حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، - الْمَعْنَى وَاحِدٌ قَالاَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنْ ثَابِتٍ الْبُنَانِيِّ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى، عَنْ صُهَيْبٍ، قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذَا صَلَّى الْعَصْرَ هَمَسَ - وَالْهَمْسُ فِي قَوْلِ بَعْضِهِمْ تَحَرُّكُ شَفَتَيْهِ كَأَنَّهُ يَتَكَلَّمُ فَقِيلَ لَهُ إِنَّكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِذَا صَلَّيْتَ الْعَصْرَ هَمَسْتَ قَالَ . " إِنَّ نَبِيًّا مِنَ الأَنْبِيَاءِ كَانَ أُعْجِبَ بِأُمَّتِهِ فَقَالَ مَنْ يَقُولُ لِهَؤُلاَءِ فَأَوْحَى اللَّهُ إِلَيْهِ أَنْ خَيِّرْهُمْ بَيْنَ أَنْ أَنْتَقِمَ مِنْهُمْ وَبَيْنَ أَنْ أُسَلِّطَ عَلَيْهِمْ عَدُوَّهُمْ فَاخْتَارَ النِّقْمَةَ فَسَلَّطَ عَلَيْهِمُ الْمَوْتَ فَمَاتَ مِنْهُمْ فِي يَوْمٍ سَبْعُونَ أَلْفًا " . قَالَ وَكَانَ إِذَا حَدَّثَ بِهَذَا الْحَدِيثِ حَدَّثَ بِهَذَا الْحَدِيثِ الآخَرِ . قَالَ " كَانَ مَلِكٌ مِنَ الْمُلُوكِ وَكَانَ لِذَلِكَ الْمَلِكِ كَاهِنٌ يَكْهَنُ لَهُ فَقَالَ الْكَاهِنُ انْظُرُوا لِيَ غُلاَمًا فَهِمًا أَوْ قَالَ فَطِنًا لَقِنًا فَأُعَلِّمُهُ عِلْمِي هَذَا فَإِنِّي أَخَافُ أَنْ أَمُوتَ فَيَنْقَطِعَ مِنْكُمْ هَذَا الْعِلْمُ وَلاَ يَكُونُ فِيكُمْ مَنْ يَعْلَمُهُ . قَالَ فَنَظَرُوا لَهُ عَلَى مَا وَصَفَ فَأَمَرَهُ أَنْ يَحْضُرَ ذَلِكَ الْكَاهِنَ وَأَنْ يَخْتَلِفَ إِلَيْهِ فَجَعَلَ يَخْتَلِفُ إِلَيْهِ وَكَانَ عَلَى طَرِيقِ الْغُلاَمِ رَاهِبٌ فِي صَوْمَعَةٍ " . قَالَ مَعْمَرٌ أَحْسِبُ أَنَّ أَصْحَابَ الصَّوَامِعِ كَانُوا يَوْمَئِذٍ مُسْلِمِينَ قَالَ " فَجَعَلَ الْغُلاَمُ يَسْأَلُ ذَلِكَ الرَّاهِبَ كُلَّمَا مَرَّ بِهِ فَلَمْ يَزَلْ بِهِ حَتَّى أَخْبَرَهُ فَقَالَ إِنَّمَا أَعْبُدُ اللَّهَ " . قَالَ " فَجَعَلَ الْغُلاَمُ يَمْكُثُ عِنْدَ الرَّاهِبِ وَيُبْطِئُ عَلَى الْكَاهِنِ فَأَرْسَلَ الْكَاهِنُ إِلَى أَهْلِ الْغُلاَمِ إِنَّهُ لاَ يَكَادُ يَحْضُرُنِي فَأَخْبَرَ الْغُلاَمُ الرَّاهِبَ بِذَلِكَ فَقَالَ لَهُ الرَّاهِبُ إِذَا قَالَ لَكَ الْكَاهِنُ أَيْنَ كُنْتَ فَقُلْ عِنْدَ أَهْلِي . وَإِذَا قَالَ لَكَ أَهْلُكَ أَيْنَ كُنْتَ فَأَخِبِرْهُمْ أَنَّكَ كُنْتَ عِنْدَ الْكَاهِنِ " . قَالَ " فَبَيْنَمَا الْغُلاَمُ عَلَى ذَلِكَ إِذْ مَرَّ بِجَمَاعَةٍ مِنَ النَّاسِ كَثِيرٍ قَدْ حَبَسَتْهُمْ دَابَّةٌ " . فَقَالَ بَعْضُهُمْ إِنَّ تِلْكَ الدَّابَّةَ كَانَتْ أَسَدًا قَالَ " فَأَخَذَ الْغُلاَمُ حَجَرًا قَالَ اللَّهُمَّ إِنْ كَانَ مَا يَقُولُ الرَّاهِبُ حَقًّا فَأَسْأَلُكَ أَنْ أَقْتُلَهَا . قَالَ ثُمَّ رَمَى فَقَتَلَ الدَّابَّةَ . فَقَالَ النَّاسُ مَنْ قَتَلَهَا قَالُوا الْغُلاَمُ فَفَزِعَ النَّاسُ وَقَالُوا لَقَدْ عَلِمَ هَذَا الْغُلاَمُ عِلْمًا لَمْ يَعْلَمْهُ أَحَدٌ . قَالَ فَسَمِعَ بِهِ أَعْمَى فَقَالَ لَهُ إِنْ أَنْتَ رَدَدْتَ بَصَرِي فَلَكَ كَذَا وَكَذَا . قَالَ لَهُ لاَ أُرِيدُ مِنْكَ هَذَا وَلَكِنْ أَرَأَيْتَ إِنْ رَجَعَ إِلَيْكَ بَصَرُكَ أَتُؤْمِنُ بِالَّذِي رَدَّهُ عَلَيْكَ قَالَ نَعَمْ . قَالَ فَدَعَا اللَّهَ فَرَدَّ عَلَيْهِ بَصَرَهُ فَآمَنَ الأَعْمَى فَبَلَغَ الْمَلِكَ أَمْرُهُمْ فَبَعَثَ إِلَيْهِمْ فَأُتِيَ بِهِمْ فَقَالَ لأَقْتُلَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْكُمْ قِتْلَةً لاَ أَقْتُلُ بِهَا صَاحِبَهُ فَأَمَرَ بِالرَّاهِبِ وَالرَّجُلِ الَّذِي كَانَ أَعْمَى فَوَضَعَ الْمِنْشَارَ عَلَى مَفْرِقِ أَحَدِهِمَا فَقَتَلَهُ وَقَتَلَ الآخَرَ بِقِتْلَةٍ أُخْرَى . ثُمَّ أَمَرَ بِالْغُلاَمِ فَقَالَ انْطَلِقُوا بِهِ إِلَى جَبَلِ كَذَا وَكَذَا فَأَلْقُوهُ مِنْ رَأْسِهِ فَانْطَلَقُوا بِهِ إِلَى ذَلِكَ الْجَبَلِ فَلَمَّا انْتَهَوْا بِهِ إِلَى ذَلِكَ الْمَكَانِ الَّذِي أَرَادُوا أَنْ يُلْقُوهُ مِنْهُ جَعَلُوا يَتَهَافَتُونَ مِنْ ذَلِكَ الْجَبَلِ وَيَتَرَدَّوْنَ حَتَّى لَمْ يَبْقَ مِنْهُمْ إِلاَّ الْغُلاَمُ " . قَالَ " ثُمَّ رَجَعَ فَأَمَرَ بِهِ الْمَلِكُ أَنْ يَنْطَلِقُوا بِهِ إِلَى الْبَحْرِ فَيُلْقُونَهُ فِيهِ فَانْطُلِقَ بِهِ إِلَى الْبَحْرِ فَغَرَّقَ اللَّهُ الَّذِينَ كَانُوا مَعَهُ وَأَنْجَاهُ فَقَالَ الْغُلاَمُ لِلْمَلِكِ إِنَّكَ لاَ تَقْتُلُنِي حَتَّى تَصْلُبَنِي وَتَرْمِيَنِي وَتَقُولَ إِذَا رَمَيْتَنِي بِسْمِ اللَّهِ رَبِّ هَذَا الْغُلاَمِ . قَالَ فَأَمَرَ بِهِ فَصُلِبَ ثُمَّ رَمَاهُ فَقَالَ بِسْمِ اللَّهِ رَبِّ هَذَا الْغُلاَمِ . قَالَ فَوَضَعَ الْغُلاَمُ يَدَهُ عَلَى صُدْغِهِ حِينَ رُمِيَ ثُمَّ مَاتَ . فَقَالَ أُنَاسٌ لَقَدْ عَلِمَ هَذَا الْغُلاَمُ عِلْمًا مَا عَلِمَهُ أَحَدٌ فَإِنَّا نُؤْمِنُ بِرَبِّ هَذَا الْغُلاَمِ . قَالَ فَقِيلَ لِلْمَلِكِ أَجَزِعْتَ أَنْ خَالَفَكَ ثَلاَثَةٌ فَهَذَا الْعَالَمُ كُلُّهُمْ قَدْ خَالَفُوكَ . قَالَ فَخَدَّ أُخْدُودًا ثُمَّ أَلْقَى فِيهَا الْحَطَبَ وَالنَّارَ ثُمَّ جَمَعَ النَّاسَ فَقَالَ مَنْ رَجَعَ عَنْ دِينِهِ تَرَكْنَاهُ وَمَنْ لَمْ يَرْجِعْ أَلْقَيْنَاهُ فِي هَذِهِ النَّارِ فَجَعَلَ يُلْقِيهِمْ فِي تِلْكَ الأُخْدُودِ . قَالَ يَقُولُ اللَّهُ تَعَالَى : (قتِلَ أَصْحَابُ الأُخْدُودِ * النَّارِ ذَاتِ الْوَقُودِ ) حَتَّى بَلَغَ : (العَزِيزِ الْحَمِيدِ ) " . قَالَ " فَأَمَّا الْغُلاَمُ فَإِنَّهُ دُفِنَ " . قَالَ فَيُذْكَرُ أَنَّهُ أُخْرِجَ فِي زَمَنِ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ وَأُصْبُعُهُ عَلَى صُدْغِهِ كَمَا وَضَعَهَا حِينَ قُتِلَ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ .
Suhayb (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ asr namozini oʻqiganlarida hamsa qilardilar — hams baʼzilarning soʻzicha, goʻyo gapirayotgandek lablarni qimirlatishdir. U zotga: «Ey Rasululloh, siz asrni oʻqiganingizda hamsa qilyapsiz?» deyildi. U zot dedilar: «Paygʻambarlardan bir paygʻambar oʻz ummati bilan faxrlangan edi. U: ‹Bularga kim bas kela oladi?› dedi. Shunda Alloh unga: ‹Ularni Men ulardan intiqom olishim bilan, yo dushmanlarini ularga hukmron qilishim oʻrtasida ixtiyor qildir›, deb vahiy yubordi. U intiqomni ixtiyor qildi. Shunda Alloh ularga oʻlimni hukmron qildi, ulardan bir kunda yetmish ming kishi vafot etdi». (Rovi) aytdi: U zot bu hadisni soʻzlaganlarida, soʻng mana bu boshqa hadisni ham soʻzlardilar. U zot dedilar: «Podshohlardan bir podshoh bor edi, oʻsha podshohning unga (gʻayb haqida) folbinlik qiladigan bir kohini bor edi. Kohin: ‹Menga zehnli — yo: zukko, tez oʻrganadigan — bir oʻgʻil bola topib bering, men unga shu ilmimni oʻrgatay, chunki men oʻlib ketib, bu ilm sizdan uzilib, orangizda uni biladigan kishi qolmasligidan qoʻrqaman›, dedi. U (podshoh) tavsiflagani boʻyicha (bola) topishdi va unga oʻsha kohin oldiga hozir boʻlib, qatnab turishni buyurdi. Bola unga qatnay boshladi. Bolaning yoʻlida bir savmaʼada (ibodatxonada) bir rohib bor edi». Maʼmar aytdi: Men savmaʼa egalari oʻsha kunlarda musulmonlar boʻlgan deb oʻylayman. (U zot) dedilar: «Bola oʻsha rohibning oldidan oʻtgan sayin undan soʻray boshladi va undan qoʻymay, oxiri u (rohib) unga (oʻzi haqida) xabar berdi: ‹Men faqat Allohga ibodat qilaman›, dedi». (U zot) dedilar: «Bola rohibning oldida (uzoq) qoladigan va kohin oldiga kech qoladigan boʻldi. Kohin bolaning oilasiga: ‹U deyarli mening oldimga kelmayapti›, deb xabar yubordi. Bola buni rohibga aytdi. Rohib unga: ‹Kohin senga: qayerda eding, desa, oilamning oldida edim, degin. Oilang senga: qayerda eding, desa, ularga kohin oldida edim, deb xabar ber›, dedi». (U zot) dedilar: «Bola shu holatda yurganida, bir yoʻl ustini bir hayvon toʻsib qoʻyib, koʻp odamlar guruhini ushlab turgan joydan oʻtib qoldi». Baʼzilar: oʻsha hayvon arslon edi, deyishdi. (U zot) dedilar: «Bola bir tosh oldi-da: ‹Allohim, agar rohib aytayotgan narsa haq boʻlsa, men Sendan uni oʻldirishni soʻrayman›, dedi. Soʻng (toshni) otib, hayvonni oʻldirdi. Odamlar: ‹Uni kim oʻldirdi?