حَدَّثَنَا عَبْدُ الأَعْلَى بْنُ حَمَّادٍ، قَالَ حَدَّثَنَا وُهَيْبٌ، قَالَ حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ عُقْبَةَ، عَنْ سَالِمٍ أَبِي النَّضْرِ، عَنْ بُسْرِ بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم اتَّخَذَ حُجْرَةً ـ قَالَ حَسِبْتُ أَنَّهُ قَالَ ـ مِنْ حَصِيرٍ فِي رَمَضَانَ فَصَلَّى فِيهَا لَيَالِيَ، فَصَلَّى بِصَلاَتِهِ نَاسٌ مِنْ أَصْحَابِهِ، فَلَمَّا عَلِمَ بِهِمْ جَعَلَ يَقْعُدُ، فَخَرَجَ إِلَيْهِمْ فَقَالَ " قَدْ عَرَفْتُ الَّذِي رَأَيْتُ مِنْ صَنِيعِكُمْ، فَصَلُّوا أَيُّهَا النَّاسُ فِي بُيُوتِكُمْ، فَإِنَّ أَفْضَلَ الصَّلاَةِ صَلاَةُ الْمَرْءِ فِي بَيْتِهِ إِلاَّ الْمَكْتُوبَةَ ". قَالَ عَفَّانُ حَدَّثَنَا وُهَيْبٌ، حَدَّثَنَا مُوسَى، سَمِعْتُ أَبَا النَّضْرِ، عَنْ بُسْرٍ، عَنْ زَيْدٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم.
Zayd ibn Sobit (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ Ramazon oyida kichkina hujra (yasadilar) — Said: «Menimcha, Zayd ibn Sobit u boʻyradan (qilingan) deb aytdi», — dedi — va u yerda bir necha kecha namoz oʻqidilar; shunda baʼzi sahobalari u zot orqasida namoz oʻqidi. U zot buni bilgach, oʻtiraverdilar. Ertalab ularning oldiga chiqib: «Men sizlarning nima qilganingizni koʻrdim va tushundim. Uylaringizda namoz oʻqinglar — chunki kishining eng yaxshi namozi — farzlardan boshqa — uyida oʻqigani(dir)», — dedilar.Зайд ибн Собит (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ Рамазон ойида кичкина ҳужра (ясадилар) — Саид: «Менимча, Зайд ибн Собит у бўйрадан (қилинган) деб айтди», — деди — ва у ерда бир неча кеча намоз ўқидилар; шунда баъзи саҳобалари у зот орқасида намоз ўқиди. У зот буни билгач, ўтиравердилар. Эрталаб уларнинг олдига чиқиб: «Мен сизларнинг нима қилганингизни кўрдим ва тушундим. Уйларингизда намоз ўқинглар — чунки кишининг энг яхши намози — фарзлардан бошқа — уйида ўқигани(дир)», — дедилар.
حَدَّثَنَا آدَمُ بْنُ أَبِي إِيَاسٍ، قَالَ حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي ذِئْبٍ، قَالَ حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ قُسَيْطٍ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ، قَالَ قَرَأْتُ عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم {وَالنَّجْمِ} فَلَمْ يَسْجُدْ فِيهَا.
Zayd ibn Sobit (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Paygʻambar ﷺ ning oldilarida Najm (surasi)ni oʻqidim, lekin u zot sajda qilmadilar.Зайд ибн Собит (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Пайғамбар ﷺ нинг олдиларида Нажм (сураси)ни ўқидим, лекин у зот сажда қилмадилар.
حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ عَدِيِّ بْنِ ثَابِتٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ يَزِيدَ، قَالَ سَمِعْتُ زَيْدَ بْنَ ثَابِتٍ ـ رضى الله عنه ـ يَقُولُ لَمَّا خَرَجَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم إِلَى أُحُدٍ رَجَعَ نَاسٌ مِنْ أَصْحَابِهِ فَقَالَتْ فِرْقَةٌ نَقْتُلُهُمْ. وَقَالَتْ فِرْقَةٌ لاَ نَقْتُلُهُمْ. فَنَزَلَتْ [quran sura="4" aya_start="88" aya_end="88"]{فَمَا لَكُمْ فِي الْمُنَافِقِينِ فِئَتَيْنِ} وَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " إِنَّهَا تَنْفِي الرِّجَالَ كَمَا تَنْفِي النَّارُ خَبَثَ الْحَدِيدِ ".
Zayd ibn Sobit (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ Uhud (jangi) uchun (yoʻlga) chiqqanda, sahobalaridan baʼzilari (munofiqlar) (uyiga) qaytdi. Moʻminlardan bir guruh — biz oʻsha qaytganlarni (munofiqlarni) oʻldiramiz, — dedi; boshqa guruh esa — ularni oʻldirmaymiz, — dedi. Bas, mana shu oyat nozil boʻldi: ‹Sizlarga nima boʻldiki, munofiqlar borasida ikki guruhga boʻlinib qoldingiz?› (Niso, 88). Paygʻambar ﷺ: «Madina — oʻt (olov) temirning zangini (kirini) chiqarib tashlaganidek — (yomon) kishilarni (oʻzidan) chiqarib yuboradi», — dedilar.Зайд ибн Собит (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ Уҳуд (жанги) учун (йўлга) чиққанда, саҳобаларидан баъзилари (мунофиқлар) (уйига) қайтди. Мўминлардан бир гуруҳ — биз ўша қайтганларни (мунофиқларни) ўлдирамиз, — деди; бошқа гуруҳ эса — уларни ўлдирмаймиз, — деди. Бас, мана шу оят нозил бўлди: ‹Сизларга нима бўлдики, мунофиқлар борасида икки гуруҳга бўлиниб қолдингиз?› (Нисо, 88). Пайғамбар ﷺ: «Мадина — ўт (олов) темирнинг зангини (кирини) чиқариб ташлаганидек — (ёмон) кишиларни (ўзидан) чиқариб юборади», — дедилар.
حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ، حَدَّثَنَا مَالِكٌ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ ـ رضى الله عنهم ـ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَرْخَصَ لِصَاحِبِ الْعَرِيَّةِ أَنْ يَبِيعَهَا بِخَرْصِهَا.
Zayd ibn Sobit (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ Araya egasiga — daraxtdagi mevani tahminan oʻlchab sotishga — ruxsat berdi.Зайд ибн Собит (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ Арая эгасига — дарахтдаги мевани таҳминан ўлчаб сотишга — рухсат берди.
وَقَالَ اللَّيْثُ عَنْ أَبِي الزِّنَادِ، كَانَ عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ يُحَدِّثُ عَنْ سَهْلِ بْنِ أَبِي حَثْمَةَ الأَنْصَارِيِّ، مِنْ بَنِي حَارِثَةَ أَنَّهُ حَدَّثَهُ عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ كَانَ النَّاسُ فِي عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَتَبَايَعُونَ الثِّمَارَ، فَإِذَا جَدَّ النَّاسُ وَحَضَرَ تَقَاضِيهِمْ قَالَ الْمُبْتَاعُ إِنَّهُ أَصَابَ الثَّمَرَ الدُّمَانُ أَصَابَهُ مُرَاضٌ أَصَابَهُ قُشَامٌ ـ عَاهَاتٌ يَحْتَجُّونَ بِهَا ـ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَمَّا كَثُرَتْ عِنْدَهُ الْخُصُومَةُ فِي ذَلِكَ " فَإِمَّا لاَ فَلاَ يَتَبَايَعُوا حَتَّى يَبْدُوَ صَلاَحُ الثَّمَرِ ". كَالْمَشُورَةِ يُشِيرُ بِهَا لِكَثْرَةِ خُصُومَتِهِمْ. وَأَخْبَرَنِي خَارِجَةُ بْنُ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ أَنَّ زَيْدَ بْنَ ثَابِتٍ لَمْ يَكُنْ يَبِيعُ ثِمَارَ أَرْضِهِ حَتَّى تَطْلُعَ الثُّرَيَّا فَيَتَبَيَّنَ الأَصْفَرُ مِنَ الأَحْمَرِ.
قَالَ أَبُو عَبْد اللَّهِ رَوَاهُ عَلِيُّ بْنُ بَحْرٍ حَدَّثَنَا حَكَّامٌ حَدَّثَنَا عَنْبَسَةُ عَنْ زَكَرِيَّاءَ عَنْ أَبِي الزِّنَادِ عَنْ عُرْوَةَ عَنْ سَهْلٍ عَنْ زَيْدٍ
Zayd ibn Sobit (roziyallohu anhu) dedi: «Allohning Rasuli ﷺ davrida odamlar meva bilan savdo qilar edi. Ular xurmolarini uzganda va xaridorlar oʻz haqlarini olishga kelganda, sotuvchi: ‹Mening xurmolarim chiridi, ular kasallikdan zararlandi, ularga qusham (mevani pishmasdan toʻkadigan kasallik) tushdi›, — der edi. Ular oʻz xaridlaridagi ayblari haqida bahslashaverar edi. Allohning Rasuli ﷺ: ‹Mevani — foydasi maʼlum boʻlishdan oldin — sotmanglar›, — dedilar — ular juda koʻp janjallashgani uchun (bu) nasihat (sifatida edi)». Xorija ibn Zayd ibn Sobit dedi: «Zayd ibn Sobit oʻz yerining mevasini — to Surayyo (yulduzi) chiqguncha va sariq (mevalarni) qizil (pishgan)laridan ajratib bilish mumkin boʻlguncha — sotmas edi».Зайд ибн Собит (розияллоҳу анҳу) деди: «Аллоҳнинг Расули ﷺ даврида одамлар мева билан савдо қилар эди. Улар хурмоларини узганда ва харидорлар ўз ҳақларини олишга келганда, сотувчи: ‹Менинг хурмоларим чириди, улар касалликдан зарарланди, уларга қушам (мевани пишмасдан тўкадиган касаллик) тушди›, — дер эди. Улар ўз харидларидаги айблари ҳақида баҳслашаверар эди. Аллоҳнинг Расули ﷺ: ‹Мевани — фойдаси маълум бўлишдан олдин — сотманглар›, — дедилар — улар жуда кўп жанжаллашгани учун (бу) насиҳат (сифатида эди)». Хорижа ибн Зайд ибн Собит деди: «Зайд ибн Собит ўз ерининг мевасини — то Сурайё (юлдузи) чиқгунча ва сариқ (меваларни) қизил (пишган)ларидан ажратиб билиш мумкин бўлгунча — сотмас эди».
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ ـ رضى الله عنهم ـ قَالَ رَخَّصَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَنْ تُبَاعَ الْعَرَايَا بِخَرْصِهَا تَمْرًا.
Zayd ibn Sobit (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ Araya xurmosini — (daraxtdagi mevani) tahminan oʻlchab — quruq xurmoga sotishga ruxsat berdi.Зайд ибн Собит (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ Арая хурмосини — (дарахтдаги мевани) таҳминан ўлчаб — қуруқ хурмога сотишга рухсат берди.
حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ شِهَابٍ، أَخْبَرَنِي خَارِجَةُ بْنُ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ، أَنَّهُ سَمِعَ زَيْدَ بْنَ ثَابِتٍ ـ رضى الله عنه ـ يَقُولُ فَقَدْتُ آيَةً مِنَ الأَحْزَابِ حِينَ نَسَخْنَا الْمُصْحَفَ، كُنْتُ أَسْمَعُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقْرَأُ بِهَا، فَالْتَمَسْنَاهَا فَوَجَدْنَاهَا مَعَ خُزَيْمَةَ بْنِ ثَابِتٍ الأَنْصَارِيِّ [quran sura="33" aya_start="23" aya_end="23"]{مِنَ الْمُؤْمِنِينَ رِجَالٌ صَدَقُوا مَا عَاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ فَمِنْهُمْ مَنْ قَضَى نَحْبَهُ وَمِنْهُمْ مَنْ يَنْتَظِرُ } فَأَلْحَقْنَاهَا فِي سُورَتِهَا فِي الْمُصْحَفِ.
Men mushafni koʻchirayotganimizda Ahzob (surasi)dan bir oyatni yoʻqotdim (topolmay qoldim) — men Rasululloh ﷺning uni oʻqiyotganlarini eshitardim. Biz uni qidirib, Xuzayma ibn Sobit al-Ansoriynikidan topdik: «Moʻminlardan shunday erkaklar borki, ular Allohga bergan ahdlarini rost qildilar; ulardan baʼzilari oʻz nazrini (ajalini) ado etdi (shahid boʻldi), baʼzilari (navbatini) kutmoqda...» (Ahzob surasi, 23). Biz uni mushafda oʻz surasiga (qoʻshib) qoʻydik.Мен мушафни кўчираётганимизда Аҳзоб (сураси)дан бир оятни йўқотдим (тополмай қолдим) — мен Расулуллоҳ ﷺнинг уни ўқиётганларини эшитардим. Биз уни қидириб, Хузайма ибн Собит ал-Ансорийникидан топдик: «Мўминлардан шундай эркаклар борки, улар Аллоҳга берган аҳдларини рост қилдилар; улардан баъзилари ўз назрини (ажалини) адо этди (шаҳид бўлди), баъзилари (навбатини) кутмоқда...» (Аҳзоб сураси, 23). Биз уни мушафда ўз сурасига (қўшиб) қўйдик.
