حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى، عَنْ شَيْبَانَ، عَنْ يَحْيَى، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، قَالَ أَخْبَرَتْنِي عَائِشَةُ، وَابْنُ، عَبَّاسٍ رضى الله عنهم قَالاَ لَبِثَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بِمَكَّةَ عَشْرَ سِنِينَ يُنْزَلُ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ وَبِالْمَدِينَةِ عَشْرَ سِنِينَ.

(Abu Salama aytdi:) Menga Oisha va Ibn Abbos (roziyallohu anhum) xabar berdilar; ular: «Paygʻambar ﷺ Makkada oʻ n yil — unga Qurʼon nozil qilinib — turdilar, va Madinada (ham) oʻ n yil (turdilar)», dedi.(Абу Салама айтди:) Менга Оиша ва Ибн Аббос (розияллоҳу анҳум) хабар бердилар; улар: «Пайғамбар ﷺ Маккада ў н йил — унга Қуръон нозил қилиниб — турдилар, ва Мадинада (ҳам) ў н йил (турдилар)», деди.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا مُعْتَمِرٌ، قَالَ سَمِعْتُ أَبِي، عَنْ أَبِي عُثْمَانَ، قَالَ أُنْبِئْتُ أَنَّ جِبْرِيلَ، أَتَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم وَعِنْدَهُ أُمُّ سَلَمَةَ فَجَعَلَ يَتَحَدَّثُ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم لأُمِّ سَلَمَةَ ‏"‏ مَنْ هَذَا ‏"‏‏.‏ أَوْ كَمَا قَالَ قَالَتْ هَذَا دِحْيَةُ‏.‏ فَلَمَّا قَامَ قَالَتْ وَاللَّهِ مَا حَسِبْتُهُ إِلاَّ إِيَّاهُ حَتَّى سَمِعْتُ خُطْبَةَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم يُخْبِرُ خَبَرَ جِبْرِيلَ أَوْ كَمَا قَالَ، قَالَ أَبِي قُلْتُ لأَبِي عُثْمَانَ مِمَّنْ سَمِعْتَ هَذَا‏.‏ قَالَ مِنْ أُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ‏.‏

(Abu Usmon aytdi:) Menga — Jibril Paygʻambar ﷺning oldigʻa kelgani, u zotning huzurida Ummu Salama (boʻ lgani) — xabar qilindi. (Jibril) gaplasha boshladi; soʻng Paygʻambar ﷺ Ummu Salamaga: «Bu kim?» dedilar — yoki u zot aytgandek (deb aytdi). U (Ummu Salama): «Bu — Dihya(dir)», dedi. (Jibril) turib (ketgach), u (Ummu Salama): «Allohga qasamki, men uni — Paygʻambar ﷺning xutbasini, Jibrilning xabarini xabar berayotganlarida eshitguncha — Dihyadan boshqa (kishi) deb oʻylamadim», dedi — yoki u aytgandek (deb aytdi). (Muʼtamir aytdi:) Otam: «Men Abu Usmonga: ‹Buni kimdan eshitding?› dedim. U: ‹Usoma ibn Zayddan›, dedi», dedi.(Абу Усмон айтди:) Менга — Жибрил Пайғамбар ﷺнинг олдиға келгани, у зотнинг ҳузурида Умму Салама (бў лгани) — хабар қилинди. (Жибрил) гаплаша бошлади; сўнг Пайғамбар ﷺ Умму Саламага: «Бу ким?» дедилар — ёки у зот айтгандек (деб айтди). У (Умму Салама): «Бу — Диҳя(дир)», деди. (Жибрил) туриб (кетгач), у (Умму Салама): «Аллоҳга қасамки, мен уни — Пайғамбар ﷺнинг хутбасини, Жибрилнинг хабарини хабар бераётганларида эшитгунча — Диҳядан бошқа (киши) деб ўйламадим», деди — ёки у айтгандек (деб айтди). (Муътамир айтди:) Отам: «Мен Абу Усмонга: ‹Буни кимдан эшитдинг?› дедим. У: ‹Усома ибн Зайддан›, деди», деди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، حَدَّثَنَا سَعِيدٌ الْمَقْبُرِيُّ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَا مِنَ الأَنْبِيَاءِ نَبِيٌّ إِلاَّ أُعْطِيَ مَا مِثْلُهُ آمَنَ عَلَيْهِ الْبَشَرُ، وَإِنَّمَا كَانَ الَّذِي أُوتِيتُ وَحْيًا أَوْحَاهُ اللَّهُ إِلَىَّ فَأَرْجُو أَنْ أَكُونَ أَكْثَرَهُمْ تَابِعًا يَوْمَ الْقِيَامَةِ ‏"‏‏.‏

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytdi:) Paygʻambar ﷺ: «Paygʻambarlardan hech bir paygʻambar yoʻqki, illo unga — basharlar (odamlar) iymon keltiradigan (mislida) oyat (moʻ jiza)lar berilgan boʻ lmasin; menga berilgan (narsa) esa — Alloh menga vahy qilgan vahy(dir); shu sababli men qiyomat kuni ularning eng koʻ p ergashuvchisi (ummati koʻ pi) boʻ lishimni umid qilaman», dedilar.(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтди:) Пайғамбар ﷺ: «Пайғамбарлардан ҳеч бир пайғамбар йўқки, илло унга — башарлар (одамлар) иймон келтирадиган (мислида) оят (мў жиза)лар берилган бў лмасин; менга берилган (нарса) эса — Аллоҳ менга ваҳй қилган ваҳй(дир); шу сабабли мен қиёмат куни уларнинг энг кў п эргашувчиси (уммати кў пи) бў лишимни умид қиламан», дедилар.

حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا أَبِي، عَنْ صَالِحِ بْنِ كَيْسَانَ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ ـ رضى الله عنه ـ أَنَّ اللَّهَ، تَعَالَى تَابَعَ عَلَى رَسُولِهِ صلى الله عليه وسلم قَبْلَ وَفَاتِهِ حَتَّى تَوَفَّاهُ أَكْثَرَ مَا كَانَ الْوَحْىُ، ثُمَّ تُوُفِّيَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَعْدُ‏.‏

(Anas ibn Molik (roziyallohu anhu) xabar berdi)ki, Alloh taolo oʻ z Rasuliga ﷺ — u zotning vafotidan oldin, vafot etguncha — vahyni ketma-ket (koʻ p) nozil qildi, hatto vahy eng koʻ p boʻ lgan (payti) edi; soʻng Rasululloh ﷺ undan keyin vafot etdilar.(Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу) хабар берди)ки, Аллоҳ таоло ў з Расулига ﷺ — у зотнинг вафотидан олдин, вафот этгунча — ваҳйни кетма-кет (кў п) нозил қилди, ҳатто ваҳй энг кў п бў лган (пайти) эди; сўнг Расулуллоҳ ﷺ ундан кейин вафот этдилар.

حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الأَسْوَدِ بْنِ قَيْسٍ، قَالَ سَمِعْتُ جُنْدَبًا، يَقُولُ اشْتَكَى النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَلَمْ يَقُمْ لَيْلَةً أَوْ لَيْلَتَيْنِ فَأَتَتْهُ امْرَأَةٌ فَقَالَتْ يَا مُحَمَّدُ مَا أُرَى شَيْطَانَكَ إِلاَّ قَدْ تَرَكَكَ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ ‏[quran sura="93" aya_start="1" aya_end="3"]{‏وَالضُّحَى * وَاللَّيْلِ إِذَا سَجَى * مَا وَدَّعَكَ رَبُّكَ وَمَا قَلَى‏}‏

(Jundub (ibn Abdulloh) (roziyallohu anhu) aytdi:) Paygʻambar ﷺ betob boʻ ldilar va bir yoki ikki kecha (tahajjudga) turolmadilar. Shunda bir ayol u zotning oldigʻa kelib: «Ey Muhammad, men sening shaytoning seni tark etgan boʻ lishini deb oʻylayman», dedi. Shunda Alloh azza va jalla ‹Vaz-zuho. Val-layli iza sajo. Mo vaddaʼaka Robbuka va mo qalo (Zuhoga qasam; tunga — qaror topganida — qasam; Robbing seni tark etmadi va yuz oʻ girmadi)› (Zuho surasi, 1-3) (oyatlarini) nozil qildi.(Жундуб (ибн Абдуллоҳ) (розияллоҳу анҳу) айтди:) Пайғамбар ﷺ бетоб бў лдилар ва бир ёки икки кеча (таҳажжудга) туролмадилар. Шунда бир аёл у зотнинг олдиға келиб: «Эй Муҳаммад, мен сенинг шайтонинг сени тарк этган бў лишини деб ўйлайман», деди. Шунда Аллоҳ азза ва жалла ‹Ваз-зуҳо. Вал-лайли иза сажо. Мо ваддаъака Роббука ва мо қало (Зуҳога қасам; тунга — қарор топганида — қасам; Роббинг сени тарк этмади ва юз ў гирмади)› (Зуҳо сураси, 1-3) (оятларини) нозил қилди.

حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، حَدَّثَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، وَأَخْبَرَنِي أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ، قَالَ فَأَمَرَ عُثْمَانُ زَيْدَ بْنَ ثَابِتٍ وَسَعِيدَ بْنَ الْعَاصِ وَعَبْدَ اللَّهِ بْنَ الزُّبَيْرِ وَعَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ الْحَارِثِ بْنِ هِشَامٍ أَنْ يَنْسَخُوهَا، فِي الْمَصَاحِفِ وَقَالَ لَهُمْ إِذَا اخْتَلَفْتُمْ أَنْتُمْ وَزَيْدُ بْنُ ثَابِتٍ فِي عَرَبِيَّةٍ مِنْ عَرَبِيَّةِ الْقُرْآنِ فَاكْتُبُوهَا بِلِسَانِ قُرَيْشٍ، فَإِنَّ الْقُرْآنَ أُنْزِلَ بِلِسَانِهِمْ فَفَعَلُوا‏.‏

(Anas ibn Molik (roziyallohu anhu) aytdi:) Usmon Zayd ibn Sobit, Saʼid ibnul-Os, Abdulloh ibn Zubayr va Abdurrahmon ibnul-Horis ibn Hishomga — ularni (mushaflarga) koʻ chirishni — buyurdi va ularga: «Agar sizlar va Zayd ibn Sobit Qurʼonning arabiyatidan (til-talaffuzidan) biror (narsada) ixtilof qilsangiz, uni Quraysh tilida yozinglar — chunki Qurʼon ularning tilida nozil boʻ lgan», dedi; ular shunday qildi.(Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу) айтди:) Усмон Зайд ибн Собит, Саъид ибнул-Ос, Абдуллоҳ ибн Зубайр ва Абдурраҳмон ибнул-Ҳорис ибн Ҳишомга — уларни (мушафларга) кў чиришни — буюрди ва уларга: «Агар сизлар ва Зайд ибн Собит Қуръоннинг арабиятидан (тил-талаффузидан) бирор (нарсада) ихтилоф қилсангиз, уни Қурайш тилида ёзинглар — чунки Қуръон уларнинг тилида нозил бў лган», деди; улар шундай қилди.

حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ، حَدَّثَنَا هَمَّامٌ، حَدَّثَنَا عَطَاءٌ،‏.‏ وَقَالَ مُسَدَّدٌ حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي عَطَاءٌ، قَالَ أَخْبَرَنِي صَفْوَانُ بْنُ يَعْلَى بْنِ أُمَيَّةَ، أَنَّ يَعْلَى، كَانَ يَقُولُ لَيْتَنِي أَرَى رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حِينَ يُنْزَلُ عَلَيْهِ الْوَحْىُ، فَلَمَّا كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بِالْجِعْرَانَةِ وَعَلَيْهِ ثَوْبٌ قَدْ أَظَلَّ عَلَيْهِ وَمَعَهُ نَاسٌ مِنْ أَصْحَابِهِ إِذْ جَاءَهُ رَجُلٌ مُتَضَمِّخٌ بِطِيبٍ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ كَيْفَ تَرَى فِي رَجُلٍ أَحْرَمَ فِي جُبَّةٍ بَعْدَ مَا تَضَمَّخَ بِطِيبٍ فَنَظَرَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم سَاعَةً فَجَاءَهُ الْوَحْىُ فَأَشَارَ عُمَرُ إِلَى يَعْلَى أَنْ تَعَالَ، فَجَاءَ يَعْلَى فَأَدْخَلَ رَأْسَهُ فَإِذَا هُوَ مُحْمَرُّ الْوَجْهِ يَغِطُّ كَذَلِكَ سَاعَةً ثُمَّ سُرِّيَ عَنْهُ فَقَالَ ‏"‏ أَيْنَ الَّذِي يَسْأَلُنِي عَنِ الْعُمْرَةِ آنِفًا ‏"‏‏.‏ فَالْتُمِسَ الرَّجُلُ فَجِيءَ بِهِ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ أَمَّا الطِّيبُ الَّذِي بِكَ فَاغْسِلْهُ ثَلاَثَ مَرَّاتٍ، وَأَمَّا الْجُبَّةُ فَانْزِعْهَا ثُمَّ اصْنَعْ فِي عُمْرَتِكَ كَمَا تَصْنَعُ فِي حَجِّكَ ‏"‏‏.‏

(Safvon ibn Yaʼlo ibn Umayya rivoyat qildi)ki, Yaʼlo (roziyallohu anhu): «Qaniydi men Rasululloh ﷺni — u zotga vahy nozil boʻ layotgan paytda — koʻ rsam», deb aytar edi. Paygʻambar ﷺ Jiʼronada — u zotning ustida (soyaboncha qilib) tutilgan bir kiyim, u zot bilan birga ashobidan baʼzi kishilar (bor) — paytlarida, birdan u zotning oldigʻa xushboʻ y (atir)ga belangan bir kishi kelib: «Ey Allohning Rasuli, atir surkandan keyin — jubbada ihrom (umra niyati) qilgan kishi haqida nima deysiz?» dedi. Paygʻambar ﷺ bir muddat (jim) qarab turdilar; shunda u zotga vahy keldi. Umar Yaʼloga «kel» deb ishora qildi; Yaʼlo kelib, boshini (kiyim ostiga) kiritdi — birdan u zot — yuzlari qizargan, xurrak otgan holda — shunday bir muddat (turdilar), soʻng u zotdan (vahy holati) ketdi (tarqaldi). U zot: «Hozirgina mendan umra haqida soʻragan (kishi) qani?» dedilar. U kishi qidirilib, Paygʻambar ﷺning oldigʻa keltirildi. U zot: «Sendagi atirga kelsak — uni uch marta yuvib (tashla); jubbaga kelsak — uni yechib (tashla); soʻng umrangda — hajingda qiladiganingdek — qil», dedilar.(Сафвон ибн Яъло ибн Умайя ривоят қилди)ки, Яъло (розияллоҳу анҳу): «Қанийди мен Расулуллоҳ ﷺни — у зотга ваҳй нозил бў лаётган пайтда — кў рсам», деб айтар эди. Пайғамбар ﷺ Жиъронада — у зотнинг устида (соябонча қилиб) тутилган бир кийим, у зот билан бирга ашобидан баъзи кишилар (бор) — пайтларида, бирдан у зотнинг олдиға хушбў й (атир)га беланган бир киши келиб: «Эй Аллоҳнинг Расули, атир суркандан кейин — жуббада иҳром (умра нияти) қилган киши ҳақида нима дейсиз?» деди. Пайғамбар ﷺ бир муддат (жим) қараб турдилар; шунда у зотга ваҳй келди. Умар Яълога «кел» деб ишора қилди; Яъло келиб, бошини (кийим остига) киритди — бирдан у зот — юзлари қизарган, хуррак отган ҳолда — шундай бир муддат (турдилар), сўнг у зотдан (ваҳй ҳолати) кетди (тарқалди). У зот: «Ҳозиргина мендан умра ҳақида сўраган (киши) қани?» дедилар. У киши қидирилиб, Пайғамбар ﷺнинг олдиға келтирилди. У зот: «Сендаги атирга келсак — уни уч марта ювиб (ташла); жуббага келсак — уни ечиб (ташла); сўнг умрангда — ҳажингда қиладиганингдек — қил», дедилар.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ سَعْدٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ شِهَابٍ، عَنْ عُبَيْدِ بْنِ السَّبَّاقِ، أَنَّ زَيْدَ بْنَ ثَابِتٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ أَرْسَلَ إِلَىَّ أَبُو بَكْرٍ مَقْتَلَ أَهْلِ الْيَمَامَةِ فَإِذَا عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ عِنْدَهُ قَالَ أَبُو بَكْرٍ ـ رضى الله عنه ـ إِنَّ عُمَرَ أَتَانِي فَقَالَ إِنَّ الْقَتْلَ قَدِ اسْتَحَرَّ يَوْمَ الْيَمَامَةِ بِقُرَّاءِ الْقُرْآنِ وَإِنِّي أَخْشَى أَنْ يَسْتَحِرَّ الْقَتْلُ بِالْقُرَّاءِ بِالْمَوَاطِنِ، فَيَذْهَبَ كَثِيرٌ مِنَ الْقُرْآنِ وَإِنِّي أَرَى أَنْ تَأْمُرَ بِجَمْعِ الْقُرْآنِ‏.‏ قُلْتُ لِعُمَرَ كَيْفَ تَفْعَلُ شَيْئًا لَمْ يَفْعَلْهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ عُمَرُ هَذَا وَاللَّهِ خَيْرٌ‏.‏ فَلَمْ يَزَلْ عُمَرُ يُرَاجِعُنِي حَتَّى شَرَحَ اللَّهُ صَدْرِي لِذَلِكَ، وَرَأَيْتُ فِي ذَلِكَ الَّذِي رَأَى عُمَرُ‏.‏ قَالَ زَيْدٌ قَالَ أَبُو بَكْرٍ إِنَّكَ رَجُلٌ شَابٌّ عَاقِلٌ لاَ نَتَّهِمُكَ، وَقَدْ كُنْتَ تَكْتُبُ الْوَحْىَ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَتَتَبَّعِ الْقُرْآنَ فَاجْمَعْهُ فَوَاللَّهِ لَوْ كَلَّفُونِي نَقْلَ جَبَلٍ مِنَ الْجِبَالِ مَا كَانَ أَثْقَلَ عَلَىَّ مِمَّا أَمَرَنِي مِنْ جَمْعِ الْقُرْآنِ قُلْتُ كَيْفَ تَفْعَلُونَ شَيْئًا لَمْ يَفْعَلْهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ هُوَ وَاللَّهِ خَيْرٌ فَلَمْ يَزَلْ أَبُو بَكْرٍ يُرَاجِعُنِي حَتَّى شَرَحَ اللَّهُ صَدْرِي لِلَّذِي شَرَحَ لَهُ صَدْرَ أَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ فَتَتَبَّعْتُ الْقُرْآنَ أَجْمَعُهُ مِنَ الْعُسُبِ وَاللِّخَافِ وَصُدُورِ الرِّجَالِ حَتَّى وَجَدْتُ آخِرَ سُورَةِ التَّوْبَةِ مَعَ أَبِي خُزَيْمَةَ الأَنْصَارِيِّ لَمْ أَجِدْهَا مَعَ أَحَدٍ غَيْرَهُ ‏[quran sura="9" aya_start="128" aya_end="128"]{‏لَقَدْ جَاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ عَزِيزٌ عَلَيْهِ مَا عَنِتُّمْ‏}‏ حَتَّى خَاتِمَةِ بَرَاءَةَ، فَكَانَتِ الصُّحُفُ عِنْدَ أَبِي بَكْرٍ حَتَّى تَوَفَّاهُ اللَّهُ ثُمَّ عِنْدَ عُمَرَ حَيَاتَهُ ثُمَّ عِنْدَ حَفْصَةَ بِنْتِ عُمَرَ ـ رضى الله عنه ـ‏.‏

(Zayd ibn Sobit (roziyallohu anhu) aytdi:) Yamoma ahli (jangda) oʻ ldirilgach, Abu Bakr menga (odam) yubordi — birdan Umar ibnul-Xattob uning huzurida (turgan) edi. Abu Bakr (roziyallohu anhu): «Umar mening oldimga kelib: ‹Yamoma kuni qatl (oʻ lim) Qurʼon qorilarini qattiq qamrab oldi (koʻ p qori shahid boʻ ldi); men — (boshqa) joylarda (ham) qatl qorilarni qamrab olib, Qurʼonning koʻ pi (yodlovchilari bilan birga) ketishidan (yoʻqolishidan) qoʻ rqaman; men — sen Qurʼonni jamlashni buyurishingni (toʻ gʻ ri deb) koʻ raman› dedi. Men Umarga: ‹Rasululloh ﷺ qilmagan ishni qanday qilaman?› dedim. Umar: ‹Allohga qasamki, bu — yaxshilik(dir)› dedi. Umar menga — Alloh shu (ish) uchun koʻ ksimni ochguncha (koʻ nglimni moyil qilguncha) — qayta-qayta murojaat qilaverdi; men ham bu (haqda) Umar koʻ rgan (fikr)ni koʻ rdim (qabul qildim)», dedi. Zayd aytdi: Abu Bakr (menga): «Sen — yosh, aqlli yigit(san); biz seni (yolgʻonda) ayblamaymiz; sen Rasululloh ﷺ uchun vahyni yozar eding; bas, Qurʼonni izlab, uni jamla», dedi. Allohga qasamki, agar ular menga togʻ lardan bir togʻ ni koʻ chirishni topshirganlarida ham, u menga — Qurʼonni jamlashni buyurganlaridan koʻ ra — ogʻ irroq boʻ lmas edi. Men: «Rasululloh ﷺ qilmagan ishni qanday qilasizlar?» dedim. U: «Allohga qasamki, u — yaxshilik(dir)» dedi. Abu Bakr menga — Alloh Abu Bakr va Umarning (roziyallohu anhumo) koʻ ksini ochgandek mening koʻ ksimi ochguncha — qayta-qayta murojaat qilaverdi. Shunda men Qurʼonni — uni xurmo shoxlari (poyalari), yupqa (oq) toshlar va kishilarning koʻ kslari (yodi)dan jamlab — izlay boshladim, to Tavba surasining oxirini Abu Xuzayma al-Ansoriy bilan (uning yodida) topdim — uni undan boshqa hech kimda topmadim: ‹Albatta sizlarga oʻ zlaringizdan bir Rasul keldiki, sizning mashaqqatga tushishingiz unga ogʻ irdir...› (Tavba surasi, 128) — Baroaning (Tavbaning) oxirigacha. Mana shu sahifalar (suhuf) Abu Bakrning huzurida — Alloh uni vafot etdirguncha — boʻ ldi, soʻng Umarning huzurida — uning hayotida — boʻ ldi, soʻng Umarning qizi Hafsa (roziyallohu anho)ning huzurida boʻ ldi.(Зайд ибн Собит (розияллоҳу анҳу) айтди:) Ямома аҳли (жангда) ў лдирилгач, Абу Бакр менга (одам) юборди — бирдан Умар ибнул-Хаттоб унинг ҳузурида (турган) эди. Абу Бакр (розияллоҳу анҳу): «Умар менинг олдимга келиб: ‹Ямома куни қатл (ў лим) Қуръон қориларини қаттиқ қамраб олди (кў п қори шаҳид бў лди); мен — (бошқа) жойларда (ҳам) қатл қориларни қамраб олиб, Қуръоннинг кў пи (ёдловчилари билан бирга) кетишидан (йўқолишидан) қў рқаман; мен — сен Қуръонни жамлашни буюришингни (тў ғ ри деб) кў раман› деди. Мен Умарга: ‹Расулуллоҳ ﷺ қилмаган ишни қандай қиламан?› дедим. Умар: ‹Аллоҳга қасамки, бу — яхшилик(дир)› деди. Умар менга — Аллоҳ шу (иш) учун кў ксимни очгунча (кў нглимни мойил қилгунча) — қайта-қайта мурожаат қилаверди; мен ҳам бу (ҳақда) Умар кў рган (фикр)ни кў рдим (қабул қилдим)», деди. Зайд айтди: Абу Бакр (менга): «Сен — ёш, ақлли йигит(сан); биз сени (ёлғонда) айбламаймиз; сен Расулуллоҳ ﷺ учун ваҳйни ёзар эдинг; бас, Қуръонни излаб, уни жамла», деди. Аллоҳга қасамки, агар улар менга тоғ лардан бир тоғ ни кў чиришни топширганларида ҳам, у менга — Қуръонни жамлашни буюрганларидан кў ра — оғ ирроқ бў лмас эди. Мен: «Расулуллоҳ ﷺ қилмаган ишни қандай қиласизлар?» дедим. У: «Аллоҳга қасамки, у — яхшилик(дир)» деди. Абу Бакр менга — Аллоҳ Абу Бакр ва Умарнинг (розияллоҳу анҳумо) кў ксини очгандек менинг кў ксими очгунча — қайта-қайта мурожаат қилаверди. Шунда мен Қуръонни — уни хурмо шохлари (поялари), юпқа (оқ) тошлар ва кишиларнинг кў кслари (ёди)дан жамлаб — излай бошладим, то Тавба сурасининг охирини Абу Хузайма ал-Ансорий билан (унинг ёдида) топдим — уни ундан бошқа ҳеч кимда топмадим: ‹Албатта сизларга ў зларингиздан бир Расул келдики, сизнинг машаққатга тушишингиз унга оғ ирдир...› (Тавба сураси, 128) — Бароанинг (Тавбанинг) охиригача. Мана шу саҳифалар (суҳуф) Абу Бакрнинг ҳузурида — Аллоҳ уни вафот этдиргунча — бў лди, сўнг Умарнинг ҳузурида — унинг ҳаётида — бў лди, сўнг Умарнинг қизи Ҳафса (розияллоҳу анҳо)нинг ҳузурида бў лди.

حَدَّثَنَا مُوسَى، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ، حَدَّثَنَا ابْنُ شِهَابٍ، أَنَّ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ، حَدَّثَهُ أَنَّ حُذَيْفَةَ بْنَ الْيَمَانِ قَدِمَ عَلَى عُثْمَانَ وَكَانَ يُغَازِي أَهْلَ الشَّأْمِ فِي فَتْحِ إِرْمِينِيَةَ وَأَذْرَبِيجَانَ مَعَ أَهْلِ الْعِرَاقِ فَأَفْزَعَ حُذَيْفَةَ اخْتِلاَفُهُمْ فِي الْقِرَاءَةِ فَقَالَ حُذَيْفَةُ لِعُثْمَانَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ أَدْرِكْ هَذِهِ الأُمَّةَ قَبْلَ أَنْ يَخْتَلِفُوا فِي الْكِتَابِ اخْتِلاَفَ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى فَأَرْسَلَ عُثْمَانُ إِلَى حَفْصَةَ أَنْ أَرْسِلِي إِلَيْنَا بِالصُّحُفِ نَنْسَخُهَا فِي الْمَصَاحِفِ ثُمَّ نَرُدُّهَا إِلَيْكِ فَأَرْسَلَتْ بِهَا حَفْصَةُ إِلَى عُثْمَانَ فَأَمَرَ زَيْدَ بْنَ ثَابِتٍ وَعَبْدَ اللَّهِ بْنَ الزُّبَيْرِ وَسَعِيدَ بْنَ الْعَاصِ وَعَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ الْحَارِثِ بْنِ هِشَامٍ فَنَسَخُوهَا فِي الْمَصَاحِفِ وَقَالَ عُثْمَانُ لِلرَّهْطِ الْقُرَشِيِّينَ الثَّلاَثَةِ إِذَا اخْتَلَفْتُمْ أَنْتُمْ وَزَيْدُ بْنُ ثَابِتٍ فِي شَىْءٍ مِنَ الْقُرْآنِ فَاكْتُبُوهُ بِلِسَانِ قُرَيْشٍ فَإِنَّمَا نَزَلَ بِلِسَانِهِمْ فَفَعَلُوا حَتَّى إِذَا نَسَخُوا الصُّحُفَ فِي الْمَصَاحِفِ رَدَّ عُثْمَانُ الصُّحُفَ إِلَى حَفْصَةَ وَأَرْسَلَ إِلَى كُلِّ أُفُقٍ بِمُصْحَفٍ مِمَّا نَسَخُوا وَأَمَرَ بِمَا سِوَاهُ مِنَ الْقُرْآنِ فِي كُلِّ صَحِيفَةٍ أَوْ مُصْحَفٍ أَنْ يُحْرَقَ‏.‏

(Anas ibn Molik (roziyallohu anhu) rivoyat qildi)ki, Huzayfa ibnul-Yamon Usmonning oldigʻa keldi — u (Huzayfa) Iroq ahli bilan (birga) Armaniya va Ozarbayjon fathida Shom ahliga qarshi jang qilayotgan edi. Huzayfani ularning qiroatda (oʻqishda) ixtilof qilishi (turlicha oʻqishi) qoʻ rqitdi (tashvishga soldi). Huzayfa Usmonga: «Ey amir al-muʼminin, bu ummatni — ular Kitobda yahudiy va nasorolardek ixtilof qilishidan oldin — (qutqarib) yetib ol», dedi. Shunda Usmon Hafsaga: «Sahifalarni bizga yubor — biz ularni mushaflarga koʻ chiramiz, soʻng senga qaytaramiz», deb (odam) yubordi. Hafsa ularni Usmonga yubordi. U Zayd ibn Sobit, Abdulloh ibn Zubayr, Saʼid ibnul-Os va Abdurrahmon ibnul-Horis ibn Hishomga — ularni mushaflarga koʻ chirishni — buyurdi. Usmon u uch qurayshlik kishiga: «Agar sizlar va Zayd ibn Sobit Qurʼonning biror (narsasida) ixtilof qilsangiz, uni Quraysh tilida yozinglar — chunki u ularning tilida nozil boʻ lgan», dedi; ular shunday qildi. Sahifalarni mushaflarga koʻ chirib boʻ lgach, Usmon sahifalarni Hafsaga qaytardi va har bir ufqqa (oʻ lka)ga — koʻ chirilgan (mushaf)lardan bir mushaf yubordi, hamda undan boshqa — har bir sahifa yoki mushafdagi Qurʼon(ning oʻ zga nusxalari)ni — yoqib (yoʻq qilib) tashlashni buyurdi.(Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу) ривоят қилди)ки, Ҳузайфа ибнул-Ямон Усмоннинг олдиға келди — у (Ҳузайфа) Ироқ аҳли билан (бирга) Армания ва Озарбайжон фатҳида Шом аҳлига қарши жанг қилаётган эди. Ҳузайфани уларнинг қироатда (ўқишда) ихтилоф қилиши (турлича ўқиши) қў рқитди (ташвишга солди). Ҳузайфа Усмонга: «Эй амир ал-муъминин, бу умматни — улар Китобда яҳудий ва насоролардек ихтилоф қилишидан олдин — (қутқариб) етиб ол», деди. Шунда Усмон Ҳафсага: «Саҳифаларни бизга юбор — биз уларни мушафларга кў чирамиз, сўнг сенга қайтарамиз», деб (одам) юборди. Ҳафса уларни Усмонга юборди. У Зайд ибн Собит, Абдуллоҳ ибн Зубайр, Саъид ибнул-Ос ва Абдурраҳмон ибнул-Ҳорис ибн Ҳишомга — уларни мушафларга кў чиришни — буюрди. Усмон у уч қурайшлик кишига: «Агар сизлар ва Зайд ибн Собит Қуръоннинг бирор (нарсасида) ихтилоф қилсангиз, уни Қурайш тилида ёзинглар — чунки у уларнинг тилида нозил бў лган», деди; улар шундай қилди. Саҳифаларни мушафларга кў чириб бў лгач, Усмон саҳифаларни Ҳафсага қайтарди ва ҳар бир уфққа (ў лка)га — кў чирилган (мушаф)лардан бир мушаф юборди, ҳамда ундан бошқа — ҳар бир саҳифа ёки мушафдаги Қуръон(нинг ў зга нусхалари)ни — ёқиб (йўқ қилиб) ташлашни буюрди.

قَالَ ابْنُ شِهَابٍ وَأَخْبَرَنِي خَارِجَةُ بْنُ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ، سَمِعَ زَيْدَ بْنَ ثَابِتٍ، قَالَ فَقَدْتُ آيَةً مِنَ الأَحْزَابِ حِينَ نَسَخْنَا الْمُصْحَفَ قَدْ كُنْتُ أَسْمَعُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقْرَأُ بِهَا فَالْتَمَسْنَاهَا فَوَجَدْنَاهَا مَعَ خُزَيْمَةَ بْنِ ثَابِتٍ الأَنْصَارِيِّ ‏[quran sura="33" aya_start="23" aya_end="23"]{‏مِنَ الْمُؤْمِنِينَ رِجَالٌ صَدَقُوا مَا عَاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ‏}‏ فَأَلْحَقْنَاهَا فِي سُورَتِهَا فِي الْمُصْحَفِ‏.‏

(Ibn Shihob aytdi:) Menga Xorija ibn Zayd ibn Sobit xabar berdiki, u Zayd ibn Sobitni (shunday) deganini eshitdi: «Biz mushafni koʻ chirayotgan paytimizda, men Ahzob (surasi)dan bir oyatni yoʻqotdim (topolmadim) — men Rasululloh ﷺni uni oʻqiyotganlarini eshitgan edim — biz uni qidirdik va uni Xuzayma ibn Sobit al-Ansoriy bilan (uning yodida) topdik: ‹Moʻminlardan shunday erkaklar borki, ular Allohga bergan ahdiga sodiq qoldilar...› (Ahzob surasi, 23). Shunda biz uni mushafda oʻ z surasiga qoʻ shdik.»(Ибн Шиҳоб айтди:) Менга Хорижа ибн Зайд ибн Собит хабар бердики, у Зайд ибн Собитни (шундай) деганини эшитди: «Биз мушафни кў чираётган пайтимизда, мен Аҳзоб (сураси)дан бир оятни йўқотдим (тополмадим) — мен Расулуллоҳ ﷺни уни ўқиётганларини эшитган эдим — биз уни қидирдик ва уни Хузайма ибн Собит ал-Ансорий билан (унинг ёдида) топдик: ‹Мўминлардан шундай эркаклар борки, улар Аллоҳга берган аҳдига содиқ қолдилар...› (Аҳзоб сураси, 23). Шунда биз уни мушафда ў з сурасига қў шдик.»

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ بُكَيْرٍ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ يُونُسَ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، أَنَّ ابْنَ السَّبَّاقِ، قَالَ إِنَّ زَيْدَ بْنَ ثَابِتٍ قَالَ أَرْسَلَ إِلَىَّ أَبُو بَكْرٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ إِنَّكَ كُنْتَ تَكْتُبُ الْوَحْىَ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَاتَّبِعِ الْقُرْآنَ‏.‏ فَتَتَبَّعْتُ حَتَّى وَجَدْتُ آخِرَ سُورَةِ التَّوْبَةِ آيَتَيْنِ مَعَ أَبِي خُزَيْمَةَ الأَنْصَارِيِّ لَمْ أَجِدْهُمَا مَعَ أَحَدٍ غَيْرَهُ ‏[quran sura="9" aya_start="128" aya_end="128"]{‏لَقَدْ جَاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ عَزِيزٌ عَلَيْهِ مَا عَنِتُّمْ‏}‏ إِلَى آخِرِهِ‏.‏

(Ibn Sabboq aytdi:) Zayd ibn Sobit (shunday) dedi: «Abu Bakr (roziyallohu anhu) menga (odam) yubordi va: ‹Sen Rasululloh ﷺ uchun vahyni yozar eding; bas, Qurʼonni izlab (toʻpla)› dedi. Men (Qurʼonni) izlab (qidirdim), to Tavba surasining oxiridagi ikki oyatni Abu Xuzayma al-Ansoriy bilan (uning yodida) topdim — ularni undan boshqa hech kimda topmadim: ‹Albatta sizlarga oʻ zlaringizdan bir Rasul keldiki, sizning mashaqqatga tushishingiz unga ogʻ irdir...› (Tavba surasi, 128) — oxirigacha.»(Ибн Саббоқ айтди:) Зайд ибн Собит (шундай) деди: «Абу Бакр (розияллоҳу анҳу) менга (одам) юборди ва: ‹Сен Расулуллоҳ ﷺ учун ваҳйни ёзар эдинг; бас, Қуръонни излаб (тўпла)› деди. Мен (Қуръонни) излаб (қидирдим), то Тавба сурасининг охиридаги икки оятни Абу Хузайма ал-Ансорий билан (унинг ёдида) топдим — уларни ундан бошқа ҳеч кимда топмадим: ‹Албатта сизларга ў зларингиздан бир Расул келдики, сизнинг машаққатга тушишингиз унга оғ ирдир...› (Тавба сураси, 128) — охиригача.»

حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى، عَنْ إِسْرَائِيلَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الْبَرَاءِ، قَالَ لَمَّا نَزَلَتْ ‏[quran sura="4" aya_start="95" aya_end="95"]‏{‏لاَ يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ‏}‏ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ ادْعُ لِي زَيْدًا وَلْيَجِئْ بِاللَّوْحِ وَالدَّوَاةِ وَالْكَتِفِ ـ أَوِ الْكَتِفِ وَالدَّوَاةِ ـ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ اكْتُبْ لاَ يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ ‏"‏ وَخَلْفَ ظَهْرِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم عَمْرُو بْنُ أُمِّ مَكْتُومٍ الأَعْمَى قَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَمَا تَأْمُرُنِي فَإِنِّي رَجُلٌ ضَرِيرُ الْبَصَرِ فَنَزَلَتْ مَكَانَهَا ‏[quran sura="4" aya_start="95" aya_end="95"]{‏لاَ يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ‏}‏ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ‏[quran sura="4" aya_start="95" aya_end="95"]{‏غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ‏}‏‏"‏

(Baro (roziyallohu anhumo) aytdi:) ‹Moʻminlardan — (uzrsiz) oʻ tirib qolganlar bilan Alloh yoʻ lida jihod qiluvchilar — teng boʻ lmaydi› (Niso surasi, 95) (oyati) nozil boʻ lganida, Paygʻambar ﷺ: «Menga Zaydni chaqiringlar; u lavh (taxtacha), siyohdon va (yozish uchun) kurak suyagini — yoki kurak (suyagi) va siyohdonni — olib kelsin», dedilar, soʻng: «‹La yastavil-qoidun (oʻ tirib qolganlar teng boʻ lmaydi)› deb yoz», dedilar. Paygʻambar ﷺning orqalarida (ortida) Amr ibn Ummi Maktum — koʻ zi koʻ rmas (kishi) — bor edi. U: «Ey Allohning Rasuli, menga nima buyurasiz? Men — koʻ zi ojiz kishiman», dedi. Shunda uning oʻ rniga ‹Moʻminlardan — zarari (uzri) boʻ lganlardan boshqa — oʻ tirib qolganlar Alloh yoʻ lida jihod qiluvchilar bilan teng boʻ lmaydi› (Niso surasi, 95) (oyati) nozil boʻ ldi.(Баро (розияллоҳу анҳумо) айтди:) ‹Мўминлардан — (узрсиз) ў тириб қолганлар билан Аллоҳ йў лида жиҳод қилувчилар — тенг бў лмайди› (Нисо сураси, 95) (ояти) нозил бў лганида, Пайғамбар ﷺ: «Менга Зайдни чақиринглар; у лавҳ (тахтача), сиёҳдон ва (ёзиш учун) курак суягини — ёки курак (суяги) ва сиёҳдонни — олиб келсин», дедилар, сўнг: «‹Ла яставил-қоидун (ў тириб қолганлар тенг бў лмайди)› деб ёз», дедилар. Пайғамбар ﷺнинг орқаларида (ортида) Амр ибн Умми Мактум — кў зи кў рмас (киши) — бор эди. У: «Эй Аллоҳнинг Расули, менга нима буюрасиз? Мен — кў зи ожиз кишиман», деди. Шунда унинг ў рнига ‹Мўминлардан — зарари (узри) бў лганлардан бошқа — ў тириб қолганлар Аллоҳ йў лида жиҳод қилувчилар билан тенг бў лмайди› (Нисо сураси, 95) (ояти) нозил бў лди.

حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ عُفَيْرٍ، قَالَ حَدَّثَنِي اللَّيْثُ، قَالَ حَدَّثَنِي عُقَيْلٌ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ حَدَّثَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، أَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ حَدَّثَهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ أَقْرَأَنِي جِبْرِيلُ عَلَى حَرْفٍ فَرَاجَعْتُهُ، فَلَمْ أَزَلْ أَسْتَزِيدُهُ وَيَزِيدُنِي حَتَّى انْتَهَى إِلَى سَبْعَةِ أَحْرُفٍ ‏"‏‏.‏

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) rivoyat qildi)ki, Rasululloh ﷺ: «Jibril menga (Qurʼonni) bir harfda oʻqitdi; men unga (qayta) murojaat qildim (koʻ proq soʻradim) va undan ziyoda (qiroat) soʻrashdan toʻ xtamadim, u esa menga ziyoda (berib) baveraverdi — to (qiroat) yetti harfga yetdi», dedilar.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) ривоят қилди)ки, Расулуллоҳ ﷺ: «Жибрил менга (Қуръонни) бир ҳарфда ўқитди; мен унга (қайта) мурожаат қилдим (кў проқ сўрадим) ва ундан зиёда (қироат) сўрашдан тў хтамадим, у эса менга зиёда (бериб) бавераверди — то (қироат) етти ҳарфга етди», дедилар.

حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ عُفَيْرٍ، قَالَ حَدَّثَنِي اللَّيْثُ، قَالَ حَدَّثَنِي عُقَيْلٌ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ حَدَّثَنِي عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ، أَنَّ الْمِسْوَرَ بْنَ مَخْرَمَةَ، وَعَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ عَبْدٍ الْقَارِيَّ، حَدَّثَاهُ أَنَّهُمَا، سَمِعَا عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ، يَقُولُ سَمِعْتُ هِشَامَ بْنَ حَكِيمٍ، يَقْرَأُ سُورَةَ الْفُرْقَانِ فِي حَيَاةِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَاسْتَمَعْتُ لِقِرَاءَتِهِ فَإِذَا هُوَ يَقْرَأُ عَلَى حُرُوفٍ كَثِيرَةٍ لَمْ يُقْرِئْنِيهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَكِدْتُ أُسَاوِرُهُ فِي الصَّلاَةِ فَتَصَبَّرْتُ حَتَّى سَلَّمَ فَلَبَّبْتُهُ بِرِدَائِهِ فَقُلْتُ مَنْ أَقْرَأَكَ هَذِهِ السُّورَةَ الَّتِي سَمِعْتُكَ تَقْرَأُ‏.‏ قَالَ أَقْرَأَنِيهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم‏.‏ فَقُلْتُ كَذَبْتَ فَإِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَدْ أَقْرَأَنِيهَا عَلَى غَيْرِ مَا قَرَأْتَ، فَانْطَلَقْتُ بِهِ أَقُودُهُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقُلْتُ إِنِّي سَمِعْتُ هَذَا يَقْرَأُ بِسُورَةِ الْفُرْقَانِ عَلَى حُرُوفٍ لَمْ تُقْرِئْنِيهَا‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَرْسِلْهُ اقْرَأْ يَا هِشَامُ ‏"‏‏.‏ فَقَرَأَ عَلَيْهِ الْقِرَاءَةَ الَّتِي سَمِعْتُهُ يَقْرَأُ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ كَذَلِكَ أُنْزِلَتْ ‏"‏‏.‏ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ اقْرَأْ يَا عُمَرُ ‏"‏‏.‏ فَقَرَأْتُ الْقِرَاءَةَ الَّتِي أَقْرَأَنِي، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ كَذَلِكَ أُنْزِلَتْ، إِنَّ هَذَا الْقُرْآنَ أُنْزِلَ عَلَى سَبْعَةِ أَحْرُفٍ فَاقْرَءُوا مَا تَيَسَّرَ مِنْهُ ‏"‏‏.‏

(Urva ibn Zubayr rivoyat qildi)ki, Misvar ibn Maxrama va Abdurrahmon ibn Abdul-Qoriy unga — ikkovi Umar ibnul-Xattobni (shunday) deganini eshitganini — soʻzlab berdi: Men Hishom ibn Hakimni — Rasululloh ﷺning hayotida — Furqon surasini oʻqiyotganini eshitdim; men uning qiroatiga quloq soldim — birdan u uni — Rasululloh ﷺ menga oʻqitmagan — koʻ p harflar (qiroatlar)da oʻqiyotgan edi. Men unga namozda (oq) tashlanishga oz qoldim; (lekin) u salom berguncha sabr qildim, soʻng uni ridosi (yoqasi)dan boʻ gʻ dim va: «Sen oʻqiyotganingni eshitgan bu surani senga kim oʻqitdi?» dedim. U: «Uni menga Rasululloh ﷺ oʻqitdi», dedi. Men: «Yolgʻon aytding; chunki Rasululloh ﷺ uni menga — sen oʻqigandan boshqa (koʻ rinishda) — oʻqitgan», dedim va uni yetaklab, Rasululloh ﷺning oldigʻa olib bordim. Men: «Men buni — Furqon surasini, sen menga oʻqitmagan harflar (qiroatlar)da oʻqiyotganini — eshitdim», dedim. Rasululloh ﷺ: «Uni qoʻ yib yubor. Oʻqi, ey Hishom!» dedilar. U esa unga — men oʻqiyotganini eshitgan oʻ sha qiroatda — oʻqidi. Rasululloh ﷺ: «Mana shunday nozil qilingan», dedilar, soʻng: «Oʻqi, ey Umar!» dedilar. Men u zot menga oʻqitgan qiroatda oʻqidim. Rasululloh ﷺ: «Mana shunday nozil qilingan. Albatta bu Qurʼon yetti harfda nozil qilingan; bas, undan (sizlarga) muyassar (oson) boʻ lganini oʻqinglar», dedilar.(Урва ибн Зубайр ривоят қилди)ки, Мисвар ибн Махрама ва Абдурраҳмон ибн Абдул-Қорий унга — иккови Умар ибнул-Хаттобни (шундай) деганини эшитганини — сўзлаб берди: Мен Ҳишом ибн Ҳакимни — Расулуллоҳ ﷺнинг ҳаётида — Фурқон сурасини ўқиётганини эшитдим; мен унинг қироатига қулоқ солдим — бирдан у уни — Расулуллоҳ ﷺ менга ўқитмаган — кў п ҳарфлар (қироатлар)да ўқиётган эди. Мен унга намозда (оқ) ташланишга оз қолдим; (лекин) у салом бергунча сабр қилдим, сўнг уни ридоси (ёқаси)дан бў ғ дим ва: «Сен ўқиётганингни эшитган бу сурани сенга ким ўқитди?» дедим. У: «Уни менга Расулуллоҳ ﷺ ўқитди», деди. Мен: «Ёлғон айтдинг; чунки Расулуллоҳ ﷺ уни менга — сен ўқигандан бошқа (кў ринишда) — ўқитган», дедим ва уни етаклаб, Расулуллоҳ ﷺнинг олдиға олиб бордим. Мен: «Мен буни — Фурқон сурасини, сен менга ўқитмаган ҳарфлар (қироатлар)да ўқиётганини — эшитдим», дедим. Расулуллоҳ ﷺ: «Уни қў йиб юбор. Ўқи, эй Ҳишом!» дедилар. У эса унга — мен ўқиётганини эшитган ў ша қироатда — ўқиди. Расулуллоҳ ﷺ: «Мана шундай нозил қилинган», дедилар, сўнг: «Ўқи, эй Умар!» дедилар. Мен у зот менга ўқитган қироатда ўқидим. Расулуллоҳ ﷺ: «Мана шундай нозил қилинган. Албатта бу Қуръон етти ҳарфда нозил қилинган; бас, ундан (сизларга) муяссар (осон) бў лганини ўқинглар», дедилар.

حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُوسَى، أَخْبَرَنَا هِشَامُ بْنُ يُوسُفَ، أَنَّ ابْنَ جُرَيْجٍ، أَخْبَرَهُمْ قَالَ وَأَخْبَرَنِي يُوسُفُ بْنُ مَاهَكَ، قَالَ إِنِّي عِنْدَ عَائِشَةَ أُمِّ الْمُؤْمِنِينَ ـ رضى الله عنها ـ إِذْ جَاءَهَا عِرَاقِيٌّ فَقَالَ أَىُّ الْكَفَنِ خَيْرٌ قَالَتْ وَيْحَكَ وَمَا يَضُرُّكَ قَالَ يَا أُمَّ الْمُؤْمِنِينَ أَرِينِي مُصْحَفَكِ‏.‏ قَالَتْ لِمَ قَالَ لَعَلِّي أُوَلِّفُ الْقُرْآنَ عَلَيْهِ فَإِنَّهُ يُقْرَأُ غَيْرَ مُؤَلَّفٍ‏.‏ قَالَتْ وَمَا يَضُرُّكَ أَيَّهُ قَرَأْتَ قَبْلُ، إِنَّمَا نَزَلَ أَوَّلَ مَا نَزَلَ مِنْهُ سُورَةٌ مِنَ الْمُفَصَّلِ فِيهَا ذِكْرُ الْجَنَّةِ وَالنَّارِ حَتَّى إِذَا ثَابَ النَّاسُ إِلَى الإِسْلاَمِ نَزَلَ الْحَلاَلُ وَالْحَرَامُ، وَلَوْ نَزَلَ أَوَّلَ شَىْءٍ لاَ تَشْرَبُوا الْخَمْرَ‏.‏ لَقَالُوا لاَ نَدَعُ الْخَمْرَ أَبَدًا‏.‏ وَلَوْ نَزَلَ‏.‏ لاَ تَزْنُوا‏.‏ لَقَالُوا لاَ نَدَعُ الزِّنَا أَبَدًا‏.‏ لَقَدْ نَزَلَ بِمَكَّةَ عَلَى مُحَمَّدٍ صلى الله عليه وسلم وَإِنِّي لَجَارِيَةٌ أَلْعَبُ ‏[quran sura="54" aya_start="46" aya_end="46"]{‏بَلِ السَّاعَةُ مَوْعِدُهُمْ وَالسَّاعَةُ أَدْهَى وَأَمَرُّ‏}‏ وَمَا نَزَلَتْ سُورَةُ الْبَقَرَةِ وَالنِّسَاءِ إِلاَّ وَأَنَا عِنْدَهُ‏.‏ قَالَ فَأَخْرَجَتْ لَهُ الْمُصْحَفَ فَأَمْلَتْ عَلَيْهِ آىَ السُّوَرِ‏.‏

(Yusuf ibn Mohak aytdi:) Men moʻminlar onasi Oisha (roziyallohu anho)ning huzurida edim; shu payt unga bir iroqlik kelib: «Qaysi kafan yaxshiroq?» dedi. U: «Holingga voy! Senga nima ziyoni bor (bu — muhim emas)?» dedi. U: «Ey moʻminlar onasi, menga oʻ z mushafingni koʻ rsat», dedi. U: «Nega?» dedi. U: «Ehtimol, men Qurʼonni unga qarab (tartib bilan) taʼlif qilaman — chunki u tartibsiz (turlicha) oʻqilyapti», dedi. U (Oisha): «Sen (uning) qaysi (qismini) avval oʻqisang ham, senga nima ziyoni bor? Undan avval nozil boʻ lgan (narsa) — Mufassaldan bir sura ediki, unda jannat va doʻ zaxning zikri bor edi; to odamlar islomga qaytgach (koʻ paygach), halol va harom nozil boʻ ldi. Agar avval ‹Xamr (aroq) ichmanglar› (deb) nozil boʻ lganida, ular: ‹Biz aslo xamrni tark qilmaymiz› degan boʻ lar edi; agar ‹Zino qilmanglar› (deb) nozil boʻ lganida, ular: ‹Biz aslo zinoni tark qilmaymiz› degan boʻ lar edi. Albatta Muhammadga ﷺ Makkada — men oʻ ynab yurgan bir qiz boʻ lgan paytimda — ‹Bal, soat (qiyomat) — ularning vaʼda (qilingan vaqti)dir; soat — dahshatliroq va achchiqroqdir› (Qamar surasi, 46) (oyati) nozil boʻ ldi; Baqara va Niso (suralari) esa — men u zotning huzurida (boʻ lgan paytimda) nozil boʻ ldi», dedi. (Yusuf:) Soʻng u (Oisha) unga mushafni chiqarib berdi va unga suralarning oyatlarini (tartibini) aytib (imlo qilib) berdi.(Юсуф ибн Моҳак айтди:) Мен мўминлар онаси Оиша (розияллоҳу анҳо)нинг ҳузурида эдим; шу пайт унга бир ироқлик келиб: «Қайси кафан яхшироқ?» деди. У: «Ҳолингга вой! Сенга нима зиёни бор (бу — муҳим эмас)?» деди. У: «Эй мўминлар онаси, менга ў з мушафингни кў рсат», деди. У: «Нега?» деди. У: «Эҳтимол, мен Қуръонни унга қараб (тартиб билан) таълиф қиламан — чунки у тартибсиз (турлича) ўқиляпти», деди. У (Оиша): «Сен (унинг) қайси (қисмини) аввал ўқисанг ҳам, сенга нима зиёни бор? Ундан аввал нозил бў лган (нарса) — Муфассалдан бир сура эдики, унда жаннат ва дў захнинг зикри бор эди; то одамлар исломга қайтгач (кў пайгач), ҳалол ва ҳаром нозил бў лди. Агар аввал ‹Хамр (ароқ) ичманглар› (деб) нозил бў лганида, улар: ‹Биз асло хамрни тарк қилмаймиз› деган бў лар эди; агар ‹Зино қилманглар› (деб) нозил бў лганида, улар: ‹Биз асло зинони тарк қилмаймиз› деган бў лар эди. Албатта Муҳаммадга ﷺ Маккада — мен ў йнаб юрган бир қиз бў лган пайтимда — ‹Бал, соат (қиёмат) — уларнинг ваъда (қилинган вақти)дир; соат — даҳшатлироқ ва аччиқроқдир› (Қамар сураси, 46) (ояти) нозил бў лди; Бақара ва Нисо (суралари) эса — мен у зотнинг ҳузурида (бў лган пайтимда) нозил бў лди», деди. (Юсуф:) Сўнг у (Оиша) унга мушафни чиқариб берди ва унга сураларнинг оятларини (тартибини) айтиб (имло қилиб) берди.

حَدَّثَنَا آدَمُ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، قَالَ سَمِعْتُ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ يَزِيدَ، سَمِعْتُ ابْنَ مَسْعُودٍ، يَقُولُ فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ وَالْكَهْفِ وَمَرْيَمَ وَطَهَ وَالأَنْبِيَاءِ إِنَّهُنَّ مِنَ الْعِتَاقِ الأُوَلِ وَهُنَّ مِنْ تِلاَدِي‏.‏

(Abdurrahmon ibn Yazid aytdi:) Men Ibn Masʼud (roziyallohu anhu)ni — Bani Isroil (Isro), Kahf, Maryam, Toho va Anbiyo (suralari) haqida — : «Albatta ular (eng) qadimgi, avvalgi (suralar)dandir; va ular mening eski (yodlab olgan) boyligimdandir», deb aytayotganini eshitdim.(Абдурраҳмон ибн Язид айтди:) Мен Ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)ни — Бани Исроил (Исро), Каҳф, Марям, Тоҳо ва Анбиё (суралари) ҳақида — : «Албатта улар (энг) қадимги, аввалги (суралар)дандир; ва улар менинг эски (ёдлаб олган) бойлигимдандир», деб айтаётганини эшитдим.

حَدَّثَنَا أَبُو الْوَلِيدِ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، أَنْبَأَنَا أَبُو إِسْحَاقَ، سَمِعَ الْبَرَاءَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ تَعَلَّمْتُ ‏[quran sura="87" aya_start="1" aya_end="1"]{‏سَبِّحِ اسْمَ رَبِّكَ‏}‏ قَبْلَ أَنْ يَقْدَمَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم‏.‏

(Abu Isʼhoq aytdi:) Men Baro (roziyallohu anhumo)ni: «Men ‹Sabbih isma robbika (Robbingning ismini pokla)› (Aʼlo surasi, 1) (surasini) — Paygʻambar ﷺ (Madinaga) kelmasidan oldin — oʻ rganib olgan edim», deb aytayotganini eshitdim.(Абу Исъҳоқ айтди:) Мен Баро (розияллоҳу анҳумо)ни: «Мен ‹Саббиҳ исма роббика (Роббингнинг исмини покла)› (Аъло сураси, 1) (сурасини) — Пайғамбар ﷺ (Мадинага) келмасидан олдин — ў рганиб олган эдим», деб айтаётганини эшитдим.