› deyishdi. ‹Bola›, deyishdi. Odamlar dahshatga tushib: ‹Bu bola hech kim bilmagan bir ilmni bilibdi›, deyishdi». (U zot) dedilar: «Buni bir koʻr eshitib, unga: ‹Agar sen koʻzimni qaytarib bersang, senga ana-mana (mol) beraman›, dedi. (Bola) unga: ‹Men sendan buni istamayman, lekin aytchi, agar koʻzing senga qaytsa, uni senga qaytargan Zotga iymon keltirasanmi?› dedi. U: ‹Ha›, dedi. (Bola) Allohga duo qildi, U koʻzini qaytarib berdi, koʻr iymon keltirdi. Ularning ishi podshohga yetdi, u ularni chaqirtirdi, ular keltirildi. (Podshoh): ‹Men har biringizni boshqangizdan farqli oʻlim bilan oʻldiraman›, dedi. U rohib va koʻr boʻlgan kishi haqida buyruq berdi, ulardan birining boshining oʻrtasiga arra qoʻyib, uni oʻldirdi, boshqasini esa boshqa oʻlim bilan oʻldirdi. Soʻng bola haqida buyurib: ‹Uni falon-falon togʻga olib chiqinglar-da, uning choʻqqisidan tashlanglar›, dedi. Uni oʻsha togʻga olib chiqishdi. Uni tashlamoqchi boʻlgan joyga yetganlarida, ular oʻsha togʻdan tushib-yiqila boshlashdi, boladan boshqasi qolmadi». (U zot) dedilar: «Soʻng (bola) qaytib keldi. Podshoh uni dengizga olib borib, unga tashlashlarini buyurdi. Uni dengizga olib borishdi, Alloh u bilan birga boʻlganlarni gʻarq qildi, uni esa qutqardi. Bola podshohga: ‹Sen meni, to meni dorga osmaguningcha, otmaguningcha va meni otganingda: ‹Bismillohi Robbi hozalgʻulom — shu bolaning Robbi Alloh nomi bilan›, demaguningcha oʻldira olmaysan›, dedi. (Podshoh) buyurdi, u dorga osildi, soʻng (podshoh) uni otib: ‹Bismillohi Robbi hozalgʻulom›, dedi. Bola otilganda qoʻlini chakkasiga qoʻydi, soʻng vafot etdi. Odamlar: ‹Bu bola hech kim bilmagan bir ilmni bilibdi, biz shu bolaning Robbiga iymon keltiramiz›, deyishdi». (U zot) dedilar: «Podshohga: ‹Uchta kishi senga muxolif boʻlganidan jahling chiqqan edi, mana bu butun olam (xalq) senga muxolif boʻldi›, deyildi. Shunda u xandaq kovlatdi, soʻng unga oʻtin va olov tashlatdi, soʻng odamlarni toʻplab: ‹Kim oʻz dinidan qaytsa, uni qoʻyib yuboramiz, kim qaytmasa, uni mana bu olovga tashlaymiz›, dedi va ularni oʻsha xandaqqa tashlay boshladi». (U zot) dedilar: «Alloh taolo: {Xandaq egalari halok boʻldi — alangali olovning (egalari)} (Buruj 4-5) deb, to: {Aziz va Hamid (Zot)} (Buruj 8) gacha shuni aytadi». (U zot) dedilar: «Bola esa koʻmildi». (Rovi) aytdi: Rivoyat qilinishicha, u Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu) zamonida (qabridan) chiqarilgan, barmogʻi esa oʻldirilganida qoʻygan holicha chakkasi ustida ekan. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir.Суҳайб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ аср намозини ўқиганларида ҳамса қилардилар — ҳамс баъзиларнинг сўзича, гўё гапираётгандек лабларни қимирлатишдир. У зотга: «Эй Расулуллоҳ, сиз асрни ўқиганингизда ҳамса қиляпсиз?» дейилди. У зот дедилар: «Пайғамбарлардан бир пайғамбар ўз уммати билан фахрланган эди. У: ‹Буларга ким бас кела олади?› деди. Шунда Аллоҳ унга: ‹Уларни Мен улардан интиқом олишим билан, ё душманларини уларга ҳукмрон қилишим ўртасида ихтиёр қилдир›, деб ваҳий юборди. У интиқомни ихтиёр қилди. Шунда Аллоҳ уларга ўлимни ҳукмрон қилди, улардан бир кунда етмиш минг киши вафот этди». (Рови) айтди: У зот бу ҳадисни сўзлаганларида, сўнг мана бу бошқа ҳадисни ҳам сўзлардилар. У зот дедилар: «Подшоҳлардан бир подшоҳ бор эди, ўша подшоҳнинг унга (ғайб ҳақида) фолбинлик қиладиган бир коҳини бор эди. Коҳин: ‹Менга зеҳнли — ё: зукко, тез ўрганадиган — бир ўғил бола топиб беринг, мен унга шу илмимни ўргатай, чунки мен ўлиб кетиб, бу илм сиздан узилиб, орангизда уни биладиган киши қолмаслигидан қўрқаман›, деди. У (подшоҳ) тавсифлагани бўйича (бола) топишди ва унга ўша коҳин олдига ҳозир бўлиб, қатнаб туришни буюрди. Бола унга қатнай бошлади. Боланинг йўлида бир савмаъада (ибодатхонада) бир роҳиб бор эди». Маъмар айтди: Мен савмаъа эгалари ўша кунларда мусулмонлар бўлган деб ўйлайман. (У зот) дедилар: «Бола ўша роҳибнинг олдидан ўтган сайин ундан сўрай бошлади ва ундан қўймай, охири у (роҳиб) унга (ўзи ҳақида) хабар берди: ‹Мен фақат Аллоҳга ибодат қиламан›, деди». (У зот) дедилар: «Бола роҳибнинг олдида (узоқ) қоладиган ва коҳин олдига кеч қоладиган бўлди. Коҳин боланинг оиласига: ‹У деярли менинг олдимга келмаяпти›, деб хабар юборди. Бола буни роҳибга айтди. Роҳиб унга: ‹Коҳин сенга: қаерда эдинг, деса, оиламнинг олдида эдим, дегин. Оиланг сенга: қаерда эдинг, деса, уларга коҳин олдида эдим, деб хабар бер›, деди». (У зот) дедилар: «Бола шу ҳолатда юрганида, бир йўл устини бир ҳайвон тўсиб қўйиб, кўп одамлар гуруҳини ушлаб турган жойдан ўтиб қолди». Баъзилар: ўша ҳайвон арслон эди, дейишди. (У зот) дедилар: «Бола бир тош олди-да: ‹Аллоҳим, агар роҳиб айтаётган нарса ҳақ бўлса, мен Сендан уни ўлдиришни сўрайман›, деди. Сўнг (тошни) отиб, ҳайвонни ўлдирди. Одамлар: ‹Уни ким ўлдирди?