حَدَّثَنَا أَبُو الْوَلِيدِ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ عَدِيِّ بْنِ ثَابِتٍ، سَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ يَزِيدَ،، يُحَدِّثُ عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ لَمَّا خَرَجَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم إِلَى أُحُدٍ، رَجَعَ نَاسٌ مِمَّنْ خَرَجَ مَعَهُ، وَكَانَ أَصْحَابُ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِرْقَتَيْنِ، فِرْقَةً تَقُولُ نُقَاتِلُهُمْ. وَفِرْقَةً تَقُولُ لاَ نُقَاتِلُهُمْ. فَنَزَلَتْ [quran sura="4" aya_start="88" aya_end="88"]{فَمَا لَكُمْ فِي الْمُنَافِقِينَ فِئَتَيْنِ وَاللَّهُ أَرْكَسَهُمْ بِمَا كَسَبُوا} وَقَالَ " إِنَّهَا طَيْبَةُ تَنْفِي الذُّنُوبَ كَمَا تَنْفِي النَّارُ خَبَثَ الْفِضَّةِ ".
Paygʻambar ﷺ Uhudga chiqqanlarida, u zot bilan chiqqan baʼzi odamlar (yoʻldan) qaytdi. Paygʻambar ﷺning sahobalari ikki firqa (boʻlak) boʻlishdi: bir firqa: «Ular bilan jang qilamiz», derdi, bir firqa: «Ular bilan jang qilmaymiz», derdi. Shunda: «Sizlarga nima boʻldiki, munofiqlar (masalasi)da ikki firqa boʻldingiz, holbuki Alloh ularni qilmishlari tufayli orqaga qaytargan...» (Niso surasi, 88) (oyati) nozil boʻldi. U zot: «Albatta u (Madina) Toyba (pok)dir, gunohlarni — olov kumush axlatini (toza)laganidek — toza(lab) chiqaradi», dedilar.Пайғамбар ﷺ Уҳудга чиққанларида, у зот билан чиққан баъзи одамлар (йўлдан) қайтди. Пайғамбар ﷺнинг саҳобалари икки фирқа (бўлак) бўлишди: бир фирқа: «Улар билан жанг қиламиз», дерди, бир фирқа: «Улар билан жанг қилмаймиз», дерди. Шунда: «Сизларга нима бўлдики, мунофиқлар (масаласи)да икки фирқа бўлдингиз, ҳолбуки Аллоҳ уларни қилмишлари туфайли орқага қайтарган...» (Нисо сураси, 88) (ояти) нозил бўлди. У зот: «Албатта у (Мадина) Тойба (пок)дир, гуноҳларни — олов кумуш ахлатини (тоза)лаганидек — тоза(лаб) чиқаради», дедилар.
حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا غُنْدَرٌ، وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ، قَالاَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ عَدِيٍّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ يَزِيدَ، عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِت ٍ ـ رضى الله عنه ـ [quran sura="4" aya_start="88" aya_end="88"]{فَمَا لَكُمْ فِي الْمُنَافِقِينَ فِئَتَيْنِ} رَجَعَ نَاسٌ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنْ أُحُدٍ، وَكَانَ النَّاسُ فِيهِمْ فِرْقَتَيْنِ فَرِيقٌ يَقُولُ اقْتُلْهُمْ. وَفَرِيقٌ يَقُولُ لاَ فَنَزَلَتْ [quran sura="4" aya_start="88" aya_end="88"]{فَمَا لَكُمْ فِي الْمُنَافِقِينَ فِئَتَيْنِ} وَقَالَ " إِنَّهَا طَيْبَةُ تَنْفِي الْخَبَثَ كَمَا تَنْفِي النَّارُ خَبَثَ الْفِضَّةِ ".
(Zayd ibn Sobit (roziyallohu anhu) — ‹Sizlarga nima boʻ ldiki, munofiqlar haqida ikki toifa boʻ lib qoldingiz?› (Niso surasi, 88) (haqida)) aytdi: Paygʻambar ﷺning ashobidan baʼzi odamlar Uhuddan (jangni tashlab) qaytdilar; odamlar ular haqida ikki firqaga boʻ lindi: bir firqa: «Ularni oʻ ldiraylik» derdi, boshqa firqa: «Yoʻq» derdi. Shunda ‹Sizlarga nima boʻ ldiki, munofiqlar haqida ikki toifa boʻ lib qoldingiz?› (Niso surasi, 88) (oyati) nozil boʻ ldi. U zot: «Albatta u (Madina) — Toyba (pok shahar)dir; u — olov kumush (metall)ning chiqindisini ketkazgandek — yomonni (palidni) ketkazadi», dedilar.(Зайд ибн Собит (розияллоҳу анҳу) — ‹Сизларга нима бў лдики, мунофиқлар ҳақида икки тоифа бў либ қолдингиз?› (Нисо сураси, 88) (ҳақида)) айтди: Пайғамбар ﷺнинг ашобидан баъзи одамлар Уҳуддан (жангни ташлаб) қайтдилар; одамлар улар ҳақида икки фирқага бў линди: бир фирқа: «Уларни ў лдирайлик» дерди, бошқа фирқа: «Йўқ» дерди. Шунда ‹Сизларга нима бў лдики, мунофиқлар ҳақида икки тоифа бў либ қолдингиз?› (Нисо сураси, 88) (ояти) нозил бў лди. У зот: «Албатта у (Мадина) — Тойба (пок шаҳар)дир; у — олов кумуш (металл)нинг чиқиндисини кетказгандек — ёмонни (палидни) кетказади», дедилар.
حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ حَدَّثَنِي إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ صَالِحِ بْنِ كَيْسَانَ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ حَدَّثَنِي سَهْلُ بْنُ سَعْدٍ السَّاعِدِيُّ، أَنَّهُ رَأَى مَرْوَانَ بْنَ الْحَكَمِ فِي الْمَسْجِدِ، فَأَقْبَلْتُ حَتَّى جَلَسْتُ إِلَى جَنْبِهِ، فَأَخْبَرَنَا أَنَّ زَيْدَ بْنَ ثَابِتٍ أَخْبَرَهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَمْلَى عَلَيْهِ لاَ يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَجَاءَهُ ابْنُ أُمِّ مَكْتُومٍ وَهْوَ يُمِلُّهَا عَلَىَّ قَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ، وَاللَّهِ لَوْ أَسْتَطِيعُ الْجِهَادَ لَجَاهَدْتُ ـ وَكَانَ أَعْمَى ـ فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ صلى الله عليه وسلم وَفَخِذُهُ عَلَى فَخِذِي، فَثَقُلَتْ عَلَىَّ حَتَّى خِفْتُ أَنْ تُرَضَّ فَخِذِي، ثُمَّ سُرِّيَ عَنْهُ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ [quran sura="4" aya_start="95" aya_end="95"]{غَيْرَ أُولِي الضَّرَرِ}
(Sahl ibn Saʼd as-Soidiy xabar berdi)ki, u Marvon ibnul-Hakamni masjidda koʻ rdi; «Men kelib, uning yoniga oʻ tirdim. U bizga — Zayd ibn Sobit unga xabar berganini — soʻzlab berdi: Rasululloh ﷺ unga ‹Moʻminlardan oʻ tirib qolganlar bilan Alloh yoʻ lida jihod qiluvchilar teng emas› (degan oyatni) imlo qilayotganlarida (yozdirayotganlarida), Ibn Ummu Maktum keldi — u (Zayd) buni menga imlo qilayotgan (paytda) edi — va: ‹Ey Allohning Rasuli, Allohga qasamki, agar jihodga qodir boʻ lganimda, albatta jihod qilgan boʻ lardim› dedi — u koʻ r edi. Shunda Alloh oʻ z Rasuliga ﷺ — uning soni mening sonim ustida (boʻ lgan holda) — (vahy) nozil qildi; (vahyning ogʻ irligi) menga shunchali ogʻ ir keldiki, sonim ezilib ketishidan qoʻ rqdim; soʻng (vahy) u zotdan koʻ tarildi. Alloh ‹...zarar (uzr) egalaridan boshqa...› (Niso surasi, 95) (soʻzini) nozil qildi», dedi.(Саҳл ибн Саъд ас-Соидий хабар берди)ки, у Марвон ибнул-Ҳакамни масжидда кў рди; «Мен келиб, унинг ёнига ў тирдим. У бизга — Зайд ибн Собит унга хабар берганини — сўзлаб берди: Расулуллоҳ ﷺ унга ‹Мўминлардан ў тириб қолганлар билан Аллоҳ йў лида жиҳод қилувчилар тенг эмас› (деган оятни) имло қилаётганларида (ёздираётганларида), Ибн Умму Мактум келди — у (Зайд) буни менга имло қилаётган (пайтда) эди — ва: ‹Эй Аллоҳнинг Расули, Аллоҳга қасамки, агар жиҳодга қодир бў лганимда, албатта жиҳод қилган бў лардим› деди — у кў р эди. Шунда Аллоҳ ў з Расулига ﷺ — унинг сони менинг соним устида (бў лган ҳолда) — (ваҳй) нозил қилди; (ваҳйнинг оғ ирлиги) менга шунчали оғ ир келдики, соним эзилиб кетишидан қў рқдим; сўнг (ваҳй) у зотдан кў тарилди. Аллоҳ ‹...зарар (узр) эгаларидан бошқа...› (Нисо сураси, 95) (сўзини) нозил қилди», деди.
حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ أَخْبَرَنِي خَارِجَةُ بْنُ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ، أَنَّ زَيْدَ بْنَ ثَابِتٍ، قَالَ لَمَّا نَسَخْنَا الصُّحُفَ فِي الْمَصَاحِفِ فَقَدْتُ آيَةً مِنْ سُورَةِ الأَحْزَابِ، كُنْتُ أَسْمَعُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقْرَؤُهَا، لَمْ أَجِدْهَا مَعَ أَحَدٍ إِلاَّ مَعَ خُزَيْمَةَ الأَنْصَارِيِّ، الَّذِي جَعَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم شَهَادَتَهُ شَهَادَةَ رَجُلَيْنِ [quran sura="33" aya_start="23" aya_end="23"]{مِنَ الْمُؤْمِنِينَ رِجَالٌ صَدَقُوا مَا عَاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ}
(Zayd ibn Sobit (roziyallohu anhu) aytdi:) Biz sahifalarni mushaflarga koʻ chirayotganimizda, men Ahzob surasidan bir oyatni yoʻqotdim — men Rasululloh ﷺni uni oʻqiyotganlarini eshitar edim. Men uni — Rasululloh ﷺ uning guvohligini ikki kishining guvohligi (deb) qilgan Xuzayma al-Ansoriydan boshqa — hech kimda topmadim: ‹Moʻminlar ichida shunday erkaklar borki, ular Allohga bergan ahdlariga sodiq qoldilar› (Ahzob surasi, 23).(Зайд ибн Собит (розияллоҳу анҳу) айтди:) Биз саҳифаларни мушафларга кў чираётганимизда, мен Аҳзоб сурасидан бир оятни йўқотдим — мен Расулуллоҳ ﷺни уни ўқиётганларини эшитар эдим. Мен уни — Расулуллоҳ ﷺ унинг гувоҳлигини икки кишининг гувоҳлиги (деб) қилган Хузайма ал-Ансорийдан бошқа — ҳеч кимда топмадим: ‹Мўминлар ичида шундай эркаклар борки, улар Аллоҳга берган аҳдларига содиқ қолдилар› (Аҳзоб сураси, 23).
حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ سَعْدٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ شِهَابٍ، عَنْ عُبَيْدِ بْنِ السَّبَّاقِ، أَنَّ زَيْدَ بْنَ ثَابِتٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ أَرْسَلَ إِلَىَّ أَبُو بَكْرٍ مَقْتَلَ أَهْلِ الْيَمَامَةِ فَإِذَا عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ عِنْدَهُ قَالَ أَبُو بَكْرٍ ـ رضى الله عنه ـ إِنَّ عُمَرَ أَتَانِي فَقَالَ إِنَّ الْقَتْلَ قَدِ اسْتَحَرَّ يَوْمَ الْيَمَامَةِ بِقُرَّاءِ الْقُرْآنِ وَإِنِّي أَخْشَى أَنْ يَسْتَحِرَّ الْقَتْلُ بِالْقُرَّاءِ بِالْمَوَاطِنِ، فَيَذْهَبَ كَثِيرٌ مِنَ الْقُرْآنِ وَإِنِّي أَرَى أَنْ تَأْمُرَ بِجَمْعِ الْقُرْآنِ. قُلْتُ لِعُمَرَ كَيْفَ تَفْعَلُ شَيْئًا لَمْ يَفْعَلْهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ عُمَرُ هَذَا وَاللَّهِ خَيْرٌ. فَلَمْ يَزَلْ عُمَرُ يُرَاجِعُنِي حَتَّى شَرَحَ اللَّهُ صَدْرِي لِذَلِكَ، وَرَأَيْتُ فِي ذَلِكَ الَّذِي رَأَى عُمَرُ. قَالَ زَيْدٌ قَالَ أَبُو بَكْرٍ إِنَّكَ رَجُلٌ شَابٌّ عَاقِلٌ لاَ نَتَّهِمُكَ، وَقَدْ كُنْتَ تَكْتُبُ الْوَحْىَ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَتَتَبَّعِ الْقُرْآنَ فَاجْمَعْهُ فَوَاللَّهِ لَوْ كَلَّفُونِي نَقْلَ جَبَلٍ مِنَ الْجِبَالِ مَا كَانَ أَثْقَلَ عَلَىَّ مِمَّا أَمَرَنِي مِنْ جَمْعِ الْقُرْآنِ قُلْتُ كَيْفَ تَفْعَلُونَ شَيْئًا لَمْ يَفْعَلْهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ هُوَ وَاللَّهِ خَيْرٌ فَلَمْ يَزَلْ أَبُو بَكْرٍ يُرَاجِعُنِي حَتَّى شَرَحَ اللَّهُ صَدْرِي لِلَّذِي شَرَحَ لَهُ صَدْرَ أَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ فَتَتَبَّعْتُ الْقُرْآنَ أَجْمَعُهُ مِنَ الْعُسُبِ وَاللِّخَافِ وَصُدُورِ الرِّجَالِ حَتَّى وَجَدْتُ آخِرَ سُورَةِ التَّوْبَةِ مَعَ أَبِي خُزَيْمَةَ الأَنْصَارِيِّ لَمْ أَجِدْهَا مَعَ أَحَدٍ غَيْرَهُ [quran sura="9" aya_start="128" aya_end="128"]{لَقَدْ جَاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ عَزِيزٌ عَلَيْهِ مَا عَنِتُّمْ} حَتَّى خَاتِمَةِ بَرَاءَةَ، فَكَانَتِ الصُّحُفُ عِنْدَ أَبِي بَكْرٍ حَتَّى تَوَفَّاهُ اللَّهُ ثُمَّ عِنْدَ عُمَرَ حَيَاتَهُ ثُمَّ عِنْدَ حَفْصَةَ بِنْتِ عُمَرَ ـ رضى الله عنه ـ.
(Zayd ibn Sobit (roziyallohu anhu) aytdi:) Yamoma ahli (jangda) oʻ ldirilgach, Abu Bakr menga (odam) yubordi — birdan Umar ibnul-Xattob uning huzurida (turgan) edi. Abu Bakr (roziyallohu anhu): «Umar mening oldimga kelib: ‹Yamoma kuni qatl (oʻ lim) Qurʼon qorilarini qattiq qamrab oldi (koʻ p qori shahid boʻ ldi); men — (boshqa) joylarda (ham) qatl qorilarni qamrab olib, Qurʼonning koʻ pi (yodlovchilari bilan birga) ketishidan (yoʻqolishidan) qoʻ rqaman; men — sen Qurʼonni jamlashni buyurishingni (toʻ gʻ ri deb) koʻ raman› dedi. Men Umarga: ‹Rasululloh ﷺ qilmagan ishni qanday qilaman?› dedim. Umar: ‹Allohga qasamki, bu — yaxshilik(dir)› dedi. Umar menga — Alloh shu (ish) uchun koʻ ksimni ochguncha (koʻ nglimni moyil qilguncha) — qayta-qayta murojaat qilaverdi; men ham bu (haqda) Umar koʻ rgan (fikr)ni koʻ rdim (qabul qildim)», dedi. Zayd aytdi: Abu Bakr (menga): «Sen — yosh, aqlli yigit(san); biz seni (yolgʻonda) ayblamaymiz; sen Rasululloh ﷺ uchun vahyni yozar eding; bas, Qurʼonni izlab, uni jamla», dedi. Allohga qasamki, agar ular menga togʻ lardan bir togʻ ni koʻ chirishni topshirganlarida ham, u menga — Qurʼonni jamlashni buyurganlaridan koʻ ra — ogʻ irroq boʻ lmas edi. Men: «Rasululloh ﷺ qilmagan ishni qanday qilasizlar?» dedim. U: «Allohga qasamki, u — yaxshilik(dir)» dedi. Abu Bakr menga — Alloh Abu Bakr va Umarning (roziyallohu anhumo) koʻ ksini ochgandek mening koʻ ksimi ochguncha — qayta-qayta murojaat qilaverdi. Shunda men Qurʼonni — uni xurmo shoxlari (poyalari), yupqa (oq) toshlar va kishilarning koʻ kslari (yodi)dan jamlab — izlay boshladim, to Tavba surasining oxirini Abu Xuzayma al-Ansoriy bilan (uning yodida) topdim — uni undan boshqa hech kimda topmadim: ‹Albatta sizlarga oʻ zlaringizdan bir Rasul keldiki, sizning mashaqqatga tushishingiz unga ogʻ irdir...› (Tavba surasi, 128) — Baroaning (Tavbaning) oxirigacha. Mana shu sahifalar (suhuf) Abu Bakrning huzurida — Alloh uni vafot etdirguncha — boʻ ldi, soʻng Umarning huzurida — uning hayotida — boʻ ldi, soʻng Umarning qizi Hafsa (roziyallohu anho)ning huzurida boʻ ldi.(Зайд ибн Собит (розияллоҳу анҳу) айтди:) Ямома аҳли (жангда) ў лдирилгач, Абу Бакр менга (одам) юборди — бирдан Умар ибнул-Хаттоб унинг ҳузурида (турган) эди. Абу Бакр (розияллоҳу анҳу): «Умар менинг олдимга келиб: ‹Ямома куни қатл (ў лим) Қуръон қориларини қаттиқ қамраб олди (кў п қори шаҳид бў лди); мен — (бошқа) жойларда (ҳам) қатл қориларни қамраб олиб, Қуръоннинг кў пи (ёдловчилари билан бирга) кетишидан (йўқолишидан) қў рқаман; мен — сен Қуръонни жамлашни буюришингни (тў ғ ри деб) кў раман› деди. Мен Умарга: ‹Расулуллоҳ ﷺ қилмаган ишни қандай қиламан?› дедим. Умар: ‹Аллоҳга қасамки, бу — яхшилик(дир)› деди. Умар менга — Аллоҳ шу (иш) учун кў ксимни очгунча (кў нглимни мойил қилгунча) — қайта-қайта мурожаат қилаверди; мен ҳам бу (ҳақда) Умар кў рган (фикр)ни кў рдим (қабул қилдим)», деди. Зайд айтди: Абу Бакр (менга): «Сен — ёш, ақлли йигит(сан); биз сени (ёлғонда) айбламаймиз; сен Расулуллоҳ ﷺ учун ваҳйни ёзар эдинг; бас, Қуръонни излаб, уни жамла», деди. Аллоҳга қасамки, агар улар менга тоғ лардан бир тоғ ни кў чиришни топширганларида ҳам, у менга — Қуръонни жамлашни буюрганларидан кў ра — оғ ирроқ бў лмас эди. Мен: «Расулуллоҳ ﷺ қилмаган ишни қандай қиласизлар?» дедим. У: «Аллоҳга қасамки, у — яхшилик(дир)» деди. Абу Бакр менга — Аллоҳ Абу Бакр ва Умарнинг (розияллоҳу анҳумо) кў ксини очгандек менинг кў ксими очгунча — қайта-қайта мурожаат қилаверди. Шунда мен Қуръонни — уни хурмо шохлари (поялари), юпқа (оқ) тошлар ва кишиларнинг кў кслари (ёди)дан жамлаб — излай бошладим, то Тавба сурасининг охирини Абу Хузайма ал-Ансорий билан (унинг ёдида) топдим — уни ундан бошқа ҳеч кимда топмадим: ‹Албатта сизларга ў зларингиздан бир Расул келдики, сизнинг машаққатга тушишингиз унга оғ ирдир...› (Тавба сураси, 128) — Бароанинг (Тавбанинг) охиригача. Мана шу саҳифалар (суҳуф) Абу Бакрнинг ҳузурида — Аллоҳ уни вафот этдиргунча — бў лди, сўнг Умарнинг ҳузурида — унинг ҳаётида — бў лди, сўнг Умарнинг қизи Ҳафса (розияллоҳу анҳо)нинг ҳузурида бў лди.
حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ بُكَيْرٍ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ يُونُسَ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، أَنَّ ابْنَ السَّبَّاقِ، قَالَ إِنَّ زَيْدَ بْنَ ثَابِتٍ قَالَ أَرْسَلَ إِلَىَّ أَبُو بَكْرٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ إِنَّكَ كُنْتَ تَكْتُبُ الْوَحْىَ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَاتَّبِعِ الْقُرْآنَ. فَتَتَبَّعْتُ حَتَّى وَجَدْتُ آخِرَ سُورَةِ التَّوْبَةِ آيَتَيْنِ مَعَ أَبِي خُزَيْمَةَ الأَنْصَارِيِّ لَمْ أَجِدْهُمَا مَعَ أَحَدٍ غَيْرَهُ [quran sura="9" aya_start="128" aya_end="128"]{لَقَدْ جَاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ عَزِيزٌ عَلَيْهِ مَا عَنِتُّمْ} إِلَى آخِرِهِ.
(Ibn Sabboq aytdi:) Zayd ibn Sobit (shunday) dedi: «Abu Bakr (roziyallohu anhu) menga (odam) yubordi va: ‹Sen Rasululloh ﷺ uchun vahyni yozar eding; bas, Qurʼonni izlab (toʻpla)› dedi. Men (Qurʼonni) izlab (qidirdim), to Tavba surasining oxiridagi ikki oyatni Abu Xuzayma al-Ansoriy bilan (uning yodida) topdim — ularni undan boshqa hech kimda topmadim: ‹Albatta sizlarga oʻ zlaringizdan bir Rasul keldiki, sizning mashaqqatga tushishingiz unga ogʻ irdir...› (Tavba surasi, 128) — oxirigacha.»(Ибн Саббоқ айтди:) Зайд ибн Собит (шундай) деди: «Абу Бакр (розияллоҳу анҳу) менга (одам) юборди ва: ‹Сен Расулуллоҳ ﷺ учун ваҳйни ёзар эдинг; бас, Қуръонни излаб (тўпла)› деди. Мен (Қуръонни) излаб (қидирдим), то Тавба сурасининг охиридаги икки оятни Абу Хузайма ал-Ансорий билан (унинг ёдида) топдим — уларни ундан бошқа ҳеч кимда топмадим: ‹Албатта сизларга ў зларингиздан бир Расул келдики, сизнинг машаққатга тушишингиз унга оғ ирдир...› (Тавба сураси, 128) — охиригача.»
وَقَالَ الْمَكِّيُّ حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَعِيدٍ،. وَحَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ زِيَادٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَعِيدٍ، قَالَ حَدَّثَنِي سَالِمٌ أَبُو النَّضْرِ، مَوْلَى عُمَرَ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ عَنْ بُسْرِ بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ احْتَجَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حُجَيْرَةً مُخَصَّفَةً أَوْ حَصِيرًا، فَخَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُصَلِّي فِيهَا، فَتَتَبَّعَ إِلَيْهِ رِجَالٌ وَجَاءُوا يُصَلُّونَ بِصَلاَتِهِ، ثُمَّ جَاءُوا لَيْلَةً فَحَضَرُوا وَأَبْطَأَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْهُمْ، فَلَمْ يَخْرُجْ إِلَيْهِمْ فَرَفَعُوا أَصْوَاتَهُمْ وَحَصَبُوا الْبَابَ، فَخَرَجَ إِلَيْهِمْ مُغْضَبًا فَقَالَ لَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " مَا زَالَ بِكُمْ صَنِيعُكُمْ حَتَّى ظَنَنْتُ أَنَّهُ سَيُكْتَبُ عَلَيْكُمْ، فَعَلَيْكُمْ بِالصَّلاَةِ فِي بُيُوتِكُمْ، فَإِنَّ خَيْرَ صَلاَةِ الْمَرْءِ فِي بَيْتِهِ، إِلاَّ الصَّلاَةَ الْمَكْتُوبَةَ ".
(Zayd ibn Sobit (roziyallohu anhu) aytdi:) Rasululloh ﷺ (boʻyradan) toʻqilgan kichik bir hujra — yoki bir boʻyra — bilan (bir joyni) toʻsib oldilar va Rasululloh ﷺ unda namoz oʻqigani chiqdilar. (Bir necha) kishilar u zotning izidan (kelib), u zotning namozlariga (ergashib) namoz oʻqigani keldilar. Soʻng ular bir kecha kelib hozir boʻldilar, ammo Rasululloh ﷺ ular oldiga (chiqishni) sustlashtirdilar va ular oldiga chiqmadilar; shunda ular ovozlarini koʻtardilar va eshikka mayda tosh (otdilar). (U zot) ular oldiga gʻazablangan holda chiqdilar va Rasululloh ﷺ ularga: «Sizlarning (mana shu) qilmishingiz sizlarni (shu darajaga keltirdiki), men: ‹U (namoz) sizlarga farz qilinadi (shekilli)› deb oʻylab qoldim. Bas, namozni uylaringizda oʻqinglar; chunki kishining eng yaxshi namozi — farz namozdan tashqari — oʻz uyidagi (namozi)dir» dedilar.(Зайд ибн Собит (розияллоҳу анҳу) айтди:) Расулуллоҳ ﷺ (бўйрадан) тўқилган кичик бир ҳужра — ёки бир бўйра — билан (бир жойни) тўсиб олдилар ва Расулуллоҳ ﷺ унда намоз ўқигани чиқдилар. (Бир неча) кишилар у зотнинг изидан (келиб), у зотнинг намозларига (эргашиб) намоз ўқигани келдилар. Сўнг улар бир кеча келиб ҳозир бўлдилар, аммо Расулуллоҳ ﷺ улар олдига (чиқишни) сустлаштирдилар ва улар олдига чиқмадилар; шунда улар овозларини кўтардилар ва эшикка майда тош (отдилар). (У зот) улар олдига ғазабланган ҳолда чиқдилар ва Расулуллоҳ ﷺ уларга: «Сизларнинг (мана шу) қилмишингиз сизларни (шу даражага келтирдики), мен: ‹У (намоз) сизларга фарз қилинади (шекилли)› деб ўйлаб қолдим. Бас, намозни уйларингизда ўқинглар; чунки кишининг энг яхши намози — фарз намоздан ташқари — ўз уйидаги (намози)дир» дедилар.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عُبَيْدِ اللَّهِ أَبُو ثَابِتٍ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُبَيْدِ بْنِ السَّبَّاقِ، عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ، قَالَ بَعَثَ إِلَىَّ أَبُو بَكْرٍ لِمَقْتَلِ أَهْلِ الْيَمَامَةِ وَعِنْدَهُ عُمَرُ فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ إِنَّ عُمَرَ أَتَانِي فَقَالَ إِنَّ الْقَتْلَ قَدِ اسْتَحَرَّ يَوْمَ الْيَمَامَةِ بِقُرَّاءِ الْقُرْآنِ، وَإِنِّي أَخْشَى أَنْ يَسْتَحِرَّ الْقَتْلُ بِقُرَّاءِ الْقُرْآنِ فِي الْمَوَاطِنِ كُلِّهَا، فَيَذْهَبَ قُرْآنٌ كَثِيرٌ، وَإِنِّي أَرَى أَنْ تَأْمُرَ بِجَمْعِ الْقُرْآنِ. قُلْتُ كَيْفَ أَفْعَلُ شَيْئًا لَمْ يَفْعَلْهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ عُمَرُ هُوَ وَاللَّهِ خَيْرٌ. فَلَمْ يَزَلْ عُمَرُ يُرَاجِعُنِي فِي ذَلِكَ حَتَّى شَرَحَ اللَّهُ صَدْرِي لِلَّذِي شَرَحَ لَهُ صَدْرَ عُمَرَ، وَرَأَيْتُ فِي ذَلِكَ الَّذِي رَأَى عُمَرُ. قَالَ زَيْدٌ قَالَ أَبُو بَكْرٍ وَإِنَّكَ رَجُلٌ شَابٌّ عَاقِلٌ لاَ نَتَّهِمُكَ، قَدْ كُنْتَ تَكْتُبُ الْوَحْىَ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَتَتَبَّعِ الْقُرْآنَ فَاجْمَعْهُ. قَالَ زَيْدٌ فَوَاللَّهِ لَوْ كَلَّفَنِي نَقْلَ جَبَلٍ مِنَ الْجِبَالِ مَا كَانَ بِأَثْقَلَ عَلَىَّ مِمَّا كَلَّفَنِي مِنْ جَمْعِ الْقُرْآنِ. قُلْتُ كَيْفَ تَفْعَلاَنِ شَيْئًا لَمْ يَفْعَلْهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ أَبُو بَكْرٍ هُوَ وَاللَّهِ خَيْرٌ. فَلَمْ يَزَلْ يَحُثُّ مُرَاجَعَتِي حَتَّى شَرَحَ اللَّهُ صَدْرِي لِلَّذِي شَرَحَ اللَّهُ لَهُ صَدْرَ أَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ، وَرَأَيْتُ فِي ذَلِكَ الَّذِي رَأَيَا، فَتَتَبَّعْتُ الْقُرْآنَ أَجْمَعُهُ مِنَ الْعُسُبِ وَالرِّقَاعِ وَاللِّخَافِ وَصُدُورِ الرِّجَالِ، فَوَجَدْتُ آخِرَ سُورَةِ التَّوْبَةِ [quran sura="9" aya_start="128" aya_end="128"]{لَقَدْ جَاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ} إِلَى آخِرِهَا مَعَ خُزَيْمَةَ أَوْ أَبِي خُزَيْمَةَ فَأَلْحَقْتُهَا فِي سُورَتِهَا، وَكَانَتِ الصُّحُفُ عِنْدَ أَبِي بَكْرٍ حَيَاتَهُ حَتَّى تَوَفَّاهُ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ، ثُمَّ عِنْدَ عُمَرَ حَيَاتَهُ حَتَّى تَوَفَّاهُ اللَّهُ، ثُمَّ عِنْدَ حَفْصَةَ بِنْتِ عُمَرَ. قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ عُبَيْدِ اللَّهِ اللِّخَافُ يَعْنِي الْخَزَفَ.
(Zayd ibn Sobit (roziyallohu anhu) aytdi:) Yamoma (jangida) ahli (qoriylar) qatl etilgani (sababli) Abu Bakr menga (odam) yubordi — uning huzurida Umar (ham) bor edi. Abu Bakr: «Albatta, Umar mening oldimga kelib: ‹Yamoma kuni qatl (oʻlim) Qurʼon qorilari (ichi)da zoʻraydi (avj oldi); men — boshqa joylarning hammasida ham qatl Qurʼon qorilari ichida zoʻrayishidan va shu sababli koʻp Qurʼon (yodlovchilar bilan birga) ketib qolishidan qoʻrqaman; men Qurʼonni jamlashni buyurishingni (lozim deb) koʻraman›, dedi», dedi. Men: «Men Rasululloh ﷺ qilmagan ishni qanday qilaman?» dedim. Umar: «U — vallohi — yaxshilikdir», dedi. Umar men bilan bu (haqda) — toki Alloh Umarning koʻksini (qalbini) ochgan (narsaga) mening koʻksimni (ham) ochguncha — (gaplashib) qaytaverdi; men ham bu (ishda) — Umar koʻrgan (toʻgʻri fikrni) koʻrdim. Zayd aytdi: Abu Bakr (menga): «Sen yosh, aqlli yigitsan, biz seni (yolgʻonda) ayblamaymiz; sen Rasululloh ﷺ uchun vahiyni yozar eding; bas, Qurʼonni izlab (yigʻib) jamla», dedi. Zayd aytdi: Vallohi, agar u menga togʻlardan bir togʻni koʻchirishni yuklaganida ham, u menga — Qurʼonni jamlashdan yuklaganidan — ogʻirroq boʻlmas edi. Men: «Sizlar Rasululloh ﷺ qilmagan ishni qanday qilasizlar?» dedim. Abu Bakr: «U — vallohi — yaxshilikdir», dedi. U men bilan (gaplashib) qaytaverdi — toki Alloh Abu Bakr va Umarning koʻksini ochgan (narsaga) mening koʻksimni ochguncha; men ham bu (ishda) ikkovi koʻrgan (toʻgʻri fikrni) koʻrdim. Bas, men Qurʼonni — xurmo (shoxlari poʻstlogʻi), yupqa toshlar, charm parchalari va kishilarning koʻkraklari (yodi)dan — izlab jamlay boshladim. Tavba surasining oxirini — ‹Albatta, sizlarga oʻzingizdan boʻlgan bir Rasul keldi...› (Tavba surasi, 128-oyat)dan to oxirigacha — Xuzayma (yoki: Abu Xuzayma)ning huzuridan topdim va uni oʻz surasiga qoʻshdim. Sahifalar (mushaf) — Abu Bakrning huzurida, uning hayoti davomida — toki Alloh azza va jalla uni vafot ettirguncha — turdi; soʻng Umarning huzurida, uning hayoti davomida — toki Alloh uni vafot ettirguncha; soʻng Umarning qizi Hafsaning huzurida (turdi). (Muhammad ibn Ubaydulloh aytdi: ‹al-lixof› — yaʼni xazaf (sopol, gil parchalari)dir.)(Зайд ибн Собит (розияллоҳу анҳу) айтди:) Ямома (жангида) аҳли (қорийлар) қатл этилгани (сабабли) Абу Бакр менга (одам) юборди — унинг ҳузурида Умар (ҳам) бор эди. Абу Бакр: «Албатта, Умар менинг олдимга келиб: ‹Ямома куни қатл (ўлим) Қуръон қорилари (ичи)да зўрайди (авж олди); мен — бошқа жойларнинг ҳаммасида ҳам қатл Қуръон қорилари ичида зўрайишидан ва шу сабабли кўп Қуръон (ёдловчилар билан бирга) кетиб қолишидан қўрқаман; мен Қуръонни жамлашни буюришингни (лозим деб) кўраман›, деди», деди. Мен: «Мен Расулуллоҳ ﷺ қилмаган ишни қандай қиламан?» дедим. Умар: «У — валлоҳи — яхшиликдир», деди. Умар мен билан бу (ҳақда) — токи Аллоҳ Умарнинг кўксини (қалбини) очган (нарсага) менинг кўксимни (ҳам) очгунча — (гаплашиб) қайтаверди; мен ҳам бу (ишда) — Умар кўрган (тўғри фикрни) кўрдим. Зайд айтди: Абу Бакр (менга): «Сен ёш, ақлли йигицан, биз сени (ёлғонда) айбламаймиз; сен Расулуллоҳ ﷺ учун ваҳийни ёзар эдинг; бас, Қуръонни излаб (йиғиб) жамла», деди. Зайд айтди: Валлоҳи, агар у менга тоғлардан бир тоғни кўчиришни юклаганида ҳам, у менга — Қуръонни жамлашдан юклаганидан — оғирроқ бўлмас эди. Мен: «Сизлар Расулуллоҳ ﷺ қилмаган ишни қандай қиласизлар?» дедим. Абу Бакр: «У — валлоҳи — яхшиликдир», деди. У мен билан (гаплашиб) қайтаверди — токи Аллоҳ Абу Бакр ва Умарнинг кўксини очган (нарсага) менинг кўксимни очгунча; мен ҳам бу (ишда) иккови кўрган (тўғри фикрни) кўрдим. Бас, мен Қуръонни — хурмо (шохлари пўстлоғи), юпқа тошлар, чарм парчалари ва кишиларнинг кўкраклари (ёди)дан — излаб жамлай бошладим. Тавба сурасининг охирини — ‹Албатта, сизларга ўзингиздан бўлган бир Расул келди...› (Тавба сураси, 128-оят)дан то охиригача — Хузайма (ёки: Абу Хузайма)нинг ҳузуридан топдим ва уни ўз сурасига қўшдим. Саҳифалар (мушаф) — Абу Бакрнинг ҳузурида, унинг ҳаёти давомида — токи Аллоҳ азза ва жалла уни вафот эттиргунча — турди; сўнг Умарнинг ҳузурида, унинг ҳаёти давомида — токи Аллоҳ уни вафот эттиргунча; сўнг Умарнинг қизи Ҳафсанинг ҳузурида (турди). (Муҳаммад ибн Убайдуллоҳ айтди: ‹ал-лихоф› — яъни хазаф (сопол, гил парчалари)дир.)
حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ، أَخْبَرَنَا عَفَّانُ، حَدَّثَنَا وُهَيْبٌ، حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ عُقْبَةَ، سَمِعْتُ أَبَا النَّضْرِ، يُحَدِّثُ عَنْ بُسْرِ بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم اتَّخَذَ حُجْرَةً فِي الْمَسْجِدِ مِنْ حَصِيرٍ، فَصَلَّى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِيهَا لَيَالِيَ، حَتَّى اجْتَمَعَ إِلَيْهِ نَاسٌ، ثُمَّ فَقَدُوا صَوْتَهُ لَيْلَةً فَظَنُّوا أَنَّهُ قَدْ نَامَ، فَجَعَلَ بَعْضُهُمْ يَتَنَحْنَحُ لِيَخْرُجَ إِلَيْهِمْ فَقَالَ " مَا زَالَ بِكُمُ الَّذِي رَأَيْتُ مِنْ صَنِيعِكُمْ، حَتَّى خَشِيتُ أَنْ يُكْتَبَ عَلَيْكُمْ، وَلَوْ كُتِبَ عَلَيْكُمْ مَا قُمْتُمْ بِهِ فَصَلُّوا أَيُّهَا النَّاسُ فِي بُيُوتِكُمْ، فَإِنَّ أَفْضَلَ صَلاَةِ الْمَرْءِ فِي بَيْتِهِ، إِلاَّ الصَّلاَةَ الْمَكْتُوبَةَ ".
Zayd ibn Sobit (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ masjidda boʻyradan bir hujra qilib oldilar. Rasululloh ﷺ unda bir necha kecha namoz oʻqidilar, hatto u zotning atroflariga odamlar toʻplandi. Soʻng bir kecha ular u zotning ovozini eshitmay qolishdi va u zot uxlab qoldilar, deb oʻylashdi. Baʼzilari u zot oldilariga chiqsinlar, deb tomoq qira boshlashdi. Shunda u zot: «Men koʻrgan amalingiz davom etaverdi, hatto bu sizlarga farz qilib qoʻyilishidan qoʻrqdim. Agar sizlarga farz qilinganida, uni bajara olmas edingiz. Bas, ey odamlar, namozni oʻz uylaringizda oʻqinglar, chunki farz namozdan boshqa, kishining eng afzal namozi uning uyida (oʻqigan namozi)dir», dedilar.Зайд ибн Собит (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ масжидда бўйрадан бир ҳужра қилиб олдилар. Расулуллоҳ ﷺ унда бир неча кеча намоз ўқидилар, ҳатто у зотнинг атрофларига одамлар тўпланди. Сўнг бир кеча улар у зотнинг овозини эшитмай қолишди ва у зот ухлаб қолдилар, деб ўйлашди. Баъзилари у зот олдиларига чиқсинлар, деб томоқ қира бошлашди. Шунда у зот: «Мен кўрган амалингиз давом этаверди, ҳатто бу сизларга фарз қилиб қўйилишидан қўрқдим. Агар сизларга фарз қилинганида, уни бажара олмас эдингиз. Бас, эй одамлар, намозни ўз уйларингизда ўқинглар, чунки фарз намоздан бошқа, кишининг энг афзал намози унинг уйида (ўқиган намози)дир», дедилар.
حَدَّثَنَا مُوسَى، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا ابْنُ شِهَابٍ، عَنْ عُبَيْدِ بْنِ السَّبَّاقِ، أَنَّ زَيْدَ بْنَ ثَابِتٍ،. وَقَالَ اللَّيْثُ حَدَّثَنِي عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ خَالِدٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنِ ابْنِ السَّبَّاقِ، أَنَّ زَيْدَ بْنَ ثَابِتٍ، حَدَّثَهُ قَالَ أَرْسَلَ إِلَىَّ أَبُو بَكْرٍ فَتَتَبَّعْتُ الْقُرْآنَ حَتَّى وَجَدْتُ آخِرَ سُورَةِ التَّوْبَةِ مَعَ أَبِي خُزَيْمَةَ الأَنْصَارِيِّ لَمْ أَجِدْهَا مَعَ أَحَدٍ غَيْرِهِ [quran sura="9" aya_start="128" aya_end="128"]{لَقَدْ جَاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ} حَتَّى خَاتِمَةِ بَرَاءَةٌ.
حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ بُكَيْرٍ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ يُونُسَ، بِهَذَا وَقَالَ مَعَ أَبِي خُزَيْمَةَ الأَنْصَارِيِّ.
(Zayd ibn Sobit (roziyallohu anhu) aytdi:) Abu Bakr menga (odam) yubordi (Qurʼonni jamlashga buyurdi). Bas, men Qurʼonni qidirib (jamlab) chiqdim — toki Tavba surasining oxirini Abu Xuzayma al-Ansoriyning yonida topdim; uni undan boshqa hech kimning yonida topmadim: ‹Darhaqiqat, sizlarga oʻzlaringizdan boʻlgan bir rasul keldi...› (Tavba surasi, 128-oyat) — Baraʼa (Tavba)ning oxirigacha. (Yahyo ibn Bukayr Laysdan, (u) Yunusdan shuni (rivoyat qildi) va: ‹Abu Xuzayma al-Ansoriyning yonida›, dedi.)(Зайд ибн Собит (розияллоҳу анҳу) айтди:) Абу Бакр менга (одам) юборди (Қуръонни жамлашга буюрди). Бас, мен Қуръонни қидириб (жамлаб) чиқдим — токи Тавба сурасининг охирини Абу Хузайма ал-Ансорийнинг ёнида топдим; уни ундан бошқа ҳеч кимнинг ёнида топмадим: ‹Дарҳақиқат, сизларга ўзларингиздан бўлган бир расул келди...› (Тавба сураси, 128-оят) — Бараъа (Тавба)нинг охиригача. (Яҳё ибн Букайр Лайсдан, (у) Юнусдан шуни (ривоят қилди) ва: ‹Абу Хузайма ал-Ансорийнинг ёнида›, деди.)
حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ هِشَامٍ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ، - رضى الله عنه - قَالَ تَسَحَّرْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ قُمْنَا إِلَى الصَّلاَةِ . قُلْتُ كَمْ كَانَ قَدْرُ مَا بَيْنَهُمَا قَالَ خَمْسِينَ آيَةً .
Zayd ibn Sobit (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Rasululloh ﷺ bilan saharlik qildik, soʻng namozga turdik», dedi. (Anas:) «Men: ‹Ikkovining orasida qancha vaqt boʻlardi?› deb soʻradim. U (Zayd): ‹Ellik oyat (oʻqiyotgan vaqt qadar)›, dedi», (deydi).Зайд ибн Собит (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Расулуллоҳ ﷺ билан саҳарлик қилдик, сўнг намозга турдик», деди. (Анас:) «Мен: ‹Икковининг орасида қанча вақт бўларди?› деб сўрадим. У (Зайд): ‹Эллик оят (ўқиётган вақт қадар)›, деди», (дейди).
وَحَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُعَاذٍ، - وَهُوَ الْعَنْبَرِيُّ - حَدَّثَنَا أَبِي، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ عَدِيٍّ، - وَهُوَ ابْنُ ثَابِتٍ - سَمِعَ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ يَزِيدَ، عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " إِنَّهَا طَيْبَةُ - يَعْنِي الْمَدِينَةَ - وَإِنَّهَا تَنْفِي الْخَبَثَ كَمَا تَنْفِي النَّارُ خَبَثَ الْفِضَّةِ" .
Zayd ibn Sobit (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi. Nabiy ﷺ dedilar: «Albatta, u Tayyibadir — yaʼni Madina — va albatta, u, olov kumushning iflosligini ketkazganidek, ifloslikni ketkazadi».Зайд ибн Собит (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади. Набий ﷺ дедилар: «Албатта, у Таййибадир — яъни Мадина — ва албатта, у, олов кумушнинг ифлослигини кетказганидек, ифлосликни кетказади».
قَالَ ابْنُ عُمَرَ وَحَدَّثَنَا زَيْدُ بْنُ ثَابِتٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم رَخَّصَ فِي بَيْعِ الْعَرَايَا . زَادَ ابْنُ نُمَيْرٍ فِي رِوَايَتِهِ أَنْ تُبَاعَ .
Zayd ibn Sobit (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ aroyo savdosiga ruxsat berdilar. Ibn Numayr oʻz rivoyatida «sotilishiga» (degan soʻzni) ziyoda qildi.Зайд ибн Собит (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ ароё савдосига рухсат бердилар. Ибн Нумайр ўз ривоятида «сотилишига» (деган сўзни) зиёда қилди.
حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ يَحْيَى، قَالَ قَرَأْتُ عَلَى مَالِكٍ عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنْ زَيْدِ، بْنِ ثَابِتٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم رَخَّصَ لِصَاحِبِ الْعَرِيَّةِ أَنْ يَبِيعَهَا بِخَرْصِهَا مِنَ التَّمْرِ .
Zayd ibn Sobit (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ ariya egasiga uni oʻz chamasiga (oʻlchovicha) quruq xurmoga sotishga ruxsat berdilar.Зайд ибн Собит (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ ария эгасига уни ўз чамасига (ўлчовича) қуруқ хурмога сотишга рухсат бердилар.
وَحَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ يَحْيَى، أَخْبَرَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ بِلاَلٍ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، أَخْبَرَنِي نَافِعٌ، أَنَّهُ سَمِعَ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ، يُحَدِّثُ أَنَّ زَيْدَ بْنَ ثَابِتٍ، حَدَّثَهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم رَخَّصَ فِي الْعَرِيَّةِ يَأْخُذُهَا أَهْلُ الْبَيْتِ بِخَرْصِهَا تَمْرًا يَأْكُلُونَهَا رُطَبًا .
Zayd ibn Sobit (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ ariyaga ruxsat berdilar: uy egalari uni oʻz chamasiga (oʻlchovicha) quruq xurmoga olib, yangi (yosh) xurmo holida yeyishadi.Зайд ибн Собит (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ арияга рухсат бердилар: уй эгалари уни ўз чамасига (ўлчовича) қуруқ хурмога олиб, янги (ёш) хурмо ҳолида ейишади.
وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ رُمْحِ بْنِ الْمُهَاجِرِ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ نَافِعٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، حَدَّثَنِي زَيْدُ بْنُ ثَابِتٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم رَخَّصَ فِي بَيْعِ الْعَرِيَّةِ بِخَرْصِهَا تَمْرًا . قَالَ يَحْيَى الْعَرِيَّةُ أَنْ يَشْتَرِيَ الرَّجُلُ ثَمَرَ النَّخَلاَتِ لِطَعَامِ أَهْلِهِ رُطَبًا بِخَرْصِهَا تَمْرًا .
Zayd ibn Sobit (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ ariyani oʻz chamasiga (oʻlchovicha) quruq xurmoga sotishga ruxsat berdilar. Yahyo dedi: Ariya — bir kishining oʻz oilasiga (yosh) yegulik boʻlsin deb, daraxtlardagi yangi xurmolarni oʻz chamasiga (oʻlchovicha) quruq xurmoga sotib olishidir.Зайд ибн Собит (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ арияни ўз чамасига (ўлчовича) қуруқ хурмога сотишга рухсат бердилар. Яҳё деди: Ария — бир кишининг ўз оиласига (ёш) егулик бўлсин деб, дарахтлардаги янги хурмоларни ўз чамасига (ўлчовича) қуруқ хурмога сотиб олишидир.
وَحَدَّثَنَا ابْنُ نُمَيْرٍ، حَدَّثَنَا أَبِي، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ، حَدَّثَنِي نَافِعٌ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم رَخَّصَ فِي الْعَرَايَا أَنْ تُبَاعَ بِخَرْصِهَا كَيْلاً .
Zayd ibn Sobit (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ aroyoni oʻz chamasiga oʻlchov bilan sotishga ruxsat berdilar.Зайд ибн Собит (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ ароёни ўз чамасига ўлчов билан сотишга рухсат бердилар.
وَحَدَّثَنَا عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ شُعَيْبِ بْنِ اللَّيْثِ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي، عَنْ جَدِّي، حَدَّثَنِي عُقَيْلُ بْنُ خَالِدٍ، قَالَ قَالَ ابْنُ شِهَابٍ أَخْبَرَنِي عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ أَبِي بَكْرِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَارِثِ بْنِ هِشَامٍ، أَنَّ خَارِجَةَ بْنَ زَيْدٍ الأَنْصَارِيَّ، أَخْبَرَهُ أَنَّ أَبَاهُ زَيْدَ بْنَ ثَابِتٍ قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " الْوُضُوءُ مِمَّا مَسَّتِ النَّارُ "
Zayd ibn Sobit (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Rasululloh ﷺ ning: «Olovga tekkan narsa (yeyilgani)dan tahorat (qilinadi)», deganlarini eshitdim.Зайд ибн Собит (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Расулуллоҳ ﷺ нинг: «Оловга теккан нарса (ейилгани)дан таҳорат (қилинади)», деганларини эшитдим.
حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُعَاذٍ الْعَنْبَرِيُّ، حَدَّثَنَا أَبِي، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ عَدِيٍّ، - وَهُوَ
ابْنُ ثَابِتٍ - قَالَ سَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ يَزِيدَ، يُحَدِّثُ عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله
عليه وسلم خَرَجَ إِلَى أُحُدٍ فَرَجَعَ نَاسٌ مِمَّنْ كَانَ مَعَهُ فَكَانَ أَصْحَابُ النَّبِيِّ صلى الله عليه
وسلم فِيهِمْ فِرْقَتَيْنِ قَالَ بَعْضُهُمْ نَقْتُلُهُمْ . وَقَالَ بَعْضُهُمْ لاَ . فَنَزَلَتْ { فَمَا لَكُمْ فِي الْمُنَافِقِينَ
فِئَتَيْنِ}
Zayd ibn Sobit (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Nabiy ﷺ Uhudga (jang uchun) chiqdilar. Soʻng u zot bilan birga boʻlganlardan baʼzi odamlar (orqaga) qaytib ketdilar. Shunda Nabiy ﷺ ning sahobalari ular toʻgʻrisida ikki firqaga boʻlinib qoldilar. Baʼzilari: ‹Ularni oʻldiramiz›, dedilar, baʼzilari esa: ‹Yoʻq›, dedilar. Shunda: {Sizlarga ne boʻldiki, munofiqlar haqida ikki guruh boʻlib qoldingiz?} (oyati) nozil boʻldi».Зайд ибн Собит (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Набий ﷺ Уҳудга (жанг учун) чиқдилар. Сўнг у зот билан бирга бўлганлардан баъзи одамлар (орқага) қайтиб кетдилар. Шунда Набий ﷺ нинг саҳобалари улар тўғрисида икки фирқага бўлиниб қолдилар. Баъзилари: ‹Уларни ўлдирамиз›, дедилар, баъзилари эса: ‹Йўқ›, дедилар. Шунда: {Сизларга не бўлдики, мунофиқлар ҳақида икки гуруҳ бўлиб қолдингиз?} (ояти) нозил бўлди».
وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا سَالِمٌ أَبُو النَّضْرِ، مَوْلَى عُمَرَ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ عَنْ بُسْرِ بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ، قَالَ احْتَجَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حُجَيْرَةً بِخَصَفَةٍ أَوْ حَصِيرٍ فَخَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُصَلِّي فِيهَا - قَالَ - فَتَتَبَّعَ إِلَيْهِ رِجَالٌ وَجَاءُوا يُصَلُّونَ بِصَلاَتِهِ - قَالَ - ثُمَّ جَاءُوا لَيْلَةً فَحَضَرُوا وَأَبْطَأَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْهُمْ - قَالَ - فَلَمْ يَخْرُجْ إِلَيْهِمْ فَرَفَعُوا أَصْوَاتَهُمْ وَحَصَبُوا الْبَابَ فَخَرَجَ إِلَيْهِمْ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مُغْضَبًا فَقَالَ لَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " مَا زَالَ بِكُمْ صَنِيعُكُمْ حَتَّى ظَنَنْتُ أَنَّهُ سَيُكْتَبُ عَلَيْكُمْ فَعَلَيْكُمْ بِالصَّلاَةِ فِي بُيُوتِكُمْ فَإِنَّ خَيْرَ صَلاَةِ الْمَرْءِ فِي بَيْتِهِ إِلاَّ الصَّلاَةَ الْمَكْتُوبَةَ " .
Zayd ibn Sobit (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ xurmo bargi yoki boʻyradan kichik bir hujra ajratdilar, soʻng Rasululloh ﷺ unda namoz oʻqigani chiqdilar. Bir qancha kishilar u zotning izidan ergashib, kelib u zotning namoziga (ergashib) namoz oʻqiy boshlashdi. Soʻngra ular bir kechasi kelib (yana) hozir boʻlishdi, Rasululloh ﷺ esa ularning oldiga chiqishni kechiktirdilar. U zot ularning oldiga chiqmadilar. Shunda ular ovozlarini koʻtarishdi va eshikni tosh otib (taqillatishdi). Bas Rasululloh ﷺ ularning oldiga gʻazablangan holda chiqdilar va Rasululloh ﷺ ularga: «Sizlarning bu qilmishingiz shu darajaga yetdiki, hatto men bu (namoz) sizlarga farz qilib qoʻyilsa kerak, deb oʻyladim. Bas uylaringizda namoz oʻqishni lozim tutinglar, chunki kishining eng yaxshi namozi — farz namozdan boshqasi — uning uyida oʻqigan namozidir», — dedilar.Зайд ибн Собит (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ хурмо барги ёки бўйрадан кичик бир ҳужра ажратдилар, сўнг Расулуллоҳ ﷺ унда намоз ўқигани чиқдилар. Бир қанча кишилар у зотнинг изидан эргашиб, келиб у зотнинг намозига (эргашиб) намоз ўқий бошлашди. Сўнгра улар бир кечаси келиб (яна) ҳозир бўлишди, Расулуллоҳ ﷺ эса уларнинг олдига чиқишни кечиктирдилар. У зот уларнинг олдига чиқмадилар. Шунда улар овозларини кўтаришди ва эшикни тош отиб (тақиллатишди). Бас Расулуллоҳ ﷺ уларнинг олдига ғазабланган ҳолда чиқдилар ва Расулуллоҳ ﷺ уларга: «Сизларнинг бу қилмишингиз шу даражага етдики, ҳатто мен бу (намоз) сизларга фарз қилиб қўйилса керак, деб ўйладим. Бас уйларингизда намоз ўқишни лозим тутинглар, чунки кишининг энг яхши намози — фарз намоздан бошқаси — унинг уйида ўқиган намозидир», — дедилар.
وَحَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ حَاتِمٍ، حَدَّثَنَا بَهْزٌ، حَدَّثَنَا وُهَيْبٌ، حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ عُقْبَةَ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا النَّضْرِ، عَنْ بُسْرِ بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم اتَّخَذَ حُجْرَةً فِي الْمَسْجِدِ مِنْ حَصِيرٍ فَصَلَّى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِيهَا لَيَالِيَ حَتَّى اجْتَمَعَ إِلَيْهِ نَاسٌ . فَذَكَرَ نَحْوَهُ وَزَادَ فِيهِ " وَلَوْ كُتِبَ عَلَيْكُمْ مَا قُمْتُمْ بِهِ " .
Zayd ibn Sobit (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ masjidda boʻyradan bir hujra qildilar, soʻng Rasululloh ﷺ unda bir necha kecha namoz oʻqidilar, hatto u zotning huzuriga kishilar yigʻildi. Soʻng (roviy) shunga oʻxshash (hadisni) zikr qildi va unga shuni ziyoda qildi: «Agar bu (namoz) sizlarga farz qilinganida, uni ado eta olmas edingiz», (— dedilar).Зайд ибн Собит (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ масжидда бўйрадан бир ҳужра қилдилар, сўнг Расулуллоҳ ﷺ унда бир неча кеча намоз ўқидилар, ҳатто у зотнинг ҳузурига кишилар йиғилди. Сўнг (ровий) шунга ўхшаш (ҳадисни) зикр қилди ва унга шуни зиёда қилди: «Агар бу (намоз) сизларга фарз қилинганида, уни адо эта олмас эдингиз», (— дедилар).
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَعِيدِ بْنِ أَبِي هِنْدٍ، عَنْ سَالِمٍ أَبِي النَّضْرِ، عَنْ بُسْرِ بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " أَفْضَلُ صَلاَتِكُمْ فِي بُيُوتِكُمْ إِلاَّ الْمَكْتُوبَةَ " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ وَجَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ وَأَبِي سَعِيدٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَابْنِ عُمَرَ وَعَائِشَةَ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَعْدٍ وَزَيْدِ بْنِ خَالِدٍ الْجُهَنِيِّ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ . وَقَدِ اخْتَلَفَ النَّاسُ فِي رِوَايَةِ هَذَا الْحَدِيثِ فَرَوَاهُ مُوسَى بْنُ عُقْبَةَ وَإِبْرَاهِيمُ بْنُ أَبِي النَّضْرِ عَنْ أَبِي النَّضْرِ مَرْفُوعًا وَرَوَاهُ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ عَنْ أَبِي النَّضْرِ وَلَمْ يَرْفَعْهُ وَأَوْقَفَهُ بَعْضُهُمْ وَالْحَدِيثُ الْمَرْفُوعُ أَصَحُّ .
Muhammad ibn Bashshor bizga aytib berdi: Muhammad ibn Jaʼfar bizga aytib berdi: Abdulloh ibn Said ibn Abu Hind bizga Solim Abu Nazrdan, u Busr ibn Saiddan, u Zayd ibn Sobit (roziyallohu anhu)dan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qildi. U zot: «Eng afzal namozingiz — uylaringizdagi (nafl) namozdir, farz (namoz)dan boshqasi», dedilar. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Umar ibn al-Xattob, Jobir ibn Abdulloh, Abu Said, Abu Hurayra, Ibn Umar, Oisha, Abdulloh ibn Saʼd va Zayd ibn Xolid al-Juhaniydan ham (rivoyatlar bor). Abu Iso aytdi: Zayd ibn Sobitning hadisi hasan hadisdir. Odamlar bu hadisni rivoyat qilishda ixtilof qilganlar: uni Muso ibn Uqba va Ibrohim ibn Abu Nazr Abu Nazrdan marfuʼ (Nabiyga ulangan) holda rivoyat qilgan, Molik ibn Anas esa Abu Nazrdan uni marfuʼ qilmay rivoyat qilgan; baʼzilari uni mavquf (sahobaga toʻxtatib) qilgan. Marfuʼ hadis esa eng sahihroqdir.Муҳаммад ибн Башшор бизга айтиб берди: Муҳаммад ибн Жаъфар бизга айтиб берди: Абдуллоҳ ибн Саид ибн Абу Ҳинд бизга Солим Абу Назрдан, у Буср ибн Саиддан, у Зайд ибн Собит (розияллоҳу анҳу)дан, у Набий ﷺдан ривоят қилди. У зот: «Энг афзал намозингиз — уйларингиздаги (нафл) намоздир, фарз (намоз)дан бошқаси», дедилар. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Умар ибн ал-Хаттоб, Жобир ибн Абдуллоҳ, Абу Саид, Абу Ҳурайра, Ибн Умар, Оиша, Абдуллоҳ ибн Саъд ва Зайд ибн Холид ал-Жуҳанийдан ҳам (ривоятлар бор). Абу Исо айтди: Зайд ибн Собитнинг ҳадиси ҳасан ҳадисдир. Одамлар бу ҳадисни ривоят қилишда ихтилоф қилганлар: уни Мусо ибн Уқба ва Иброҳим ибн Абу Назр Абу Назрдан марфуъ (Набийга уланган) ҳолда ривоят қилган, Молик ибн Анас эса Абу Назрдан уни марфуъ қилмай ривоят қилган; баъзилари уни мавқуф (саҳобага тўхтатиб) қилган. Марфуъ ҳадис эса энг саҳиҳроқдир.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ الْحَارِثِ، عَنْ عَنْبَسَةَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ زَاذَانَ، عَنْ أُمِّ سَعْدٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ، قَالَ دَخَلْتُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَبَيْنَ يَدَيْهِ كَاتِبٌ فَسَمِعْتُهُ يَقُولُ " ضَعِ الْقَلَمَ عَلَى أُذُنِكَ فَإِنَّهُ أَذْكَرُ لِلْمُمْلِي " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ وَهُوَ إِسْنَادٌ ضَعِيفٌ . وَعَنْبَسَةُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ وَمُحَمَّدُ بْنُ زَاذَانَ يُضَعَّفَانِ فِي الْحَدِيثِ .
Zayd ibn Sobit (roziyallohu anhu) aytadi: Men Rasululloh ﷺning huzurlariga kirdim, u zotning oldilarida bir kotib bor edi. Men u zotning: «Qalamni qulogʻingga qoʻy, chunki bu yozdiruvchi(ning soʻzini) yodda saqlashga koʻproq (yordam) beradi», deyayotganlarini eshitdim. Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir, biz uni faqat shu yoʻl bilan bilamiz, uning isnodi zaifdir. Anbasa ibn Abdurahmon va Muhammad ibn Zazon hadisda zaif sanaladilar.Зайд ибн Собит (розияллоҳу анҳу) айтади: Мен Расулуллоҳ ﷺнинг ҳузурларига кирдим, у зотнинг олдиларида бир котиб бор эди. Мен у зотнинг: «Қаламни қулоғингга қўй, чунки бу ёздирувчи(нинг сўзини) ёдда сақлашга кўпроқ (ёрдам) беради», деяётганларини эшитдим. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир, биз уни фақат шу йўл билан биламиз, унинг исноди заифдир. Анбаса ибн Абдураҳмон ва Муҳаммад ибн Зазон ҳадисда заиф саналадилар.
حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ أَبِي الزِّنَادِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ خَارِجَةَ بْنِ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ، عَنْ أَبِيهِ، زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ قَالَ أَمَرَنِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ أَتَعَلَّمَ لَهُ كَلِمَاتِ كِتَابِ يَهُودَ . قَالَ " إِنِّي وَاللَّهِ مَا آمَنُ يَهُودَ عَلَى كِتَابٍ " . قَالَ فَمَا مَرَّ بِي نِصْفُ شَهْرٍ حَتَّى تَعَلَّمْتُهُ لَهُ قَالَ فَلَمَّا تَعَلَّمْتُهُ كَانَ إِذَا كَتَبَ إِلَى يَهُودَ كَتَبْتُ إِلَيْهِمْ وَإِذَا كَتَبُوا إِلَيْهِ قَرَأْتُ لَهُ كِتَابَهُمْ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَقَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ هَذَا الْوَجْهِ عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ رَوَاهُ الأَعْمَشُ عَنْ ثَابِتِ بْنِ عُبَيْدٍ الأَنْصَارِيِّ عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ قَالَ أَمَرَنِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ أَتَعَلَّمَ السُّرْيَانِيَّةَ .
Zayd ibn Sobit (roziyallohu anhu) aytadi: Rasululloh ﷺ menga oʻzlari uchun yahudiylar yozuvining soʻzlarini oʻrganishimni buyurdilar. U zot: «Allohga qasamki, men yahudiylarga (oʻz) maktubim xususida ishonmayman», dedilar. (Zayd) aytdi: Yarim oy oʻtmasdanoq men uni u zot uchun oʻrganib oldim. Uni oʻrganganimdan keyin u zot yahudiylarga (xat) yozsalar, men ularga yozar, ular u zotga yozsalar, men ularning xatini u zotga oʻqib berardim. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. U Zayd ibn Sobitdan boshqa yoʻl bilan ham rivoyat qilingan. Uni Aʼmash Sobit ibn Ubayd al-Ansoriydan, u Zayd ibn Sobitdan rivoyat qilgan. (Zayd) aytdi: Rasululloh ﷺ menga suryoniy tilini oʻrganishimni buyurdilar.Зайд ибн Собит (розияллоҳу анҳу) айтади: Расулуллоҳ ﷺ менга ўзлари учун яҳудийлар ёзувининг сўзларини ўрганишимни буюрдилар. У зот: «Аллоҳга қасамки, мен яҳудийларга (ўз) мактубим хусусида ишонмайман», дедилар. (Зайд) айтди: Ярим ой ўтмасданоқ мен уни у зот учун ўрганиб олдим. Уни ўрганганимдан кейин у зот яҳудийларга (хат) ёзсалар, мен уларга ёзар, улар у зотга ёзсалар, мен уларнинг хатини у зотга ўқиб берардим. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. У Зайд ибн Собитдан бошқа йўл билан ҳам ривоят қилинган. Уни Аъмаш Собит ибн Убайд ал-Ансорийдан, у Зайд ибн Собитдан ривоят қилган. (Зайд) айтди: Расулуллоҳ ﷺ менга сурёний тилини ўрганишимни буюрдилар.
حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ خَلَفٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عَدِيٍّ، عَنْ هِشَامِ بْنِ حَسَّانَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِيرِينَ، عَنْ كَثِيرِ بْنِ أَفْلَحَ، عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ، رضى الله عنه قَالَ أُمِرْنَا أَنْ نُسَبِّحَ دُبُرَ كُلِّ صَلاَةٍ ثَلاَثًا وَثَلاَثِينَ وَنَحْمَدَهُ ثَلاَثًا وَثَلاَثِينَ وَنُكَبِّرَهُ أَرْبَعًا وَثَلاَثِينَ . قَالَ فَرَأَى رَجُلٌ مِنَ الأَنْصَارِ فِي الْمَنَامِ فَقَالَ أَمَرَكُمْ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ تُسَبِّحُوا فِي دُبُرِ كُلِّ صَلاَةٍ ثَلاَثًا وَثَلاَثِينَ وَتَحْمَدُوا اللَّهَ ثَلاَثًا وَثَلاَثِينَ وَتُكَبِّرُوا أَرْبَعًا وَثَلاَثِينَ قَالَ نَعَمْ . قَالَ فَاجْعَلُوا خَمْسًا وَعِشْرِينَ وَاجْعَلُوا التَّهْلِيلَ مَعَهُنَّ فَغَدَا عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَحَدَّثَهُ فَقَالَ " افْعَلُوا " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ .
Zayd ibn Sobit (roziyallohu anhu) aytdi: Biz har namozning ortidan oʻttiz uch marta tasbih, oʻttiz uch marta hamd va oʻttiz toʻrt marta takbir aytishga buyurilgan edik. Soʻng ansorlardan bir kishi tushida (kimnidir) koʻrdi, u (tushidagi kishi): «Rasululloh ﷺ sizlarni har namozning ortidan oʻttiz uch marta tasbih, oʻttiz uch marta Allohga hamd va oʻttiz toʻrt marta takbir aytishga buyurdimi?» dedi. U: «Ha», dedi. (Tushdagi kishi): «Ularni yigirma beshtadan qilinglar va ular bilan birga tahlilni (La ilaha illalloh) ham qoʻshinglar», dedi. Ertasi kuni u Paygʻambar ﷺning oldilariga borib, (tushni) soʻzlab berdi. Shunda u zot: «Shunday qilinglar», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis sahihdir.Зайд ибн Собит (розияллоҳу анҳу) айтди: Биз ҳар намознинг ортидан ўттиз уч марта тасбиҳ, ўттиз уч марта ҳамд ва ўттиз тўрт марта такбир айтишга буюрилган эдик. Сўнг ансорлардан бир киши тушида (кимнидир) кўрди, у (тушидаги киши): «Расулуллоҳ ﷺ сизларни ҳар намознинг ортидан ўттиз уч марта тасбиҳ, ўттиз уч марта Аллоҳга ҳамд ва ўттиз тўрт марта такбир айтишга буюрдими?» деди. У: «Ҳа», деди. (Тушдаги киши): «Уларни йигирма бештадан қилинглар ва улар билан бирга таҳлилни (Ла илаҳа иллаллоҳ) ҳам қўшинглар», деди. Эртаси куни у Пайғамбар ﷺнинг олдиларига бориб, (тушни) сўзлаб берди. Шунда у зот: «Шундай қилинглар», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي زِيَادٍ الْقَطَوَانِيُّ، وَغَيْرُ، وَاحِدٍ، قَالُوا حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ الطَّيَالِسِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا عِمْرَانُ الْقَطَّانُ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم نَظَرَ قِبَلَ الْيَمَنِ فَقَالَ " اللَّهُمَّ أَقْبِلْ بِقُلُوبِهِمْ وَبَارِكْ لَنَا فِي صَاعِنَا وَمُدِّنَا " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ مِنْ حَدِيثِ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ عِمْرَانَ الْقَطَّانِ .
Zayd ibn Sobit (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Paygʻambar ﷺ Yaman tomonga qarab: «Ey Alloh, ularning qalblarini (Islomga) burgin va bizga soʼimizda hamda muddimizda baraka ato etgin», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahih gʻaribdir, biz uni Zayd ibn Sobitning hadisidan faqat Imron al-Qattonning hadisi orqaligina bilamiz.Зайд ибн Собит (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Пайғамбар ﷺ Яман томонга қараб: «Эй Аллоҳ, уларнинг қалбларини (Исломга) бургин ва бизга сўимизда ҳамда муддимизда барака ато этгин», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир, биз уни Зайд ибн Собитнинг ҳадисидан фақат Имрон ал-Қаттоннинг ҳадиси орқалигина биламиз.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، قَالَ حَدَّثَنَا وَهْبُ بْنُ جَرِيرٍ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبِي قَالَ، سَمِعْتُ يَحْيَى بْنَ أَيُّوبَ، يُحَدِّثُ عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي حَبِيبٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ شُمَاسَةَ، عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ، قَالَ كُنَّا عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نُؤَلِّفُ الْقُرْآنَ مِنَ الرِّقَاعِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " طُوبَى لِلشَّأْمِ " . فَقُلْنَا لأَىٍّ ذَلِكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ " لأَنَّ مَلاَئِكَةَ الرَّحْمَنِ بَاسِطَةٌ أَجْنِحَتَهَا عَلَيْهَا " . هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ إِنَّمَا نَعْرِفُهُ مِنْ حَدِيثِ يَحْيَى بْنِ أَيُّوبَ .
Zayd ibn Sobit (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Biz Rasululloh ﷺ huzurlarida teri parchalaridan Qurʼonni jamlab oʻtirardik. Shunda Rasululloh ﷺ: «Shomga tubo (xushxabar) boʻlsin!», dedilar. Biz: «Nima uchun, ey Rasululloh?», deb soʻradik. U zot: «Chunki Rahmonning farishtalari oʻz qanotlarini uning ustiga yoygandir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir, biz uni faqat Yahyo ibn Ayyub hadisidan bilamiz.Зайд ибн Собит (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Биз Расулуллоҳ ﷺ ҳузурларида тери парчаларидан Қуръонни жамлаб ўтирардик. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Шомга тубо (хушхабар) бўлсин!», дедилар. Биз: «Нима учун, эй Расулуллоҳ?», деб сўрадик. У зот: «Чунки Раҳмоннинг фаришталари ўз қанотларини унинг устига ёйгандир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир, биз уни фақат Яҳё ибн Айюб ҳадисидан биламиз.
حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ مُوسَى، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنِ ابْنِ أَبِي ذِئْبٍ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ قُسَيْطٍ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ، قَالَ قَرَأْتُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم النَّجْمَ فَلَمْ يَسْجُدْ فِيهَا . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَتَأَوَّلَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ هَذَا الْحَدِيثَ فَقَالَ إِنَّمَا تَرَكَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم السُّجُودَ لأَنَّ زَيْدَ بْنَ ثَابِتٍ حِينَ قَرَأَ فَلَمْ يَسْجُدْ لَمْ يَسْجُدِ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم . وَقَالُوا السَّجْدَةُ وَاجِبَةٌ عَلَى مَنْ سَمِعَهَا فَلَمْ يُرَخِّصُوا فِي تَرْكِهَا . وَقَالُوا إِنْ سَمِعَ الرَّجُلُ وَهُوَ عَلَى غَيْرِ وُضُوءٍ فَإِذَا تَوَضَّأَ سَجَدَ . وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَأَهْلِ الْكُوفَةِ وَبِهِ يَقُولُ إِسْحَاقُ . وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِنَّمَا السَّجْدَةُ عَلَى مَنْ أَرَادَ أَنْ يَسْجُدَ فِيهَا وَالْتَمَسَ فَضْلَهَا وَرَخَّصُوا فِي تَرْكِهَا إِنْ أَرَادَ ذَلِكَ . وَاحْتَجُّوا بِالْحَدِيثِ الْمَرْفُوعِ حَدِيثِ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ حَيْثُ قَالَ قَرَأْتُ عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم النَّجْمَ فَلَمْ يَسْجُدْ فِيهَا . فَقَالُوا لَوْ كَانَتِ السَّجْدَةُ وَاجِبَةً لَمْ يَتْرُكِ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم زَيْدًا حَتَّى كَانَ يَسْجُدُ وَيَسْجُدُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم . وَاحْتَجُّوا بِحَدِيثِ عُمَرَ أَنَّهُ قَرَأَ سَجْدَةً عَلَى الْمِنْبَرِ فَنَزَلَ فَسَجَدَ ثُمَّ قَرَأَهَا فِي الْجُمُعَةِ الثَّانِيَةِ فَتَهَيَّأَ النَّاسُ لِلسُّجُودِ فَقَالَ إِنَّهَا لَمْ تُكْتَبْ عَلَيْنَا إِلاَّ أَنْ نَشَاءَ . فَلَمْ يَسْجُدْ وَلَمْ يَسْجُدُوا . فَذَهَبَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِلَى هَذَا . وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ .
Zayd ibn Sobit (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Rasululloh ﷺ huzurlarida Najm surasini oʻqidim, ammo u zot unda sajda qilmadilar. Abu Iso aytdi: Zayd ibn Sobitning hadisi hasan sahihdir. Baʼzi ahli ilm bu hadisni shunday taʼvil qilib: «Nabiy ﷺ sajdani faqat Zayd ibn Sobit oʻqiganida sajda qilmagani uchun tark etdilar, shuning uchun Nabiy ﷺ ham sajda qilmadilar», deyishgan. Ular: «Sajdani eshitgan kishiga sajda vojibdir», deb uni tark etishga ruxsat berishmagan. Ular: «Agar kishi tahoratsiz holda eshitsa, tahorat qilganidan soʻng sajda qiladi», deyishgan. Bu Sufyon Savriy va kufaliklarning soʻzidir, Ishoq ham shuni aytadi. Baʼzi ahli ilm esa: «Sajda faqat unda sajda qilishni istab, uning fazilatini koʻzlagan kishiga (lozim)», deyishib, istasa uni tark etishga ruxsat berishgan. Ular Zayd ibn Sobitning marfuʼ hadisini — uning «Nabiy ﷺ huzurlarida Najm surasini oʻqidim, ammo u zot unda sajda qilmadilar» degan soʻzini — dalil qilib keltirishgan va: «Agar sajda vojib boʻlganida, Nabiy ﷺ Zaydni sajda qilmasdan, oʻzlari ham sajda qilmasdan qoldirmas edilar», deyishgan. Yana ular Umarning hadisini — u minbar ustida sajda (oyatini) oʻqib, tushib sajda qilgani, soʻng ikkinchi jumʼada uni oʻqiganida odamlar sajdaga hozirlanishgani, u esa: «Bu bizga, agar xohlasak (qilishimizdan boshqa holatda), farz qilinmagan», deb sajda qilmagani va ular ham sajda qilishmaganini dalil qilib keltirishgan. Baʼzi ahli ilm shu (soʻz)ga moyil boʻlgan. Bu Shofeʼiy va Ahmadning soʻzidir.Зайд ибн Собит (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Расулуллоҳ ﷺ ҳузурларида Нажм сурасини ўқидим, аммо у зот унда сажда қилмадилар. Абу Исо айтди: Зайд ибн Собитнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Баъзи аҳли илм бу ҳадисни шундай таъвил қилиб: «Набий ﷺ саждани фақат Зайд ибн Собит ўқиганида сажда қилмагани учун тарк этдилар, шунинг учун Набий ﷺ ҳам сажда қилмадилар», дейишган. Улар: «Саждани эшитган кишига сажда вожибдир», деб уни тарк этишга рухсат беришмаган. Улар: «Агар киши таҳоратсиз ҳолда эшитса, таҳорат қилганидан сўнг сажда қилади», дейишган. Бу Суфён Саврий ва куфаликларнинг сўзидир, Ишоқ ҳам шуни айтади. Баъзи аҳли илм эса: «Сажда фақат унда сажда қилишни истаб, унинг фазилатини кўзлаган кишига (лозим)», дейишиб, истаса уни тарк этишга рухсат беришган. Улар Зайд ибн Собитнинг марфуъ ҳадисини — унинг «Набий ﷺ ҳузурларида Нажм сурасини ўқидим, аммо у зот унда сажда қилмадилар» деган сўзини — далил қилиб келтиришган ва: «Агар сажда вожиб бўлганида, Набий ﷺ Зайдни сажда қилмасдан, ўзлари ҳам сажда қилмасдан қолдирмас эдилар», дейишган. Яна улар Умарнинг ҳадисини — у минбар устида сажда (оятини) ўқиб, тушиб сажда қилгани, сўнг иккинчи жумъада уни ўқиганида одамлар саждага ҳозирланишгани, у эса: «Бу бизга, агар хоҳласак (қилишимиздан бошқа ҳолатда), фарз қилинмаган», деб сажда қилмагани ва улар ҳам сажда қилишмаганини далил қилиб келтиришган. Баъзи аҳли илм шу (сўз)га мойил бўлган. Бу Шофеъий ва Аҳмаднинг сўзидир.
حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي زِيَادٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يَعْقُوبَ الْمَدَنِيُّ، عَنِ ابْنِ أَبِي الزِّنَادِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ خَارِجَةَ بْنِ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّهُ رَأَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم تَجَرَّدَ لإِهْلاَلِهِ وَاغْتَسَلَ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ . وَقَدِ اسْتَحَبَّ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ الاِغْتِسَالَ عِنْدَ الإِحْرَامِ وَبِهِ يَقُولُ الشَّافِعِيُّ .
Zayd ibn Sobit (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, u Nabiy ﷺ ihlollari uchun (kiyimlaridan) xoli boʻlib, gʻusl qilganlarini koʻrgan. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir. Ilm ahlidan bir guruhi ihrom paytida gʻusl qilishni mustahab koʻrganlar, shuni Shofiiy ham aytadi.Зайд ибн Собит (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, у Набий ﷺ иҳлоллари учун (кийимларидан) холи бўлиб, ғусл қилганларини кўрган. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Илм аҳлидан бир гуруҳи иҳром пайтида ғусл қилишни мустаҳаб кўрганлар, шуни Шофиий ҳам айтади.
حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ أَبِي الزِّنَادِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ خَارِجَةَ بْنِ زَيْدٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ، قَالَ : كُنْتُ إِلَى جَنْبِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَغَشِيَتْهُ السَّكِينَةُ فَوَقَعَتْ فَخِذُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى فَخِذِي، فَمَا وَجَدْتُ ثِقَلَ شَىْءٍ أَثْقَلَ مِنْ فَخِذِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ سُرِّيَ عَنْهُ فَقَالَ : " اكْتُبْ " . فَكَتَبْتُ فِي كَتِفٍ : لاَ يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ . إِلَى آخِرِ الآيَةِ، فَقَامَ ابْنُ أُمِّ مَكْتُومٍ - وَكَانَ رَجُلاً أَعْمَى - لَمَّا سَمِعَ فَضِيلَةَ الْمُجَاهِدِينَ فَقَالَ : يَا رَسُولَ اللَّهِ فَكَيْفَ بِمَنْ لاَ يَسْتَطِيعُ الْجِهَادَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فَلَمَّا قَضَى كَلاَمَهُ غَشِيَتْ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم السَّكِينَةُ فَوَقَعَتْ فَخِذُهُ عَلَى فَخِذِي وَوَجَدْتُ مِنْ ثِقَلِهَا فِي الْمَرَّةِ الثَّانِيَةِ كَمَا وَجَدْتُ فِي الْمَرَّةِ الأُولَى ثُمَّ سُرِّيَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ : " اقْرَأْ يَا زَيْدُ " . فَقَرَأْتُ { لاَ يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ } فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم { غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ } الآيَةَ كُلَّهَا . قَالَ زَيْدٌ : فَأَنْزَلَهَا اللَّهُ وَحْدَهَا فَأَلْحَقْتُهَا، وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لَكَأَنِّي أَنْظُرُ إِلَى مُلْحَقِهَا عِنْدَ صَدْعٍ فِي كَتِفٍ .
Zayd ibn Sobit (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Rasululloh ﷺning yonlarida edim. U zotni vahy (sakinasi) qopladi va Rasululloh ﷺning sonlari mening sonimning ustiga tushdi. Men Rasululloh ﷺning sonlaridan ogʻirroq biron narsaning ogʻirligini sezmaganman. Soʻng u zotdan (vahy holati) koʻtarildi-da: «Yozgin», dedilar. Men kurak suyagiga: {Moʻminlardan (uzrli boʻlmay) oʻtirib qoluvchilar bilan Alloh yoʻlida jihod qiluvchilar barobar emas} oyatining oxirigacha yozdim. Mujohidlarning fazlini eshitgan Ibn Ummi Maktum — u koʻzi ojiz kishi edi — oʻrnidan turib: «Ey Allohning Rasuli, moʻminlardan jihodga qodir boʻlmaganlarning holi nima boʻladi?» dedi. U gapini tugatishi bilan Rasululloh ﷺni (yana vahy sakinasi) qopladi va sonlari mening sonimning ustiga tushdi. Men ikkinchi martada ham uning ogʻirligini xuddi birinchi martadagidek sezdim. Soʻng Rasululloh ﷺdan (vahy holati) koʻtarildi-da: «Oʻqigin, ey Zayd», dedilar. Men: {Moʻminlardan (uzrli boʻlmay) oʻtirib qoluvchilar barobar emas} deb oʻqidim. Shunda Rasululloh ﷺ: {uzrlilardan boshqa} (Niso 95) — deya oyatni toʻliq (aytdilar). Zayd dedi: «Alloh uni (mana shu jumlani) yolgʻiz oʻzini nozil qildi, men esa uni (oyatga) qoʻshdim. Jonim qoʻlida boʻlgan Zot bilan ont ichamanki, men uni qoʻshgan joyini — kurak suyagidagi yoriqning oldida — hamon koʻrib turgandekman».Зайд ибн Собит (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Расулуллоҳ ﷺнинг ёнларида эдим. У зотни ваҳй (сакинаси) қоплади ва Расулуллоҳ ﷺнинг сонлари менинг сонимнинг устига тушди. Мен Расулуллоҳ ﷺнинг сонларидан оғирроқ бирон нарсанинг оғирлигини сезмаганман. Сўнг у зотдан (ваҳй ҳолати) кўтарилди-да: «Ёзгин», дедилар. Мен курак суягига: {Мўминлардан (узрли бўлмай) ўтириб қолувчилар билан Аллоҳ йўлида жиҳод қилувчилар баробар эмас} оятининг охиригача ёздим. Мужоҳидларнинг фазлини эшитган Ибн Умми Мактум — у кўзи ожиз киши эди — ўрнидан туриб: «Эй Аллоҳнинг Расули, мўминлардан жиҳодга қодир бўлмаганларнинг ҳоли нима бўлади?» деди. У гапини тугатиши билан Расулуллоҳ ﷺни (яна ваҳй сакинаси) қоплади ва сонлари менинг сонимнинг устига тушди. Мен иккинчи мартада ҳам унинг оғирлигини худди биринчи мартадагидек сездим. Сўнг Расулуллоҳ ﷺдан (ваҳй ҳолати) кўтарилди-да: «Ўқигин, эй Зайд», дедилар. Мен: {Мўминлардан (узрли бўлмай) ўтириб қолувчилар баробар эмас} деб ўқидим. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: {узрлилардан бошқа} (Нисо 95) — дея оятни тўлиқ (айтдилар). Зайд деди: «Аллоҳ уни (мана шу жумлани) ёлғиз ўзини нозил қилди, мен эса уни (оятга) қўшдим. Жоним қўлида бўлган Зот билан онт ичаманки, мен уни қўшган жойини — курак суягидаги ёриқнинг олдида — ҳамон кўриб тургандекман».
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، حَدَّثَنِي عَمْرُو بْنُ أَبِي حَكِيمٍ، قَالَ سَمِعْتُ الزِّبْرِقَانَ، يُحَدِّثُ عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ، قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُصَلِّي الظُّهْرَ بِالْهَاجِرَةِ وَلَمْ يَكُنْ يُصَلِّي صَلاَةً أَشَدَّ عَلَى أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنْهَا فَنَزَلَتْ { حَافِظُوا عَلَى الصَّلَوَاتِ وَالصَّلاَةِ الْوُسْطَى } وَقَالَ " إِنَّ قَبْلَهَا صَلاَتَيْنِ وَبَعْدَهَا صَلاَتَيْنِ " .
Muhammad ibn Musanno bizga, Muhammad ibn Jaʼfar menga, Shuʼba bizga, Amr ibn Abu Hakiym menga aytib berib dedi: Men Zibriqonni Urva ibn Zubayrdan, u Zayd ibn Sobitdan rivoyat qilib aytayotganini eshitdim: Rasululloh ﷺ peshin namozini kunning qoq issigʻida oʻqir edilar, Rasululloh ﷺning sahobalariga undan ogʻirroq keladigan boshqa namoz yoʻq edi. Shunda {Namozlarni va oʻrtancha namozni saqlanglar} (oyati) nozil boʻldi. Va u (roviy): «Albatta, undan oldin ikki namoz, undan keyin ikki namoz bordir», dedi.Муҳаммад ибн Мусанно бизга, Муҳаммад ибн Жаъфар менга, Шуъба бизга, Амр ибн Абу Ҳакийм менга айтиб бериб деди: Мен Зибриқонни Урва ибн Зубайрдан, у Зайд ибн Собитдан ривоят қилиб айтаётганини эшитдим: Расулуллоҳ ﷺ пешин намозини куннинг қоқ иссиғида ўқир эдилар, Расулуллоҳ ﷺнинг саҳобаларига ундан оғирроқ келадиган бошқа намоз йўқ эди. Шунда {Намозларни ва ўртанча намозни сақланглар} (ояти) нозил бўлди. Ва у (ровий): «Албатта, ундан олдин икки намоз, ундан кейин икки намоз бордир», деди.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ صَالِحٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنِي سُلَيْمَانُ بْنُ بِلاَلٍ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ أَبِي النَّضْرِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ بُسْرِ بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " صَلاَةُ الْمَرْءِ فِي بَيْتِهِ أَفْضَلُ مِنْ صَلاَتِهِ فِي مَسْجِدِي هَذَا إِلاَّ الْمَكْتُوبَةَ " .
Zayd ibn Sobit (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Kishining oʻz uyida oʻqigan namozi — farzdan boshqasi — mening mana shu masjidimda oʻqigan namozidan afzaldir».Зайд ибн Собит (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Кишининг ўз уйида ўқиган намози — фарздан бошқаси — менинг мана шу масжидимда ўқиган намозидан афзалдир».
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ صَالِحٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنِي يُونُسُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، أَخْبَرَنِي خَارِجَةُ بْنُ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم رَخَّصَ فِي بَيْعِ الْعَرَايَا بِالتَّمْرِ وَالرُّطَبِ .
Zayd ibn Sobit (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ aroyo (daraxtdagi xurmo)ni quruq xurmoga va hoʻl xurmoga sotishga ruxsat berdilar.Зайд ибн Собит (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ ароё (дарахтдаги хурмо)ни қуруқ хурмога ва ҳўл хурмога сотишга рухсат бердилар.