حَدَّثَنَا عَبْدَانُ، عَنْ أَبِي حَمْزَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ شَقِيقٍ، قَالَ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ قَدْ عَلِمْتُ النَّظَائِرَ الَّتِي كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَقْرَؤُهُنَّ اثْنَيْنِ اثْنَيْنِ فِي كُلِّ رَكْعَةٍ‏.‏ فَقَامَ عَبْدُ اللَّهِ وَدَخَلَ مَعَهُ عَلْقَمَةُ وَخَرَجَ عَلْقَمَةُ فَسَأَلْنَاهُ فَقَالَ عِشْرُونَ سُورَةً مِنْ أَوَّلِ الْمُفَصَّلِ عَلَى تَأْلِيفِ ابْنِ مَسْعُودٍ آخِرُهُنَّ الْحَوَامِيمُ حم الدُّخَانُ وَعَمَّ يَتَسَاءَلُونَ‏.‏

(Shaqiq aytdi:) Abdulloh (ibn Masʼud) (roziyallohu anhu): «Men Paygʻambar ﷺ — har rakatda ikki-ikkidan oʻqir boʻ lgan nazoir (oʻ zaro oʻ xshash) (suralar)ni bilaman», dedi. Soʻng Abdulloh (oʻrnidan) turdi; Alqama u bilan (birga) kirdi; soʻng Alqama (tashqariga) chiqdi; biz undan soʻradik. U: «(Ular) — Ibn Masʼudning taʼlifi (tartibi) boʻ yicha — Mufassalning boshidan (boʻ lgan) yigirma sura(dir); ularning oxirgisi — havomim (Ha-Mim bilan boshlanadigan suralar)dan ‹Ha-Mim Duxon› va ‹Amma yatasaalun (Naba)› (suralari)dir», dedi.(Шақиқ айтди:) Абдуллоҳ (ибн Масъуд) (розияллоҳу анҳу): «Мен Пайғамбар ﷺ — ҳар ракатда икки-иккидан ўқир бў лган назоир (ў заро ў хшаш) (суралар)ни биламан», деди. Сўнг Абдуллоҳ (ўрнидан) турди; Алқама у билан (бирга) кирди; сўнг Алқама (ташқарига) чиқди; биз ундан сўрадик. У: «(Улар) — Ибн Масъуднинг таълифи (тартиби) бў йича — Муфассалнинг бошидан (бў лган) йигирма сура(дир); уларнинг охиргиси — ҳавомим (Ҳа-Мим билан бошланадиган суралар)дан ‹Ҳа-Мим Духон› ва ‹Амма ятасаалун (Наба)› (суралари)дир», деди.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ قَزَعَةَ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَجْوَدَ النَّاسِ بِالْخَيْرِ، وَأَجْوَدُ مَا يَكُونُ فِي شَهْرِ رَمَضَانَ لأَنَّ جِبْرِيلَ كَانَ يَلْقَاهُ فِي كُلِّ لَيْلَةٍ فِي شَهْرِ رَمَضَانَ حَتَّى يَنْسَلِخَ يَعْرِضُ عَلَيْهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْقُرْآنَ، فَإِذَا لَقِيَهُ جِبْرِيلُ كَانَ أَجْوَدَ بِالْخَيْرِ مِنَ الرِّيحِ الْمُرْسَلَةِ‏.‏

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi:) Paygʻambar ﷺ — yaxshilik(ni ato qilishda) odamlarning eng saxiysi edilar; va eng saxiy boʻ lgan (paytlari) — Ramazon oyida(dir); chunki Jibril Ramazon oyida har kecha u zot bilan uchrashar — to (oy) tugaguncha — va Rasululloh ﷺ unga Qurʼonni arz qilar (eshittirar) edilar. Bas, Jibril u zot bilan uchrashganida, u zot yaxshilik(ni ato qilishda) — yuborilgan (esadigan) shamoldan ham saxiyroq boʻ lar edilar.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Пайғамбар ﷺ — яхшилик(ни ато қилишда) одамларнинг энг сахийси эдилар; ва энг сахий бў лган (пайтлари) — Рамазон ойида(дир); чунки Жибрил Рамазон ойида ҳар кеча у зот билан учрашар — то (ой) тугагунча — ва Расулуллоҳ ﷺ унга Қуръонни арз қилар (эшиттирар) эдилар. Бас, Жибрил у зот билан учрашганида, у зот яхшилик(ни ато қилишда) — юборилган (эсадиган) шамолдан ҳам сахийроқ бў лар эдилар.

حَدَّثَنَا خَالِدُ بْنُ يَزِيدَ، حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرٍ، عَنْ أَبِي حَصِينٍ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ كَانَ يَعْرِضُ عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم الْقُرْآنَ كُلَّ عَامٍ مَرَّةً، فَعَرَضَ عَلَيْهِ مَرَّتَيْنِ فِي الْعَامِ الَّذِي قُبِضَ، وَكَانَ يَعْتَكِفُ كُلَّ عَامٍ عَشْرًا فَاعْتَكَفَ عِشْرِينَ فِي الْعَامِ الَّذِي قُبِضَ ‏{‏فِيهِ‏}‏

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytdi:) (Jibril) Paygʻambar ﷺga Qurʼonni har yili bir marta arz qilar (eshittirar) edi; (lekin) u zot qabz etilgan (vafot etgan) yili — unga ikki marta arz qildi. U zot har yili oʻ n (kun) iʼtikof oʻ tirar edilar; (lekin) qabz etilgan yili — yigirma (kun) iʼtikof oʻ tirdilar.(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтди:) (Жибрил) Пайғамбар ﷺга Қуръонни ҳар йили бир марта арз қилар (эшиттирар) эди; (лекин) у зот қабз этилган (вафот этган) йили — унга икки марта арз қилди. У зот ҳар йили ў н (кун) иътикоф ў тирар эдилар; (лекин) қабз этилган йили — йигирма (кун) иътикоф ў тирдилар.

حَدَّثَنَا حَفْصُ بْنُ عُمَرَ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ عَمْرٍو، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ مَسْرُوقٍ، ذَكَرَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَمْرٍو عَبْدَ اللَّهِ بْنَ مَسْعُودٍ فَقَالَ لاَ أَزَالُ أُحِبُّهُ سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ خُذُوا الْقُرْآنَ مِنْ أَرْبَعَةٍ مِنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ وَسَالِمٍ وَمُعَاذٍ وَأُبَىِّ بْنِ كَعْبٍ ‏"‏‏.‏

(Masruq aytdi:) Abdulloh ibn Amr, Abdulloh ibn Masʼudni zikr qildi va: «Men uni doimo sevaman; (chunki) men Paygʻambar ﷺni: ‹Qurʼonni toʻ rt (kishi)dan olinglar: Abdulloh ibn Masʼud, Solim, Muoz va Ubayy ibn Kaʼbdan› deb aytayotganlarini eshitdim», dedi.(Масруқ айтди:) Абдуллоҳ ибн Амр, Абдуллоҳ ибн Масъудни зикр қилди ва: «Мен уни доимо севаман; (чунки) мен Пайғамбар ﷺни: ‹Қуръонни тў рт (киши)дан олинглар: Абдуллоҳ ибн Масъуд, Солим, Муоз ва Убайй ибн Каъбдан› деб айтаётганларини эшитдим», деди.

حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ حَفْصٍ، حَدَّثَنَا أَبِي، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، حَدَّثَنَا شَقِيقُ بْنُ سَلَمَةَ، قَالَ خَطَبَنَا عَبْدُ اللَّهِ فَقَالَ وَاللَّهِ لَقَدْ أَخَذْتُ مِنْ فِي رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِضْعًا وَسَبْعِينَ سُورَةً، وَاللَّهِ لَقَدْ عَلِمَ أَصْحَابُ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنِّي مِنْ أَعْلَمِهِمْ بِكِتَابِ اللَّهِ وَمَا أَنَا بِخَيْرِهِمْ‏.‏ قَالَ شَقِيقٌ فَجَلَسْتُ فِي الْحِلَقِ أَسْمَعُ مَا يَقُولُونَ فَمَا سَمِعْتُ رَادًّا يَقُولُ غَيْرَ ذَلِكَ‏.‏

(Shaqiq ibn Salama aytdi:) Abdulloh (ibn Masʼud) bizga xutba qilib: «Allohga qasamki, men Rasululloh ﷺning ogʻ zidan yetmish necha (70 dan ortiq) surani oldim (yodladim); Allohga qasamki, Paygʻambar ﷺning ashobi — men ularning Allohning Kitobini eng biluvchilaridan ekanimni — biladi; holbuki men ularning eng yaxshisi (afzali) emasman», dedi. Shaqiq aytdi: Men halqalarda (davralarda) oʻ tirib, ular nima deyayotganini eshitdim — (lekin) men buni inkor qilib, boshqacha deydigan hech kimni eshitmadim.(Шақиқ ибн Салама айтди:) Абдуллоҳ (ибн Масъуд) бизга хутба қилиб: «Аллоҳга қасамки, мен Расулуллоҳ ﷺнинг оғ зидан етмиш неча (70 дан ортиқ) сурани олдим (ёдладим); Аллоҳга қасамки, Пайғамбар ﷺнинг ашоби — мен уларнинг Аллоҳнинг Китобини энг билувчиларидан эканимни — билади; ҳолбуки мен уларнинг энг яхшиси (афзали) эмасман», деди. Шақиқ айтди: Мен ҳалқаларда (давраларда) ў тириб, улар нима деяётганини эшитдим — (лекин) мен буни инкор қилиб, бошқача дейдиган ҳеч кимни эшитмадим.

حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَلْقَمَةَ، قَالَ كُنَّا بِحِمْصَ فَقَرَأَ ابْنُ مَسْعُودٍ سُورَةَ يُوسُفَ، فَقَالَ رَجُلٌ مَا هَكَذَا أُنْزِلَتْ قَالَ قَرَأْتُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ أَحْسَنْتَ‏.‏ وَوَجَدَ مِنْهُ رِيحَ الْخَمْرِ فَقَالَ أَتَجْمَعُ أَنْ تُكَذِّبَ بِكِتَابِ اللَّهِ وَتَشْرَبَ الْخَمْرَ‏.‏ فَضَرَبَهُ الْحَدَّ‏.‏

(Alqama aytdi:) Biz Himsda edik; Ibn Masʼud Yusuf surasini oʻqidi. Bir kishi: «(Bu sura) mana shunday nozil boʻ lmagan», dedi. (Ibn Masʼud): «Men uni Rasululloh ﷺga (shu tarzda) oʻqiganimda, u zot: ‹Goʻzal (oʻqiding)› degan edilar», dedi va undan (oʻ sha kishidan) xamr (aroq) hidini sezdi. Shunda (Ibn Masʼud): «Sen Allohning Kitobini yolgʻonga chiqarishni va xamr ichishni (bir vaqtda) jamlamoqchimisan?» dedi va unga hadd (jazo) urdi.(Алқама айтди:) Биз Ҳимсда эдик; Ибн Масъуд Юсуф сурасини ўқиди. Бир киши: «(Бу сура) мана шундай нозил бў лмаган», деди. (Ибн Масъуд): «Мен уни Расулуллоҳ ﷺга (шу тарзда) ўқиганимда, у зот: ‹Гўзал (ўқидинг)› деган эдилар», деди ва ундан (ў ша кишидан) хамр (ароқ) ҳидини сезди. Шунда (Ибн Масъуд): «Сен Аллоҳнинг Китобини ёлғонга чиқаришни ва хамр ичишни (бир вақтда) жамламоқчимисан?» деди ва унга ҳадд (жазо) урди.

حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ حَفْصٍ، حَدَّثَنَا أَبِي، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، حَدَّثَنَا مُسْلِمٌ، عَنْ مَسْرُوقٍ، قَالَ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ ـ رضى الله عنه ـ وَاللَّهِ الَّذِي لاَ إِلَهَ غَيْرُهُ مَا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ إِلاَّ أَنَا أَعْلَمُ أَيْنَ أُنْزِلَتْ وَلاَ أُنْزِلَتْ آيَةٌ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ إِلاَّ أَنَا أَعْلَمُ فِيمَ أُنْزِلَتْ، وَلَوْ أَعْلَمُ أَحَدًا أَعْلَمَ مِنِّي بِكِتَابِ اللَّهِ تُبَلِّغُهُ الإِبِلُ لَرَكِبْتُ إِلَيْهِ‏.‏

(Masruq aytdi:) Abdulloh (ibn Masʼud) (roziyallohu anhu) aytdi: «Oʻ zidan boshqa iloh boʻ lmagan Allohga qasamki, Allohning Kitobidan hech bir sura nozil boʻ lmadiki, illo men uning qaerda nozil boʻ lganini bilaman; va Allohning Kitobidan hech bir oyat nozil boʻ lmadiki, illo men uning nima haqida nozil boʻ lganini bilaman. Agar men — Allohning Kitobini mendan koʻ proq biladigan, tuya (minib) yetadigan (uzoq joydagi) bir kishini bilsam, albatta unga (tuyada minib) borgan boʻ lar edim.»(Масруқ айтди:) Абдуллоҳ (ибн Масъуд) (розияллоҳу анҳу) айтди: «Ў зидан бошқа илоҳ бў лмаган Аллоҳга қасамки, Аллоҳнинг Китобидан ҳеч бир сура нозил бў лмадики, илло мен унинг қаэрда нозил бў лганини биламан; ва Аллоҳнинг Китобидан ҳеч бир оят нозил бў лмадики, илло мен унинг нима ҳақида нозил бў лганини биламан. Агар мен — Аллоҳнинг Китобини мендан кў проқ биладиган, туя (миниб) етадиган (узоқ жойдаги) бир кишини билсам, албатта унга (туяда миниб) борган бў лар эдим.»

حَدَّثَنَا حَفْصُ بْنُ عُمَرَ، حَدَّثَنَا هَمَّامٌ، حَدَّثَنَا قَتَادَةُ، قَالَ سَأَلْتُ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ ـ رضى الله عنه ـ مَنْ جَمَعَ الْقُرْآنَ عَلَى عَهْدِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ أَرْبَعَةٌ كُلُّهُمْ مِنَ الأَنْصَارِ أُبَىُّ بْنُ كَعْبٍ وَمُعَاذُ بْنُ جَبَلٍ، وَزَيْدُ بْنُ ثَابِتٍ، وَأَبُو زَيْدٍ‏.‏ تَابَعَهُ الْفَضْلُ عَنْ حُسَيْنِ بْنِ وَاقِدٍ عَنْ ثُمَامَةَ عَنْ أَنَسٍ‏.‏

(Qatoda aytdi:) Men Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan: «Paygʻambar ﷺ davrida Qurʼonni kim jamladi (yodlab, toʻpladi)?» deb soʻradim. U: «Toʻ rt (kishi) — hammasi ansorlardan: Ubayy ibn Kaʼb, Muoz ibn Jabal, Zayd ibn Sobit va Abu Zayd», dedi.(Қатода айтди:) Мен Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан: «Пайғамбар ﷺ даврида Қуръонни ким жамлади (ёдлаб, тўплади)?» деб сўрадим. У: «Тў рт (киши) — ҳаммаси ансорлардан: Убайй ибн Каъб, Муоз ибн Жабал, Зайд ибн Собит ва Абу Зайд», деди.

حَدَّثَنَا مُعَلَّى بْنُ أَسَدٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُثَنَّى، قَالَ حَدَّثَنِي ثَابِتٌ الْبُنَانِيُّ، وَثُمَامَةُ، عَنْ أَنَسٍ، قَالَ مَاتَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم وَلَمْ يَجْمَعِ الْقُرْآنَ غَيْرُ أَرْبَعَةٍ أَبُو الدَّرْدَاءِ وَمُعَاذُ بْنُ جَبَلٍ وَزَيْدُ بْنُ ثَابِتٍ وَأَبُو زَيْدٍ‏.‏ قَالَ وَنَحْنُ وَرِثْنَاهُ‏.‏

(Anas (roziyallohu anhu) aytdi:) Paygʻambar ﷺ vafot etdilar — Qurʼonni toʻ rt (kishi)dan boshqa hech kim jamlamagan edi: Abu Dardo, Muoz ibn Jabal, Zayd ibn Sobit va Abu Zayd. (Anas:) Biz unga (Abu Zaydga) voris boʻ ldik (u bizning amakimiz edi).(Анас (розияллоҳу анҳу) айтди:) Пайғамбар ﷺ вафот этдилар — Қуръонни тў рт (киши)дан бошқа ҳеч ким жамламаган эди: Абу Дардо, Муоз ибн Жабал, Зайд ибн Собит ва Абу Зайд. (Анас:) Биз унга (Абу Зайдга) ворис бў лдик (у бизнинг амакимиз эди).

حَدَّثَنَا صَدَقَةُ بْنُ الْفَضْلِ، أَخْبَرَنَا يَحْيَى، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ حَبِيبِ بْنِ أَبِي ثَابِتٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَالَ عُمَرُ أُبَىٌّ أَقْرَؤُنَا وَإِنَّا لَنَدَعُ مِنْ لَحَنِ أُبَىٍّ، وَأُبَىٌّ يَقُولُ أَخَذْتُهُ مِنْ فِي رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَلاَ أَتْرُكُهُ لِشَىْءٍ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى [quran sura="2" aya_start="106" aya_end="106"]‏{‏مَا نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ أَوْ نَنْسَأْهَا نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْهَا أَوْ مِثْلِهَا‏}‏

(Saʼid ibn Jubayr, Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qildi:) Umar: «Ubayy — bizning eng (yaxshi) qiroat qiluvchimiz; (lekin) biz Ubayyning baʼzi qiroatini tark qilamiz (qabul qilmaymiz). Ubayy esa: ‹Men uni Rasululloh ﷺning ogʻ zidan oldim; bas, uni hech narsa uchun tark qilmayman› deydi; holbuki Alloh taolo ‹Biz biror oyatni nasx qilsak (bekor qilsak) yoki uni unuttirsak, undan yaxshiroq yoki uning mislini keltiramiz› (Baqara surasi, 106) degan-ku», dedi.(Саъид ибн Жубайр, Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилди:) Умар: «Убайй — бизнинг энг (яхши) қироат қилувчимиз; (лекин) биз Убаййнинг баъзи қироатини тарк қиламиз (қабул қилмаймиз). Убайй эса: ‹Мен уни Расулуллоҳ ﷺнинг оғ зидан олдим; бас, уни ҳеч нарса учун тарк қилмайман› дейди; ҳолбуки Аллоҳ таоло ‹Биз бирор оятни насх қилсак (бекор қилсак) ёки уни унуттирсак, ундан яхшироқ ёки унинг мислини келтирамиз› (Бақара сураси, 106) деган-ку», деди.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، قَالَ حَدَّثَنِي خُبَيْبُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ حَفْصِ بْنِ عَاصِمٍ، عَنْ أَبِي سَعِيدِ بْنِ الْمُعَلَّى، قَالَ كُنْتُ أُصَلِّي فَدَعَانِي النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَلَمْ أُجِبْهُ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي كُنْتُ أُصَلِّي‏.‏ قَالَ ‏"‏ أَلَمْ يَقُلِ اللَّهُ ‏[quran sura="8" aya_start="24" aya_end="24"]{‏اسْتَجِيبُوا لِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ إِذَا دَعَاكُمْ‏}‏ ثُمَّ قَالَ أَلاَ أُعَلِّمُكَ أَعْظَمَ سُورَةٍ فِي الْقُرْآنِ قَبْلَ أَنْ تَخْرُجَ مِنَ الْمَسْجِدِ ‏"‏‏.‏ فَأَخَذَ بِيَدِي فَلَمَّا أَرَدْنَا أَنْ نَخْرُجَ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّكَ قُلْتَ لأُعَلِّمَنَّكَ أَعْظَمَ سُورَةٍ مِنَ الْقُرْآنِ‏.‏ قَالَ ‏"‏‏[quran sura="1" aya_start="2" aya_end="2"]{‏الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ‏}‏ هِيَ السَّبْعُ الْمَثَانِي وَالْقُرْآنُ الْعَظِيمُ الَّذِي أُوتِيتُهُ ‏"‏‏.‏

(Abu Saʼid ibnul-Muallo (roziyallohu anhu) aytdi:) Men namoz oʻqib turgan paytimda, Paygʻambar ﷺ meni chaqirdilar; (lekin) men u zotga javob bermadim. (Soʻng) men: «Ey Allohning Rasuli, men namoz oʻqiyotgan edim», dedim. U zot: «Alloh ‹Rasul sizlarni — sizlarga hayot baxsh etadigan (narsa)ga chaqirgan paytda — Allohga va Rasulga (itoat bilan) javob beringlar› (Anfol surasi, 24) demadimi?» dedilar, soʻng: «Sen masjiddan chiqishingdan oldin, men senga Qurʼondagi eng ulugʻ surani oʻ rgatmayinmi?» dedilar va qoʻ limdan ushladilar. (Masjiddan) chiqmoqchi boʻ lganimizda, men: «Ey Allohning Rasuli, sen menga ‹Qurʼondagi eng ulugʻ surani oʻ rgataman› degan eding», dedim. U zot: «‹Alhamdulillahi robbil-olamin (Hamd — olamlar Robbi Allohga xosdir)› (Fotiha surasi, 2) — u (sura) — Sabʼul-Masoniy (qaytarib oʻqiladigan yetti oyat) va menga berilgan ulugʻ Qurʼondir», dedilar.(Абу Саъид ибнул-Муалло (розияллоҳу анҳу) айтди:) Мен намоз ўқиб турган пайтимда, Пайғамбар ﷺ мени чақирдилар; (лекин) мен у зотга жавоб бермадим. (Сўнг) мен: «Эй Аллоҳнинг Расули, мен намоз ўқиётган эдим», дедим. У зот: «Аллоҳ ‹Расул сизларни — сизларга ҳаёт бахш этадиган (нарса)га чақирган пайтда — Аллоҳга ва Расулга (итоат билан) жавоб беринглар› (Анфол сураси, 24) демадими?» дедилар, сўнг: «Сен масжиддан чиқишингдан олдин, мен сенга Қуръондаги энг улуғ сурани ў ргатмайинми?» дедилар ва қў лимдан ушладилар. (Масжиддан) чиқмоқчи бў лганимизда, мен: «Эй Аллоҳнинг Расули, сен менга ‹Қуръондаги энг улуғ сурани ў ргатаман› деган эдинг», дедим. У зот: «‹Алҳамдулиллаҳи роббил-оламин (Ҳамд — оламлар Робби Аллоҳга хосдир)› (Фотиҳа сураси, 2) — у (сура) — Сабъул-Масоний (қайтариб ўқиладиган етти оят) ва менга берилган улуғ Қуръондир», дедилар.

حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا وَهْبٌ، حَدَّثَنَا هِشَامٌ، عَنْ مُحَمَّدٍ، عَنْ مَعْبَدٍ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، قَالَ كُنَّا فِي مَسِيرٍ لَنَا فَنَزَلْنَا فَجَاءَتْ جَارِيَةٌ فَقَالَتْ إِنَّ سَيِّدَ الْحَىِّ سَلِيمٌ، وَإِنَّ نَفَرَنَا غُيَّبٌ فَهَلْ مِنْكُمْ رَاقٍ فَقَامَ مَعَهَا رَجُلٌ مَا كُنَّا نَأْبُنُهُ بِرُقْيَةٍ فَرَقَاهُ فَبَرَأَ فَأَمَرَ لَهُ بِثَلاَثِينَ شَاةً وَسَقَانَا لَبَنًا فَلَمَّا رَجَعَ قُلْنَا لَهُ أَكُنْتَ تُحْسِنُ رُقْيَةً أَوْ كُنْتَ تَرْقِي قَالَ لاَ مَا رَقَيْتُ إِلاَّ بِأُمِّ الْكِتَابِ‏.‏ قُلْنَا لاَ تُحْدِثُوا شَيْئًا حَتَّى نَأْتِيَ ـ أَوْ نَسْأَلَ ـ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَلَمَّا قَدِمْنَا الْمَدِينَةَ ذَكَرْنَاهُ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ وَمَا كَانَ يُدْرِيهِ أَنَّهَا رُقْيَةٌ اقْسِمُوا وَاضْرِبُوا لِي بِسَهْمٍ ‏"‏‏.‏ وَقَالَ أَبُو مَعْمَرٍ حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَارِثِ حَدَّثَنَا هِشَامٌ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سِيرِينَ حَدَّثَنِي مَعْبَدُ بْنُ سِيرِينَ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ بِهَذَا

(Abu Saʼid al-Xudriy (roziyallohu anhu) aytdi:) Biz bir safarimizda edik; (bir joyga) tushdik. Shunda bir joriya (qiz) kelib: «Albatta (bizning) qabila boshligʻ i — chaq(magan) (ilon-chayon chaqib, betob); bizning (erkak) kishilarimiz esa gʻ oyib (yoʻq); sizlarda bir damlovchi (ruqya qiluvchi) bormi?» dedi. Shunda biz uni damlashda (ruqyada) (mohir deb) sanamagan bir kishi u bilan (birga) turdi; u (oʻ sha kishi) unga damladi (oʻqib damladi); u (bemor) sogʻ aydi. (Bemor) unga oʻ ttiz qoʻ y(ni inʼom qilishni) buyurdi va bizga sut ichirdi. (Damlovchi) qaytgach, biz unga: «Sen ruqyani yaxshi bilar edingmi, yoki (avval) damlar edingmi?» dedik. U: «Yoʻq, men faqat Ummul-Kitob (al-Fotiha) bilan damladi», dedi. Biz: «Paygʻambar ﷺning oldigʻa borguncha — yoki (u zotdan) soʻraguncha — hech narsa (qilmanglar)», dedik. Madinaga kelganimizda, biz buni Paygʻambar ﷺga zikr qildik. U zot: «Uni (al-Fotihani) ruqya ekanini unga kim bildirdi? (Qoʻ ylarni) taqsimlanglar va menga (ham) bir ulush ajratinglar», dedilar.(Абу Саъид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу) айтди:) Биз бир сафаримизда эдик; (бир жойга) тушдик. Шунда бир жория (қиз) келиб: «Албатта (бизнинг) қабила бошлиғ и — чақ(маган) (илон-чаён чақиб, бетоб); бизнинг (эркак) кишиларимиз эса ғ ойиб (йўқ); сизларда бир дамловчи (руқя қилувчи) борми?» деди. Шунда биз уни дамлашда (руқяда) (моҳир деб) санамаган бир киши у билан (бирга) турди; у (ў ша киши) унга дамлади (ўқиб дамлади); у (бемор) соғ айди. (Бемор) унга ў ттиз қў й(ни инъом қилишни) буюрди ва бизга сут ичирди. (Дамловчи) қайтгач, биз унга: «Сен руқяни яхши билар эдингми, ёки (аввал) дамлар эдингми?» дедик. У: «Йўқ, мен фақат Уммул-Китоб (ал-Фотиҳа) билан дамлади», деди. Биз: «Пайғамбар ﷺнинг олдиға боргунча — ёки (у зотдан) сўрагунча — ҳеч нарса (қилманглар)», дедик. Мадинага келганимизда, биз буни Пайғамбар ﷺга зикр қилдик. У зот: «Уни (ал-Фотиҳани) руқя эканини унга ким билдирди? (Қў йларни) тақсимланглар ва менга (ҳам) бир улуш ажратинглар», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ، أَخْبَرَنَا شُعْبَةُ، عَنْ سُلَيْمَانَ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِي مَسْعُودٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ مَنْ قَرَأَ بِالآيَتَيْنِ‏.‏ ‏.‏‏.‏ ‏.‏

(Abu Masʼud (roziyallohu anhu) Paygʻambar ﷺdan rivoyat qildi)ki, u zot: «Kim (kechasi) ikki oyat (Baqara surasining oxiridagi) bilan (oʻqib olsa, ular unga yetadi)...», dedilar.(Абу Масъуд (розияллоҳу анҳу) Пайғамбар ﷺдан ривоят қилди)ки, у зот: «Ким (кечаси) икки оят (Бақара сурасининг охиридаги) билан (ўқиб олса, улар унга етади)...», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ يَزِيدَ، عَنْ أَبِي مَسْعُودٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ قَرَأَ بِالآيَتَيْنِ مِنْ آخِرِ سُورَةِ الْبَقَرَةِ فِي لَيْلَةٍ كَفَتَاهُ‏"‏‏.‏

(Abu Masʼud (roziyallohu anhu) aytdi:) Paygʻambar ﷺ: «Kim bir kechada Baqara surasining oxiridan (oʻ sha) ikki oyatni oʻqisa, ular unga yetadi (kifoya qiladi)», dedilar.(Абу Масъуд (розияллоҳу анҳу) айтди:) Пайғамбар ﷺ: «Ким бир кечада Бақара сурасининг охиридан (ў ша) икки оятни ўқиса, улар унга етади (кифоя қилади)», дедилар.

وَقَالَ عُثْمَانُ بْنُ الْهَيْثَمِ حَدَّثَنَا عَوْفٌ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِيرِينَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ وَكَّلَنِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِحِفْظِ زَكَاةِ رَمَضَانَ فَأَتَانِي آتٍ فَجَعَلَ يَحْثُو مِنَ الطَّعَامِ فَأَخَذْتُهُ فَقُلْتُ لأَرْفَعَنَّكَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَصَّ الْحَدِيثَ فَقَالَ إِذَا أَوَيْتَ إِلَى فِرَاشِكَ فَاقْرَأْ آيَةَ الْكُرْسِيِّ لَنْ يَزَالَ مَعَكَ مِنَ اللَّهِ حَافِظٌ وَلاَ يَقْرَبُكَ شَيْطَانٌ حَتَّى تُصْبِحَ‏.‏ وَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ صَدَقَكَ وَهْوَ كَذُوبٌ ذَاكَ شَيْطَانٌ ‏"‏‏.‏

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytdi:) Rasululloh ﷺ meni Ramazon zakotini (fitrni) saqlashga tayinladilar. Shunda (kechasi) bir keluvchi kelib, taomdan (bir necha hovuch) ola boshladi. Men uni ushlab: «Seni albatta Rasululloh ﷺning oldigʻa olib boraman», dedim — soʻng (Abu Hurayra) hadisni (toʻ liq) soʻzlab berdi — (u keluvchi:) «Toʻ shagingga borgan (yotgan) paytingda, Oyatul-Kursini oʻqi; Allohdan (boʻ lgan) bir saqlovchi sen bilan (doim) boʻ ladi va tonggacha senga shayton yaqinlashmaydi», dedi. Paygʻambar ﷺ: «(U) — yolgʻonchi boʻ lsa ham — senga rost (gap) aytdi; u — shayton edi», dedilar.(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтди:) Расулуллоҳ ﷺ мени Рамазон закотини (фитрни) сақлашга тайинладилар. Шунда (кечаси) бир келувчи келиб, таомдан (бир неча ҳовуч) ола бошлади. Мен уни ушлаб: «Сени албатта Расулуллоҳ ﷺнинг олдиға олиб бораман», дедим — сўнг (Абу Ҳурайра) ҳадисни (тў лиқ) сўзлаб берди — (у келувчи:) «Тў шагингга борган (ётган) пайтингда, Оятул-Курсини ўқи; Аллоҳдан (бў лган) бир сақловчи сен билан (доим) бў лади ва тонггача сенга шайтон яқинлашмайди», деди. Пайғамбар ﷺ: «(У) — ёлғончи бў лса ҳам — сенга рост (гап) айтди; у — шайтон эди», дедилар.

حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ خَالِدٍ، حَدَّثَنَا زُهَيْرٌ، حَدَّثَنَا أَبُو إِسْحَاقَ، عَنِ الْبَرَاءِ، قَالَ كَانَ رَجُلٌ يَقْرَأُ سُورَةَ الْكَهْفِ وَإِلَى جَانِبِهِ حِصَانٌ مَرْبُوطٌ بِشَطَنَيْنِ فَتَغَشَّتْهُ سَحَابَةٌ فَجَعَلَتْ تَدْنُو وَتَدْنُو وَجَعَلَ فَرَسُهُ يَنْفِرُ فَلَمَّا أَصْبَحَ أَتَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَذَكَرَ ذَلِكَ لَهُ فَقَالَ ‏"‏ تِلْكَ السَّكِينَةُ تَنَزَّلَتْ بِالْقُرْآنِ ‏"‏‏.‏

(Baro (roziyallohu anhumo) aytdi:) Bir kishi Kahf surasini oʻqiyotgan, uning yonida esa ikki arqon bilan bogʻ langan bir ot (bor) edi. Shunda uni bir bulut qopladi va u (bulut) yaqinlashaverdi, oti esa hurka (toʻ lgʻ ana) boshladi. Tongda u (kishi) Paygʻambar ﷺning oldigʻa kelib, buni u zotga zikr qildi. U zot: «U — sakina (xotirjamlik) edi; (u) Qurʼon (oʻqilgani) sababli nozil boʻ ldi», dedilar.(Баро (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Бир киши Каҳф сурасини ўқиётган, унинг ёнида эса икки арқон билан боғ ланган бир от (бор) эди. Шунда уни бир булут қоплади ва у (булут) яқинлашаверди, оти эса ҳурка (тў лғ ана) бошлади. Тонгда у (киши) Пайғамбар ﷺнинг олдиға келиб, буни у зотга зикр қилди. У зот: «У — сакина (хотиржамлик) эди; (у) Қуръон (ўқилгани) сабабли нозил бў лди», дедилар.

حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، قَالَ حَدَّثَنِي مَالِكٌ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَسِيرُ فِي بَعْضِ أَسْفَارِهِ وَعُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ يَسِيرُ مَعَهُ لَيْلاً فَسَأَلَهُ عُمَرُ عَنْ شَىْءٍ فَلَمْ يُجِبْهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ سَأَلَهُ فَلَمْ يُجِبْهُ ثُمَّ سَأَلَهُ فَلَمْ يُجِبْهُ، فَقَالَ عُمَرُ ثَكِلَتْكَ أُمُّكَ نَزَرْتَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ثَلاَثَ مَرَّاتٍ كُلَّ ذَلِكَ لاَ يُجِيبُكَ، قَالَ عُمَرُ فَحَرَّكْتُ بَعِيرِي حَتَّى كُنْتُ أَمَامَ النَّاسِ وَخَشِيتُ أَنْ يَنْزِلَ فِيَّ قُرْآنٌ فَمَا نَشِبْتُ أَنْ سَمِعْتُ صَارِخًا يَصْرُخُ ـ قَالَ ـ فَقُلْتُ لَقَدْ خَشِيتُ أَنْ يَكُونَ نَزَلَ فِيَّ قُرْآنٌ ـ قَالَ ـ فَجِئْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَسَلَّمْتُ عَلَيْهِ فَقَالَ ‏"‏ لَقَدْ أُنْزِلَتْ عَلَىَّ اللَّيْلَةَ سُورَةٌ لَهِيَ أَحَبُّ إِلَىَّ مِمَّا طَلَعَتْ عَلَيْهِ الشَّمْسُ ‏"‏‏.‏ ثُمَّ قَرَأَ ‏[quran sura="48" aya_start="1" aya_end="1"]{‏إِنَّا فَتَحْنَا لَكَ فَتْحًا مُبِينًا‏}‏

(Aslam — otasidan — rivoyat qildi)ki, Rasululloh ﷺ baʼzi safarlaridan birida — Umar ibnul-Xattob u zot bilan birga — kechasi yurib ketayotgan edilar. Umar u zotdan bir narsa haqida soʻradi, (lekin) Rasululloh ﷺ unga javob bermadilar; soʻng (yana) soʻradi, javob bermadilar; soʻng (yana) soʻradi, javob bermadilar. Umar (oʻ ziga-oʻ zi): «Onang seni yoʻqotsin, ey Umar — Rasululloh ﷺdan uch marta (soʻrading), har safar (u zot) senga javob bermaydi», dedi. Umar aytdi: Men tuyamni harakatga keltirdim va odamlardan oldinga oʻ tdim; mening (haqimda) Qurʼon nozil boʻ lishidan qoʻ rqdim. Koʻ p oʻ tmay, men bir nido qiluvchining nido qilayotganini eshitdim; men: «Mening haqimda Qurʼon nozil boʻ lishidan qoʻ rqdim», dedim. Soʻng men Rasululloh ﷺning oldigʻa kelib, u zotga salom berdim. U zot: «Bu kecha menga bir sura nozil boʻ ldiki, u menga — quyosh ustiga chiqgan (har) narsadan suyukliroqdir», dedilar, soʻng ‹Albatta Biz senga ochiq fath (gʻ alaba) ato etdik› (Fath surasi, 1) (oyatini) oʻqidilar.(Аслам — отасидан — ривоят қилди)ки, Расулуллоҳ ﷺ баъзи сафарларидан бирида — Умар ибнул-Хаттоб у зот билан бирга — кечаси юриб кетаётган эдилар. Умар у зотдан бир нарса ҳақида сўради, (лекин) Расулуллоҳ ﷺ унга жавоб бермадилар; сўнг (яна) сўради, жавоб бермадилар; сўнг (яна) сўради, жавоб бермадилар. Умар (ў зига-ў зи): «Онанг сени йўқоцин, эй Умар — Расулуллоҳ ﷺдан уч марта (сўрадинг), ҳар сафар (у зот) сенга жавоб бермайди», деди. Умар айтди: Мен туямни ҳаракатга келтирдим ва одамлардан олдинга ў тдим; менинг (ҳақимда) Қуръон нозил бў лишидан қў рқдим. Кў п ў тмай, мен бир нидо қилувчининг нидо қилаётганини эшитдим; мен: «Менинг ҳақимда Қуръон нозил бў лишидан қў рқдим», дедим. Сўнг мен Расулуллоҳ ﷺнинг олдиға келиб, у зотга салом бердим. У зот: «Бу кеча менга бир сура нозил бў лдики, у менга — қуёш устига чиқган (ҳар) нарсадан суюклироқдир», дедилар, сўнг ‹Албатта Биз сенга очиқ фатҳ (ғ алаба) ато этдик› (Фатҳ сураси, 1) (оятини) ўқидилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، أَخْبَرَنَا مَالِكٌ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي صَعْصَعَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، أَنَّ رَجُلاً، سَمِعَ رَجُلاً، يَقْرَأُ ‏[quran sura="112" aya_start="1" aya_end="1"]{‏قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ‏}‏ يُرَدِّدُهَا فَلَمَّا أَصْبَحَ جَاءَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَذَكَرَ ذَلِكَ لَهُ وَكَأَنَّ الرَّجُلَ يَتَقَالُّهَا فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ إِنَّهَا لَتَعْدِلُ ثُلُثَ الْقُرْآنِ ‏"‏‏.‏

(Abu Saʼid al-Xudriy (roziyallohu anhu) rivoyat qildi)ki, bir kishi boshqa bir kishini — ‹Qul Huvallohu Ahad› (Ixlos surasini) takror oʻqiyotganini — eshitdi. Tongda u Rasululloh ﷺning oldigʻa kelib, buni u zotga zikr qildi — goʻyo u kishi uni (oʻ sha surani) oz (kam savobli) deb (hisoblayotgan)dek (edi). Rasululloh ﷺ: «Jonim qoʻ lida boʻ lgan Zotga qasamki, albatta u (sura) Qurʼonning uchdan biriga teng keladi», dedilar.(Абу Саъид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу) ривоят қилди)ки, бир киши бошқа бир кишини — ‹Қул Ҳуваллоҳу Аҳад› (Ихлос сурасини) такрор ўқиётганини — эшитди. Тонгда у Расулуллоҳ ﷺнинг олдиға келиб, буни у зотга зикр қилди — гўё у киши уни (ў ша сурани) оз (кам савобли) деб (ҳисоблаётган)дек (эди). Расулуллоҳ ﷺ: «Жоним қў лида бў лган Зотга қасамки, албатта у (сура) Қуръоннинг учдан бирига тенг келади», дедилар.

وَزَادَ أَبُو مَعْمَرٍ حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ جَعْفَرٍ، عَنْ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي صَعْصَعَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، أَخْبَرَنِي أَخِي، قَتَادَةُ بْنُ النُّعْمَانِ أَنَّ رَجُلاً، قَامَ فِي زَمَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم يَقْرَأُ مِنَ السَّحَرِ ‏[quran sura="112" aya_start="1" aya_end="1"]{‏قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ‏}‏ لاَ يَزِيدُ عَلَيْهَا، فَلَمَّا أَصْبَحْنَا أَتَى رَجُلٌ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ‏.‏

(Abu Saʼid al-Xudriy (roziyallohu anhu) aytdi:) Menga birodarim Qatoda ibn Nuʼmon xabar berdiki, bir kishi Paygʻambar ﷺ zamonida saharda (oʻrnidan) turib, ‹Qul Huvallohu Ahad› (Ixlos surasini) — undan ziyoda qilmay (faqat shuni takror) — oʻqidi. Tongda bir kishi Paygʻambar ﷺning oldigʻa kelib, shunga oʻ xshash (voqeani aytdi).(Абу Саъид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу) айтди:) Менга биродарим Қатода ибн Нуъмон хабар бердики, бир киши Пайғамбар ﷺ замонида саҳарда (ўрнидан) туриб, ‹Қул Ҳуваллоҳу Аҳад› (Ихлос сурасини) — ундан зиёда қилмай (фақат шуни такрор) — ўқиди. Тонгда бир киши Пайғамбар ﷺнинг олдиға келиб, шунга ў хшаш (воқеани айтди).

حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ حَفْصٍ، حَدَّثَنَا أَبِي، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ، وَالضَّحَّاكُ الْمَشْرِقِيُّ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، رضى الله عنه قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم لأَصْحَابِهِ ‏"‏ أَيَعْجِزُ أَحَدُكُمْ أَنْ يَقْرَأَ ثُلُثَ الْقُرْآنِ فِي لَيْلَةٍ ‏"‏‏.‏ فَشَقَّ ذَلِكَ عَلَيْهِمْ وَقَالُوا أَيُّنَا يُطِيقُ ذَلِكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَقَالَ ‏"‏ اللَّهُ الْوَاحِدُ الصَّمَدُ ثُلُثُ الْقُرْآنِ ‏"‏‏. قَالَ الفربري: سمعت أبا جعفر محمد بن أبي حاتم وراق أبي عبد الله:‏ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عَنْ إِبْرَاهِيمَ مُرْسَلٌ وَعَنِ الضَّحَّاكِ الْمَشْرِقِيِّ مُسْنَدٌ‏.‏

(Abu Saʼid al-Xudriy (roziyallohu anhu) aytdi:) Paygʻambar ﷺ oʻ z ashobiga: «Birortangiz bir kechada Qurʼonning uchdan birini oʻqishdan ojizmi?» dedilar. Bu ularga ogʻ ir keldi va ular: «Ey Allohning Rasuli, qaysimiz bunga qodir boʻ ladi (kuchi yetadi)?» dedi. U zot: «‹Allohul-Vohidus-Samad› (yaʼni ‹Qul Huvallohu Ahad› surasi) — Qurʼonning uchdan biri(dir)», dedilar.(Абу Саъид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу) айтди:) Пайғамбар ﷺ ў з ашобига: «Бирортангиз бир кечада Қуръоннинг учдан бирини ўқишдан ожизми?» дедилар. Бу уларга оғ ир келди ва улар: «Эй Аллоҳнинг Расули, қайсимиз бунга қодир бў лади (кучи етади)?» деди. У зот: «‹Аллоҳул-Воҳидус-Самад› (яъни ‹Қул Ҳуваллоҳу Аҳад› сураси) — Қуръоннинг учдан бири(дир)», дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، أَخْبَرَنَا مَالِكٌ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، رضى الله عنها أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ إِذَا اشْتَكَى يَقْرَأُ عَلَى نَفْسِهِ بِالْمُعَوِّذَاتِ وَيَنْفُثُ، فَلَمَّا اشْتَدَّ وَجَعُهُ كُنْتُ أَقْرَأُ عَلَيْهِ وَأَمْسَحُ بِيَدِهِ رَجَاءَ بَرَكَتِهَا‏.‏

(Oisha (roziyallohu anho) rivoyat qildi)ki, Rasululloh ﷺ — betob boʻ lganlarida — oʻ zlariga muavvizatlarni (Falaq va Nas suralarini) oʻqib, (qoʻ llariga) puflar (damlar) edilar. Uning ogʻ rigʻ i kuchayganida, men u zotga (muavvizatlarni) oʻqir va — uning barakatini umid qilib — u zotning qoʻ li bilan (badanlariga) silar edim.(Оиша (розияллоҳу анҳо) ривоят қилди)ки, Расулуллоҳ ﷺ — бетоб бў лганларида — ў зларига муаввизатларни (Фалақ ва Нас сураларини) ўқиб, (қў лларига) пуфлар (дамлар) эдилар. Унинг оғ риғ и кучайганида, мен у зотга (муаввизатларни) ўқир ва — унинг баракатини умид қилиб — у зотнинг қў ли билан (баданларига) силар эдим.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا الْمُفَضَّلُ، عَنْ عُقَيْلٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ إِذَا أَوَى إِلَى فِرَاشِهِ كُلَّ لَيْلَةٍ جَمَعَ كَفَّيْهِ ثُمَّ نَفَثَ فِيهِمَا فَقَرَأَ فِيهِمَا ‏[quran sura="112" aya_start="1" aya_end="1"]{‏قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ‏}‏ وَ‏[quran sura="113" aya_start="1" aya_end="1"]{‏قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ الْفَلَقِ‏}‏ وَ‏[quran sura="114" aya_start="1" aya_end="1"]{‏قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ النَّاسِ‏}‏ ثُمَّ يَمْسَحُ بِهِمَا مَا اسْتَطَاعَ مِنْ جَسَدِهِ يَبْدَأُ بِهِمَا عَلَى رَأْسِهِ وَوَجْهِهِ وَمَا أَقْبَلَ مِنْ جَسَدِهِ يَفْعَلُ ذَلِكَ ثَلاَثَ مَرَّاتٍ‏.‏

(Oisha (roziyallohu anho) rivoyat qildi)ki, Paygʻambar ﷺ — har kecha toʻ shagiga borganlarida (yotganlarida) — ikki kaftlarini jamlab, soʻng ularga puflar (damlar), soʻng ularda ‹Qul Huvallohu Ahad› (Ixlos), ‹Qul aʼuzu bi-Robbil-falaq› (Falaq) va ‹Qul aʼuzu bi-Robbin-nas› (Nas) (suralarini) oʻqir edilar; soʻng ular bilan badanlarining — qoʻ li yetgan (joylari)ni — silar edilar; ularni boshlari va yuzlaridan, hamda badanlarining old (tomoni)dan boshlar edilar; buni uch marta qilar edilar.(Оиша (розияллоҳу анҳо) ривоят қилди)ки, Пайғамбар ﷺ — ҳар кеча тў шагига борганларида (ётганларида) — икки кафтларини жамлаб, сўнг уларга пуфлар (дамлар), сўнг уларда ‹Қул Ҳуваллоҳу Аҳад› (Ихлос), ‹Қул аъузу би-Роббил-фалақ› (Фалақ) ва ‹Қул аъузу би-Роббин-нас› (Нас) (сураларини) ўқир эдилар; сўнг улар билан баданларининг — қў ли етган (жойлари)ни — силар эдилар; уларни бошлари ва юзларидан, ҳамда баданларининг олд (томони)дан бошлар эдилар; буни уч марта қилар эдилар.

وَقَالَ اللَّيْثُ حَدَّثَنِي يَزِيدُ بْنُ الْهَادِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أُسَيْدِ بْنِ حُضَيْرٍ، قَالَ بَيْنَمَا هُوَ يَقْرَأُ مِنَ اللَّيْلِ سُورَةَ الْبَقَرَةِ وَفَرَسُهُ مَرْبُوطٌ عِنْدَهُ إِذْ جَالَتِ الْفَرَسُ فَسَكَتَ فَسَكَتَتْ فَقَرَأَ فَجَالَتِ الْفَرَسُ، فَسَكَتَ وَسَكَتَتِ الْفَرَسُ ثُمَّ قَرَأَ فَجَالَتِ الْفَرَسُ، فَانْصَرَفَ وَكَانَ ابْنُهُ يَحْيَى قَرِيبًا مِنْهَا فَأَشْفَقَ أَنْ تُصِيبَهُ فَلَمَّا اجْتَرَّهُ رَفَعَ رَأْسَهُ إِلَى السَّمَاءِ حَتَّى مَا يَرَاهَا فَلَمَّا أَصْبَحَ حَدَّثَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ اقْرَأْ يَا ابْنَ حُضَيْرٍ اقْرَأْ يَا ابْنَ حُضَيْرٍ ‏"‏‏.‏ قَالَ فَأَشْفَقْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَنْ تَطَأَ يَحْيَى وَكَانَ مِنْهَا قَرِيبًا فَرَفَعْتُ رَأْسِي فَانْصَرَفْتُ إِلَيْهِ فَرَفَعْتُ رَأْسِي إِلَى السَّمَاءِ فَإِذَا مِثْلُ الظُّلَّةِ فِيهَا أَمْثَالُ الْمَصَابِيحِ فَخَرَجَتْ حَتَّى لاَ أَرَاهَا‏.‏ قَالَ ‏"‏ وَتَدْرِي مَا ذَاكَ ‏"‏‏.‏ قَالَ لاَ‏.‏ قَالَ ‏"‏ تِلْكَ الْمَلاَئِكَةُ دَنَتْ لِصَوْتِكَ وَلَوْ قَرَأْتَ لأَصْبَحَتْ يَنْظُرُ النَّاسُ إِلَيْهَا لاَ تَتَوَارَى مِنْهُمْ ‏"‏‏.‏ قَالَ ابْنُ الْهَادِ وَحَدَّثَنِي هَذَا الْحَدِيثَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ خَبَّابٍ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ عَنْ أُسَيْدِ بْنِ حُضَيْرٍ‏.‏

(Usayd ibn Huzayr (roziyallohu anhu) aytdi:) U (Usayd) kechasi Baqara surasini oʻqiyotgan, oti esa yonida bogʻ langan edi; birdan ot toʻ lgʻ andi (hurkdi); u (oʻqishdan) toʻ xtadi, (ot ham) toʻ xtadi; u (yana) oʻqidi, ot (yana) toʻ lgʻ andi; u toʻ xtadi, ot (ham) toʻ xtadi; soʻng u (yana) oʻqidi, ot (yana) toʻ lgʻ andi; shunda u (oʻqishdan) qaytdi. Uning oʻgʻ li Yahyo otga yaqin (joyda) edi; u (Usayd) — (ot) unga (Yahyoga) (zarar) yetkazishidan — qoʻ rqdi; uni (Yahyoni) tortib olar paytida, boshini osmonga koʻ tardi, hatto uni (osmonni) koʻ rmay qoldi. Tongda u buni Paygʻambar ﷺga soʻzlab berdi. U zot: «Oʻqi, ey Ibn Huzayr! Oʻqi, ey Ibn Huzayr!» dedilar. U: «Ey Allohning Rasuli, men (ot) Yahyoni (bosib) ezishidan qoʻ rqdim — u (ot)ga yaqin edi; shu sababli boshimni koʻ tarib, uning oldigʻa bordim; soʻng boshimni osmonga koʻ tardim — birdan (osmonda) — ichida chiroqlarga oʻ xshash (narsalar boʻ lgan) — soyabondek (bir narsa) (bor) edi; u (yuqoriga) chiqib ketdi, hatto men uni (koʻ rmay) qoldim», dedi. U zot: «Bu nima ekanini bilasanmi?» dedilar. U: «Yoʻq», dedi. U zot: «Ular — farishtalar(dir); sening ovozingga (qiroatingga) yaqinlashdi; agar (davom etib) oʻqigan boʻ lganingda, ular tonggacha (turgan) boʻ lar edi, odamlar ularga qarar va ular (odamlardan) yashirinmas edi», dedilar.(Усайд ибн Ҳузайр (розияллоҳу анҳу) айтди:) У (Усайд) кечаси Бақара сурасини ўқиётган, оти эса ёнида боғ ланган эди; бирдан от тў лғ анди (ҳуркди); у (ўқишдан) тў хтади, (от ҳам) тў хтади; у (яна) ўқиди, от (яна) тў лғ анди; у тў хтади, от (ҳам) тў хтади; сўнг у (яна) ўқиди, от (яна) тў лғ анди; шунда у (ўқишдан) қайтди. Унинг ўғ ли Яҳё отга яқин (жойда) эди; у (Усайд) — (от) унга (Яҳёга) (зарар) етказишидан — қў рқди; уни (Яҳёни) тортиб олар пайтида, бошини осмонга кў тарди, ҳатто уни (осмонни) кў рмай қолди. Тонгда у буни Пайғамбар ﷺга сўзлаб берди. У зот: «Ўқи, эй Ибн Ҳузайр! Ўқи, эй Ибн Ҳузайр!» дедилар. У: «Эй Аллоҳнинг Расули, мен (от) Яҳёни (босиб) эзишидан қў рқдим — у (от)га яқин эди; шу сабабли бошимни кў тариб, унинг олдиға бордим; сўнг бошимни осмонга кў тардим — бирдан (осмонда) — ичида чироқларга ў хшаш (нарсалар бў лган) — соябондек (бир нарса) (бор) эди; у (юқорига) чиқиб кетди, ҳатто мен уни (кў рмай) қолдим», деди. У зот: «Бу нима эканини биласанми?» дедилар. У: «Йўқ», деди. У зот: «Улар — фаришталар(дир); сенинг овозингга (қироатингга) яқинлашди; агар (давом этиб) ўқиган бў лганингда, улар тонггача (турган) бў лар эди, одамлар уларга қарар ва улар (одамлардан) яширинмас эди», дедилар.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ رُفَيْعٍ، قَالَ دَخَلْتُ أَنَا وَشَدَّادُ بْنُ مَعْقِلٍ، عَلَى ابْنِ عَبَّاسٍ رضى الله عنهما فَقَالَ لَهُ شَدَّادُ بْنُ مَعْقِلٍ أَتَرَكَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم مِنْ شَىْءٍ قَالَ مَا تَرَكَ إِلاَّ مَا بَيْنَ الدَّفَّتَيْنِ‏.‏ قَالَ وَدَخَلْنَا عَلَى مُحَمَّدِ ابْنِ الْحَنَفِيَّةِ فَسَأَلْنَاهُ فَقَالَ مَا تَرَكَ إِلاَّ مَا بَيْنَ الدَّفَّتَيْنِ‏.‏

(Abdul-Aziz ibn Rufayʼ aytdi:) Men va Shaddod ibn Maʼqil Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)ning oldigʻa kirdik. Shaddod ibn Maʼqil unga: «Paygʻambar ﷺ (vafotidan keyin Qurʼondan boshqa) biror narsa qoldirdilarmi?» dedi. U: «Ikki muqova orasidagi (mushaf)dan boshqa hech narsa qoldirmadilar», dedi. (Abdul-Aziz:) Biz Muhammad ibnul-Hanafiyaning (ham) oldigʻa kirib, undan soʻradik; u (ham): «Ikki muqova orasidagi (mushaf)dan boshqa hech narsa qoldirmadilar», dedi.(Абдул-Азиз ибн Руфайъ айтди:) Мен ва Шаддод ибн Маъқил Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)нинг олдиға кирдик. Шаддод ибн Маъқил унга: «Пайғамбар ﷺ (вафотидан кейин Қуръондан бошқа) бирор нарса қолдирдиларми?» деди. У: «Икки муқова орасидаги (мушаф)дан бошқа ҳеч нарса қолдирмадилар», деди. (Абдул-Азиз:) Биз Муҳаммад ибнул-Ҳанафиянинг (ҳам) олдиға кириб, ундан сўрадик; у (ҳам): «Икки муқова орасидаги (мушаф)дан бошқа ҳеч нарса қолдирмадилар», деди.

حَدَّثَنَا هُدْبَةُ بْنُ خَالِدٍ أَبُو خَالِدٍ، حَدَّثَنَا هَمَّامٌ، حَدَّثَنَا قَتَادَةُ، حَدَّثَنَا أَنَسٌ، عَنْ أَبِي مُوسَى، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَثَلُ الَّذِي يَقْرَأُ الْقُرْآنَ كَالأُتْرُجَّةِ طَعْمُهَا طَيِّبٌ وَرِيحُهَا طَيِّبٌ وَالَّذِي لاَ يَقْرَأُ الْقُرْآنَ كَالتَّمْرَةِ طَعْمُهَا طَيِّبٌ وَلاَ رِيحَ لَهَا، وَمَثَلُ الْفَاجِرِ الَّذِي يَقْرَأُ الْقُرْآنَ كَمَثَلِ الرَّيْحَانَةِ رِيحُهَا طَيِّبٌ وَطَعْمُهَا مُرٌّ، وَمَثَلُ الْفَاجِرِ الَّذِي لاَ يَقْرَأُ الْقُرْآنَ كَمَثَلِ الْحَنْظَلَةِ طَعْمُهَا مُرٌّ وَلاَ رِيحَ لَهَا ‏"‏‏.‏

(Abu Muso (al-Ashʼariy) (roziyallohu anhu) Paygʻambar ﷺdan rivoyat qildi)ki, u zot: «Qurʼon oʻqiydigan moʻmining misli — utrujja (sitrun mevasi) kabidir: taʼmi (mazasi) yoqimli, hidi (ham) yoqimli. Qurʼon oʻqimaydigan moʻmining misli — xurmo kabidir: taʼmi yoqimli, (lekin) hidi yoʻq. Qurʼon oʻqiydigan fojir (gunohkor)ning misli — rayhon kabidir: hidi yoqimli, (lekin) taʼmi achchiq. Qurʼon oʻqimaydigan fojirning misli — hanzala (achchiq qovun) kabidir: taʼmi achchiq, hidi (ham) yoʻq», dedilar.(Абу Мусо (ал-Ашъарий) (розияллоҳу анҳу) Пайғамбар ﷺдан ривоят қилди)ки, у зот: «Қуръон ўқийдиган мўмининг мисли — утружжа (ситрун меваси) кабидир: таъми (мазаси) ёқимли, ҳиди (ҳам) ёқимли. Қуръон ўқимайдиган мўмининг мисли — хурмо кабидир: таъми ёқимли, (лекин) ҳиди йўқ. Қуръон ўқийдиган фожир (гуноҳкор)нинг мисли — райҳон кабидир: ҳиди ёқимли, (лекин) таъми аччиқ. Қуръон ўқимайдиган фожирнинг мисли — ҳанзала (аччиқ қовун) кабидир: таъми аччиқ, ҳиди (ҳам) йўқ», дедилар.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، عَنْ يَحْيَى، عَنْ سُفْيَانَ، حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ دِينَارٍ، قَالَ سَمِعْتُ ابْنَ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِنَّمَا أَجَلُكُمْ فِي أَجَلِ مَنْ خَلاَ مِنَ الأُمَمِ كَمَا بَيْنَ صَلاَةِ الْعَصْرِ وَمَغْرِبِ الشَّمْسِ، وَمَثَلُكُمْ وَمَثَلُ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى كَمَثَلِ رَجُلٍ اسْتَعْمَلَ عُمَّالاً، فَقَالَ مَنْ يَعْمَلُ لِي إِلَى نِصْفِ النَّهَارِ عَلَى قِيرَاطٍ فَعَمِلَتِ الْيَهُودُ فَقَالَ مَنْ يَعْمَلُ لِي مِنْ نِصْفِ النَّهَارِ إِلَى الْعَصْرِ فَعَمِلَتِ النَّصَارَى، ثُمَّ أَنْتُمْ تَعْمَلُونَ مِنَ الْعَصْرِ إِلَى الْمَغْرِبِ بِقِيرَاطَيْنِ قِيرَاطَيْنِ، قَالُوا نَحْنُ أَكْثَرُ عَمَلاً وَأَقَلُّ عَطَاءً، قَالَ هَلْ ظَلَمْتُكُمْ مِنْ حَقِّكُمْ قَالُوا لاَ قَالَ فَذَاكَ فَضْلِي أُوتِيهِ مَنْ شِئْتُ ‏"‏‏.‏

(Ibn Umar (roziyallohu anhumo) Paygʻambar ﷺdan rivoyat qildi)ki, u zot: «Sizning ajaringiz (muddatingiz) — oʻ tgan ummatlarning ajaliga (nisbatan) — asr namozi bilan quyosh botishi orasidek(dir). Sizning mislingiz va yahudiy va nasorolarning misli — bir kishi(ning misli) kabidirki, u ishchilar yollab: ‹Kim men uchun — bir qirot (haq) evaziga — yarim kungacha ishlaydi?› dedi; bas, yahudiylar ishladi. Soʻng: ‹Kim men uchun yarim kundan asrgacha ishlaydi?› dedi; nasorolar ishladi. Soʻng sizlar asrdan Magʻ ribgacha — ikki-ikki qirotdan — ishlaysiz. Ular (yahudiy va nasoro): ‹Biz — koʻ proq ishlab, kamroq haq (oldik)› dedi. U: ‹Men sizlarning haqqingizdan biror narsani zulm (kam) qildimmi?› dedi. Ular: ‹Yoʻq› dedi. U: ‹Bas, mana shu — mening fazlim(dir); uni xohlaganimga beraman› dedi», dedilar.(Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) Пайғамбар ﷺдан ривоят қилди)ки, у зот: «Сизнинг ажарингиз (муддатингиз) — ў тган умматларнинг ажалига (нисбатан) — аср намози билан қуёш ботиши орасидек(дир). Сизнинг мислингиз ва яҳудий ва насороларнинг мисли — бир киши(нинг мисли) кабидирки, у ишчилар ёллаб: ‹Ким мен учун — бир қирот (ҳақ) эвазига — ярим кунгача ишлайди?› деди; бас, яҳудийлар ишлади. Сўнг: ‹Ким мен учун ярим кундан асргача ишлайди?› деди; насоролар ишлади. Сўнг сизлар асрдан Мағ рибгача — икки-икки қиротдан — ишлайсиз. Улар (яҳудий ва насоро): ‹Биз — кў проқ ишлаб, камроқ ҳақ (олдик)› деди. У: ‹Мен сизларнинг ҳаққингиздан бирор нарсани зулм (кам) қилдимми?› деди. Улар: ‹Йўқ› деди. У: ‹Бас, мана шу — менинг фазлим(дир); уни хоҳлаганимга бераман› деди», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، حَدَّثَنَا مَالِكُ بْنُ مِغْوَلٍ، حَدَّثَنَا طَلْحَةُ، قَالَ سَأَلْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ أَبِي أَوْفَى أَوْصَى النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ لاَ‏.‏ فَقُلْتُ كَيْفَ كُتِبَ عَلَى النَّاسِ الْوَصِيَّةُ، أُمِرُوا بِهَا وَلَمْ يُوصِ قَالَ أَوْصَى بِكِتَابِ اللَّهِ‏.‏

(Talha aytdi:) Men Abdulloh ibn Abu Avfo (roziyallohu anhumo)dan: «Paygʻambar ﷺ vasiyat qildilarmi?» deb soʻradim. U: «Yoʻq», dedi. Men: «Unda odamlarga vasiyat (qilish) qanday farz qilindi — ular unga buyurildi-yu, (lekin) u zot vasiyat qilmadilarmi?» dedim. U: «U zot Allohning Kitobiga (amal qilishni) vasiyat qildilar», dedi.(Талҳа айтди:) Мен Абдуллоҳ ибн Абу Авфо (розияллоҳу анҳумо)дан: «Пайғамбар ﷺ васият қилдиларми?» деб сўрадим. У: «Йўқ», деди. Мен: «Унда одамларга васият (қилиш) қандай фарз қилинди — улар унга буюрилди-ю, (лекин) у зот васият қилмадиларми?» дедим. У: «У зот Аллоҳнинг Китобига (амал қилишни) васият қилдилар», деди.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ بُكَيْرٍ، قَالَ حَدَّثَنِي اللَّيْثُ، عَنْ عُقَيْلٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي أَبُو سَلَمَةَ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ أَنَّهُ كَانَ يَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لَمْ يَأْذَنِ اللَّهُ لِشَىْءٍ مَا أَذِنَ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم يَتَغَنَّى بِالْقُرْآنِ ‏"‏‏.‏ وَقَالَ صَاحِبٌ لَهُ يُرِيدُ يَجْهَرُ بِهِ‏.‏

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytar edi:) Rasululloh ﷺ: «Alloh hech narsaga — Paygʻambar (ﷺ)ning Qurʼonni (chiroyli ovoz bilan) tarannum qilishiga quloq solgandek (rozi boʻ lib izn bergandek) — quloq solmagan», dedilar. Uning bir sherigi (rovi): «(Bu) — u zot uni (Qurʼonni) jahriy (baland ovoz bilan) oʻqishlarini nazarda tutadi», dedi.(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтар эди:) Расулуллоҳ ﷺ: «Аллоҳ ҳеч нарсага — Пайғамбар (ﷺ)нинг Қуръонни (чиройли овоз билан) тараннум қилишига қулоқ солгандек (рози бў либ изн бергандек) — қулоқ солмаган», дедилар. Унинг бир шериги (рови): «(Бу) — у зот уни (Қуръонни) жаҳрий (баланд овоз билан) ўқишларини назарда тутади», деди.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَا أَذِنَ اللَّهُ لِشَىْءٍ مَا أَذِنَ لِلنَّبِيِّ أَنْ يَتَغَنَّى بِالْقُرْآنِ ‏"‏‏.‏ قَالَ سُفْيَانُ تَفْسِيرُهُ يَسْتَغْنِي بِهِ‏.‏

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu) Paygʻambar ﷺdan rivoyat qildi)ki, u zot: «Alloh hech narsaga — Paygʻambar (ﷺ)ning Qurʼonni (chiroyli ovoz bilan) tarannum (taragʻ anni) qilishiga izn bergandek — izn bermagan», dedilar. Sufyon: «Uning tafsiri — u (Qurʼon) bilan (boshqalardan) behojat (gʻ aniy) boʻ lishi(dir)», dedi.(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) Пайғамбар ﷺдан ривоят қилди)ки, у зот: «Аллоҳ ҳеч нарсага — Пайғамбар (ﷺ)нинг Қуръонни (чиройли овоз билан) тараннум (тарағ анни) қилишига изн бергандек — изн бермаган», дедилар. Суфён: «Унинг тафсири — у (Қуръон) билан (бошқалардан) беҳожат (ғ аний) бў лиши(дир)», деди.

حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ حَدَّثَنِي سَالِمُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ لاَ حَسَدَ إِلاَّ عَلَى اثْنَتَيْنِ، رَجُلٌ آتَاهُ اللَّهُ الْكِتَابَ وَقَامَ بِهِ آنَاءَ اللَّيْلِ، وَرَجُلٌ أَعْطَاهُ اللَّهُ مَالاً فَهْوَ يَتَصَدَّقُ بِهِ آنَاءَ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ ‏"‏‏.‏

(Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo) aytdi:) Men Rasululloh ﷺni: «Ikki (xislat)dan boshqada hasad (havas) yoʻq: (biri) — Alloh unga Kitobni bergan, u esa u (Kitob) bilan kechasi (namozda) turadigan kishi; (ikkinchisi) — Alloh unga mol bergan, u esa uni kecha va kunduzda sadaqa qiladigan kishi», deb aytayotganlarini eshitdim.(Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Мен Расулуллоҳ ﷺни: «Икки (хислат)дан бошқада ҳасад (ҳавас) йўқ: (бири) — Аллоҳ унга Китобни берган, у эса у (Китоб) билан кечаси (намозда) турадиган киши; (иккинчиси) — Аллоҳ унга мол берган, у эса уни кеча ва кундузда садақа қиладиган киши», деб айтаётганларини эшитдим.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا رَوْحٌ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ سُلَيْمَانَ، سَمِعْتُ ذَكْوَانَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ حَسَدَ إِلاَّ فِي اثْنَتَيْنِ رَجُلٌ عَلَّمَهُ اللَّهُ الْقُرْآنَ فَهُوَ يَتْلُوهُ آنَاءَ اللَّيْلِ وَآنَاءَ النَّهَارِ فَسَمِعَهُ جَارٌ لَهُ فَقَالَ لَيْتَنِي أُوتِيتُ مِثْلَ مَا أُوتِيَ فُلاَنٌ فَعَمِلْتُ مِثْلَ مَا يَعْمَلُ، وَرَجُلٌ آتَاهُ اللَّهُ مَالاً فَهْوَ يُهْلِكُهُ فِي الْحَقِّ فَقَالَ رَجُلٌ لَيْتَنِي أُوتِيتُ مِثْلَ مَا أُوتِيَ فُلاَنٌ فَعَمِلْتُ مِثْلَ مَا يَعْمَلُ ‏"‏‏.‏

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu) rivoyat qildi)ki, Rasululloh ﷺ: «Ikki (xislat)dan boshqada hasad (havas) yoʻq: (biri) — Alloh unga Qurʼonni oʻ rgatgan, u esa uni kecha soatlarida va kunduz soatlarida tilovat qiladigan kishiki, uni bir qoʻ shnisi eshitib: ‹Qaniydi menga ham — falonga berilgandek — berilsa, men ham u qilayotgandek qilsam (edi)› deydi; (ikkinchisi) — Alloh unga mol bergan, u esa uni haq (yoʻ l)da sarflaydigan (ishlatadigan) kishiki, bir kishi: ‹Qaniydi menga ham — falonga berilgandek — berilsa, men ham u qilayotgandek qilsam (edi)› deydi», dedilar.(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) ривоят қилди)ки, Расулуллоҳ ﷺ: «Икки (хислат)дан бошқада ҳасад (ҳавас) йўқ: (бири) — Аллоҳ унга Қуръонни ў ргатган, у эса уни кеча соатларида ва кундуз соатларида тиловат қиладиган кишики, уни бир қў шниси эшитиб: ‹Қанийди менга ҳам — фалонга берилгандек — берилса, мен ҳам у қилаётгандек қилсам (эди)› дейди; (иккинчиси) — Аллоҳ унга мол берган, у эса уни ҳақ (йў л)да сарфлайдиган (ишлатадиган) кишики, бир киши: ‹Қанийди менга ҳам — фалонга берилгандек — берилса, мен ҳам у қилаётгандек қилсам (эди)› дейди», дедилар.

حَدَّثَنَا حَجَّاجُ بْنُ مِنْهَالٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، قَالَ أَخْبَرَنِي عَلْقَمَةُ بْنُ مَرْثَدٍ، سَمِعْتُ سَعْدَ بْنَ عُبَيْدَةَ، عَنْ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ السُّلَمِيِّ، عَنْ عُثْمَانَ ـ رضى الله عنه ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ خَيْرُكُمْ مَنْ تَعَلَّمَ الْقُرْآنَ وَعَلَّمَهُ ‏"‏‏.‏ قَالَ وَأَقْرَأَ أَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ فِي إِمْرَةِ عُثْمَانَ حَتَّى كَانَ الْحَجَّاجُ، قَالَ وَذَاكَ الَّذِي أَقْعَدَنِي مَقْعَدِي هَذَا‏.‏

(Abu Abdurrahmon as-Sulamiy, Usmon (roziyallohu anhu)dan, Paygʻambar ﷺdan rivoyat qildi)ki, u zot: «Sizlarning eng yaxshingiz — Qurʼonni oʻ rganib, uni oʻ rgatgan (kishi)dir», dedilar. (Rovi:) Abu Abdurrahmon — Usmonning xalifaligidan to Hajjoj (zamoniga)gacha — (odamlarga) Qurʼon oʻqitdi. U: «Mana shu — meni shu oʻ rnimga oʻ tirgizgan (sabab)dir (yaʼni shu hadis meni oʻqitishga undadi)», dedi.(Абу Абдурраҳмон ас-Суламий, Усмон (розияллоҳу анҳу)дан, Пайғамбар ﷺдан ривоят қилди)ки, у зот: «Сизларнинг энг яхшингиз — Қуръонни ў рганиб, уни ў ргатган (киши)дир», дедилар. (Рови:) Абу Абдурраҳмон — Усмоннинг халифалигидан то Ҳажжож (замонига)гача — (одамларга) Қуръон ўқитди. У: «Мана шу — мени шу ў рнимга ў тиргизган (сабаб)дир (яъни шу ҳадис мени ўқитишга ундади)», деди.

حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَلْقَمَةَ بْنِ مَرْثَدٍ، عَنْ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ السُّلَمِيِّ، عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ، قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ أَفْضَلَكُمْ مَنْ تَعَلَّمَ الْقُرْآنَ وَعَلَّمَهُ ‏"‏‏.‏

(Usmon ibn Affon (roziyallohu anhu) aytdi:) Paygʻambar ﷺ: «Albatta sizlarning eng afzalingiz — Qurʼonni oʻ rganib, uni oʻ rgatgan (kishi)dir», dedilar.(Усмон ибн Аффон (розияллоҳу анҳу) айтди:) Пайғамбар ﷺ: «Албатта сизларнинг энг афзалингиз — Қуръонни ў рганиб, уни ў ргатган (киши)дир», дедилар.

حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ عَوْنٍ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، عَنْ أَبِي حَازِمٍ، عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ، قَالَ أَتَتِ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم امْرَأَةٌ فَقَالَتْ إِنَّهَا قَدْ وَهَبَتْ نَفْسَهَا لِلَّهِ وَلِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ مَا لِي فِي النِّسَاءِ مِنْ حَاجَةٍ ‏"‏‏.‏ فَقَالَ رَجُلٌ زَوِّجْنِيهَا‏.‏ قَالَ ‏"‏ أَعْطِهَا ثَوْبًا ‏"‏‏.‏ قَالَ لاَ أَجِدُ‏.‏ قَالَ ‏"‏ أَعْطِهَا وَلَوْ خَاتَمًا مِنْ حَدِيدٍ ‏"‏‏.‏ فَاعْتَلَّ لَهُ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ مَا مَعَكَ مِنَ الْقُرْآنِ ‏"‏‏.‏ قَالَ كَذَا وَكَذَا‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَقَدْ زَوَّجْتُكَهَا بِمَا مَعَكَ مِنَ الْقُرْآنِ ‏"‏‏.‏

(Sahl ibn Saʼd (roziyallohu anhu) aytdi:) Paygʻambar ﷺning oldigʻa bir ayol kelib: «Albatta men oʻ zimni Allohga va Uning Rasuli ﷺga hadya (tortiq) qildim», dedi. U zot: «Mening ayollarga hojatim yoʻq», dedilar. Bir kishi: «Uni menga nikohlab ber», dedi. U zot: «Unga bir kiyim (mahr) ber», dedilar. U: «Topolmayman», dedi. U zot: «Unga — temirdan (yasalgan) bir uzuk boʻ lsa ham — ber», dedilar. U esa bunga (ham) ojizlik bildirdi. Shunda u zot: «Senda Qurʼondan nima (yodda) bor?» dedilar. U: «Falon-falon (suralar)», dedi. U zot: «Bas, men uni senga — senda (yodda) boʻ lgan Qurʼon evaziga — nikohlab berdim», dedilar.(Саҳл ибн Саъд (розияллоҳу анҳу) айтди:) Пайғамбар ﷺнинг олдиға бир аёл келиб: «Албатта мен ў зимни Аллоҳга ва Унинг Расули ﷺга ҳадя (тортиқ) қилдим», деди. У зот: «Менинг аёлларга ҳожатим йўқ», дедилар. Бир киши: «Уни менга никоҳлаб бер», деди. У зот: «Унга бир кийим (маҳр) бер», дедилар. У: «Тополмайман», деди. У зот: «Унга — темирдан (ясалган) бир узук бў лса ҳам — бер», дедилар. У эса бунга (ҳам) ожизлик билдирди. Шунда у зот: «Сенда Қуръондан нима (ёдда) бор?» дедилар. У: «Фалон-фалон (суралар)», деди. У зот: «Бас, мен уни сенга — сенда (ёдда) бў лган Қуръон эвазига — никоҳлаб бердим», дедилар.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِي حَازِمٍ، عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ، أَنَّ امْرَأَةً، جَاءَتْ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ جِئْتُ لأَهَبَ لَكَ نَفْسِي فَنَظَرَ إِلَيْهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَصَعَّدَ النَّظَرَ إِلَيْهَا وَصَوَّبَهُ ثُمَّ طَأْطَأَ رَأْسَهُ، فَلَمَّا رَأَتِ الْمَرْأَةُ أَنَّهُ لَمْ يَقْضِ فِيهَا شَيْئًا جَلَسَتْ، فَقَامَ رَجُلٌ مِنْ أَصْحَابِهِ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنْ لَمْ يَكُنْ لَكَ بِهَا حَاجَةٌ فَزَوِّجْنِيهَا‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ هَلْ عِنْدَكَ مِنْ شَىْءٍ ‏"‏‏.‏ فَقَالَ لاَ وَاللَّهِ يَا رَسُولَ اللَّهِ‏.‏ قَالَ ‏"‏ اذْهَبْ إِلَى أَهْلِكَ فَانْظُرْ هَلْ تَجِدُ شَيْئًا ‏"‏‏.‏ فَذَهَبَ ثُمَّ رَجَعَ فَقَالَ لاَ وَاللَّهِ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا وَجَدْتُ شَيْئًا‏.‏ قَالَ ‏"‏ انْظُرْ وَلَوْ خَاتَمًا مِنْ حَدِيدٍ ‏"‏‏.‏ فَذَهَبَ ثُمَّ رَجَعَ فَقَالَ لاَ وَاللَّهِ يَا رَسُولَ اللَّهِ وَلاَ خَاتَمًا مِنْ حَدِيدٍ وَلَكِنْ هَذَا إِزَارِي ـ قَالَ سَهْلٌ مَا لَهُ رِدَاءٌ ـ فَلَهَا نِصْفُهُ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَا تَصْنَعُ بِإِزَارِكَ إِنْ لَبِسْتَهُ لَمْ يَكُنْ عَلَيْهَا مِنْهُ شَىْءٌ وَإِنْ لَبِسَتْهُ لَمْ يَكُنْ عَلَيْكَ شَىْءٌ ‏"‏‏.‏ فَجَلَسَ الرَّجُلُ حَتَّى طَالَ مَجْلِسُهُ ثُمَّ قَامَ فَرَآهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مُوَلِّيًا فَأَمَرَ بِهِ فَدُعِيَ فَلَمَّا جَاءَ قَالَ ‏"‏ مَاذَا مَعَكَ مِنَ الْقُرْآنِ ‏"‏‏.‏ قَالَ مَعِي سُورَةُ كَذَا وَسُورَةُ كَذَا وَسُورَةُ كَذَا عَدَّهَا قَالَ ‏"‏ أَتَقْرَؤُهُنَّ عَنْ ظَهْرِ قَلْبِكَ ‏"‏‏.‏ قَالَ نَعَمْ‏.‏ قَالَ ‏"‏ اذْهَبْ فَقَدْ مَلَّكْتُكَهَا بِمَا مَعَكَ مِنَ الْقُرْآنِ ‏"‏‏.‏