› дейишди. ‹Бола›, дейишди. Одамлар даҳшатга тушиб: ‹Бу бола ҳеч ким билмаган бир илмни билибди›, дейишди». (У зот) дедилар: «Буни бир кўр эшитиб, унга: ‹Агар сен кўзимни қайтариб берсанг, сенга ана-мана (мол) бераман›, деди. (Бола) унга: ‹Мен сендан буни истамайман, лекин айтчи, агар кўзинг сенга қайтса, уни сенга қайтарган Зотга иймон келтирасанми?› деди. У: ‹Ҳа›, деди. (Бола) Аллоҳга дуо қилди, У кўзини қайтариб берди, кўр иймон келтирди. Уларнинг иши подшоҳга етди, у уларни чақиртирди, улар келтирилди. (Подшоҳ): ‹Мен ҳар бирингизни бошқангиздан фарқли ўлим билан ўлдираман›, деди. У роҳиб ва кўр бўлган киши ҳақида буйруқ берди, улардан бирининг бошининг ўртасига арра қўйиб, уни ўлдирди, бошқасини эса бошқа ўлим билан ўлдирди. Сўнг бола ҳақида буюриб: ‹Уни фалон-фалон тоғга олиб чиқинглар-да, унинг чўққисидан ташланглар›, деди. Уни ўша тоғга олиб чиқишди. Уни ташламоқчи бўлган жойга етганларида, улар ўша тоғдан тушиб-йиқила бошлашди, боладан бошқаси қолмади». (У зот) дедилар: «Сўнг (бола) қайтиб келди. Подшоҳ уни денгизга олиб бориб, унга ташлашларини буюрди. Уни денгизга олиб боришди, Аллоҳ у билан бирга бўлганларни ғарқ қилди, уни эса қутқарди. Бола подшоҳга: ‹Сен мени, то мени дорга осмагунингча, отмагунингча ва мени отганингда: ‹Бисмиллоҳи Робби ҳозалғулом — шу боланинг Робби Аллоҳ номи билан›, демагунингча ўлдира олмайсан›, деди. (Подшоҳ) буюрди, у дорга осилди, сўнг (подшоҳ) уни отиб: ‹Бисмиллоҳи Робби ҳозалғулом›, деди. Бола отилганда қўлини чаккасига қўйди, сўнг вафот этди. Одамлар: ‹Бу бола ҳеч ким билмаган бир илмни билибди, биз шу боланинг Роббига иймон келтирамиз›, дейишди». (У зот) дедилар: «Подшоҳга: ‹Учта киши сенга мухолиф бўлганидан жаҳлинг чиққан эди, мана бу бутун олам (халқ) сенга мухолиф бўлди›, дейилди. Шунда у хандақ ковлатди, сўнг унга ўтин ва олов ташлатди, сўнг одамларни тўплаб: ‹Ким ўз динидан қайтса, уни қўйиб юборамиз, ким қайтмаса, уни мана бу оловга ташлаймиз›, деди ва уларни ўша хандаққа ташлай бошлади». (У зот) дедилар: «Аллоҳ таоло: {Хандақ эгалари ҳалок бўлди — алангали оловнинг (эгалари)} (Буруж 4-5) деб, то: {Азиз ва Ҳамид (Зот)} (Буруж 8) гача шуни айтади». (У зот) дедилар: «Бола эса кўмилди». (Рови) айтди: Ривоят қилинишича, у Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу) замонида (қабридан) чиқарилган, бармоғи эса ўлдирилганида қўйган ҳолича чаккаси устида экан. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир.