حَدَّثَنَا يَحْيَى، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ عُقَيْلٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، حَدَّثَنِي سَعِيدُ بْنُ مَرْوَانَ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ أَبِي رِزْمَةَ، أَخْبَرَنَا أَبُو صَالِحٍ، سَلْمَوَيْهِ قَالَ حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ، عَنْ يُونُسَ بْنِ يَزِيدَ، قَالَ أَخْبَرَنِي ابْنُ شِهَابٍ، أَنَّ عُرْوَةَ بْنَ الزُّبَيْرِ، أَخْبَرَهُ أَنَّ عَائِشَةَ زَوْجَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَتْ كَانَ أَوَّلُ مَا بُدِئَ بِهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الرُّؤْيَا الصَّادِقَةُ فِي النَّوْمِ، فَكَانَ لاَ يَرَى رُؤْيَا إِلاَّ جَاءَتْ مِثْلَ فَلَقِ الصُّبْحِ، ثُمَّ حُبِّبَ إِلَيْهِ الْخَلاَءُ فَكَانَ يَلْحَقُ بِغَارِ حِرَاءٍ فَيَتَحَنَّثُ فِيهِ ـ قَالَ وَالتَّحَنُّثُ التَّعَبُّدُ ـ اللَّيَالِيَ ذَوَاتِ الْعَدَدِ قَبْلَ أَنْ يَرْجِعَ إِلَى أَهْلِهِ، وَيَتَزَوَّدُ لِذَلِكَ، ثُمَّ يَرْجِعُ إِلَى خَدِيجَةَ فَيَتَزَوَّدُ بِمِثْلِهَا، حَتَّى فَجِئَهُ الْحَقُّ وَهْوَ فِي غَارِ حِرَاءٍ فَجَاءَهُ الْمَلَكُ فَقَالَ اقْرَأْ. فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " مَا أَنَا بِقَارِئٍ ". قَالَ " فَأَخَذَنِي فَغَطَّنِي حَتَّى بَلَغَ مِنِّي الْجُهْدُ ثُمَّ أَرْسَلَنِي. فَقَالَ اقْرَأْ. قُلْتُ مَا أَنَا بِقَارِئٍ. فَأَخَذَنِي فَغَطَّنِي الثَّانِيِةَ حَتَّى بَلَغَ مِنِّي الْجُهْدُ، ثُمَّ أَرْسَلَنِي. فَقَالَ اقْرَأْ. قُلْتُ مَا أَنَا بِقَارِئٍ. فَأَخَذَنِي فَغَطَّنِي الثَّالِثَةَ حَتَّى بَلَغَ مِنِّي الْجُهْدُ ثُمَّ أَرْسَلَنِي. فَقَالَ [quran sura="96" aya_start="1" aya_end="4"]{اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذِي خَلَقَ * خَلَقَ الإِنْسَانَ مِنْ عَلَقٍ * اقْرَأْ وَرَبُّكَ الأَكْرَمُ * الَّذِي عَلَّمَ بِالْقَلَمِ} ". الآيَاتِ إِلَى قَوْلِهِ [quran sura="96" aya_start="5" aya_end="5"]{عَلَّمَ الإِنْسَانَ مَا لَمْ يَعْلَمْ} فَرَجَعَ بِهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم تَرْجُفُ بَوَادِرُهُ حَتَّى دَخَلَ عَلَى خَدِيجَةَ فَقَالَ " زَمِّلُونِي زَمِّلُونِي ". فَزَمَّلُوهُ حَتَّى ذَهَبَ عَنْهُ الرَّوْعُ قَالَ لِخَدِيجَةَ " أَىْ خَدِيجَةُ مَا لِي، لَقَدْ خَشِيتُ عَلَى نَفْسِي ". فَأَخْبَرَهَا الْخَبَرَ. قَالَتْ خَدِيجَةُ كَلاَّ أَبْشِرْ، فَوَاللَّهِ لاَ يُخْزِيكَ اللَّهُ أَبَدًا، فَوَاللَّهِ إِنَّكَ لَتَصِلُ الرَّحِمَ، وَتَصْدُقُ الْحَدِيثَ، وَتَحْمِلُ الْكَلَّ، وَتَكْسِبُ الْمَعْدُومَ، وَتَقْرِي الضَّيْفَ، وَتُعِينُ عَلَى نَوَائِبِ الْحَقِّ. فَانْطَلَقَتْ بِهِ خَدِيجَةُ حَتَّى أَتَتْ بِهِ وَرَقَةَ بْنَ نَوْفَلٍ وَهْوَ ابْنُ عَمِّ خَدِيجَةَ أَخِي أَبِيهَا، وَكَانَ امْرَأً تَنَصَّرَ فِي الْجَاهِلِيَّةِ، وَكَانَ يَكْتُبُ الْكِتَابَ الْعَرَبِيَّ وَيَكْتُبُ مِنَ الإِنْجِيلِ بِالْعَرَبِيَّةِ مَا شَاءَ اللَّهُ أَنْ يَكْتُبَ، وَكَانَ شَيْخًا كَبِيرًا قَدْ عَمِيَ فَقَالَتْ خَدِيجَةُ يَا ابْنَ عَمِّ اسْمَعْ مِنِ ابْنِ أَخِيكَ. قَالَ وَرَقَةُ يَا ابْنَ أَخِي مَاذَا تَرَى فَأَخْبَرَهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم خَبَرَ مَا رَأَى. فَقَالَ وَرَقَةُ هَذَا النَّامُوسُ الَّذِي أُنْزِلَ عَلَى مُوسَى، لَيْتَنِي فِيهَا جَذَعًا، لَيْتَنِي أَكُونُ حَيًّا. ذَكَرَ حَرْفًا. قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " أَوَمُخْرِجِيَّ هُمْ ". قَالَ وَرَقَةُ نَعَمْ لَمْ يَأْتِ رَجُلٌ بِمَا جِئْتَ بِهِ إِلاَّ أُوذِيَ، وَإِنْ يُدْرِكْنِي يَوْمُكَ حَيًّا أَنْصُرْكَ نَصْرًا مُؤَزَّرًا. ثُمَّ لَمْ يَنْشَبْ وَرَقَةُ أَنْ تُوُفِّيَ، وَفَتَرَ الْوَحْىُ، فَتْرَةً حَتَّى حَزِنَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم.
(Oisha (roziyallohu anho) — Paygʻambar ﷺning zavjasi — aytdi:) Rasululloh ﷺga (vahy) avval boshlangan (narsa) — uyquda (koʻ rilgan) rost tush edi; u zot hech bir tush koʻ rmas edilarki, illo u — subhning yorishidek (ravshan boʻ lib) kelar edi. Soʻng u zotga xilvat (yolgʻ izlik) suyukli qilindi; u zot Hiro gʻoriga borib, unda — ahliga qaytishidan oldin — sanoqli kechalar tahannus (ibodat) qilar edilar — ‹tahannus› — taabbud (ibodat qilish)dir — va buning uchun ozuqa olar edilar; soʻng Xadijaning oldigʻa qaytib, yana shuncha (ozuqa) olar edilar — to u zotga — Hiro gʻorida turgan paytlarida — Haq (vahy) tuyqusdan keldi. Farishta u zotning oldigʻa kelib: «Oʻqi!» dedi. Rasululloh ﷺ: «Men oʻqiydigan (kishi) emasman», dedilar. (U zot dedilar:) «(Farishta) meni olib, qattiq siqdi — hatto menga charchoq (holsizlik) yetdi — soʻng meni qoʻ yib yubordi va: ‹Oʻqi!› dedi. Men: ‹Men oʻqiydigan (kishi) emasman›, dedim. (U) meni olib, ikkinchi marta qattiq siqdi — hatto menga charchoq yetdi — soʻng meni qoʻ yib yubordi va: ‹Oʻqi!› dedi. Men: ‹Men oʻqiydigan (kishi) emasman›, dedim. (U) meni olib, uchinchi marta qattiq siqdi — hatto menga charchoq yetdi — soʻng meni qoʻ yib yubordi va: ‹Yaratgan Robbing ismi bilan oʻqi! U insonni (laxta) qondan yaratdi. Oʻqi! Robbing — eng karamli (Zot)dir; U qalam bilan (yozishni) oʻ rgatdi; insonga bilmagan (narsa)ni oʻ rgatdi› (Alaq surasi, 1-5) (oyatlarini) (oʻqidi).» (Oisha dedi:) Rasululloh ﷺ — yelka (boʻ yin) muskullari titrab turgan holda — u (oyatlar) bilan qaytdilar, to Xadijaning oldigʻa kirdilar va: «Meni burkanglar, meni burkanglar!» dedilar. Ular u zotni burkadi, to u zotdan qoʻ rquv (vahima) ketdi. U zot Xadijaga: «Ey Xadija, menga nima boʻ ldi?» dedilar va unga xabarni aytib berdilar; (soʻng): «Men oʻ zimdan qoʻ rqdim», dedilar. Xadija: «Aslo (unday emas)! Suyunchli boʻ ling; Allohga qasamki, Alloh sizni hech qachon xor qilmaydi: chunki siz qarindoshlik rishtasini ulaysiz, rost gapirasiz, (kuchsizlarning) ogʻ irligini koʻ tarasiz, kambagʻ alga (yoʻq narsani topib) berasiz, mehmonni siylaysiz va haq yoʻ lidagi musibatlarda yordam berasiz», dedi. Soʻng Xadija u zotni olib bordi, to uni Varaqa ibn Navfalning oldigʻa keltirdi — u Xadijaning amakisining oʻgʻ li, otasining ukasi (jiyani) edi; u johiliyatda nasroniy boʻ lgan kishi edi; arab xatini yozar va Injildan — Alloh xohlagancha — arabchada yozar edi; u keksayib (yoshi ulgʻ ayib), koʻ zi koʻ rmay qolgan chol edi. Xadija: «Ey amakimning oʻgʻ li, jiyaningni eshitgin», dedi. Varaqa: «Ey jiyanim, nima koʻ ryapsan?» dedi. Paygʻambar ﷺ unga koʻ rgan (narsa)si xabarini aytib berdilar. Varaqa: «Bu — Musoga nozil qilingan Nomus (Jibril)dir; qaniydi men unda (oʻ sha kunlarda) yosh (baquvvat) boʻ lsam; qaniydi men sen (qavming tomonidan) chiqarib yuborilgan paytingda tirik boʻ lsam», dedi — (Varaqa yana) bir soʻz zikr qildi. Rasululloh ﷺ: «Ular meni (Makkadan) chiqarib yuboradilarmi (rostmi)?» dedilar. Varaqa: «Ha; sen keltirgan (narsa)ni keltirgan hech bir kishi yoʻqki, illo (unga) dushmanlik qilingan (ozor berilgan) boʻ lmasin; agar sening kuning menga (tirik holda) yetsa, men senga qattiq yordam beraman», dedi. Soʻng koʻ p oʻ tmay, Varaqa vafot etdi va vahy bir muddat toʻ xtadi (fatra), to Rasululloh ﷺ qaygʻ urdilar.(Оиша (розияллоҳу анҳо) — Пайғамбар ﷺнинг завжаси — айтди:) Расулуллоҳ ﷺга (ваҳй) аввал бошланган (нарса) — уйқуда (кў рилган) рост туш эди; у зот ҳеч бир туш кў рмас эдиларки, илло у — субҳнинг ёришидек (равшан бў либ) келар эди. Сўнг у зотга хилват (ёлғ излик) суюкли қилинди; у зот Ҳиро ғорига бориб, унда — аҳлига қайтишидан олдин — саноқли кечалар таҳаннус (ибодат) қилар эдилар — ‹таҳаннус› — тааббуд (ибодат қилиш)дир — ва бунинг учун озуқа олар эдилар; сўнг Хадижанинг олдиға қайтиб, яна шунча (озуқа) олар эдилар — то у зотга — Ҳиро ғорида турган пайтларида — Ҳақ (ваҳй) туйқусдан келди. Фаришта у зотнинг олдиға келиб: «Ўқи!» деди. Расулуллоҳ ﷺ: «Мен ўқийдиган (киши) эмасман», дедилар. (У зот дедилар:) «(Фаришта) мени олиб, қаттиқ сиқди — ҳатто менга чарчоқ (ҳолсизлик) етди — сўнг мени қў йиб юборди ва: ‹Ўқи!› деди. Мен: ‹Мен ўқийдиган (киши) эмасман›, дедим. (У) мени олиб, иккинчи марта қаттиқ сиқди — ҳатто менга чарчоқ етди — сўнг мени қў йиб юборди ва: ‹Ўқи!› деди. Мен: ‹Мен ўқийдиган (киши) эмасман›, дедим. (У) мени олиб, учинчи марта қаттиқ сиқди — ҳатто менга чарчоқ етди — сўнг мени қў йиб юборди ва: ‹Яратган Роббинг исми билан ўқи! У инсонни (лахта) қондан яратди. Ўқи! Роббинг — энг карамли (Зот)дир; У қалам билан (ёзишни) ў ргатди; инсонга билмаган (нарса)ни ў ргатди› (Алақ сураси, 1-5) (оятларини) (ўқиди).» (Оиша деди:) Расулуллоҳ ﷺ — елка (бў йин) мускуллари титраб турган ҳолда — у (оятлар) билан қайтдилар, то Хадижанинг олдиға кирдилар ва: «Мени бурканглар, мени бурканглар!» дедилар. Улар у зотни буркади, то у зотдан қў рқув (ваҳима) кетди. У зот Хадижага: «Эй Хадижа, менга нима бў лди?» дедилар ва унга хабарни айтиб бердилар; (сўнг): «Мен ў зимдан қў рқдим», дедилар. Хадижа: «Асло (ундай эмас)! Суюнчли бў линг; Аллоҳга қасамки, Аллоҳ сизни ҳеч қачон хор қилмайди: чунки сиз қариндошлик риштасини улайсиз, рост гапирасиз, (кучсизларнинг) оғ ирлигини кў тарасиз, камбағ алга (йўқ нарсани топиб) берасиз, меҳмонни сийлайсиз ва ҳақ йў лидаги мусибатларда ёрдам берасиз», деди. Сўнг Хадижа у зотни олиб борди, то уни Варақа ибн Навфалнинг олдиға келтирди — у Хадижанинг амакисининг ўғ ли, отасининг укаси (жияни) эди; у жоҳилиятда насроний бў лган киши эди; араб хатини ёзар ва Инжилдан — Аллоҳ хоҳлаганча — арабчада ёзар эди; у кексайиб (ёши улғ айиб), кў зи кў рмай қолган чол эди. Хадижа: «Эй амакимнинг ўғ ли, жиянингни эшитгин», деди. Варақа: «Эй жияним, нима кў ряпсан?» деди. Пайғамбар ﷺ унга кў рган (нарса)си хабарини айтиб бердилар. Варақа: «Бу — Мусога нозил қилинган Номус (Жибрил)дир; қанийди мен унда (ў ша кунларда) ёш (бақувват) бў лсам; қанийди мен сен (қавминг томонидан) чиқариб юборилган пайтингда тирик бў лсам», деди — (Варақа яна) бир сўз зикр қилди. Расулуллоҳ ﷺ: «Улар мени (Маккадан) чиқариб юборадиларми (ростми)?» дедилар. Варақа: «Ҳа; сен келтирган (нарса)ни келтирган ҳеч бир киши йўқки, илло (унга) душманлик қилинган (озор берилган) бў лмасин; агар сенинг кунинг менга (тирик ҳолда) еца, мен сенга қаттиқ ёрдам бераман», деди. Сўнг кў п ў тмай, Варақа вафот этди ва ваҳй бир муддат тў хтади (фатра), то Расулуллоҳ ﷺ қайғ урдилар.