أَخْبَرَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، أَخْبَرَنَا جَرِيرٌ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ أَبِي الضُّحَى، عَنْ مَسْرُوقٍ، قَالَ كُنَّا عِنْدَ عَبْدِ اللَّهِ جُلُوسًا وَهُوَ مُضْطَجِعٌ بَيْنَنَا فَأَتَاهُ رَجُلٌ فَقَالَ يَا أَبَا عَبْدِ الرَّحْمَنِ إِنَّ قَاصًّا عِنْدَ أَبْوَابِ كِنْدَةَ يَقُصُّ وَيَزْعُمُ أَنَّ آيَةَ الدُّخَانِ تَجِيءُ فَتَأْخُذُ بِأَنْفَاسِ الْكُفَّارِ وَيَأْخُذُ الْمُؤْمِنِينَ مِنْهُ كَهَيْئَةِ الزُّكَامِ فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ وَجَلَسَ وَهُوَ غَضْبَانُ يَا أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا اللَّهَ مَنْ عَلِمَ مِنْكُمْ شَيْئًا فَلْيَقُلْ بِمَا يَعْلَمُ وَمَنْ لَمْ يَعْلَمْ فَلْيَقُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ فَإِنَّهُ أَعْلَمُ لأَحَدِكُمْ أَنْ يَقُولَ لِمَا لاَ يَعْلَمُ اللَّهُ أَعْلَمُ فَإِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ قَالَ لِنَبِيِّهِ صلى الله عليه وسلم { قُلْ مَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ وَمَا أَنَا مِنَ الْمُتَكَلِّفِينَ} إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَمَّا رَأَى مِنَ النَّاسِ إِدْبَارًا فَقَالَ " اللَّهُمَّ سَبْعٌ كَسَبْعِ يُوسُفَ " . قَالَ فَأَخَذَتْهُمْ سَنَةٌ حَصَّتْ كُلَّ شَىْءٍ حَتَّى أَكَلُوا الْجُلُودَ وَالْمَيْتَةَ مِنَ الْجُوعِ وَيَنْظُرُ إِلَى السَّمَاءِ أَحَدُهُمْ فَيَرَى كَهَيْئَةِ الدُّخَانِ فَأَتَاهُ أَبُو سُفْيَانَ فَقَالَ يَا مُحَمَّدُ إِنَّكَ جِئْتَ تَأْمُرُ بِطَاعَةِ اللَّهِ وَبِصِلَةِ الرَّحِمِ وَإِنَّ قَوْمَكَ قَدْ هَلَكُوا فَادْعُ اللَّهَ لَهُمْ - قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ { فَارْتَقِبْ يَوْمَ تَأْتِي السَّمَاءُ بِدُخَانٍ مُبِينٍ * يَغْشَى النَّاسَ هَذَا عَذَابٌ أَلِيمٌ} إِلَى قَوْلِهِ { إِنَّكُمْ عَائِدُونَ} . قَالَ أَفَيُكْشَفُ عَذَابُ الآخِرَةِ { يَوْمَ نَبْطِشُ الْبَطْشَةَ الْكُبْرَى إِنَّا مُنْتَقِمُونَ} فَالْبَطْشَةُ يَوْمَ بَدْرٍ وَقَدْ مَضَتْ آيَةُ الدُّخَانِ وَالْبَطْشَةُ وَاللِّزَامُ وَآيَةُ الرُّومِ .
Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Biz uning huzurida oʻtirgan edik, u oramizda yonboshlab yotgan edi. Shunda uning oldiga bir kishi kelib: «Ey Abu Abdurrahmon! Kinda darvozalari oldida bir qissaxon qissa aytib oʻtiribdi va u tutun oyati keladi-da, kofirlarning nafasini olib qoʻyadi, moʻminlarni esa undan zukom (tumov) holatiga oʻxshash (narsa) tutadi, deb daʼvo qilmoqda», dedi. Shunda Abdulloh — u gʻazablangan holda oʻtirib oldi — dedi: «Ey odamlar! Allohdan qoʻrqinglar! Sizlardan kim biror narsani bilsa, bilganini aytsin, kim bilmasa, ‹Alloh yaxshiroq biluvchi› desin. Zero, biringizning bilmagan narsasi haqida ‹Alloh yaxshiroq biluvchi› deyishi (uning uchun) yaxshiroqdir. Chunki Alloh azza va jalla oʻz Nabiysiga ﷺ: ‹Ayt: «Men bunga sizlardan hech qanday ajr soʻramayman va men oʻzimcha (narsa) toʻqib chiqaruvchilardan emasman»› (Sod 86), degan. Rasululloh ﷺ odamlarning (haqdan) yuz oʻgirayotganini koʻrganlarida: ‹Yo Alloh! (Bularga) Yusufning yetti (yili) kabi yetti (yil qahatchilik) yubor›, dedilar.» Shunda ularni har narsani qirib tashlaydigan qahatchilik tutdi, hatto ular ochlikdan terilarni va oʻlimtikni yedilar. Ulardan biri osmonga qarasa, tutun holatiga oʻxshash (narsani) koʻrar edi. Soʻng uning (Nabiy ﷺ ning) oldiga Abu Sufyon kelib: «Ey Muhammad! Sen Allohga itoat qilishga va qarindoshlik aloqalarini ulashga buyurib kelding, holbuki qavming halok boʻldi. Bas, ular uchun Allohga duo qil», dedi. Alloh azza va jalla: «Bas, osmon ochiq-oydin tutun keltiradigan kunni kut! (U tutun) odamlarni oʻrab oladi. Bu alamli azobdir» — toki «Albatta sizlar (kufrga) qaytuvchidirsizlar» degan soʻzigacha (Duxon 10-15), (deb nozil qildi). Oxirat azobi (bunday) ariydimi? «Biz eng katta tutish bilan tutadigan kunda, albatta Biz (ulardan) oʻch oluvchidirmiz» (Duxon 16). Bas, (bu) tutish Badr kuni (boʻlgan). Tutun oyati ham, tutish ham, lizom (qaytmas azob) ham, Rum oyati ham oʻtib boʻlgan.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Биз унинг ҳузурида ўтирган эдик, у орамизда ёнбошлаб ётган эди. Шунда унинг олдига бир киши келиб: «Эй Абу Абдурраҳмон! Кинда дарвозалари олдида бир қиссахон қисса айтиб ўтирибди ва у тутун ояти келади-да, кофирларнинг нафасини олиб қўяди, мўминларни эса ундан зуком (тумов) ҳолатига ўхшаш (нарса) тутади, деб даъво қилмоқда», деди. Шунда Абдуллоҳ — у ғазабланган ҳолда ўтириб олди — деди: «Эй одамлар! Аллоҳдан қўрқинглар! Сизлардан ким бирор нарсани билса, билганини айтсин, ким билмаса, ‹Аллоҳ яхшироқ билувчи› десин. Зеро, бирингизнинг билмаган нарсаси ҳақида ‹Аллоҳ яхшироқ билувчи› дейиши (унинг учун) яхшироқдир. Чунки Аллоҳ азза ва жалла ўз Набийсига ﷺ: ‹Айт: «Мен бунга сизлардан ҳеч қандай ажр сўрамайман ва мен ўзимча (нарса) тўқиб чиқарувчилардан эмасман»› (Сод 86), деган. Расулуллоҳ ﷺ одамларнинг (ҳақдан) юз ўгираётганини кўрганларида: ‹Ё Аллоҳ! (Буларга) Юсуфнинг етти (йили) каби етти (йил қаҳатчилик) юбор›, дедилар.» Шунда уларни ҳар нарсани қириб ташлайдиган қаҳатчилик тутди, ҳатто улар очликдан териларни ва ўлимтикни едилар. Улардан бири осмонга қараса, тутун ҳолатига ўхшаш (нарсани) кўрар эди. Сўнг унинг (Набий ﷺ нинг) олдига Абу Суфён келиб: «Эй Муҳаммад! Сен Аллоҳга итоат қилишга ва қариндошлик алоқаларини улашга буюриб келдинг, ҳолбуки қавминг ҳалок бўлди. Бас, улар учун Аллоҳга дуо қил», деди. Аллоҳ азза ва жалла: «Бас, осмон очиқ-ойдин тутун келтирадиган кунни кут! (У тутун) одамларни ўраб олади. Бу аламли азобдир» — токи «Албатта сизлар (куфрга) қайтувчидирсизлар» деган сўзигача (Духон 10-15), (деб нозил қилди). Охират азоби (бундай) арийдими? «Биз энг катта тутиш билан тутадиган кунда, албатта Биз (улардан) ўч олувчидирмиз» (Духон 16). Бас, (бу) тутиш Бадр куни (бўлган). Тутун ояти ҳам, тутиш ҳам, лизом (қайтмас азоб) ҳам, Рум ояти ҳам ўтиб бўлган.