdir. Ilm ahli huzurida amal shu hadisga binoandir.Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Саийд ибн Жубайр айтади: «Мусъаб ибн Зубайрнинг амирлиги даврида мендан лаънатлашган (мулоана қилган) эр-хотин ҳақида — улар ораси ажратиладими, деб сўрашди. Мен нима дейишни билмадим. Шу заҳоти ўрнимдан туриб, Абдуллоҳ ибн Умарнинг уйига бордим. Унинг ҳузурига киришга рухсат сўрадим. Менга: ‹У қайлула қилмоқда›, дейишди. У менинг гапимни эшитиб қолди-да: ‹Ибн Жубайрми? Кир, сени бирор ҳожат билан келган бўлсанг керак›, деди. Мен кирсам, у ўзининг улов чопроғини тўшаб ётган экан. ‹Эй Абу Абдураҳмон! Лаънатлашган эр-хотиннинг ораси ажратиладими?› дедим. У: ‹Субҳаналлоҳ! Ҳа. Бу ҳақда биринчи бўлиб сўраган киши фалон ибн фалон эди. У Набий ﷺнинг ҳузурига келиб: ‹Эй Расулуллоҳ! Айтингчи, биздан бири хотинини фоҳиша иш устида кўрса, қандай қилади? Агар гапирса, улкан бир иш ҳақида гапирган бўлади; агар жим турса, улкан бир иш устига жим турган бўлади›, деди. Набий ﷺ жим турдилар ва унга жавоб бермадилар. Сўнгра орадан бироз ўтгач, у Набий ﷺнинг ҳузурига келиб: ‹Мен сиздан сўраган нарсага ўзим мубтало бўлдим›, деди. Шунда Аллоҳ Нур сурасидаги ушбу оятларни нозил қилди: {Ўз жуфтларини (зинода) айблаб, ўзларидан бошқа гувоҳлари бўлмаган кишилар...} оятлар охирига қадар (нозил бўлди). Сўнг (Набий ﷺ) у кишини чақириб, унга оятларни тиловат қилиб бердилар, унга ваъз қилдилар, эслатдилар ва дунё азоби охират азобидан енгилроқ эканини билдирдилар. У: ‹Йўқ, сизни ҳақ билан юборган Зот ҳаққи, мен унга (хотинимга) нисбатан ёлғон гапирмадим›, деди. Сўнг (Набий ﷺ) хотинга қаратиб, унга ваъз қилдилар, эслатдилар ва дунё азоби охират азобидан енгилроқ эканини билдирдилар. У (аёл): ‹Йўқ, сизни ҳақ билан юборган Зот ҳаққи, у рост гапирмади›, деди. Сўнг (Набий ﷺ) эрдан бошладилар: у Аллоҳ номи билан ўзи ростгўйлардан эканига тўрт марта гувоҳлик берди, бешинчисида — агар ёлғончилардан бўлса, ўзига Аллоҳнинг лаънати бўлишини (айтди). Сўнг хотинга қаратдилар: у Аллоҳ номи билан эрнинг ёлғончилардан эканига тўрт марта гувоҳлик берди, бешинчисида — агар эр ростгўйлардан бўлса, ўзига Аллоҳнинг ғазаби бўлишини (айтди). Сўнг (Набий ﷺ) улар орасини ажратдилар›, деди». Абу Исо айтди: Бу бобда Саҳл ибн Саъд, Ибн Аббос, Ибн Масъуд ва Ҳузайфадан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Ибн Умарнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Илм аҳли ҳузурида амал шу ҳадисга биноандир.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ شُجَاعٍ الْمَرُّوذِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ ابْنُ عُلَيَّةَ، عَنِ الْحَجَّاجِ بْنِ أَبِي عُثْمَانَ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبُو الزُّبَيْرِ، قَالَ سَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ الزُّبَيْرِ، يُحَدِّثُ عَلَى هَذَا الْمِنْبَرِ وَهُوَ يَقُولُ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذَا سَلَّمَ يَقُولُ ‏"‏ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَحْدَهُ لاَ شَرِيكَ لَهُ لَهُ الْمُلْكُ وَلَهُ الْحَمْدُ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَىْءٍ قَدِيرٌ لاَ حَوْلَ وَلاَ قُوَّةَ إِلاَّ بِاللَّهِ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ لاَ نَعْبُدُ إِلاَّ إِيَّاهُ أَهْلَ النِّعْمَةِ وَالْفَضْلِ وَالثَّنَاءِ الْحَسَنِ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ وَلَوْ كَرِهَ الْكَافِرُونَ ‏"‏ ‏.‏

Abdulloh ibn az-Zubayr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ salom berganlarida: «Lo ilaha illalloh vahdahu la sharika lah, lahul-mulku va lahul-hamdu va huva ala kulli shayin qodir, la havla va la quvvata illa billah, lo ilaha illalloh, la nabudu illa iyyah, ahlan-neʼmati val-fazli vas-sanail-hasan, lo ilaha illalloh, muxlisina lahud-dina va lav karihal-kofirun (Yolgʻiz Allohdan boshqa haq maʼbud yoʻq, Uning sherigi yoʻq, mulk Unikidir, hamd Unikidir, U har narsaga qodirdir, kuch-quvvat faqat Alloh biladir, Allohdan boshqa haq maʼbud yoʻq, biz faqat Ungagina ibodat qilamiz, neʼmat, fazl va goʻzal maqtov Egasidir, Allohdan boshqa haq maʼbud yoʻq, kofirlar yoqtirmasalar-da, dinni Unga xolis qilib)», derdilar.Абдуллоҳ ибн аз-Зубайр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ салом берганларида: «Ло илаҳа иллаллоҳ ваҳдаҳу ла шарика лаҳ, лаҳул-мулку ва лаҳул-ҳамду ва ҳува ала кулли шайин қодир, ла ҳавла ва ла қуввата илла биллаҳ, ло илаҳа иллаллоҳ, ла набуду илла ийяҳ, аҳлан-неъмати вал-фазли вас-санаил-ҳасан, ло илаҳа иллаллоҳ, мухлисина лаҳуд-дина ва лав кариҳал-кофирун (Ёлғиз Аллоҳдан бошқа ҳақ маъбуд йўқ, Унинг шериги йўқ, мулк Уникидир, ҳамд Уникидир, У ҳар нарсага қодирдир, куч-қувват фақат Аллоҳ биладир, Аллоҳдан бошқа ҳақ маъбуд йўқ, биз фақат Унгагина ибодат қиламиз, неъмат, фазл ва гўзал мақтов Эгасидир, Аллоҳдан бошқа ҳақ маъбуд йўқ, кофирлар ёқтирмасалар-да, динни Унга холис қилиб)», дердилар.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ حَمَّادٍ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ عَاصِمِ بْنِ كُلَيْبٍ، قَالَ حَدَّثَنِي شَيْخٌ، مِنْ قُرَيْشٍ مِنْ بَنِي تَيْمٍ قَالَ حَدَّثَنِي فُلَانٌ، وَفُلَانٌ، وَقَالَ، فَعَدَّ سِتَّةً أَوْ سَبْعَةً كُلُّهُمْ مِنْ قُرَيْشٍ فِيهِمْ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الزُّبَيْرِ قَالَ بَيْنَا نَحْنُ جُلُوسٌ عِنْدَ عُمَرَ إِذْ دَخَلَ عَلِيٌّ وَالْعَبَّاسُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمَا قَدْ ارْتَفَعَتْ أَصْوَاتُهُمَا فَقَالَ عُمَرُ مَهْ يَا عَبَّاسُ قَدْ عَلِمْتُ مَا تَقُولُ تَقُولُ ابْنُ أَخِي وَلِي شَطْرُ الْمَالِ وَقَدْ عَلِمْتُ مَا تَقُولُ يَا عَلِيُّ تَقُولُ ابْنَتُهُ تَحْتِي وَلَهَا شَطْرُ الْمَالِ وَهَذَا مَا كَانَ فِي يَدَيْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَقَدْ رَأَيْنَا كَيْفَ كَانَ يَصْنَعُ فِيهِ فَوَلِيَهُ أَبُو بَكْرٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ مِنْ بَعْدِهِ فَعَمِلَ فِيهِ بِعَمَلِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ثُمَّ وَلِيتُهُ مِنْ بَعْدِ أَبِي بَكْرٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ فَأَحْلِفُ بِاللَّهِ لَأَجْهَدَنَّ أَنْ أَعْمَلَ فِيهِ بِعَمَلِ رَسُولِ اللَّهِ وَعَمَلِ أَبِي بَكْرٍ ثُمَّ قَالَ حَدَّثَنِي أَبُو بَكْرٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ وَحَلَفَ بِأَنَّهُ لَصَادِقٌ أَنَّهُ سَمِعَ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقُولُ إِنَّ النَّبِيَّ لَا يُورَثُ وَإِنَّمَا مِيرَاثُهُ فِي فُقَرَاءِ الْمُسْلِمِينَ وَالْمَسَاكِينِ و حَدَّثَنِي أَبُو بَكْرٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ وَحَلَفَ بِاللَّهِ إِنَّهُ صَادِقٌ أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ إِنَّ النَّبِيَّ لَا يَمُوتُ حَتَّى يَؤُمَّهُ بَعْضُ أُمَّتِهِ وَهَذَا مَا كَانَ فِي يَدَيْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَقَدْ رَأَيْنَا كَيْفَ كَانَ يَصْنَعُ فِيهِ فَإِنْ شِئْتُمَا أَعْطَيْتُكُمَا لِتَعْمَلَا فِيهِ بِعَمَلِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَعَمَلِ أَبِي بَكْرٍ حَتَّى أَدْفَعَهُ إِلَيْكُمَا قَالَ فَخَلَوَا ثُمَّ جَاءَا فَقَالَ الْعَبَّاسُ ادْفَعْهُ إِلَى عَلِيٍّ فَإِنِّي قَدْ طِبْتُ نَفْسًا بِهِ لَهُ‏.‏

Abu Bakr as-Siddiq (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Biz Umarning huzurida oʻtirgan edik, Ali va Abbos (roziyallohu anhumo) ovozlari koʻtarilgan holda kirib keldilar. Umar: «Toʻxta, ey Abbos! Sen nima demoqchiligingni bilaman: ‹U mening akamning oʻgʻli, molning yarmi menikidir›, deysan. Ey Ali, sen ham nima demoqchiligingni bilaman: ‹Uning qizi mening nikohimda, molning yarmi unikidir›, deysan. Bu esa Rasululloh ﷺ ning qoʻllarida boʻlgan mol edi, biz u zot uni qanday tasarruf qilganlarini koʻrdik. U zotdan soʻng uni Abu Bakr (roziyallohu anhu) qoʻlga oldi va unda Rasululloh ﷺ ning ishini qildi. Soʻng Abu Bakrdan keyin men uni qoʻlga oldim va Alloh nomiga qasam ichamanki, unda Rasululloh ﷺ ning va Abu Bakrning ishini qilishga astoydil harakat qilaman», dedi. Soʻng u: «Menga Abu Bakr (roziyallohu anhu) rost ekaniga qasam ichib gapirib berdiki, u Nabiy ﷺ ni: ‹Nabiydan meros qolmaydi, uning merosi faqir va miskin musulmonlar uchundir›, deganlarini eshitgan. Yana menga Abu Bakr (roziyallohu anhu) Alloh nomiga rost ekaniga qasam ichib gapirib berdiki, Nabiy ﷺ: ‹Nabiy ummatidan baʼzi kishi unga imom boʻlmaguncha vafot etmaydi›, deganlar. Bu esa Rasululloh ﷺ ning qoʻllarida boʻlgan narsa edi, biz u zot uni qanday tasarruf qilganlarini koʻrdik. Agar xohlasangiz, uni ikkovingizga beraman, unda Rasululloh ﷺ ning va Abu Bakrning ishini qilinglar», dedi. Soʻng ular chetga chiqib, qaytib keldilar. Abbos: «Uni Aliga topshir, chunki men bunga koʻnglim tinch», dedi.Абу Бакр ас-Сиддиқ (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Биз Умарнинг ҳузурида ўтирган эдик, Али ва Аббос (розияллоҳу анҳумо) овозлари кўтарилган ҳолда кириб келдилар. Умар: «Тўхта, эй Аббос! Сен нима демоқчилигингни биламан: ‹У менинг акамнинг ўғли, молнинг ярми меникидир›, дейсан. Эй Али, сен ҳам нима демоқчилигингни биламан: ‹Унинг қизи менинг никоҳимда, молнинг ярми уникидир›, дейсан. Бу эса Расулуллоҳ ﷺ нинг қўлларида бўлган мол эди, биз у зот уни қандай тасарруф қилганларини кўрдик. У зотдан сўнг уни Абу Бакр (розияллоҳу анҳу) қўлга олди ва унда Расулуллоҳ ﷺ нинг ишини қилди. Сўнг Абу Бакрдан кейин мен уни қўлга олдим ва Аллоҳ номига қасам ичаманки, унда Расулуллоҳ ﷺ нинг ва Абу Бакрнинг ишини қилишга астойдил ҳаракат қиламан», деди. Сўнг у: «Менга Абу Бакр (розияллоҳу анҳу) рост эканига қасам ичиб гапириб бердики, у Набий ﷺ ни: ‹Набийдан мерос қолмайди, унинг мероси фақир ва мискин мусулмонлар учундир›, деганларини эшитган. Яна менга Абу Бакр (розияллоҳу анҳу) Аллоҳ номига рост эканига қасам ичиб гапириб бердики, Набий ﷺ: ‹Набий умматидан баъзи киши унга имом бўлмагунча вафот этмайди›, деганлар. Бу эса Расулуллоҳ ﷺ нинг қўлларида бўлган нарса эди, биз у зот уни қандай тасарруф қилганларини кўрдик. Агар хоҳласангиз, уни икковингизга бераман, унда Расулуллоҳ ﷺ нинг ва Абу Бакрнинг ишини қилинглар», деди. Сўнг улар четга чиқиб, қайтиб келдилар. Аббос: «Уни Алига топшир, чунки мен бунга кўнглим тинч», деди.

- وعن عوف بن مالك بن الطفيل أن عائشة رضي الله عنها حدثت أن عبد الله بن الزبير رضي الله عنهما قال في بيع أو عطاء أعطته عائشة رضي الله عنها‏:‏ والله لتنتهين عائشة، أو لأحجرن عليها، قالت أهو قال هذا ‏؟‏ قالو‏:‏ نعم، قالت‏:‏ هو لله علي نذر أن لا أكلم ابن الزبير أبدا، فاستشفع بن الزبير إليها حين طالت الهجرة، فقالت‏:‏ لا والله لا أشفع فيه أبداً، ولا أتحنث إلى نذري فلما طال ذلك على ابن الزبير كلم المسور ابن مخرمة، وعبد الرحمن بن الأسود بن عبد يغوث وقال لهما‏:‏ أنشدكما الله لما أدخلتماني على عائشة رضي الله عنها، فإنها لا يحل لها أن تنذر قطيعتى، فأقبل به المسور، وعبد الرحمن حتى استأذنا على عائشة، فقالا‏:‏ السلام عليك ورحمة الله وبركاته، أندخل‏؟‏ قالت عائشة‏:‏ ادخلوا، قالوا‏:‏ كلنا‏؟‏ قالت‏:‏ نعم ادخلوا كلكم، ولا تعلم أن معهما ابن الزبير، فلما دخلوا ، دخل ابن الزبير الحجاب، فاعتنق عائشة رضي الله عنها، وطفق يناشدها ويبكي، وطفق المسور، وعبد الرحمن يناشدانها إلا كلمته وقبلت منه، ويقولان ‏:‏ إن النبي صلى الله عليه وسلم نها عما قد علمت من الهجرة، ولا يحل لمسلم أن يهجر أخاه فوق ثلاث ليال، فلما أكثروا على عائشة من التذكرة والتحريج، طفقت تذكرهما وتبكي ، وتقول‏:‏ إني نذرت والنذر شديد ، فلم يزالا بها حتى كلمت ابن الزبير، وأعتقت في نذرها ذلك أربعين رقبة، وكانت تذكر نذرها بعد ذلك فتبكي حتى تبل دموعها خمارها‏.‏ ‏(‏‏(‏رواه البخاري‏)‏‏)‏‏.‏

(Oisha (roziyallohu anho)ga, Abdulloh ibn Zubayr — Oisha bergan bir savdo yoki ato (hadya) haqida: «Vallohi, Oisha (sadaqa-ehsondan) toʻxtasin, yoki men uni hajr (mol sarflashdan man) qilaman» degan, deb yetkazildi. (Oisha:) «U shunday dedimi?» dedi. Ular: «Ha» dedilar. (Oisha:) «Bu — Allohga (atalgan) bir nazrdir, men Ibn Zubayr bilan hech qachon gaplashmayman» dedi. Boykot (hijra) uzayib ketgach, Ibn Zubayr undan shafoat soʻradi, ammo u: «Yoʻq, vallohi, men u haqda hech qachon shafoatni qabul qilmayman va nazrimni buzmayman» dedi. Bu (holat) Ibn Zubayrga uzayib ketgach, u Misvar ibn Maxrama va Abdurrahmon ibn Asvad ibn Abdi Yagʻus bilan — ular ikkalasi Bani Zuhradan edi — gaplashdi va ularga: «Sizlarni Alloh nomi bilan ont beraman, meni Oishaning oldiga kiritinglar; chunki uning meni hajr (qilishni) nazr qilishi halol emas» dedi. Bas, Misvar va Abdurrahmon ridolariga oʻrangan holda uni (olib) keldilar — toki Oishaning (huzuriga) kirishga izn soʻrab: «Assalomu alayki va rahmatullohi va barakatuh; kiraylikmi?» dedilar. Oisha: «Kiringlar» dedi. Ular: «Hammamizmi?» dedilar. (Oisha:) «Ha, hammangiz kiringlar» dedi — ular bilan Ibn Zubayr (ham) borligini bilmagan holda. Ular kirgan paytda, Ibn Zubayr parda (hijob) ortiga kirib, Oishani quchoqladi va unga iltijo qilib yigʻlay boshladi; Misvar va Abdurrahmon esa unga — (Oisha) u bilan gaplashib, undan (uzrini) qabul qilgunicha — iltijo qila boshladilar va: «Paygʻambar ﷺ sen bilgan narsadan — hijra (boykot)dan — qaytardilar; chunki musulmonga oʻz birodarini uch kechadan ortiq (boykot qilib) tashlab qoʻyishi halol emas» der edilar. Ular Oishaga eslatish va (gunohdan) ogohlantirishni koʻpaytirib yuborganlarida, u ularga oʻz nazrini eslata boshladi va yigʻlab: «Men nazr qilgan edim, nazr esa ogʻir (jiddiy)dir» der edi. Ular u (Oisha) Ibn Zubayr bilan gaplashgunicha undan qoʻymadilar; (Oisha) esa oʻsha nazri (kafforati) uchun qirq qul ozod qildi. (Oisha) shundan keyin (ham) oʻz nazrini eslab yigʻlar, hatto koʻz yoshlari roʻmolini hoʻl qilar edi.(Оиша (розияллоҳу анҳо)га, Абдуллоҳ ибн Зубайр — Оиша берган бир савдо ёки ато (ҳадя) ҳақида: «Валлоҳи, Оиша (садақа-эҳсондан) тўхтасин, ёки мен уни ҳажр (мол сарфлашдан ман) қиламан» деган, деб етказилди. (Оиша:) «У шундай дедими?» деди. Улар: «Ҳа» дедилар. (Оиша:) «Бу — Аллоҳга (аталган) бир назрдир, мен Ибн Зубайр билан ҳеч қачон гаплашмайман» деди. Бойкот (ҳижра) узайиб кетгач, Ибн Зубайр ундан шафоат сўради, аммо у: «Йўқ, валлоҳи, мен у ҳақда ҳеч қачон шафоатни қабул қилмайман ва назримни бузмайман» деди. Бу (ҳолат) Ибн Зубайрга узайиб кетгач, у Мисвар ибн Махрама ва Абдурраҳмон ибн Асвад ибн Абди Яғус билан — улар иккаласи Бани Зуҳрадан эди — гаплашди ва уларга: «Сизларни Аллоҳ номи билан онт бераман, мени Оишанинг олдига киритинглар; чунки унинг мени ҳажр (қилишни) назр қилиши ҳалол эмас» деди. Бас, Мисвар ва Абдурраҳмон ридоларига ўранган ҳолда уни (олиб) келдилар — токи Оишанинг (ҳузурига) киришга изн сўраб: «Ассалому алайки ва раҳматуллоҳи ва баракатуҳ; кирайликми?» дедилар. Оиша: «Киринглар» деди. Улар: «Ҳаммамизми?» дедилар. (Оиша:) «Ҳа, ҳаммангиз киринглар» деди — улар билан Ибн Зубайр (ҳам) борлигини билмаган ҳолда. Улар кирган пайтда, Ибн Зубайр парда (ҳижоб) ортига кириб, Оишани қучоқлади ва унга илтижо қилиб йиғлай бошлади; Мисвар ва Абдурраҳмон эса унга — (Оиша) у билан гаплашиб, ундан (узрини) қабул қилгунича — илтижо қила бошладилар ва: «Пайғамбар ﷺ сен билган нарсадан — ҳижра (бойкот)дан — қайтардилар; чунки мусулмонга ўз биродарини уч кечадан ортиқ (бойкот қилиб) ташлаб қўйиши ҳалол эмас» дер эдилар. Улар Оишага эслатиш ва (гуноҳдан) огоҳлантиришни кўпайтириб юборганларида, у уларга ўз назрини эслата бошлади ва йиғлаб: «Мен назр қилган эдим, назр эса оғир (жиддий)дир» дер эди. Улар у (Оиша) Ибн Зубайр билан гаплашгунича ундан қўймадилар; (Оиша) эса ўша назри (каффорати) учун қирқ қул озод қилди. (Оиша) шундан кейин (ҳам) ўз назрини эслаб йиғлар, ҳатто кўз ёшлари рўмолини ҳўл қилар эди.

وعن عمر وأنس وابن الزبير وأبي أمامة رضي الله عنهم أجمعين عن النبي صلى الله عليه وسلم قال : " من لبس الحرير في الدنيا لم يلبسه في الآخرة "

Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ: «Kim dunyoda ipak kiysa, oxiratda uni kiyolmaydi», dedilar. Bu bobda Aliy, Huzayfa, Anas va boshqa koʻp (sahobalar)dan ham (hadis) bor, biz uni Libos kitobida zikr qilganmiz. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir, u Umardan bir necha yoʻl bilan rivoyat qilingan. Asmo bint Abu Bakr as-Siddiqning mavlosining ismi Abdulloh boʻlib, kunyasi Abu Umar edi, undan Ato ibn Abu Raboh va Amr ibn Dinor rivoyat qilgan.Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ: «Ким дунёда ипак кийса, охиратда уни киёлмайди», дедилар. Бу бобда Алий, Ҳузайфа, Анас ва бошқа кўп (саҳобалар)дан ҳам (ҳадис) бор, биз уни Либос китобида зикр қилганмиз. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир, у Умардан бир неча йўл билан ривоят қилинган. Асмо бинт Абу Бакр ас-Сиддиқнинг мавлосининг исми Абдуллоҳ бўлиб, куняси Абу Умар эди, ундан Ато ибн Абу Рабоҳ ва Амр ибн Динор ривоят қилган.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مِهْرَانَ، قَالَ حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ، قَالَ أَخْبَرَنَا ابْنُ نَمِرٍ، سَمِعَ ابْنَ شِهَابٍ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ جَهَرَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فِي صَلاَةِ الْخُسُوفِ بِقِرَاءَتِهِ، فَإِذَا فَرَغَ مِنْ قِرَاءَتِهِ كَبَّرَ فَرَكَعَ، وَإِذَا رَفَعَ مِنَ الرَّكْعَةِ قَالَ سَمِعَ اللَّهُ لِمَنْ حَمِدَهُ، رَبَّنَا وَلَكَ الْحَمْدُ‏.‏ ثُمَّ يُعَاوِدُ الْقِرَاءَةَ فِي صَلاَةِ الْكُسُوفِ، أَرْبَعَ رَكَعَاتٍ فِي رَكْعَتَيْنِ وَأَرْبَعَ سَجَدَاتٍ‏.‏ وَقَالَ الأَوْزَاعِيُّ وَغَيْرُهُ سَمِعْتُ الزُّهْرِيَّ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ أَنَّ الشَّمْسَ، خَسَفَتْ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَبَعَثَ مُنَادِيًا بِالصَّلاَةُ جَامِعَةٌ، فَتَقَدَّمَ فَصَلَّى أَرْبَعَ رَكَعَاتٍ فِي رَكْعَتَيْنِ وَأَرْبَعَ سَجَدَاتٍ‏.‏ وَأَخْبَرَنِي عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ نَمِرٍ سَمِعَ ابْنَ شِهَابٍ مِثْلَهُ‏.‏ قَالَ الزُّهْرِيُّ فَقُلْتُ مَا صَنَعَ أَخُوكَ ذَلِكَ، عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الزُّبَيْرِ مَا صَلَّى إِلاَّ رَكْعَتَيْنِ مِثْلَ الصُّبْحِ إِذْ صَلَّى بِالْمَدِينَةِ‏.‏ قَالَ أَجَلْ، إِنَّهُ أَخْطَأَ السُّنَّةَ‏.‏ تَابَعَهُ سُفْيَانُ بْنُ حُسَيْنٍ وَسُلَيْمَانُ بْنُ كَثِيرٍ عَنِ الزُّهْرِيِّ فِي الْجَهْرِ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ tutilish namozida (Qurʼonni) jahriy oʻqidilar; tutilish namozini tugatgach, takbir aytib, rukuʼ qildilar. Rukuʼdan tik turganlarida: «Samiʼalloohu liman hamidah, Robbana va lakal-hamd», — der edilar. Soʻng yana qiroatni boshlar edilar. Tutilish namozida ikki rakatda toʻrt rukuʼ va toʻrt sajda bor. Avzoiy va boshqalar: «Biz Zuhriydan — u Urvadan, u Oishadan — eshitdik: ‹Rasululloh ﷺ hayotlik paytlarida quyosh tutildi va u zot bir kishiga: Jamoat namozi, — deb eʼlon qildirdilar. U zot namozga imomlik qilib, ikki rakatda toʻrt rukuʼ va toʻrt sajda qildilar›», — dedi. Valid rivoyat qiladiki, Abdurrahmon ibn Namir unga — u shuning oʻxshashini eshitganini — xabar berdi. Ibn Shihob ham shuning oʻxshashini eshitdi. Zuhriy: «Men (Urvadan): Akang Abdulloh ibn Zubayr nima qildi? U Madinada (tutilish) namozini oʻqiganda, bomdod namozidek ikki rakat oʻqidi, — deb (soʻradim). Urva: U (bu borada) Paygʻambar ﷺ ning sunnatini qoʻldan boy berdi, — deb javob berdi», — dedi. Sulaymon ibn Kasir va Sufyon ibn Husayn Zuhriydan: «Tutilish namozi jahriy qiroat bilan oʻqilar edi», — deb rivoyat qildi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ тутилиш намозида (Қуръонни) жаҳрий ўқидилар; тутилиш намозини тугатгач, такбир айтиб, рукуъ қилдилар. Рукуъдан тик турганларида: «Самиъаллооҳу лиман ҳамидаҳ, Роббана ва лакал-ҳамд», — дер эдилар. Сўнг яна қироатни бошлар эдилар. Тутилиш намозида икки ракатда тўрт рукуъ ва тўрт сажда бор. Авзоий ва бошқалар: «Биз Зуҳрийдан — у Урвадан, у Оишадан — эшитдик: ‹Расулуллоҳ ﷺ ҳаётлик пайтларида қуёш тутилди ва у зот бир кишига: Жамоат намози, — деб эълон қилдирдилар. У зот намозга имомлик қилиб, икки ракатда тўрт рукуъ ва тўрт сажда қилдилар›», — деди. Валид ривоят қиладики, Абдурраҳмон ибн Намир унга — у шунинг ўхшашини эшитганини — хабар берди. Ибн Шиҳоб ҳам шунинг ўхшашини эшитди. Зуҳрий: «Мен (Урвадан): Аканг Абдуллоҳ ибн Зубайр нима қилди? У Мадинада (тутилиш) намозини ўқиганда, бомдод намозидек икки ракат ўқиди, — деб (сўрадим). Урва: У (бу борада) Пайғамбар ﷺ нинг суннатини қўлдан бой берди, — деб жавоб берди», — деди. Сулаймон ибн Касир ва Суфён ибн Ҳусайн Зуҳрийдан: «Тутилиш намози жаҳрий қироат билан ўқилар эди», — деб ривоят қилди.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنْ جَابِرٍ، أَنَّ رَجُلاً، مِنَ الأَنْصَارِ دَبَّرَ غُلاَمًا لَهُ فَمَاتَ وَلَمْ يَتْرُكْ مَالاً غَيْرَهُ فَبَاعَهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَاشْتَرَاهُ نُعَيْمُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ النَّحَّامِ ‏.‏ قَالَ جَابِرٌ عَبْدًا قِبْطِيًّا مَاتَ عَامَ الأَوَّلِ فِي إِمَارَةِ ابْنِ الزُّبَيْرِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَقَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا الْحَدِيثِ عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ لَمْ يَرَوْا بِبَيْعِ الْمُدَبَّرِ بَأْسًا ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ وَكَرِهَ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ بَيْعَ الْمُدَبَّرِ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَمَالِكٍ وَالأَوْزَاعِيِّ ‏.‏

Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Ansorlardan bir kishi oʻz qulini mudabbar qildi (yaʼni oʻzi oʻlgach ozod boʻlishini vasiyat qildi), soʻng vafot etdi va o quldan boshqa hech qanday mol qoldirmadi. Shunda Nabiy ﷺ uni sotdilar, uni Nuʼaym ibn Abdulloh ibn an-Nahhom sotib oldi. Jobir aytdi: U qibtiy bir qul edi, Ibn Zubayrning amirligi davrida, birinchi yilda vafot etdi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir, u Jobir ibn Abdullohdan bir necha yoʻl bilan rivoyat qilingan. Nabiy ﷺning sahobalaridan va boshqalaridan baʼzi ilm ahli shu hadisga amal qilib, mudabbarni sotishda ayb koʻrmaganlar. Bu Shofiʼiy, Ahmad va Isʼhoqning soʻzidir. Nabiy ﷺning sahobalaridan va boshqalaridan baʼzi ilm ahli esa mudabbarni sotishni makruh deb bilganlar. Bu Sufyon as-Savriy, Molik va al-Avzoʻiyning soʻzidir.Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Ансорлардан бир киши ўз қулини мудаббар қилди (яъни ўзи ўлгач озод бўлишини васият қилди), сўнг вафот этди ва о қулдан бошқа ҳеч қандай мол қолдирмади. Шунда Набий ﷺ уни сотдилар, уни Нуъайм ибн Абдуллоҳ ибн ан-Наҳҳом сотиб олди. Жобир айтди: У қибтий бир қул эди, Ибн Зубайрнинг амирлиги даврида, биринчи йилда вафот этди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир, у Жобир ибн Абдуллоҳдан бир неча йўл билан ривоят қилинган. Набий ﷺнинг саҳобаларидан ва бошқаларидан баъзи илм аҳли шу ҳадисга амал қилиб, мудаббарни сотишда айб кўрмаганлар. Бу Шофиъий, Аҳмад ва Исъҳоқнинг сўзидир. Набий ﷺнинг саҳобаларидан ва бошқаларидан баъзи илм аҳли эса мудаббарни сотишни макруҳ деб билганлар. Бу Суфён ас-Саврий, Молик ва ал-Авзўийнинг сўзидир.

أَخْبَرَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدَةُ، قَالَ حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، قَالَ كَانَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الزُّبَيْرِ يُهَلِّلُ فِي دُبُرِ الصَّلاَةِ يَقُولُ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَحْدَهُ لاَ شَرِيكَ لَهُ لَهُ الْمُلْكُ وَلَهُ الْحَمْدُ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَىْءٍ قَدِيرٌ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَلاَ نَعْبُدُ إِلاَّ إِيَّاهُ لَهُ النِّعْمَةُ وَلَهُ الْفَضْلُ وَلَهُ الثَّنَاءُ الْحَسَنُ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ وَلَوْ كَرِهَ الْكَافِرُونَ ‏.‏ ثُمَّ يَقُولُ ابْنُ الزُّبَيْرِ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُهَلِّلُ بِهِنَّ فِي دُبُرِ الصَّلاَةِ ‏.‏

Abdulloh ibn az-Zubayr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U namozdan soʻng tahlil aytib: «Lo ilaha illalloh vahdahu la sharika lah, lahul-mulku va lahul-hamdu va huva ala kulli shayin qodir, lo ilaha illalloh, va la nabudu illa iyyah, lahun-neʼmatu va lahul-fazlu va lahus-sanaul-hasan, lo ilaha illalloh, muxlisina lahud-dina va lav karihal-kofirun», der edi. Soʻng ibn az-Zubayr: «Rasululloh ﷺ namozdan soʻng shu kalimalar bilan tahlil aytardilar», derdi.Абдуллоҳ ибн аз-Зубайр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У намоздан сўнг таҳлил айтиб: «Ло илаҳа иллаллоҳ ваҳдаҳу ла шарика лаҳ, лаҳул-мулку ва лаҳул-ҳамду ва ҳува ала кулли шайин қодир, ло илаҳа иллаллоҳ, ва ла набуду илла ийяҳ, лаҳун-неъмату ва лаҳул-фазлу ва лаҳус-санаул-ҳасан, ло илаҳа иллаллоҳ, мухлисина лаҳуд-дина ва лав кариҳал-кофирун», дер эди. Сўнг ибн аз-Зубайр: «Расулуллоҳ ﷺ намоздан сўнг шу калималар билан таҳлил айтардилар», дерди.

حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنْ شُعْبَةَ، حَدَّثَنِي أَبُو ذِبْيَانَ، سَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ الزُّبَيْرِ، يَقُولُ لَا تُلْبِسُوا نِسَاءَكُمْ الْحَرِيرَ فَإِنِّي سَمِعْتُ عُمَرَ يُحَدِّثُ يَقُولُ عَنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَنَّهُ قَالَ مَنْ لَبِسَ الْحَرِيرَ فِي الدُّنْيَا لَمْ يَلْبَسْهُ فِي الْآخِرَةِ و قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الزُّبَيْرِ مِنْ عِنْدِهِ وَمَنْ لَمْ يَلْبَسْهُ فِي الْآخِرَةِ لَمْ يَدْخُلْ الْجَنَّةَ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى ‏{‏وَلِبَاسُهُمْ فِيهَا حَرِيرٌ‏}‏‏.‏

Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ shunday dedilar: «Kimki dunyoda ipak kiysa, oxiratda uni kiymaydi».Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ шундай дедилар: «Кимки дунёда ипак кийса, охиратда уни киймайди».

- عن جبلة بن سحيم قال: أصابنا عام سنةٍ مع ابن الزبير، فرزقنا تمراً، وكان عبد الله بن عمر رضى الله عنهما يمر بنا ونحن نأكل، فيقول: لا تقارونوا، فإن النبى نهى عن الإقران، ثم يقول:"إلا أن يستأذن الرجل أخاه" ((متفق عليه))

Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: «(Xurmoni ikkitadan) juftlab yemanglar, chunki Nabiy ﷺ juftlab yeyishdan qaytardilar. Magar kishi (sherigi boʻlmish) birodaridan izn soʻrasagina (mumkin)».Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: «(Хурмони иккитадан) жуфтлаб еманглар, чунки Набий ﷺ жуфтлаб ейишдан қайтардилар. Магар киши (шериги бўлмиш) биродаридан изн сўрасагина (мумкин)».

وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ بَكْرٍ أَخْبَرَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ، أَخْبَرَنِي عَمْرُو بْنُ دِينَارٍ، عَنْ أَبِي الشَّعْثَاءِ، أَنَّهُ قَالَ وَمَنْ يَتَّقِي شَيْئًا مِنَ الْبَيْتِ، وَكَانَ مُعَاوِيَةُ يَسْتَلِمُ الأَرْكَانَ، فَقَالَ لَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ إِنَّهُ لاَ يُسْتَلَمُ هَذَانِ الرُّكْنَانِ‏.‏ فَقَالَ لَيْسَ شَىْءٌ مِنَ الْبَيْتِ مَهْجُورًا، وَكَانَ ابْنُ الزُّبَيْرِ ـ رضى الله عنهما ـ يَسْتَلِمُهُنَّ كُلَّهُنَّ‏.‏

Abu Shaʼsoʼ (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: «Kaʼbaning baʼzi qismidan (yaʼni baʼzi burchaklarini istilom qilishdan) kim chetda turadi?» (deb aytdi). Muoviya Kaʼbaning toʻrt burchagini istilom qilar edi; Ibn Abbos unga: «Bu ikki burchak (Hijr roʻparasidagi) — istilom qilinmaydi», — dedi. Muoviya: «Kaʼbada hech bir (joy) istilom qilinmaydigan emas (yaʼni hammasini istilom qilsa boʻladi)», — dedi. Ibn Zubayr esa Kaʼbaning barcha burchaklarini istilom qilar edi.Абу Шаъсў (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: «Каъбанинг баъзи қисмидан (яъни баъзи бурчакларини истилом қилишдан) ким четда туради?» (деб айтди). Муовия Каъбанинг тўрт бурчагини истилом қилар эди; Ибн Аббос унга: «Бу икки бурчак (Ҳижр рўпарасидаги) — истилом қилинмайди», — деди. Муовия: «Каъбада ҳеч бир (жой) истилом қилинмайдиган эмас (яъни ҳаммасини истилом қилса бўлади)», — деди. Ибн Зубайр эса Каъбанинг барча бурчакларини истилом қилар эди.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا ابْنُ لَهِيعَةَ، عَنْ أَبِي الأَسْوَدِ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، وَسُلَيْمَانَ بْنِ يَسَارٍ، أَنَّهُمَا حَدَّثَاهُ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ صَامَ يَوْمًا فِي سَبِيلِ اللَّهِ زَحْزَحَهُ اللَّهُ عَنِ النَّارِ سَبْعِينَ خَرِيفًا ‏"‏ ‏.‏ أَحَدُهُمَا يَقُولُ سَبْعِينَ وَالآخَرُ يَقُولُ أَرْبَعِينَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَأَبُو الأَسْوَدِ اسْمُهُ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ نَوْفَلٍ الأَسَدِيُّ الْمَدَنِيُّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ وَأَنَسٍ وَعُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ وَأَبِي أُمَامَةَ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Kim Alloh yoʻlida bir kun roʻza tutsa, Alloh uni doʻzaxdan yetmish kuzlik (masofaga) uzoqlashtiradi», dedilar. (Rivoyat qiluvchilarning) biri «yetmish», ikkinchisi «qirq» deydi. Abu Iso aytdi: Bu hadis bu yoʻldan gʻaribdir. Abul-Asvadning ismi — Muhammad ibn Abdurrahmon ibn Navfal al-Asadiy al-Madaniydir. Abu Iso aytdi: Bu bobda Abu Said, Anas, Uqba ibn Omir va Abu Umomadan ham (rivoyatlar) bor.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Ким Аллоҳ йўлида бир кун рўза тутса, Аллоҳ уни дўзахдан етмиш кузлик (масофага) узоқлаштиради», дедилар. (Ривоят қилувчиларнинг) бири «етмиш», иккинчиси «қирқ» дейди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис бу йўлдан ғарибдир. Абул-Асваднинг исми — Муҳаммад ибн Абдурраҳмон ибн Навфал ал-Асадий ал-Маданийдир. Абу Исо айтди: Бу бобда Абу Саид, Анас, Уқба ибн Омир ва Абу Умомадан ҳам (ривоятлар) бор.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، قَالَ حَدَّثَنَا يَحْيَى، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الْحَمِيدِ بْنُ جَعْفَرٍ، قَالَ حَدَّثَنِي وَهْبُ بْنُ كَيْسَانَ، قَالَ اجْتَمَعَ عِيدَانِ عَلَى عَهْدِ ابْنِ الزُّبَيْرِ فَأَخَّرَ الْخُرُوجَ حَتَّى تَعَالَى النَّهَارُ ثُمَّ خَرَجَ فَخَطَبَ فَأَطَالَ الْخُطْبَةَ ثُمَّ نَزَلَ فَصَلَّى وَلَمْ يُصَلِّ لِلنَّاسِ يَوْمَئِذٍ الْجُمُعَةَ ‏.‏ فَذُكِرَ ذَلِكَ لاِبْنِ عَبَّاسٍ فَقَالَ أَصَابَ السُّنَّةَ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Ibn Zubayr zamonida ikki hayit bir kunga toʻgʻri kelib qoldi. U kun koʻtarilguncha chiqishni kechiktirdi, soʻng chiqib, uzun xutba qildi, soʻng tushib namoz oʻqidi va u kuni odamlarga juma namozini oʻqitmadi. Bu Ibn Abbosga zikr qilinganida, u: «U sunnatga muvofiq ish qildi», dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Ибн Зубайр замонида икки ҳайит бир кунга тўғри келиб қолди. У кун кўтарилгунча чиқишни кечиктирди, сўнг чиқиб, узун хутба қилди, сўнг тушиб намоз ўқиди ва у куни одамларга жума намозини ўқитмади. Бу Ибн Аббосга зикр қилинганида, у: «У суннатга мувофиқ иш қилди», деди.

حَدَّثَنَا مُؤَمَّلٌ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ سَلَمَةَ، عَنْ عِمْرَانَ السُّلَمِيِّ، قَالَ سَأَلْتُ ابْنَ عَبَّاسٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمَا عَنْ النَّبِيذِ، فَقَالَ نَهَى رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَنْ نَبِيذِ الْجَرِّ وَالدُّبَّاءِ فَلَقِيتُ ابْنَ عُمَرَ فَسَأَلْتُهُ فَأَخْبَرَنِي فِيمَا أَظُنُّ عَنْ عُمَرَ أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ نَهَى عَنْ نَبِيذِ الْجَرِّ وَالدُّبَّاءِ شَكَّ سُفْيَانُ قَالَ فَلَقِيتُ ابْنَ الزُّبَيْرِ فَسَأَلْتُهُ فَقَالَ نَهَى رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَنْ نَبِيذِ الْجَرِّ وَالدُّبَّاءِ‏.‏

Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Imron as-Sulamiy aytadi: «Men Ibn Umardan soʻrasam, u menga Umardan rivoyat qilib, Nabiy ﷺ sopol xumcha va qovoq idishida tayyorlangan nabizdan qaytarganlarini aytdi».Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Имрон ас-Суламий айтади: «Мен Ибн Умардан сўрасам, у менга Умардан ривоят қилиб, Набий ﷺ сопол хумча ва қовоқ идишида тайёрланган набиздан қайтарганларини айтди».

- وعن أبي خُبيب -بضم الخاء المعجمة- عبد الله بن الزبير، رضي الله عنهما، قال‏:‏ لما وقف الزبير يوم الجمل دعاني فقمت إلى جنبه، فقال‏:‏ يا بني إنه لا يقتل اليوم إلا ظالم أو مظلوم ،وإني لا أرانى إلا سأقتل اليوم مظلوما، وإن من أكبر همي لديني، أفترى ديننا يبقي من مالنا شيئًا‏؟‏ ثم قال‏:‏ يا بني بع مالنا واقض ديني، وأوصى بالثلث وثلثه لبنيه، يعني لبني عبد الله بن الزبير ثلث الثلث‏.‏ قال فإن فضل من مالنا بعد قضاء الدين شيء فثلثه لبنيك ، قال هشام ‏:‏ وكان بعض ولد عبد الله قد وازى بعض بني الزبير خبيب وعباد، وله يومئذ تسعة بنين وتسع بنات‏.‏ قال عبد الله ‏:‏ فجعل يوصيني بدينه ويقول‏:‏ يا بنى إن عجزت عن شيء منه فاستعن عليه بمولاي‏.‏ قال فوالله ما دريت ما أراد حتى قلت‏:‏ يا أبت من مولاك‏؟‏ قال‏:‏ الله‏.‏ قال‏:‏ فوالله ما وقعت في كربةٍ من دينه إلا قلت‏:‏ يا مولى الزبير اقض عنه دينه، فيقضيه‏.‏ قال‏:‏ فقتل الزبير ولم يدع دينارًا ولا درهمًا إلا أرضين، منهما الغابة وإحدى عشرة دارًا بالمدينة، ودارين بالبصرة، ودارًا بالكوفة ودارًا بمصر‏.‏ قال‏:‏ وإنما كان دينه الذي كان عليه أن الرجل كان يأتيه بالمال، فيستودعه إياه، فيقول الزبير‏:‏ لا ولكن هو سلف إني أخشى عليه الضيعة‏.‏ وما ولي إمارة قط ولا جباية ولا خراجًا ولا شيئًا إلا أن يكون في غزو مع رسول الله صلى الله عليه وسلم، أو مع أبي بكر وعمر وعثمان رضي الله عنهم، قال عبد الله‏:‏ فحسبت ما كان عليه من الدين فوجدته ألفي ألف ومائتي ألف‏!‏ فلقى حكيم بن حزام عبد الله بن الزبير فقال‏:‏ يا ابن أخي كم على أخي من الدين‏؟‏ فكتمته وقلت ‏:‏ مائة ألف‏.‏ فقال حكيم‏:‏ والله ما أرى أموالكم تسع هذه ‏!‏ فقال عبد الله‏:‏ أرأيتك إن كانت ألف ألف‏؟‏ ومائتي ألف‏؟‏ قال‏:‏ ما أراكم تطيقون هذا، فإن عجزتم عن شيء منه فاستعينوا بي‏.‏ قال‏:‏ وكان الزبير قد اشترى الغابة بسبعين ومائة ألف، فباعها عبد الله بألف ألف وستمائة ألف ، ثم قام فقال‏:‏ من كان له على الزبير شيء فليوافنا بالغابة، فأتاه عبد الله بن جعفر، وكان له على الزبير أربعمائة ألف، فقال لعبد الله‏:‏ إن شئتم تركتها لكم‏؟‏ قال عبد الله‏:‏ لا، قال‏:‏ فإن شئتم جعلتموها فيما تؤخرون إن أخرتم، فقال عبد الله‏:‏ لا قال‏:‏ فاقطعوا لي قطعة، قال عبد الله‏:‏ لك من ههنا إلى ههنا‏.‏ فباع عبد الله منها، فقضى عنه دينه، وأوفاه وبقي منها أربعة أسهم ونصف، فقدم على معاوية وعنده عمرو بن عثمان، والمنذر بن الزبير، وابن زمعة فقال له معاوية‏:‏ كم قومت الغابة‏؟‏ قال ‏:‏ كل سهم بمائة ألف قال‏:‏ كم بقي منها‏؟‏ قال‏:‏ أربعة أسهم ونصف، فقال المنذر ابن الزبير‏:‏ قد أخذت منها سهمًا بمائة ألف، قال عمرو بن عثمان‏:‏ قد أخذت منها سهمًا بمائة ألف‏.‏ وقال ابن زمعة‏:‏ قد أخذت سهمًا بمائة ألف، فقال معاوية‏:‏ كم بقي منها‏؟‏ قال‏:‏ سهم ونصف سهم، قال‏:‏ قد أخذته بخمسين ومائة ألف ‏.‏ قال‏:‏ وباع عبد الله بن جعفر نصيبه من معاوية بستمائة ألف‏.‏ فلما فرغ ابن الزبير من قضاء دينه قال بنو الزبير ‏:‏ اقسم بيننا ميراثنا‏.‏ قال‏:‏ ‏:‏ والله لا أقسم بينكم حتى أنادي بالموسم أربع سنين ‏:‏ ألا من كان له على الزبير دين فليأتنا فلنقضه‏.‏ فجعل كل سنة ينادي في الموسم، فلما مضى أربع سنين قسم بينهم ودفع الثلث‏.‏ وكان للزبير أربع نسوة، فأصاب كل امراةٍ ألف ألف ومائتا ألف، فجميع ماله خمسون ألف ألف ومائتا ألف، رواه البخاري‏.‏

Abdulloh ibn Zubayr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Zubayr Jamal jangida (oʻrnidan) turganda, u meni chaqirdi va men uning yonida turdim; u menga: «Ey oʻgʻlim! Bugun (kimdir) — yo zolim, yo mazlum sifatida — oʻldiriladi. Men oʻzimni mazlum sifatida oʻldirilaman deb koʻraman. Eng katta tashvishim — qarzlarim. Sen nima deb oʻylaysan, agar qarzlarni toʻlasak, pulimizdan bizga biror narsa qoladimi?» — dedi. Zubayr qoʻshdi: «Ey oʻgʻlim! Mulkimizni sotib, qarzlarimni toʻla». Soʻng Zubayr mulkining uchdan birini vasiyat qildi va oʻsha (uchdan bir) qismning uchdan birini oʻgʻillariga — yaʼni Abdullohning oʻgʻillariga — vasiyat qildi. U: «Uchdan birning uchdan biri. Agar qarzlar toʻlangandan keyin biror mulk qolsa, (qolganning uchdan birining) uchdan biri sening oʻgʻillaringga berilsin», — dedi (Rivoyatchi Hishom qoʻshdi: «Abdullohning baʼzi oʻgʻillari Zubayrning oʻgʻillari bilan tengdosh edi — masalan, Xubayb va Abbos. Abdullohning oʻshanda toʻqqiz oʻgʻli va toʻqqiz qizi bor edi»). (Rivoyatchi Abdulloh qoʻshdi:) Otam (Zubayr) — qarzlariga eʼtiborimni qaratib: «Agar sen qarzlarning bir qismini toʻlay olmasang, mening Xojam (Mavlom)dan yordam soʻra», — der edi. Allohga qasamki! Men — ‹Otajon! Sizning Xojangiz kim?› — deb soʻragunimcha, u nimani nazarda tutganini tushunmadim. U: «Alloh (mening Xojam)», — dedi. Allohga qasamki, qachon men uning qarzlari borasida biror qiyinchilikka duch kelsam, ‹Ey Zubayrning Xojasi! Uning qarzini uning nomidan toʻla›, — der edim va Alloh (menga) uni toʻlashga (yordam berardi). Zubayr — na dinor, na dirham qoldirib (vafot etdi); faqat ikki parcha yer — biri Gʻoba (deb atalardi), Madinada oʻn bitta uy, Basrada ikkita, Kufada bitta va Misrda bitta (uy) qoldirdi. Aslida, uning zimmasidagi qarzning manbai shuki — agar kimdir unga biror pulni omonat (sifatida saqlash) uchun keltirsa, Zubayr: ‹Yoʻq, (men uni omonat sifatida saqlamayman), balki uni qarz sifatida olaman — chunki men uning yoʻqolib qolishidan qoʻrqaman›, — der edi. Zubayr hech qachon hokim yoki xiroj (soliq) yigʻuvchi yoki shunga oʻxshash biror (lavozimga) tayinlanmagan edi; balki u oʻz molini — Paygʻambar ﷺ, Abu Bakr, Umar va Usmon bilan birga ishtirok etgan muqaddas janglarda (qoʻlga kiritgan oʻljadan) — toʻplagan edi. (Abdulloh ibn Zubayr qoʻshdi:) Men uning qarzini sanaganimda, u ikki million ikki yuz ming (dirham) boʻlib chiqdi. (Rivoyatchi qoʻshdi:) Hakim ibn Hizom Abdulloh ibn Zubayrni uchratib: «Ey jiyanim! Akamning qarzi qancha?» — deb soʻradi. Abdulloh uni sir saqlab: «Yuz ming», — dedi. Hakim: «Allohga qasamki! Menimcha, mulking buni qoplamaydi», — dedi. Shunda Abdulloh unga: «Agar u ikki million ikki yuz ming boʻlsachi?» — dedi. Hakim: «Menimcha, sen buni toʻlay olmaysan; bas, agar uning hammasini toʻlay olmasang, men senga yordam beraman», — dedi. Zubayr Gʻobani allaqachon bir yuz yetmish mingga sotib olgan edi. Abdulloh uni bir million olti yuz mingga sotdi. Soʻng u odamlarni chaqirib: «Zubayrda biror pul haqqi (talabi) boʻlgan har bir kishi bizning oldimizga — Gʻobaga kelsin», — dedi. Uning oldiga Abdulloh ibn Jaʼfar keldi — Zubayr unga toʻrt yuz ming qarzdor edi. U Abdulloh ibn Zubayrga: «Agar xohlasang, men senga qarzni kechaman», — dedi. Abdulloh (ibn Zubayr): «Yoʻq», — dedi. Soʻng Ibn Jaʼfar: «Agar xohlasang, (toʻlovni) keyinga qoldirishing mumkin», — dedi. Ibn Zubayr: «Yoʻq», — dedi. Abdulloh ibn Jaʼfar: «Unday boʻlsa, menga bir parcha yer ber», — dedi. Abdulloh ibn Zubayr (unga): «Mana shu joydan mana shu joygacha boʻlgan yer — seniki», — dedi. Bas, Abdulloh ibn Zubayr mulkning (jumladan uylarning) baʼzilarini sotib, qarzini toʻliq toʻladi va yerdan (yaʼni Gʻobadan) toʻrt yarim ulushni saqlab qoldi. Soʻng u Muoviyaning oldiga bordi — Amr ibn Usmon, Munzir ibn Zubayr va Ibn Zamʼa u bilan oʻtirgan edi. Muoviya: «Gʻobani qancha narxga baholading?» — dedi. U: «Har bir ulushni yuz mingga», — dedi. Muoviya: «Necha ulush qolgan?» — dedi. Abdulloh: «Toʻrt yarim ulush», — dedi. Munzir ibn Zubayr: «Men bir ulushni yuz mingga sotib olmoqchiman», — dedi. Amr ibn Usmon: «Men bir ulushni yuz mingga sotib olmoqchiman», — dedi. Ibn Zamʼa: «Men bir ulushni yuz mingga sotib olmoqchiman», — dedi. Muoviya: «Endi qancha qoldi?» — dedi. Abdulloh: «Bir yarim ulush», — dedi. Muoviya: «Men uni bir yuz ellik mingga sotib olmoqchiman», — dedi. Abdulloh oʻz ulushini (ham) Muoviyaga olti yuz mingga sotdi. Ibn Zubayr barcha qarzlarni toʻlab boʻlganda, Zubayrning oʻgʻillari unga: «Merosimizni biz orasida taqsimla», — dedi. U: «Yoʻq, Allohga qasamki, men — toʻrtta ketma-ket haj mavsumida: ‹Zubayrda pul haqqi boʻlganlar kelsin — biz ularga qarzini toʻlaylik›, — deb eʼlon qilmagunimcha — uni sizlar orasida taqsimlamayman», — dedi. Bas, u har haj mavsumida buni ommaga eʼlon qila boshladi va toʻrt yil oʻtganda, merosni vorislar orasida taqsimladi. Zubayrning toʻrtta xotini bor edi va mulkning uchdan biri (vasiyat boʻyicha) chiqarib tashlangandan keyin, uning har bir xotini bir million ikki yuz ming (dirham) oldi. Demak, uning mulkining umumiy miqdori ellik million ikki yuz ming (dirham) edi.Абдуллоҳ ибн Зубайр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Зубайр Жамал жангида (ўрнидан) турганда, у мени чақирди ва мен унинг ёнида турдим; у менга: «Эй ўғлим! Бугун (кимдир) — ё золим, ё мазлум сифатида — ўлдирилади. Мен ўзимни мазлум сифатида ўлдириламан деб кўраман. Энг катта ташвишим — қарзларим. Сен нима деб ўйлайсан, агар қарзларни тўласак, пулимиздан бизга бирор нарса қоладими?» — деди. Зубайр қўшди: «Эй ўғлим! Мулкимизни сотиб, қарзларимни тўла». Сўнг Зубайр мулкининг учдан бирини васият қилди ва ўша (учдан бир) қисмнинг учдан бирини ўғилларига — яъни Абдуллоҳнинг ўғилларига — васият қилди. У: «Учдан бирнинг учдан бири. Агар қарзлар тўлангандан кейин бирор мулк қолса, (қолганнинг учдан бирининг) учдан бири сенинг ўғилларингга берилсин», — деди (Ривоятчи Ҳишом қўшди: «Абдуллоҳнинг баъзи ўғиллари Зубайрнинг ўғиллари билан тенгдош эди — масалан, Хубайб ва Аббос. Абдуллоҳнинг ўшанда тўққиз ўғли ва тўққиз қизи бор эди»). (Ривоятчи Абдуллоҳ қўшди:) Отам (Зубайр) — қарзларига эътиборимни қаратиб: «Агар сен қарзларнинг бир қисмини тўлай олмасанг, менинг Хожам (Мавлом)дан ёрдам сўра», — дер эди. Аллоҳга қасамки! Мен — ‹Отажон! Сизнинг Хожангиз ким?› — деб сўрагунимча, у нимани назарда тутганини тушунмадим. У: «Аллоҳ (менинг Хожам)», — деди. Аллоҳга қасамки, қачон мен унинг қарзлари борасида бирор қийинчиликка дуч келсам, ‹Эй Зубайрнинг Хожаси! Унинг қарзини унинг номидан тўла›, — дер эдим ва Аллоҳ (менга) уни тўлашга (ёрдам берарди). Зубайр — на динор, на дирҳам қолдириб (вафот этди); фақат икки парча ер — бири Ғоба (деб аталарди), Мадинада ўн битта уй, Басрада иккита, Куфада битта ва Мисрда битта (уй) қолдирди. Аслида, унинг зиммасидаги қарзнинг манбаи шуки — агар кимдир унга бирор пулни омонат (сифатида сақлаш) учун келтирса, Зубайр: ‹Йўқ, (мен уни омонат сифатида сақламайман), балки уни қарз сифатида оламан — чунки мен унинг йўқолиб қолишидан қўрқаман›, — дер эди. Зубайр ҳеч қачон ҳоким ёки хирож (солиқ) йиғувчи ёки шунга ўхшаш бирор (лавозимга) тайинланмаган эди; балки у ўз молини — Пайғамбар ﷺ, Абу Бакр, Умар ва Усмон билан бирга иштирок этган муқаддас жангларда (қўлга киритган ўлжадан) — тўплаган эди. (Абдуллоҳ ибн Зубайр қўшди:) Мен унинг қарзини санаганимда, у икки миллион икки юз минг (дирҳам) бўлиб чиқди. (Ривоятчи қўшди:) Ҳаким ибн Ҳизом Абдуллоҳ ибн Зубайрни учратиб: «Эй жияним! Акамнинг қарзи қанча?» — деб сўради. Абдуллоҳ уни сир сақлаб: «Юз минг», — деди. Ҳаким: «Аллоҳга қасамки! Менимча, мулкинг буни қопламайди», — деди. Шунда Абдуллоҳ унга: «Агар у икки миллион икки юз минг бўлсачи?» — деди. Ҳаким: «Менимча, сен буни тўлай олмайсан; бас, агар унинг ҳаммасини тўлай олмасанг, мен сенга ёрдам бераман», — деди. Зубайр Ғобани аллақачон бир юз етмиш мингга сотиб олган эди. Абдуллоҳ уни бир миллион олти юз мингга сотди. Сўнг у одамларни чақириб: «Зубайрда бирор пул ҳаққи (талаби) бўлган ҳар бир киши бизнинг олдимизга — Ғобага келсин», — деди. Унинг олдига Абдуллоҳ ибн Жаъфар келди — Зубайр унга тўрт юз минг қарздор эди. У Абдуллоҳ ибн Зубайрга: «Агар хоҳласанг, мен сенга қарзни кечаман», — деди. Абдуллоҳ (ибн Зубайр): «Йўқ», — деди. Сўнг Ибн Жаъфар: «Агар хоҳласанг, (тўловни) кейинга қолдиришинг мумкин», — деди. Ибн Зубайр: «Йўқ», — деди. Абдуллоҳ ибн Жаъфар: «Ундай бўлса, менга бир парча ер бер», — деди. Абдуллоҳ ибн Зубайр (унга): «Мана шу жойдан мана шу жойгача бўлган ер — сеники», — деди. Бас, Абдуллоҳ ибн Зубайр мулкнинг (жумладан уйларнинг) баъзиларини сотиб, қарзини тўлиқ тўлади ва ердан (яъни Ғобадан) тўрт ярим улушни сақлаб қолди. Сўнг у Муовиянинг олдига борди — Амр ибн Усмон, Мунзир ибн Зубайр ва Ибн Замъа у билан ўтирган эди. Муовия: «Ғобани қанча нархга баҳоладинг?» — деди. У: «Ҳар бир улушни юз мингга», — деди. Муовия: «Неча улуш қолган?» — деди. Абдуллоҳ: «Тўрт ярим улуш», — деди. Мунзир ибн Зубайр: «Мен бир улушни юз мингга сотиб олмоқчиман», — деди. Амр ибн Усмон: «Мен бир улушни юз мингга сотиб олмоқчиман», — деди. Ибн Замъа: «Мен бир улушни юз мингга сотиб олмоқчиман», — деди. Муовия: «Энди қанча қолди?» — деди. Абдуллоҳ: «Бир ярим улуш», — деди. Муовия: «Мен уни бир юз эллик мингга сотиб олмоқчиман», — деди. Абдуллоҳ ўз улушини (ҳам) Муовияга олти юз мингга сотди. Ибн Зубайр барча қарзларни тўлаб бўлганда, Зубайрнинг ўғиллари унга: «Меросимизни биз орасида тақсимла», — деди. У: «Йўқ, Аллоҳга қасамки, мен — тўртта кетма-кет ҳаж мавсумида: ‹Зубайрда пул ҳаққи бўлганлар келсин — биз уларга қарзини тўлайлик›, — деб эълон қилмагунимча — уни сизлар орасида тақсимламайман», — деди. Бас, у ҳар ҳаж мавсумида буни оммага эълон қила бошлади ва тўрт йил ўтганда, меросни ворислар орасида тақсимлади. Зубайрнинг тўртта хотини бор эди ва мулкнинг учдан бири (васият бўйича) чиқариб ташлангандан кейин, унинг ҳар бир хотини бир миллион икки юз минг (дирҳам) олди. Демак, унинг мулкининг умумий миқдори эллик миллион икки юз минг (дирҳам) эди.

حَدَّثَنِي الْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدٍ ـ هُوَ الزَّعْفَرَانِيُّ ـ حَدَّثَنَا عَبِيدَةُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنِي عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ رُفَيْعٍ، قَالَ رَأَيْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ الزُّبَيْرِ ـ رضى الله عنهما ـ يَطُوفُ بَعْدَ الْفَجْرِ، وَيُصَلِّي رَكْعَتَيْنِ‏.‏ قَالَ عَبْدُ الْعَزِيزِ وَرَأَيْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ الزُّبَيْرِ يُصَلِّي رَكْعَتَيْنِ بَعْدَ الْعَصْرِ، وَيُخْبِرُ أَنَّ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ حَدَّثَتْهُ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم لَمْ يَدْخُلْ بَيْتَهَا إِلاَّ صَلاَّهُمَا‏.‏

Abida ibn Humayd (Abdulaziz ibn Rufayʼdan) rivoyat qiladi: Abdulaziz ibn Rufayʼ dedi: «Men Abdulloh ibn Zubayrning bomdod namozidan keyin Kaʼbani tavof qilib, soʻng ikki rakat (namoz) oʻqiganini koʻrdim». Abdulaziz qoʻshdi: «Men Abdulloh ibn Zubayrning asr namozidan keyin ikki rakat (namoz) oʻqiganini koʻrdim». U menga — Oisha unga: ‹Paygʻambar ﷺ uning (Oishaning) uyiga kirgan har safar, oʻsha ikki rakatni oʻqir edilar›, — deb aytganini — xabar berdi.Абида ибн Ҳумайд (Абдулазиз ибн Руфайъдан) ривоят қилади: Абдулазиз ибн Руфайъ деди: «Мен Абдуллоҳ ибн Зубайрнинг бомдод намозидан кейин Каъбани тавоф қилиб, сўнг икки ракат (намоз) ўқиганини кўрдим». Абдулазиз қўшди: «Мен Абдуллоҳ ибн Зубайрнинг аср намозидан кейин икки ракат (намоз) ўқиганини кўрдим». У менга — Оиша унга: ‹Пайғамбар ﷺ унинг (Оишанинг) уйига кирган ҳар сафар, ўша икки ракатни ўқир эдилар›, — деб айтганини — хабар берди.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ نُمَيْرٍ، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي هِنْدٍ، عَنْ أَبِي مُوسَى الأَشْعَرِيِّ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ حُرِّمَ لِبَاسُ الْحَرِيرِ وَالذَّهَبِ عَلَى ذُكُورِ أُمَّتِي وَأُحِلَّ لإِنَاثِهِمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ عُمَرَ وَعَلِيٍّ وَعُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ وَأَنَسٍ وَحُذَيْفَةَ وَأُمِّ هَانِئٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَعِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ وَجَابِرٍ وَأَبِي رَيْحَانَةَ وَابْنِ عُمَرَ وَوَاثِلَةَ بْنِ الأَسْقَعِ ‏.‏ وَحَدِيثُ أَبِي مُوسَى حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Muso al-Ashʼariy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Ipak va oltin (kiyim) ummatimning erkaklariga harom, ayollariga esa halol qilindi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Umar, Ali, Uqba ibn Omir, Anas, Ummu Honiʼ, Huzayfa, Abdulloh ibn Amr, Imron ibn Husayn, Abdulloh ibn az-Zubayr, Jobir, Abu Rayhona, Ibn Umar va Vosila ibn al-Asqaʼdan ham (rivoyatlar) bor. Abu Musoning hadisi hasan sahih hadisdir.Абу Мусо ал-Ашъарий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ипак ва олтин (кийим) умматимнинг эркакларига ҳаром, аёлларига эса ҳалол қилинди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Умар, Али, Уқба ибн Омир, Анас, Умму Ҳониъ, Ҳузайфа, Абдуллоҳ ибн Амр, Имрон ибн Ҳусайн, Абдуллоҳ ибн аз-Зубайр, Жобир, Абу Райҳона, Ибн Умар ва Восила ибн ал-Асқаъдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Мусонинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.

أَخْبَرَنَا سُوَيْدُ بْنُ نَصْرٍ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ، عَنْ مُوسَى بْنِ عُقْبَةَ، عَنْ عَبْدِ الْوَاحِدِ بْنِ حَمْزَةَ، أَنَّ عَبَّادَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ، أَخْبَرَهُ أَنَّ عَائِشَةَ قَالَتْ مَا صَلَّى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى سُهَيْلِ ابْنِ بَيْضَاءَ إِلاَّ فِي جَوْفِ الْمَسْجِدِ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ Suhayl ibn Baydoga faqat masjidning ichida janoza namozi oʻqidilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ Суҳайл ибн Байдога фақат масжиднинг ичида жаноза намози ўқидилар.

حَدَّثَنَا بَهْزٌ، قَالَ وَحَدَّثَنَا عَفَّانُ، قَالَا حَدَّثَنَا هَمَّامٌ، حَدَّثَنَا قَتَادَةُ، عَنْ أَبِي نَضْرَةَ، قَالَ قُلْتُ لِجَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ إِنَّ ابْنَ الزُّبَيْرِ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ يَنْهَى عَنْ الْمُتْعَةِ، وَإِنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ يَأْمُرُ بِهَا قَالَ فَقَالَ لِي عَلَى يَدِي جَرَى الْحَدِيثُ تَمَتَّعْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ عَفَّانُ وَمَعَ أَبِي بَكْرٍ فَلَمَّا وَلِيَ عُمَرُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ خَطَبَ النَّاسَ فَقَالَ إِنَّ الْقُرْآنَ هُوَ الْقُرْآنُ وَإِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ هُوَ الرَّسُولُ وَإِنَّهُمَا كَانَتَا مُتْعَتَانِ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِحْدَاهُمَا مُتْعَةُ الْحَجِّ وَالْأُخْرَى مُتْعَةُ النِّسَاءِ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Men unga: «Ibn Zubayr mutʼadan qaytaryapti, Ibn Abbos esa unga buyuryapti», dedim. U menga: «Bu ish mening qoʻlimda kechgan. Biz Rasululloh ﷺ bilan mutʼa qilganmiz. Umar xalifa boʻlgach, odamlarga xutba qilib: ‹Qurʼon oʻsha Qurʼondir, Rasululloh ﷺ ham oʻsha Rasuldirlar. Rasululloh ﷺ zamonlarida ikki mutʼa bor edi: biri haj mutʼasi, ikkinchisi ayollar mutʼasi edi›, dedi», dedi.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Мен унга: «Ибн Зубайр мутъадан қайтаряпти, Ибн Аббос эса унга буюряпти», дедим. У менга: «Бу иш менинг қўлимда кечган. Биз Расулуллоҳ ﷺ билан мутъа қилганмиз. Умар халифа бўлгач, одамларга хутба қилиб: ‹Қуръон ўша Қуръондир, Расулуллоҳ ﷺ ҳам ўша Расулдирлар. Расулуллоҳ ﷺ замонларида икки мутъа бор эди: бири ҳаж мутъаси, иккинчиси аёллар мутъаси эди›, деди», деди.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ نَافِعٍ، أَنَّ ابْنَ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ أَرَادَ الْحَجَّ عَامَ نَزَلَ الْحَجَّاجُ بِابْنِ الزُّبَيْرِ‏.‏ فَقِيلَ لَهُ إِنَّ النَّاسَ كَائِنٌ بَيْنَهُمْ قِتَالٌ، وَإِنَّا نَخَافُ أَنْ يَصُدُّوكَ‏.‏ فَقَالَ ‏[quran sura="33" aya_start="21" aya_end="21"]{‏لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ‏}‏ إِذًا أَصْنَعَ كَمَا صَنَعَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم، إِنِّي أُشْهِدُكُمْ أَنِّي قَدْ أَوْجَبْتُ عُمْرَةً‏.‏ ثُمَّ خَرَجَ حَتَّى إِذَا كَانَ بِظَاهِرِ الْبَيْدَاءِ قَالَ مَا شَأْنُ الْحَجِّ وَالْعُمْرَةِ إِلاَّ وَاحِدٌ، أُشْهِدُكُمْ أَنِّي قَدْ أَوْجَبْتُ حَجًّا مَعَ عُمْرَتِي‏.‏ وَأَهْدَى هَدْيًا اشْتَرَاهُ بِقُدَيْدٍ وَلَمْ يَزِدْ عَلَى ذَلِكَ، فَلَمْ يَنْحَرْ، وَلَمْ يَحِلَّ مِنْ شَىْءٍ حَرُمَ مِنْهُ، وَلَمْ يَحْلِقْ وَلَمْ يُقَصِّرْ حَتَّى كَانَ يَوْمُ النَّحْرِ، فَنَحَرَ وَحَلَقَ، وَرَأَى أَنْ قَدْ قَضَى طَوَافَ الْحَجِّ، وَالْعُمْرَةِ بِطَوَافِهِ الأَوَّلِ‏.‏ وَقَالَ ابْنُ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ كَذَلِكَ فَعَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم‏.‏

Nofiʼ (Ibn Umardan) rivoyat qiladi: Hajjoj Ibn Zubayrga hujum qilgan yili Ibn Umar haj qilishni niyat qildi. Kimdir Ibn Umarga: «Ular orasida jang chiqish xavfi bor», — dedi. Ibn Umar: «Albatta, Allohning Rasuli ﷺ da siz uchun goʻzal namuna bor. (Agar sen aytgandek boʻlsa,) men Rasululloh ﷺ qilganlaridek qilar edim. Men sizni guvoh qilamanki, men umra qilishni qaror qildim», — dedi. Soʻng u yoʻlga chiqdi va Baydoʼga yetganda: «Haj va umraning marosimlari bir xil. Men sizni guvoh qilamanki, men haj bilan birga umrani ham oʻzimga vojib qildim», — dedi. U Qudayddan sotib olgan Hadiyini (Makkaga) haydab bordi va bundan ortiq (boshqa narsa) qilmadi. U — qurbonlik kuni (Zulhijjaning oʻninchisi)gacha — na Hadiyini soʻydi, na ehromdan chiqdi, na sochini oldirdi yoki qisqartirdi. Soʻng u Hadiyini soʻydi, boshini oldirdi va birinchi tavofni (Safo bilan Marva orasidagini) — haj va umra uchun yetarli deb — hisobladi. Ibn Umar: «Rasululloh ﷺ ham shunday qildi», — dedi.Нофиъ (Ибн Умардан) ривоят қилади: Ҳажжож Ибн Зубайрга ҳужум қилган йили Ибн Умар ҳаж қилишни ният қилди. Кимдир Ибн Умарга: «Улар орасида жанг чиқиш хавфи бор», — деди. Ибн Умар: «Албатта, Аллоҳнинг Расули ﷺ да сиз учун гўзал намуна бор. (Агар сен айтгандек бўлса,) мен Расулуллоҳ ﷺ қилганларидек қилар эдим. Мен сизни гувоҳ қиламанки, мен умра қилишни қарор қилдим», — деди. Сўнг у йўлга чиқди ва Байдўга етганда: «Ҳаж ва умранинг маросимлари бир хил. Мен сизни гувоҳ қиламанки, мен ҳаж билан бирга умрани ҳам ўзимга вожиб қилдим», — деди. У Қудайддан сотиб олган Ҳадийини (Маккага) ҳайдаб борди ва бундан ортиқ (бошқа нарса) қилмади. У — қурбонлик куни (Зулҳижжанинг ўнинчиси)гача — на Ҳадийини сўйди, на эҳромдан чиқди, на сочини олдирди ёки қисқартирди. Сўнг у Ҳадийини сўйди, бошини олдирди ва биринчи тавофни (Сафо билан Марва орасидагини) — ҳаж ва умра учун етарли деб — ҳисоблади. Ибн Умар: «Расулуллоҳ ﷺ ҳам шундай қилди», — деди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ عُلَيَّةَ، وَيَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، قَالاَ أَخْبَرَنَا سُلَيْمَانُ التَّيْمِيُّ، عَنْ طَاوُسٍ، أَنَّ رَجُلاً، أَتَى ابْنَ عُمَرَ فَقَالَ نَهَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْ نَبِيذِ الْجَرِّ فَقَالَ نَعَمْ ‏.‏ فَقَالَ طَاوُسٌ وَاللَّهِ إِنِّي سَمِعْتُهُ مِنْهُ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ أَبِي أَوْفَى وَأَبِي سَعِيدٍ وَسُوَيْدٍ وَعَائِشَةَ وَابْنِ الزُّبَيْرِ وَابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Tovusdan rivoyat qilinadiki, bir kishi Ibn Umar (roziyallohu anhumo)ning oldiga kelib: «Rasululloh ﷺ jarda (sopol kuvada) tayyorlangan nabizdan qaytarganmilar?» dedi. U: «Ha», dedi. Shunda Tovus: «Vallohi, men buni undan eshitdim», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Товусдан ривоят қилинадики, бир киши Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)нинг олдига келиб: «Расулуллоҳ ﷺ жарда (сопол кувада) тайёрланган набиздан қайтарганмилар?» деди. У: «Ҳа», деди. Шунда Товус: «Валлоҳи, мен буни ундан эшитдим», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

أَخْبَرَنَا قُتَيْبَةُ، قَالَ حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ نَافِعٍ، أَنَّ ابْنَ عُمَرَ، أَرَادَ الْحَجَّ عَامَ نَزَلَ الْحَجَّاجُ بِابْنِ الزُّبَيْرِ فَقِيلَ لَهُ إِنَّهُ كَائِنٌ بَيْنَهُمْ قِتَالٌ وَأَنَا أَخَافُ أَنْ يَصُدُّوكَ ‏.‏ قَالَ لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ إِذًا أَصْنَعَ كَمَا صَنَعَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِنِّي أُشْهِدُكُمْ أَنِّي قَدْ أَوْجَبْتُ عُمْرَةً ‏.‏ ثُمَّ خَرَجَ حَتَّى إِذَا كَانَ بِظَاهِرِ الْبَيْدَاءِ قَالَ مَا شَأْنُ الْحَجِّ وَالْعُمْرَةِ إِلاَّ وَاحِدٌ أُشْهِدُكُمْ أَنِّي قَدْ أَوْجَبْتُ حَجًّا مَعَ عُمْرَتِي ‏.‏ وَأَهْدَى هَدْيًا اشْتَرَاهُ بِقُدَيْدٍ ثُمَّ انْطَلَقَ يُهِلُّ بِهِمَا جَمِيعًا حَتَّى قَدِمَ مَكَّةَ فَطَافَ بِالْبَيْتِ وَبِالصَّفَا وَالْمَرْوَةِ وَلَمْ يَزِدْ عَلَى ذَلِكَ وَلَمْ يَنْحَرْ وَلَمْ يَحْلِقْ وَلَمْ يُقَصِّرْ وَلَمْ يَحِلَّ مِنْ شَىْءٍ حَرُمَ مِنْهُ حَتَّى كَانَ يَوْمُ النَّحْرِ فَنَحَرَ وَحَلَقَ فَرَأَى أَنْ قَدْ قَضَى طَوَافَ الْحَجِّ وَالْعُمْرَةِ بِطَوَافِهِ الأَوَّلِ وَقَالَ ابْنُ عُمَرَ كَذَلِكَ فَعَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U Hajjoj Ibn Zubayrga (qarshi) qoʻshin tortgan yili haj qilmoqchi boʻldi. Unga: «Ular oʻrtasida jang boʻlishi ehtimoli bor, men seni (hajdan) toʻsib qoʻyishlaridan qoʻrqaman», deyildi. U: «Rasulullohda sizlar uchun goʻzal namuna bor. Bunday holda men Rasululloh ﷺ qilganidek qilaman. Sizni guvoh qilamanki, men umra qilishni oʻzimga vojib qildim», dedi. Soʻng yoʻlga chiqdi. Baydoning tashqarisiga yetganda: «Haj bilan umraning ishi bittadir. Sizni guvoh qilamanki, men umram bilan birga hajni ham oʻzimga vojib qildim», dedi. U Qudayddan sotib olgan hadyni ham olib chiqdi. Soʻng ikkovi (haj bilan umra) uchun talbiya aytib yoʻlga tushdi, Makkaga kelib Baytni tavof qildi, Safo bilan Marva orasida (saʼy) qildi, bundan ortiqcha (amal) qilmadi, (qurbonlik) soʻymadi, sochini oldirmadi, qisqartirmadi va ihromda man etilgan hech narsadan chiqmadi, toki nahr kuni boʻlgunicha. Soʻng (qurbonlik) soʻydi va sochini oldirdi. U birinchi tavofi bilan haj va umra tavofini ado qildim, deb hisobladi. Ibn Umar: «Rasululloh ﷺ ham xuddi shunday qilganlar», dedi.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У Ҳажжож Ибн Зубайрга (қарши) қўшин тортган йили ҳаж қилмоқчи бўлди. Унга: «Улар ўртасида жанг бўлиши эҳтимоли бор, мен сени (ҳаждан) тўсиб қўйишларидан қўрқаман», дейилди. У: «Расулуллоҳда сизлар учун гўзал намуна бор. Бундай ҳолда мен Расулуллоҳ ﷺ қилганидек қиламан. Сизни гувоҳ қиламанки, мен умра қилишни ўзимга вожиб қилдим», деди. Сўнг йўлга чиқди. Байдонинг ташқарисига етганда: «Ҳаж билан умранинг иши биттадир. Сизни гувоҳ қиламанки, мен умрам билан бирга ҳажни ҳам ўзимга вожиб қилдим», деди. У Қудайддан сотиб олган ҳадйни ҳам олиб чиқди. Сўнг иккови (ҳаж билан умра) учун талбия айтиб йўлга тушди, Маккага келиб Байтни тавоф қилди, Сафо билан Марва орасида (саъй) қилди, бундан ортиқча (амал) қилмади, (қурбонлик) сўймади, сочини олдирмади, қисқартирмади ва иҳромда ман этилган ҳеч нарсадан чиқмади, токи наҳр куни бўлгунича. Сўнг (қурбонлик) сўйди ва сочини олдирди. У биринчи тавофи билан ҳаж ва умра тавофини адо қилдим, деб ҳисоблади. Ибн Умар: «Расулуллоҳ ﷺ ҳам худди шундай қилганлар», деди.

حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ أَبَانَ الْوَرَّاقُ، حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ أَبِي الْمُغِيرَةِ، عَنِ ابْنِ أَبْزَى، عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ، رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ قَالَ لَهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الزُّبَيْرِ حِينَ حُصِرَ إِنَّ عِنْدِي نَجَائِبَ قَدْ أَعْدَدْتُهَا لَكَ فَهَلْ لَكَ أَنْ تَحَوَّلَ إِلَى مَكَّةَ فَيَأْتِيَكَ مَنْ أَرَادَ أَنْ يَأْتِيَكَ قَالَ لَا إِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقُولُ يُلْحَدُ بِمَكَّةَ كَبْشٌ مِنْ قُرَيْشٍ اسْمُهُ عَبْدُ اللَّهِ عَلَيْهِ مِثْلُ نِصْفِ أَوْزَارِ النَّاسِ‏.‏

Usmon ibn Affon (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Usmon qamalda qolganida Abdulloh ibn az-Zubayr unga: «Menda sizga tayyorlab qoʻygan tez yuruvchi tuyalarim bor. Makkaga koʻchsangiz, sizni koʻrmoqchi boʻlgan kishi kelib turadi, deb istaysizmi?» dedi. U: «Yoʻq, men Rasululloh ﷺ: ‹Makkada Qurayshdan ismi Abdulloh boʻlgan bir qoʻchqor buzgʻunchilik qiladi, uning zimmasida odamlar gunohlarining yarmicha (gunoh) boʻladi›, deganlarini eshitganman», dedi.Усмон ибн Аффон (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Усмон қамалда қолганида Абдуллоҳ ибн аз-Зубайр унга: «Менда сизга тайёрлаб қўйган тез юрувчи туяларим бор. Маккага кўчсангиз, сизни кўрмоқчи бўлган киши келиб туради, деб истайсизми?» деди. У: «Йўқ, мен Расулуллоҳ ﷺ: ‹Маккада Қурайшдан исми Абдуллоҳ бўлган бир қўчқор бузғунчилик қилади, унинг зиммасида одамлар гуноҳларининг ярмича (гуноҳ) бўлади›, деганларини эшитганман», деди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عِيسَى، حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي عَمْرُو بْنُ الْحَارِثِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ نَوْفَلٍ الْقُرَشِيِّ، أَنَّهُ سَأَلَ عُرْوَةَ بْنَ الزُّبَيْرِ فَقَالَ قَدْ حَجَّ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَأَخْبَرَتْنِي عَائِشَةُ ـ رضى الله عنها ـ أَنَّهُ أَوَّلُ شَىْءٍ بَدَأَ بِهِ حِينَ قَدِمَ أَنَّهُ تَوَضَّأَ ثُمَّ طَافَ بِالْبَيْتِ ثُمَّ لَمْ تَكُنْ عُمْرَةً، ثُمَّ حَجَّ أَبُو بَكْرٍ ـ رضى الله عنه ـ فَكَانَ أَوَّلَ شَىْءٍ بَدَأَ بِهِ الطَّوَافُ بِالْبَيْتِ ثُمَّ لَمْ تَكُنْ عُمْرَةً‏.‏ ثُمَّ عُمَرُ ـ رضى الله عنه ـ مِثْلُ ذَلِكَ‏.‏ ثُمَّ حَجَّ عُثْمَانُ ـ رضى الله عنه ـ فَرَأَيْتُهُ أَوَّلُ شَىْءٍ بَدَأَ بِهِ الطَّوَافُ بِالْبَيْتِ ثُمَّ لَمْ تَكُنْ عُمْرَةٌ، ثُمَّ مُعَاوِيَةُ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ، ثُمَّ حَجَجْتُ مَعَ أَبِي الزُّبَيْرِ بْنِ الْعَوَّامِ، فَكَانَ أَوَّلَ شَىْءٍ بَدَأَ بِهِ الطَّوَافُ بِالْبَيْتِ، ثُمَّ لَمْ تَكُنْ عُمْرَةٌ، ثُمَّ رَأَيْتُ الْمُهَاجِرِينَ وَالأَنْصَارَ يَفْعَلُونَ ذَلِكَ، ثُمَّ لَمْ تَكُنْ عُمْرَةٌ، ثُمَّ آخِرُ مَنْ رَأَيْتُ فَعَلَ ذَلِكَ ابْنُ عُمَرَ ثُمَّ لَمْ يَنْقُضْهَا عُمْرَةً، وَهَذَا ابْنُ عُمَرَ عِنْدَهُمْ فَلاَ يَسْأَلُونَهُ، وَلاَ أَحَدٌ مِمَّنْ مَضَى، مَا كَانُوا يَبْدَءُونَ بِشَىْءٍ حَتَّى يَضَعُوا أَقْدَامَهُمْ مِنَ الطَّوَافِ بِالْبَيْتِ، ثُمَّ لاَ يَحِلُّونَ، وَقَدْ رَأَيْتُ أُمِّي وَخَالَتِي، حِينَ تَقْدَمَانِ لاَ تَبْتَدِئَانِ بِشَىْءٍ أَوَّلَ مِنَ الْبَيْتِ، تَطُوفَانِ بِهِ، ثُمَّ لاَ تَحِلاَّنِ‏.‏ وَقَدْ أَخْبَرَتْنِي أُمِّي، أَنَّهَا أَهَلَّتْ هِيَ وَأُخْتُهَا وَالزُّبَيْرُ وَفُلاَنٌ وَفُلاَنٌ بِعُمْرَةٍ، فَلَمَّا مَسَحُوا الرُّكْنَ حَلُّوا‏.‏

Muhammad ibn Abdurrahmon ibn Navfal al-Qurashiy (Urvadan) rivoyat qiladi: Men Urva ibn Zubayrdan (Paygʻambar ﷺ ning haji haqida) soʻradim. Urva: «Oisha rivoyat qildi: ‹Paygʻambar ﷺ Makkaga yetib kelganda birinchi boshlagan ishi — tahorat, soʻng Kaʼbani tavof qilish edi va uning niyati (yolgʻiz) umra emas edi (balki haj va umra birga)›», — dedi. Keyin Abu Bakr haj qildi va u birinchi boshlagan ishi — Kaʼbani tavof qilish edi va bu (yolgʻiz) umra emas edi (balki haj va umra birga). Soʻng Umar ham shunday qildi. Soʻng Usmon haj qildi va u birinchi boshlagan ishi — Kaʼbani tavof qilish edi va bu (yolgʻiz) umra emas edi. Soʻng Muoviya va Abdulloh ibn Umar ham shunday qildi. Men Ibn Zubayr bilan haj qildim va u birinchi boshlagan ishi — Kaʼbani tavof qilish edi va bu (yolgʻiz) umra emas edi (balki haj va umra birga). Soʻng men muhojirlar va ansorlarning ham shunday qilganini koʻrdim va bu (yolgʻiz) umra emas edi. Men shunday qilganini koʻrgan soʻnggi kishi — Ibn Umar edi va u birinchisini (hajni) tugatgach, boshqa umra qilmadi. Mana, Ibn Umar odamlar orasida hozir (turibdi)! Ular na undan, na avvalgi (zikr qilinganlar)dan birortasidan soʻraydi. Bu odamlarning hammasi Makkaga kirganda, Kaʼbani tavof qilmaguncha hech narsa bilan boshlamas va ehromdan chiqmas edi. Shubhasiz, men onam va xolam (Oisha)ni ham Makkaga kirganda, Kaʼbani tavof qilmasdan oldin hech narsa qilmaganini va ehromdan chiqmaganini koʻrdim. Onam menga — u, opasi (Oisha), Zubayr va falon-falonchi (kishilar) umra uchun ehrom bogʻlagani va ular (Hajarul-Asvad) burchagiga qoʻllarini surgach (yaʼni umrani tugatgach) ehromdan chiqganini — aytdi.Муҳаммад ибн Абдурраҳмон ибн Навфал ал-Қураший (Урвадан) ривоят қилади: Мен Урва ибн Зубайрдан (Пайғамбар ﷺ нинг ҳажи ҳақида) сўрадим. Урва: «Оиша ривоят қилди: ‹Пайғамбар ﷺ Маккага етиб келганда биринчи бошлаган иши — таҳорат, сўнг Каъбани тавоф қилиш эди ва унинг нияти (ёлғиз) умра эмас эди (балки ҳаж ва умра бирга)›», — деди. Кейин Абу Бакр ҳаж қилди ва у биринчи бошлаган иши — Каъбани тавоф қилиш эди ва бу (ёлғиз) умра эмас эди (балки ҳаж ва умра бирга). Сўнг Умар ҳам шундай қилди. Сўнг Усмон ҳаж қилди ва у биринчи бошлаган иши — Каъбани тавоф қилиш эди ва бу (ёлғиз) умра эмас эди. Сўнг Муовия ва Абдуллоҳ ибн Умар ҳам шундай қилди. Мен Ибн Зубайр билан ҳаж қилдим ва у биринчи бошлаган иши — Каъбани тавоф қилиш эди ва бу (ёлғиз) умра эмас эди (балки ҳаж ва умра бирга). Сўнг мен муҳожирлар ва ансорларнинг ҳам шундай қилганини кўрдим ва бу (ёлғиз) умра эмас эди. Мен шундай қилганини кўрган сўнгги киши — Ибн Умар эди ва у биринчисини (ҳажни) тугатгач, бошқа умра қилмади. Мана, Ибн Умар одамлар орасида ҳозир (турибди)! Улар на ундан, на аввалги (зикр қилинганлар)дан бирортасидан сўрайди. Бу одамларнинг ҳаммаси Маккага кирганда, Каъбани тавоф қилмагунча ҳеч нарса билан бошламас ва эҳромдан чиқмас эди. Шубҳасиз, мен онам ва холам (Оиша)ни ҳам Маккага кирганда, Каъбани тавоф қилмасдан олдин ҳеч нарса қилмаганини ва эҳромдан чиқмаганини кўрдим. Онам менга — у, опаси (Оиша), Зубайр ва фалон-фалончи (кишилар) умра учун эҳром боғлагани ва улар (Ҳажарул-Асвад) бурчагига қўлларини сургач (яъни умрани тугатгач) эҳромдан чиқганини — айтди.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا قَبِيصَةُ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ حَبِيبِ بْنِ الشَّهِيدِ، عَنْ أَبِي مِجْلَزٍ، قَالَ خَرَجَ مُعَاوِيَةُ فَقَامَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الزُّبَيْرِ وَابْنُ صَفْوَانَ حِينَ رَأَوْهُ ‏.‏ فَقَالَ اجْلِسَا سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ مَنْ سَرَّهُ أَنْ يَتَمَثَّلَ لَهُ الرِّجَالُ قِيَامًا فَلْيَتَبَوَّأْ مَقْعَدَهُ مِنَ النَّارِ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي أُمَامَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، عَنْ حَبِيبِ بْنِ الشَّهِيدِ، عَنْ أَبِي مِجْلَزٍ، عَنْ مُعَاوِيَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِثْلَهُ ‏.‏

Abu Mijlaz (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, Muoviya (roziyallohu anhu) chiqqanida Abdulloh ibn Zubayr va Ibn Safvon uni koʻrib oʻrinlaridan turdilar. Shunda u: «Oʻtiringlar! Men Rasululloh ﷺning: ‹Kim odamlarning oʻzi uchun tik turishlaridan xursand boʻlsa, doʻzaxdagi joyiga hozirlansin›, deganlarini eshitganman», dedi. Bu bobda Abu Umomadan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir.Абу Мижлаз (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, Муовия (розияллоҳу анҳу) чиққанида Абдуллоҳ ибн Зубайр ва Ибн Сафвон уни кўриб ўринларидан турдилар. Шунда у: «Ўтиринглар! Мен Расулуллоҳ ﷺнинг: ‹Ким одамларнинг ўзи учун тик туришларидан хурсанд бўлса, дўзахдаги жойига ҳозирлансин›, деганларини эшитганман», деди. Бу бобда Абу Умомадан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ يَزِيدَ الْمُقْرِئُ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبِي قَالَ، حَدَّثَنَا جُوَيْرِيَةُ، عَنْ نَافِعٍ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ، وَسَالِمَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ، أَخْبَرَاهُ أَنَّهُمَا، كَلَّمَا عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ لَمَّا نَزَلَ الْجَيْشُ بِابْنِ الزُّبَيْرِ قَبْلَ أَنْ يُقْتَلَ فَقَالاَ لاَ يَضُرُّكَ أَنْ لاَ تَحُجَّ الْعَامَ إِنَّا نَخَافُ أَنْ يُحَالَ بَيْنَكَ وَبَيْنَ الْبَيْتِ ‏.‏ قَالَ خَرَجْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَحَالَ كُفَّارُ قُرَيْشٍ دُونَ الْبَيْتِ فَنَحَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم هَدْيَهُ وَحَلَقَ رَأْسَهُ وَأُشْهِدُكُمْ أَنِّي قَدْ أَوْجَبْتُ عُمْرَةً إِنْ شَاءَ اللَّهُ أَنْطَلِقُ فَإِنْ خُلِّيَ بَيْنِي وَبَيْنَ الْبَيْتِ طُفْتُ وَإِنْ حِيلَ بَيْنِي وَبَيْنَ الْبَيْتِ فَعَلْتُ مَا فَعَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَنَا مَعَهُ ‏.‏ ثُمَّ سَارَ سَاعَةً ثُمَّ قَالَ فَإِنَّمَا شَأْنُهُمَا وَاحِدٌ أُشْهِدُكُمْ أَنِّي قَدْ أَوْجَبْتُ حَجَّةً مَعَ عُمْرَتِي ‏.‏ فَلَمْ يَحْلِلْ مِنْهُمَا حَتَّى أَحَلَّ يَوْمَ النَّحْرِ وَأَهْدَى ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Ibn Zubayr oʻldirilishidan avval unga qoʻshin qarshi chiqqanida, baʼzilar unga: «Bu yil haj qilmasang senga zarari yoʻq. Biz sen bilan Baytulloh orasi toʻsib qoʻyilishidan qoʻrqamiz», deyishdi. Shunda u dedi: «Biz Rasululloh ﷺ bilan chiqqan edik, Quraysh kofirlari bizni Baytullohdan toʻsib qoʻyishgan edi. Shunda Rasululloh ﷺ hadyisini soʻyib, boshini oldirdilar. Men sizlarni guvoh qilamanki, umra qilishni oʻzimga vojib qildim. Alloh xohlasa yoʻlga chiqaman. Agar men bilan Baytulloh orasi ochiq qoldirilsa, tavof qilaman. Agar men bilan Baytulloh orasi toʻsilsa, Rasululloh ﷺ qilgan ishni qilaman». Soʻng u bir muddat yurdi-da: «Bu ikkalasining hukmi bir xildir. Men sizlarni guvoh qilamanki, umram bilan birga haj qilishni ham oʻzimga vojib qildim», dedi. Shunda u nahr kuni ehromdan chiqquniga qadar bu ikkalasidan chiqmadi va hadyi soʻydi.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Ибн Зубайр ўлдирилишидан аввал унга қўшин қарши чиққанида, баъзилар унга: «Бу йил ҳаж қилмасанг сенга зарари йўқ. Биз сен билан Байтуллоҳ ораси тўсиб қўйилишидан қўрқамиз», дейишди. Шунда у деди: «Биз Расулуллоҳ ﷺ билан чиққан эдик, Қурайш кофирлари бизни Байтуллоҳдан тўсиб қўйишган эди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ ҳадйисини сўйиб, бошини олдирдилар. Мен сизларни гувоҳ қиламанки, умра қилишни ўзимга вожиб қилдим. Аллоҳ хоҳласа йўлга чиқаман. Агар мен билан Байтуллоҳ ораси очиқ қолдирилса, тавоф қиламан. Агар мен билан Байтуллоҳ ораси тўсилса, Расулуллоҳ ﷺ қилган ишни қиламан». Сўнг у бир муддат юрди-да: «Бу иккаласининг ҳукми бир хилдир. Мен сизларни гувоҳ қиламанки, умрам билан бирга ҳаж қилишни ҳам ўзимга вожиб қилдим», деди. Шунда у наҳр куни эҳромдан чиққунига қадар бу иккаласидан чиқмади ва ҳадйи сўйди.

حَدَّثَنَا عَتَّابٌ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ، حَدَّثَنَا فُلَيْحُ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنِ الْمُنْذِرِ بْنِ الزُّبَيْرِ، رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَعْطَى الزُّبَيْرَ سَهْمًا وَأُمَّهُ سَهْمًا وَفَرَسَهُ سَهْمَيْنِ‏.‏

Zubayr ibn al-Avvom (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ Zubayrga bir ulush, uning onasiga bir ulush va otiga ikki ulush berdilar.Зубайр ибн ал-Аввом (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ Зубайрга бир улуш, унинг онасига бир улуш ва отига икки улуш бердилар.

وَقَالَ اللَّيْثُ حَدَّثَنِي عُقَيْلٌ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي سَالِمٌ، أَنَّ الْحَجَّاجَ بْنَ يُوسُفَ، عَامَ نَزَلَ بِابْنِ الزُّبَيْرِ ـ رضى الله عنهما ـ سَأَلَ عَبْدَ اللَّهِ ـ رضى الله عنه ـ كَيْفَ تَصْنَعُ فِي الْمَوْقِفِ يَوْمَ عَرَفَةَ فَقَالَ سَالِمٌ إِنْ كُنْتَ تُرِيدُ السُّنَّةَ فَهَجِّرْ بِالصَّلاَةِ يَوْمَ عَرَفَةَ‏.‏ فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ صَدَقَ‏.‏ إِنَّهُمْ كَانُوا يَجْمَعُونَ بَيْنَ الظُّهْرِ وَالْعَصْرِ فِي السُّنَّةِ‏.‏ فَقُلْتُ لِسَالِمٍ أَفَعَلَ ذَلِكَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ سَالِمٌ وَهَلْ تَتَّبِعُونَ فِي ذَلِكَ إِلاَّ سُنَّتَهُ

Ibn Shihob (Solimdan) rivoyat qiladi: Solim dedi: «Hajjoj ibn Yusuf Ibn Zubayrga hujum qilgan yili, u (Hajjoj) Abdulloh (Ibn Umar)dan — Arafa kuni (Zulhijjaning toʻqqizinchisi) turishda (vuqufda) nima qilish kerakligini — soʻradi. Men unga: ‹Agar sen sunnatga (Paygʻambar ﷺ ning yoʻliga) ergashmoqchi boʻlsang, Arafa kuni namozni peshindan keyin darrov oʻqi›, — dedim. Abdulloh ibn Umar: ‹U (Solim) toʻgʻri aytdi›, — dedi». Ular (Paygʻambar ﷺ ning sahobalari) sunnatga koʻra peshin va asr namozini birga (jam qilib) oʻqir edi. Men Solimdan: «Rasululloh ﷺ shunday qildilarmi?» — deb soʻradim. Solim: «Buni qilishda sizlar — u zotning sunnatidan boshqa narsaga ergashasizmi?» — dedi.Ибн Шиҳоб (Солимдан) ривоят қилади: Солим деди: «Ҳажжож ибн Юсуф Ибн Зубайрга ҳужум қилган йили, у (Ҳажжож) Абдуллоҳ (Ибн Умар)дан — Арафа куни (Зулҳижжанинг тўққизинчиси) туришда (вуқуфда) нима қилиш кераклигини — сўради. Мен унга: ‹Агар сен суннатга (Пайғамбар ﷺ нинг йўлига) эргашмоқчи бўлсанг, Арафа куни намозни пешиндан кейин дарров ўқи›, — дедим. Абдуллоҳ ибн Умар: ‹У (Солим) тўғри айтди›, — деди». Улар (Пайғамбар ﷺ нинг саҳобалари) суннатга кўра пешин ва аср намозини бирга (жам қилиб) ўқир эди. Мен Солимдан: «Расулуллоҳ ﷺ шундай қилдиларми?» — деб сўрадим. Солим: «Буни қилишда сизлар — у зотнинг суннатидан бошқа нарсага эргашасизми?» — деди.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، أَنَّهُ حَدَّثَهُ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ الزُّبَيْرِ حَدَّثَهُ أَنَّ رَجُلاً مِنَ الأَنْصَارِ خَاصَمَ الزُّبَيْرَ فِي شِرَاجِ الْحَرَّةِ الَّتِي يَسْقُونَ بِهَا النَّخْلَ ‏.‏ فَقَالَ الأَنْصَارِيُّ سَرِّحِ الْمَاءَ يَمُرُّ فَأَبَى عَلَيْهِ فَاخْتَصَمُوا إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لِلزُّبَيْرِ ‏"‏ اسْقِ يَا زُبَيْرُ وَأَرْسِلِ الْمَاءَ إِلَى جَارِكَ ‏"‏ ‏.‏ فَغَضِبَ الأَنْصَارِيُّ وَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَنْ كَانَ ابْنَ عَمَّتِكَ ‏.‏ فَتَغَيَّرَ وَجْهُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ قَالَ ‏"‏ يَا زُبَيْرُ اسْقِ وَاحْبِسِ الْمَاءَ حَتَّى يَرْجِعَ إِلَى الْجَدْرِ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ الزُّبَيْرُ وَاللَّهِ إِنِّي لأَحْسِبُ هَذِهِ الآيَةَ نَزَلَتْ فِي ذَلِك ‏:‏ ‏(‏فَلاَ وَرَبِّكَ لاَ يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيمَا شَجَرَ بَيْنَهم‏)‏ الآيَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى سَمِعْتُ مُحَمَّدًا يَقُولُ قَدْ رَوَى ابْنُ وَهْبٍ هَذَا الْحَدِيثِ عَنِ اللَّيْثِ بْنِ سَعْدٍ وَيُونُسَ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عُرْوَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ نَحْوَ هَذَا الْحَدِيثِ ‏.‏ وَرَوَى شُعَيْبُ بْنُ أَبِي حَمْزَةَ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عُرْوَةَ عَنِ الزُّبَيْرِ وَلَمْ يَذْكُرْ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ ‏.‏

Abdulloh ibn Zubayr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Ansorlardan bir kishi xurmozorni sugʻoradigan Harra arigʻi xususida Zubayr bilan janjallashdi. Ansoriy: «Suvni qoʻyib yubor, oʻtsin», dedi. Zubayr esa unamadi. Shunda ular nizolarini Rasululloh ﷺ huzuriga olib bordilar. Rasululloh ﷺ Zubayrga: «Ey Zubayr, (avval oʻzing) sugʻorgin, soʻng suvni qoʻshningga oqizib yubor», dedilar. Ansoriy gʻazablanib: «Ey Rasululloh, u ammangizning oʻgʻli boʻlgani uchunmi?!» dedi. Shunda Rasululloh ﷺning yuzlari oʻzgardi-da: «Ey Zubayr, sugʻorgin, soʻng suvni devorga(cha qaytib kelguncha) toʻsib turgin», dedilar. Zubayr: «Allohga qasamki, men bu oyat shu xususda nozil boʻlgan deb oʻylayman: {Yoʻq, Robbingga qasamki, ular oʻrtalaridagi nizoda seni hakam qilmagunlaricha imon keltirmaganlaridek (boʻlurlar)...}» (Niso 65) dedi. Abu Iso aytdi: Muhammadning shunday deganini eshitdim: Ibn Vahb bu hadisni Lays ibn Saʼd va Yunusdan, ular Zuhriydan, u Urvadan, u Abdulloh ibn Zubayrdan shunga oʻxshash qilib rivoyat qilgan. Shuayb ibn Abu Hamza esa uni Zuhriydan, u Urvadan, u Zubayrdan deb rivoyat qilib, Abdulloh ibn Zubayrni zikr qilmagan.Абдуллоҳ ибн Зубайр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Ансорлардан бир киши хурмозорни суғорадиган Ҳарра ариғи хусусида Зубайр билан жанжаллашди. Ансорий: «Сувни қўйиб юбор, ўтсин», деди. Зубайр эса унамади. Шунда улар низоларини Расулуллоҳ ﷺ ҳузурига олиб бордилар. Расулуллоҳ ﷺ Зубайрга: «Эй Зубайр, (аввал ўзинг) суғоргин, сўнг сувни қўшнингга оқизиб юбор», дедилар. Ансорий ғазабланиб: «Эй Расулуллоҳ, у аммангизнинг ўғли бўлгани учунми?!» деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺнинг юзлари ўзгарди-да: «Эй Зубайр, суғоргин, сўнг сувни деворга(ча қайтиб келгунча) тўсиб тургин», дедилар. Зубайр: «Аллоҳга қасамки, мен бу оят шу хусусда нозил бўлган деб ўйлайман: {Йўқ, Роббингга қасамки, улар ўрталаридаги низода сени ҳакам қилмагунларича имон келтирмаганларидек (бўлурлар)...}» (Нисо 65) деди. Абу Исо айтди: Муҳаммаднинг шундай деганини эшитдим: Ибн Ваҳб бу ҳадисни Лайс ибн Саъд ва Юнусдан, улар Зуҳрийдан, у Урвадан, у Абдуллоҳ ибн Зубайрдан шунга ўхшаш қилиб ривоят қилган. Шуайб ибн Абу Ҳамза эса уни Зуҳрийдан, у Урвадан, у Зубайрдан деб ривоят қилиб, Абдуллоҳ ибн Зубайрни зикр қилмаган.

أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ مَسْعُودٍ، وَمُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى، عَنْ خَالِدٍ، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الأَسْوَدِ، أَنَّ أُمَّ الْمُؤْمِنِينَ، قَالَتْ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لَوْلاَ أَنَّ قَوْمِي - وَفِي حَدِيثِ مُحَمَّدٍ قَوْمَكِ - حَدِيثُ عَهْدِ بِجَاهِلِيَّةٍ لَهَدَمْتُ الْكَعْبَةَ وَجَعَلْتُ لَهَا بَابَيْنِ ‏"‏ ‏.‏ فَلَمَّا مَلَكَ ابْنُ الزُّبَيْرِ جَعَلَ لَهَا بَابَيْنِ ‏.‏

Ummul-muminindan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Agar qavmim — Muhammadning rivoyatida ‹qavming› — johiliyatdan yaqinda chiqqan boʻlmaganida edi, men Kaʼbani buzib, unga ikkita eshik qoʻyardim», dedilar. Ibn Zubayr hokimiyatga kelganida unga ikkita eshik qoʻydi.Уммул-мумининдан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Агар қавмим — Муҳаммаднинг ривоятида ‹қавминг› — жоҳилиятдан яқинда чиққан бўлмаганида эди, мен Каъбани бузиб, унга иккита эшик қўярдим», дедилар. Ибн Зубайр ҳокимиятга келганида унга иккита эшик қўйди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ أَسْمَاءَ، حَدَّثَنَا جُوَيْرِيَةُ، عَنْ نَافِعٍ، أَنَّ عُبَيْدَ اللَّهِ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ، وَسَالِمَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ، أَخْبَرَاهُ أَنَّهُمَا، كَلَّمَا عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ لَيَالِيَ نَزَلَ الْجَيْشُ بِابْنِ الزُّبَيْرِ فَقَالاَ لاَ يَضُرُّكَ أَنْ لاَ تَحُجَّ الْعَامَ، وَإِنَّا نَخَافُ أَنْ يُحَالَ بَيْنَكَ وَبَيْنَ الْبَيْتِ‏.‏ فَقَالَ خَرَجْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَحَالَ كُفَّارُ قُرَيْشٍ دُونَ الْبَيْتِ، فَنَحَرَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم هَدْيَهُ، وَحَلَقَ رَأْسَهُ، وَأُشْهِدُكُمْ أَنِّي قَدْ أَوْجَبْتُ الْعُمْرَةَ، إِنْ شَاءَ اللَّهُ أَنْطَلِقُ، فَإِنْ خُلِّيَ بَيْنِي وَبَيْنَ الْبَيْتِ طُفْتُ، وَإِنْ حِيلَ بَيْنِي وَبَيْنَهُ فَعَلْتُ كَمَا فَعَلَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم وَأَنَا مَعَهُ‏.‏ فَأَهَلَّ بِالْعُمْرَةِ مِنْ ذِي الْحُلَيْفَةِ، ثُمَّ سَارَ سَاعَةً، ثُمَّ قَالَ ‏"‏ إِنَّمَا شَأْنُهُمَا وَاحِدٌ، أُشْهِدُكُمْ أَنِّي قَدْ أَوْجَبْتُ حَجَّةً مَعَ عُمْرَتِي ‏"‏‏.‏ فَلَمْ يَحِلَّ مِنْهُمَا حَتَّى حَلَّ يَوْمَ النَّحْرِ، وَأَهْدَى، وَكَانَ يَقُولُ لاَ يَحِلُّ حَتَّى يَطُوفَ طَوَافًا وَاحِدًا يَوْمَ يَدْخُلُ مَكَّةَ‏.‏

Nofiʼ (Ubaydulloh ibn Abdulloh va Solim ibn Abdullohdan) rivoyat qiladi: Ular ikkovi unga xabar berdiki, Ibn Zubayrga qoʻshin hujum qilgan paytda, ular Ibn Umarga: «Sen shu yili haj qilmasang ham, senga hech zarar yoʻq. Biz seni Kaʼbaga yetishdan toʻsib qoʻyishidan qoʻrqamiz», — dedi. Ibn Umar: «Biz Allohning Rasuli ﷺ bilan yoʻlga chiqdik va Quraysh kofirlari bizni Kaʼbaga yetishdan toʻsdi; bas, Paygʻambar ﷺ Hadiyini soʻydi va boshini oldirdi», — dedi. Ibn Umar qoʻshdi: «Men sizlarni guvoh qilamanki, men umrani oʻzimga vojib qildim. Inshoolloh, men boraman va agar Kaʼba yoʻli ochiq boʻlsa, tavof qilaman; agar Kaʼbaga borishdan toʻsilsam, men — u zot bilan birga boʻlganimda Paygʻambar ﷺ qilganidek — qilar edim», — dedi. Soʻng Ibn Umar Zulhulayfadan umra uchun ehrom bogʻladi va bir oz yurib: «Umra va hajning shartlari bir xil. Men sizlarni guvoh qilamanki, men umra bilan birga hajni ham oʻzimga vojib qildim», — dedi. Bas, u — to Nahr (qurbonlik) kuni kelguncha — ehromdan chiqmadi va Hadiyini soʻydi. U: «Men — to (bir) tavof, yaʼni Makkaga kirgan kuni (Safo bilan Marva orasidagi) bir tavof qilgunimcha — ehromdan chiqmayman (bu bir tavof haj va umra ikkalasi uchun (kifoya qiladi))», — der edi.Нофиъ (Убайдуллоҳ ибн Абдуллоҳ ва Солим ибн Абдуллоҳдан) ривоят қилади: Улар иккови унга хабар бердики, Ибн Зубайрга қўшин ҳужум қилган пайтда, улар Ибн Умарга: «Сен шу йили ҳаж қилмасанг ҳам, сенга ҳеч зарар йўқ. Биз сени Каъбага етишдан тўсиб қўйишидан қўрқамиз», — деди. Ибн Умар: «Биз Аллоҳнинг Расули ﷺ билан йўлга чиқдик ва Қурайш кофирлари бизни Каъбага етишдан тўсди; бас, Пайғамбар ﷺ Ҳадийини сўйди ва бошини олдирди», — деди. Ибн Умар қўшди: «Мен сизларни гувоҳ қиламанки, мен умрани ўзимга вожиб қилдим. Иншооллоҳ, мен бораман ва агар Каъба йўли очиқ бўлса, тавоф қиламан; агар Каъбага боришдан тўсилсам, мен — у зот билан бирга бўлганимда Пайғамбар ﷺ қилганидек — қилар эдим», — деди. Сўнг Ибн Умар Зулҳулайфадан умра учун эҳром боғлади ва бир оз юриб: «Умра ва ҳажнинг шартлари бир хил. Мен сизларни гувоҳ қиламанки, мен умра билан бирга ҳажни ҳам ўзимга вожиб қилдим», — деди. Бас, у — то Наҳр (қурбонлик) куни келгунча — эҳромдан чиқмади ва Ҳадийини сўйди. У: «Мен — то (бир) тавоф, яъни Маккага кирган куни (Сафо билан Марва орасидаги) бир тавоф қилгунимча — эҳромдан чиқмайман (бу бир тавоф ҳаж ва умра иккаласи учун (кифоя қилади))», — дер эди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ أَنَسٍ، أَنَّ حُذَيْفَةَ، قَدِمَ عَلَى عُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ وَكَانَ يُغَازِي أَهْلَ الشَّامِ فِي فَتْحِ أَرْمِينِيَّةَ وَأَذْرَبِيجَانَ مَعَ أَهْلِ الْعِرَاقِ فَرَأَى حُذَيْفَةُ اخْتِلاَفَهُمْ فِي الْقُرْآنِ فَقَالَ لِعُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ أَدْرِكْ هَذِهِ الأُمَّةَ قَبْلَ أَنْ يَخْتَلِفُوا فِي الْكِتَابِ كَمَا اخْتَلَفَتِ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى فَأَرْسَلَ إِلَى حَفْصَةَ أَنْ أَرْسِلِي إِلَيْنَا بِالصُّحُفِ نَنْسَخُهَا فِي الْمَصَاحِفِ ثُمَّ نَرُدُّهَا إِلَيْكِ فَأَرْسَلَتْ حَفْصَةُ إِلَى عُثْمَانَ بِالصُّحُفِ فَأَرْسَلَ عُثْمَانُ إِلَى زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ وَسَعِيدِ بْنِ الْعَاصِي وَعَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَارِثِ بْنِ هِشَامٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ أَنِ انْسَخُوا الصُّحُفَ فِي الْمَصَاحِفِ وَقَالَ لِلرَّهْطِ الْقُرَشِيِّينَ الثَّلاَثَةِ مَا اخْتَلَفْتُمْ فِيهِ أَنْتُمْ وَزَيْدُ بْنُ ثَابِتٍ فَاكْتُبُوهُ بِلِسَانِ قُرَيْشٍ فَإِنَّمَا نَزَلَ بِلِسَانِهِمْ ‏.‏ حَتَّى نَسَخُوا الصُّحُفَ فِي الْمَصَاحِفِ بَعَثَ عُثْمَانُ إِلَى كُلِّ أُفُقٍ بِمُصْحَفٍ مِنْ تِلْكَ الْمَصَاحِفِ الَّتِي نَسَخُوا ‏.‏ قَالَ الزُّهْرِيُّ وَحَدَّثَنِي خَارِجَةُ بْنُ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ أَنَّ زَيْدَ بْنَ ثَابِتٍ قَالَ فَقَدْتُ آيَةً مِنْ سُورَةِ الأَحْزَابِ كُنْتُ أَسْمَعُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقْرَؤُهَا ‏:‏ ‏(‏ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ رِجَالٌ صَدَقُوا مَا عَاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ فَمِنْهُمْ مَنْ قَضَى نَحْبَهُ ‏)‏ فَالْتَمَسْتُهَا فَوَجَدْتُهَا مَعَ خُزَيْمَةَ بْنِ ثَابِتٍ أَوْ أَبِي خُزَيْمَةَ فَأَلْحَقْتُهَا فِي سُورَتِهَا ‏.‏ قَالَ الزُّهْرِيُّ فَاخْتَلَفُوا يَوْمَئِذٍ فِي التَّابُوتِ وَالتَّابُوهِ فَقَالَ الْقُرَشِيُّونَ التَّابُوتُ ‏.‏ وَقَالَ زَيْدٌ التَّابُوهُ ‏.‏ فَرُفِعَ اخْتِلاَفُهُمْ إِلَى عُثْمَانَ فَقَالَ اكْتُبُوهُ التَّابُوتُ فَإِنَّهُ نَزَلَ بِلِسَانِ قُرَيْشٍ ‏.‏ قَالَ الزُّهْرِيُّ فَأَخْبَرَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ مَسْعُودٍ كَرِهَ لِزَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ نَسْخَ الْمَصَاحِفِ وَقَالَ يَا مَعْشَرَ الْمُسْلِمِينَ أُعْزَلُ عَنْ نَسْخِ كِتَابَةِ الْمُصْحَفِ وَيَتَوَلاَّهَا رَجُلٌ وَاللَّهِ لَقَدْ أَسْلَمْتُ وَإِنَّهُ لَفِي صُلْبِ رَجُلٍ كَافِرٍ يُرِيدُ زَيْدَ بْنَ ثَابِتٍ وَلِذَلِكَ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودٍ يَا أَهْلَ الْعِرَاقِ اكْتُمُوا الْمَصَاحِفَ الَّتِي عِنْدَكُمْ وَغُلُّوهَا فَإِنَّ اللَّهَ يَقُولُ ‏:‏ ‏(‏ وَمَنْ يَغْلُلْ يَأْتِ بِمَا غَلَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ‏)‏ فَالْقُوا اللَّهَ بِالْمَصَاحِفِ ‏.‏ قَالَ الزُّهْرِيُّ فَبَلَغَنِي أَنَّ ذَلِكَ كَرِهَهُ مِنْ مَقَالَةِ ابْنِ مَسْعُودٍ رِجَالٌ مِنْ أَفَاضِلِ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَهُوَ حَدِيثُ الزُّهْرِيِّ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِهِ ‏.‏

Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Huzayfa ibn al-Yamon, Shom ahli bilan Iroq ahli Arminiya va Ozarbayjonni fath qilishda jang qilayotgan paytda, Usmon ibn Affon huzuriga keldi. Huzayfa ularning Qurʼonni oʻqishdagi ixtilofini koʻrib, Usmon ibn Affonga: «Ey moʻminlar amiri, bu ummatni yahudiy va nasorolar Kitob haqida ixtilof qilganlaridek ular ham Kitob haqida ixtilof qilishlaridan oldin (qutqarib) yetib bor», dedi. Shunda u (Usmon) Hafsaga: «Bizga sahifalarni yuborgin, biz ularni mushaflarga koʻchiramiz, soʻng senga qaytaramiz», deb kishi yubordi. Hafsa Usmonga sahifalarni yubordi. Usmon esa Zayd ibn Sobit, Said ibn al-Os, Abdurahmon ibn al-Horis ibn Hishom va Abdulloh ibn az-Zubayrga: «Sahifalarni mushaflarga koʻchiringlar», deb buyurdi va uchta qurayshlik kishiga: «Siz bilan Zayd ibn Sobit (biror narsada) ixtilof qilsangiz, uni Quraysh tilida yozinglar, chunki u (Qurʼon) ularning tilida nozil boʻlgan», dedi. Nihoyat sahifalarni mushaflarga koʻchirib boʻlganlaridan soʻng Usmon ular koʻchirgan oʻsha mushaflardan har bir oʻlkaga bittadan yubordi. Zuhriy aytadi: Menga Xorija ibn Zayd ibn Sobit shuni aytdi: Zayd ibn Sobit dedi: «Men Ahzob surasidan Rasululloh ﷺ oʻqiyotganini eshitib turadigan bir oyatni topa olmadim: {Moʻminlardan shunday kishilar borki, Alloh bilan tuzgan ahdlariga sodiq qoldilar, ulardan kimdir oʻz nazrini ado etdi}. Men uni qidirdim va Xuzayma ibn Sobit yoki Abu Xuzayma huzuridan topdim-da, uni oʻz surasiga qoʻshib qoʻydim». Zuhriy aytadi: Oʻsha kuni ular ‹at-tobut› va ‹at-tobuh› (deb yozish) haqida ixtilof qildilar. Qurayshliklar: «at-tobut», dedilar, Zayd esa: «at-tobuh», dedi. Ularning ixtilofi Usmonga koʻtarildi. U: «Uni ‹at-tobut› deb yozinglar, chunki u (Qurʼon) Quraysh tilida nozil boʻlgan», dedi. Zuhriy aytadi: Menga Ubaydulloh ibn Abdulloh ibn Utba xabar berdiki, Abdulloh ibn Masʼud Zayd ibn Sobitning mushaflarni koʻchirishini yoqtirmadi va: «Ey musulmonlar jamoasi, mushafni koʻchirib yozishdan men chetlatilib, uni bir kishi (Zayd ibn Sobitni nazarda tutadi) bajaradimi? Vallohi, men islomni qabul qilganimda u hali kofir kishining belida (tugʻilmagan) edi», dedi. Shuning uchun Abdulloh ibn Masʼud: «Ey Iroq ahli, oldingizdagi mushaflarni yashiringlar va berkitinglar, chunki Alloh: {Kim xiyonat qilsa, Qiyomat kunida xiyonat qilgan narsasi bilan keladi} (Ol-i Imron 161), deydi. Bas, Allohga mushaflar bilan yoʻliqinglar», dedi. Zuhriy aytadi: Menga yetishicha, Nabiy ﷺ ashoblarining afzallaridan boʻlgan kishilar Ibn Masʼudning bu gapini yoqtirmaganlar. (Abu Iso) aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. U Zuhriyning hadisidir, biz uni faqat uning hadisidan bilamiz.Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Ҳузайфа ибн ал-Ямон, Шом аҳли билан Ироқ аҳли Арминия ва Озарбайжонни фатҳ қилишда жанг қилаётган пайтда, Усмон ибн Аффон ҳузурига келди. Ҳузайфа уларнинг Қуръонни ўқишдаги ихтилофини кўриб, Усмон ибн Аффонга: «Эй мўминлар амири, бу умматни яҳудий ва насоролар Китоб ҳақида ихтилоф қилганларидек улар ҳам Китоб ҳақида ихтилоф қилишларидан олдин (қутқариб) етиб бор», деди. Шунда у (Усмон) Ҳафсага: «Бизга саҳифаларни юборгин, биз уларни мушафларга кўчирамиз, сўнг сенга қайтарамиз», деб киши юборди. Ҳафса Усмонга саҳифаларни юборди. Усмон эса Зайд ибн Собит, Саид ибн ал-Ос, Абдураҳмон ибн ал-Ҳорис ибн Ҳишом ва Абдуллоҳ ибн аз-Зубайрга: «Саҳифаларни мушафларга кўчиринглар», деб буюрди ва учта қурайшлик кишига: «Сиз билан Зайд ибн Собит (бирор нарсада) ихтилоф қилсангиз, уни Қурайш тилида ёзинглар, чунки у (Қуръон) уларнинг тилида нозил бўлган», деди. Ниҳоят саҳифаларни мушафларга кўчириб бўлганларидан сўнг Усмон улар кўчирган ўша мушафлардан ҳар бир ўлкага биттадан юборди. Зуҳрий айтади: Менга Хорижа ибн Зайд ибн Собит шуни айтди: Зайд ибн Собит деди: «Мен Аҳзоб сурасидан Расулуллоҳ ﷺ ўқиётганини эшитиб турадиган бир оятни топа олмадим: {Мўминлардан шундай кишилар борки, Аллоҳ билан тузган аҳдларига содиқ қолдилар, улардан кимдир ўз назрини адо этди}. Мен уни қидирдим ва Хузайма ибн Собит ёки Абу Хузайма ҳузуридан топдим-да, уни ўз сурасига қўшиб қўйдим». Зуҳрий айтади: Ўша куни улар ‹ат-тобут› ва ‹ат-тобуҳ› (деб ёзиш) ҳақида ихтилоф қилдилар. Қурайшликлар: «ат-тобут», дедилар, Зайд эса: «ат-тобуҳ», деди. Уларнинг ихтилофи Усмонга кўтарилди. У: «Уни ‹ат-тобут› деб ёзинглар, чунки у (Қуръон) Қурайш тилида нозил бўлган», деди. Зуҳрий айтади: Менга Убайдуллоҳ ибн Абдуллоҳ ибн Утба хабар бердики, Абдуллоҳ ибн Масъуд Зайд ибн Собитнинг мушафларни кўчиришини ёқтирмади ва: «Эй мусулмонлар жамоаси, мушафни кўчириб ёзишдан мен четлатилиб, уни бир киши (Зайд ибн Собитни назарда тутади) бажарадими? Валлоҳи, мен исломни қабул қилганимда у ҳали кофир кишининг белида (туғилмаган) эди», деди. Шунинг учун Абдуллоҳ ибн Масъуд: «Эй Ироқ аҳли, олдингиздаги мушафларни яширинглар ва беркитинглар, чунки Аллоҳ: {Ким хиёнат қилса, Қиёмат кунида хиёнат қилган нарсаси билан келади} (Ол-и Имрон 161), дейди. Бас, Аллоҳга мушафлар билан йўлиқинглар», деди. Зуҳрий айтади: Менга етишича, Набий ﷺ ашобларининг афзалларидан бўлган кишилар Ибн Масъуднинг бу гапини ёқтирмаганлар. (Абу Исо) айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. У Зуҳрийнинг ҳадисидир, биз уни фақат унинг ҳадисидан биламиз.