(Sahl ibn Saʼd (roziyallohu anhu) rivoyat qildi)ki, bir ayol Rasululloh ﷺning oldigʻa kelib: «Ey Allohning Rasuli, men oʻ zimni senga hadya (tortiq) qilgani keldim», dedi. Rasululloh ﷺ unga qaradilar — nazarlarini unga koʻ tarib, soʻng tushirdilar — soʻng boshlarini quyi soldilar. Ayol — u zot u haqda biror (hukm) qilmaganini koʻ rgach, oʻ tirdi. Shunda u zotning ashobidan bir kishi (oʻrnidan) turib: «Ey Allohning Rasuli, agar senga unga hojating boʻ lmasa, uni menga nikohlab ber», dedi. U zot: «Senda (mahr uchun) biror narsa bormi?» dedilar. U: «Yoʻq, Allohga qasamki, ey Allohning Rasuli», dedi. U zot: «Ahlingning oldigʻa borib, biror narsa topa olasanmi (qaragin)», dedilar. U bordi, soʻng qaytib: «Yoʻq, Allohga qasamki, ey Allohning Rasuli, hech narsa topmadim», dedi. U zot: «(Yana) qara — temirdan (yasalgan) bir uzuk boʻ lsa ham», dedilar. U bordi, soʻng qaytib: «Yoʻq, Allohga qasamki, ey Allohning Rasuli, temirdan (yasalgan) uzuk (ham yoʻq); lekin mana — mening izorim (belbogʻ -kiyimim) — uning yarmi unga boʻ lsin», dedi (Sahl: «Uning ridosi (yopinchigʻ i) yoʻq edi», dedi). Rasululloh ﷺ: «Izoring bilan u nima qiladi? Agar uni sen kiysang, undan unga hech narsa boʻ lmaydi; agar uni u kiysa, senga hech narsa boʻ lmaydi», dedilar. Shunda u kishi oʻ tirdi — uning oʻ tirishi uzoq davom etdi — soʻng (oʻrnidan) turdi. Rasululloh ﷺ uning (orqasiga) burilib ketayotganini koʻ rib, unga (chaqirishni) buyurdilar; u chaqirildi. U kelgach, u zot: «Senda Qurʼondan nima (yodda) bor?» dedilar. U: «Menda falon sura, falon sura va falon sura (bor)», deb ularni sanadi. U zot: «Ularni yoddan (yodlab) oʻqiysanmi?» dedilar. U: «Ha», dedi. U zot: «Bor, men uni senga — senda (yodda) boʻ lgan Qurʼon evaziga — (nikoh bilan) mulk qilib berdim», dedilar.(Саҳл ибн Саъд (розияллоҳу анҳу) ривоят қилди)ки, бир аёл Расулуллоҳ ﷺнинг олдиға келиб: «Эй Аллоҳнинг Расули, мен ў зимни сенга ҳадя (тортиқ) қилгани келдим», деди. Расулуллоҳ ﷺ унга қарадилар — назарларини унга кў тариб, сўнг туширдилар — сўнг бошларини қуйи солдилар. Аёл — у зот у ҳақда бирор (ҳукм) қилмаганини кў ргач, ў тирди. Шунда у зотнинг ашобидан бир киши (ўрнидан) туриб: «Эй Аллоҳнинг Расули, агар сенга унга ҳожатинг бў лмаса, уни менга никоҳлаб бер», деди. У зот: «Сенда (маҳр учун) бирор нарса борми?» дедилар. У: «Йўқ, Аллоҳга қасамки, эй Аллоҳнинг Расули», деди. У зот: «Аҳлингнинг олдиға бориб, бирор нарса топа оласанми (қарагин)», дедилар. У борди, сўнг қайтиб: «Йўқ, Аллоҳга қасамки, эй Аллоҳнинг Расули, ҳеч нарса топмадим», деди. У зот: «(Яна) қара — темирдан (ясалган) бир узук бў лса ҳам», дедилар. У борди, сўнг қайтиб: «Йўқ, Аллоҳга қасамки, эй Аллоҳнинг Расули, темирдан (ясалган) узук (ҳам йўқ); лекин мана — менинг изорим (белбоғ -кийимим) — унинг ярми унга бў лсин», деди (Саҳл: «Унинг ридоси (ёпинчиғ и) йўқ эди», деди). Расулуллоҳ ﷺ: «Изоринг билан у нима қилади? Агар уни сен кийсанг, ундан унга ҳеч нарса бў лмайди; агар уни у кийса, сенга ҳеч нарса бў лмайди», дедилар. Шунда у киши ў тирди — унинг ў тириши узоқ давом этди — сўнг (ўрнидан) турди. Расулуллоҳ ﷺ унинг (орқасига) бурилиб кетаётганини кў риб, унга (чақиришни) буюрдилар; у чақирилди. У келгач, у зот: «Сенда Қуръондан нима (ёдда) бор?» дедилар. У: «Менда фалон сура, фалон сура ва фалон сура (бор)», деб уларни санади. У зот: «Уларни ёддан (ёдлаб) ўқийсанми?» дедилар. У: «Ҳа», деди. У зот: «Бор, мен уни сенга — сенда (ёдда) бў лган Қуръон эвазига — (никоҳ билан) мулк қилиб бердим», дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، أَخْبَرَنَا مَالِكٌ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِنَّمَا مَثَلُ صَاحِبِ الْقُرْآنِ كَمَثَلِ صَاحِبِ الإِبِلِ الْمُعَقَّلَةِ إِنْ عَاهَدَ عَلَيْهَا أَمْسَكَهَا وَإِنْ أَطْلَقَهَا ذَهَبَتْ ‏"‏‏.‏

(Ibn Umar (roziyallohu anhumo) rivoyat qildi)ki, Rasululloh ﷺ: «Qurʼon sohibining (yodlovchisining) misli — faqat bogʻ langan (toʻ siq solingan) tuyalar sohibi kabidir: agar u ularni (toʻ siq bilan) saqlab tursa, ularni ushlab (saqlab) qoladi; agar ularni qoʻ yib yuborsa, ketib qoladi (qochadi)», dedilar.(Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) ривоят қилди)ки, Расулуллоҳ ﷺ: «Қуръон соҳибининг (ёдловчисининг) мисли — фақат боғ ланган (тў сиқ солинган) туялар соҳиби кабидир: агар у уларни (тў сиқ билан) сақлаб турса, уларни ушлаб (сақлаб) қолади; агар уларни қў йиб юборса, кетиб қолади (қочади)», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَرْعَرَةَ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ أَبِي وَائِلٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ بِئْسَ مَا لأَحَدِهِمْ أَنْ يَقُولَ نَسِيتُ آيَةَ كَيْتَ وَكَيْتَ بَلْ نُسِّيَ، وَاسْتَذْكِرُوا الْقُرْآنَ فَإِنَّهُ أَشَدُّ تَفَصِّيًا مِنْ صُدُورِ الرِّجَالِ مِنَ النَّعَمِ ‏"‏‏.‏

(Abdulloh (ibn Masʼud) (roziyallohu anhu) aytdi:) Paygʻambar ﷺ: «Birortangiz uchun ‹Men falon-falon oyatni unutdim› deb aytish qanchalik yomon! Balki (u oʻ zi unutmadi,) unga unuttirildi (chunki u eslab turmadi). Qurʼonni (doimo takror oʻqib) yodda saqlanglar; chunki u — kishilarning koʻ kslari (yodi)dan — boʻ shalgan (yechilgan) tuyalardan (qochishda) koʻ ra qattiqroq qochadi (oson unutiladi)», dedilar.(Абдуллоҳ (ибн Масъуд) (розияллоҳу анҳу) айтди:) Пайғамбар ﷺ: «Бирортангиз учун ‹Мен фалон-фалон оятни унутдим› деб айтиш қанчалик ёмон! Балки (у ў зи унутмади,) унга унуттирилди (чунки у эслаб турмади). Қуръонни (доимо такрор ўқиб) ёдда сақланглар; чунки у — кишиларнинг кў кслари (ёди)дан — бў шалган (ечилган) туялардан (қочишда) кў ра қаттиқроқ қочади (осон унутилади)», дедилар.

حَدَّثَنَا عُثْمَانُ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنْ مَنْصُورٍ، مِثْلَهُ‏.‏ تَابَعَهُ بِشْرٌ عَنِ ابْنِ الْمُبَارَكِ، عَنْ شُعْبَةَ،‏.‏ وَتَابَعَهُ ابْنُ جُرَيْجٍ عَنْ عَبْدَةَ، عَنْ شَقِيقٍ، سَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ، سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم‏.‏

(Usmon (ibn Abu Shayba), Jarirdan, Mansurdan — uning (avvalgi hadis) mislini rivoyat qildi. Unga Bishr — Ibnul-Muborakdan, Shuʼbadan (mutobaat qildi). Unga Ibn Jurayj ham — Abdadan, Shaqiqdan: ‹Men Abdulloh (ibn Masʼud)ni eshitdim, men Paygʻambar ﷺni eshitdim› (degan tarzda mutobaat qildi).)(Усмон (ибн Абу Шайба), Жарирдан, Мансурдан — унинг (аввалги ҳадис) мислини ривоят қилди. Унга Бишр — Ибнул-Муборакдан, Шуъбадан (мутобаат қилди). Унга Ибн Журайж ҳам — Абдадан, Шақиқдан: ‹Мен Абдуллоҳ (ибн Масъуд)ни эшитдим, мен Пайғамбар ﷺни эшитдим› (деган тарзда мутобаат қилди).)

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاَءِ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، عَنْ بُرَيْدٍ، عَنْ أَبِي بُرْدَةَ، عَنْ أَبِي مُوسَى، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ تَعَاهَدُوا الْقُرْآنَ فَوَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لَهُوَ أَشَدُّ تَفَصِّيًا مِنَ الإِبِلِ فِي عُقُلِهَا ‏"‏‏.‏

(Abu Muso (al-Ashʼariy) (roziyallohu anhu) Paygʻambar ﷺdan rivoyat qildi)ki, u zot: «Qurʼonni (takror oʻqib) yodda saqlanglar; jonim qoʻ lida boʻ lgan Zotga qasamki, albatta u — bogʻ langan (toʻ siq solingan) tuyalardan (qochishda) koʻ ra qattiqroq qochadi (oson unutiladi)», dedilar.(Абу Мусо (ал-Ашъарий) (розияллоҳу анҳу) Пайғамбар ﷺдан ривоят қилди)ки, у зот: «Қуръонни (такрор ўқиб) ёдда сақланглар; жоним қў лида бў лган Зотга қасамки, албатта у — боғ ланган (тў сиқ солинган) туялардан (қочишда) кў ра қаттиқроқ қочади (осон унутилади)», дедилар.

حَدَّثَنَا حَجَّاجُ بْنُ مِنْهَالٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، قَالَ أَخْبَرَنِي أَبُو إِيَاسٍ، قَالَ سَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ مُغَفَّلٍ، قَالَ رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَوْمَ فَتْحِ مَكَّةَ وَهْوَ يَقْرَأُ عَلَى رَاحِلَتِهِ سُورَةَ الْفَتْحِ‏.‏

(Abdulloh ibn Mugʻaffal (roziyallohu anhu) aytdi:) Men Rasululloh ﷺni Makka fathi kuni — u zot oʻ z ulovlari (tuyalari) ustida Fath surasini oʻqiyotgan holda — koʻ rdim.(Абдуллоҳ ибн Муғаффал (розияллоҳу анҳу) айтди:) Мен Расулуллоҳ ﷺни Макка фатҳи куни — у зот ў з уловлари (туялари) устида Фатҳ сурасини ўқиётган ҳолда — кў рдим.

حَدَّثَنِي مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ أَبِي بِشْرٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، قَالَ إِنَّ الَّذِي تَدْعُونَهُ الْمُفَصَّلَ هُوَ الْمُحْكَمُ، قَالَ وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ تُوُفِّيَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَنَا ابْنُ عَشْرِ سِنِينَ وَقَدْ قَرَأْتُ الْمُحْكَمَ‏.‏

(Saʼid ibn Jubayr aytdi:) Sizlar ‹Mufassal› deb ataydigan (narsa) — u ‹Muhkam›dir. (Saʼid:) Ibn Abbos (roziyallohu anhumo): «Rasululloh ﷺ vafot etdilar — men oʻ n yoshli (bola) edim, va men Muhkamni (Mufassalni) oʻqib (yodlab) boʻ lgan edim», dedi.(Саъид ибн Жубайр айтди:) Сизлар ‹Муфассал› деб атайдиган (нарса) — у ‹Муҳкам›дир. (Саъид:) Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо): «Расулуллоҳ ﷺ вафот этдилар — мен ў н ёшли (бола) эдим, ва мен Муҳкамни (Муфассални) ўқиб (ёдлаб) бў лган эдим», деди.

حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، أَخْبَرَنَا أَبُو بِشْرٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ جَمَعْتُ الْمُحْكَمَ فِي عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقُلْتُ لَهُ وَمَا الْمُحْكَمُ قَالَ الْمُفَصَّلُ‏.‏

(Saʼid ibn Jubayr, Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qildi)ki, u: «Men Muhkamni Rasululloh ﷺ davrida jamladim (yodladim)», dedi. Men unga: «Muhkam nima?» dedim. U: «Mufassal(dir)», dedi.(Саъид ибн Жубайр, Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилди)ки, у: «Мен Муҳкамни Расулуллоҳ ﷺ даврида жамладим (ёдладим)», деди. Мен унга: «Муҳкам нима?» дедим. У: «Муфассал(дир)», деди.

حَدَّثَنَا رَبِيعُ بْنُ يَحْيَى، حَدَّثَنَا زَائِدَةُ، حَدَّثَنَا هِشَامٌ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتْ سَمِعَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم رَجُلاً يَقْرَأُ فِي الْمَسْجِدِ فَقَالَ ‏"‏ يَرْحَمُهُ اللَّهُ لَقَدْ أَذْكَرَنِي كَذَا وَكَذَا آيَةً مِنْ سُورَةِ كَذَا ‏"‏‏.‏

(Oisha (roziyallohu anho) aytdi:) Paygʻambar ﷺ bir kishini masjidda (Qurʼon) oʻqiyotganini eshitdilar va: «Allohning rahmati unga boʻ lsin! U menga falon suradan falon-falon oyatni eslatdi», dedilar.(Оиша (розияллоҳу анҳо) айтди:) Пайғамбар ﷺ бир кишини масжидда (Қуръон) ўқиётганини эшитдилар ва: «Аллоҳнинг раҳмати унга бў лсин! У менга фалон сурадан фалон-фалон оятни эслатди», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عُبَيْدِ بْنِ مَيْمُونٍ، حَدَّثَنَا عِيسَى، عَنْ هِشَامٍ، وَقَالَ، أَسْقَطْتُهُنَّ مِنْ سُورَةِ كَذَا‏.‏ تَابَعَهُ عَلِيُّ بْنُ مُسْهِرٍ وَعَبْدَةُ عَنْ هِشَامٍ‏.‏

(Hisom — otasidan, Oisha (roziyallohu anho)dan, oldingi hadis misli — rivoyat qildi)ki, u zot: «...Men ularni falon suradan tushirib qoldirgan (unutgan) edim», dedilar. Unga Ali ibn Musʼhir va Abda — Hisomdan (mutobaat qildi).(Ҳисом — отасидан, Оиша (розияллоҳу анҳо)дан, олдинги ҳадис мисли — ривоят қилди)ки, у зот: «...Мен уларни фалон сурадан тушириб қолдирган (унутган) эдим», дедилар. Унга Али ибн Мусъҳир ва Абда — Ҳисомдан (мутобаат қилди).

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ أَبِي رَجَاءٍ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ سَمِعَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم رَجُلاً يَقْرَأُ فِي سُورَةٍ بِاللَّيْلِ فَقَالَ ‏"‏ يَرْحَمُهُ اللَّهُ لَقَدْ أَذْكَرَنِي كَذَا وَكَذَا آيَةً كُنْتُ أُنْسِيتُهَا مِنْ سُورَةِ كَذَا وَكَذَا ‏"‏‏.‏

(Oisha (roziyallohu anho) aytdi:) Rasululloh ﷺ bir kishini kechasi bir surani oʻqiyotganini eshitdilar va: «Allohning rahmati unga boʻ lsin! U menga — men falon-falon suradan unutgan (unuttirilgan) falon-falon oyatni — eslatdi», dedilar.(Оиша (розияллоҳу анҳо) айтди:) Расулуллоҳ ﷺ бир кишини кечаси бир сурани ўқиётганини эшитдилар ва: «Аллоҳнинг раҳмати унга бў лсин! У менга — мен фалон-фалон сурадан унутган (унуттирилган) фалон-фалон оятни — эслатди», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ أَبِي وَائِلٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَا لأَحَدِهِمْ يَقُولُ نَسِيتُ آيَةَ كَيْتَ وَكَيْتَ‏.‏ بَلْ هُوَ نُسِّيَ ‏"‏‏.‏

(Abu Voil, Abdulloh (ibn Masʼud) (roziyallohu anhu)dan rivoyat qildi:) Paygʻambar ﷺ: «Birortangizga nima boʻ ldiki, ‹Men falon-falon oyatni unutdim› deydi? Balki u (oʻ zi unutmadi,) unga unuttirildi», dedilar.(Абу Воил, Абдуллоҳ (ибн Масъуд) (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилди:) Пайғамбар ﷺ: «Бирортангизга нима бў лдики, ‹Мен фалон-фалон оятни унутдим› дейди? Балки у (ў зи унутмади,) унга унуттирилди», дедилар.

حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ حَفْصٍ، حَدَّثَنَا أَبِي، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، قَالَ حَدَّثَنِي إِبْرَاهِيمُ، عَنْ عَلْقَمَةَ، وَعَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ يَزِيدَ، عَنْ أَبِي مَسْعُودٍ الأَنْصَارِيِّ، قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الآيَتَانِ مِنْ آخِرِ سُورَةِ الْبَقَرَةِ مَنْ قَرَأَ بِهِمَا فِي لَيْلَةٍ كَفَتَاهُ ‏"‏‏.‏

(Abu Masʼud al-Ansoriy (roziyallohu anhu) aytdi:) Paygʻambar ﷺ: «Baqara surasining oxiridagi ikki oyat — kim ularni bir kechada oʻqisa, ular unga yetadi (kifoya qiladi)», dedilar.(Абу Масъуд ал-Ансорий (розияллоҳу анҳу) айтди:) Пайғамбар ﷺ: «Бақара сурасининг охиридаги икки оят — ким уларни бир кечада ўқиса, улар унга етади (кифоя қилади)», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ أَخْبَرَنِي عُرْوَةُ، عَنْ حَدِيثِ الْمِسْوَرِ بْنِ مَخْرَمَةَ، وَعَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَبْدٍ الْقَارِيِّ، أَنَّهُمَا سَمِعَا عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ، يَقُولُ سَمِعْتُ هِشَامَ بْنَ حَكِيمِ بْنِ حِزَامٍ، يَقْرَأُ سُورَةَ الْفُرْقَانِ فِي حَيَاةِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَاسْتَمَعْتُ لِقِرَاءَتِهِ فَإِذَا هُوَ يَقْرَؤُهَا عَلَى حُرُوفٍ كَثِيرَةٍ لَمْ يُقْرِئْنِيهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَكِدْتُ أُسَاوِرُهُ فِي الصَّلاَةِ فَانْتَظَرْتُهُ حَتَّى سَلَّمَ فَلَبَبْتُهُ فَقُلْتُ مَنْ أَقْرَأَكَ هَذِهِ السُّورَةَ الَّتِي سَمِعْتُكَ تَقْرَأُ قَالَ أَقْرَأَنِيهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم‏.‏ فَقُلْتُ لَهُ كَذَبْتَ فَوَاللَّهِ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَهُوَ أَقْرَأَنِي هَذِهِ السُّورَةَ الَّتِي سَمِعْتُكَ، فَانْطَلَقْتُ بِهِ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَقُودُهُ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي سَمِعْتُ هَذَا يَقْرَأُ سُورَةَ الْفُرْقَانِ عَلَى حُرُوفٍ لَمْ تُقْرِئْنِيهَا وَإِنَّكَ أَقْرَأْتَنِي سُورَةَ الْفُرْقَانِ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ يَا هِشَامُ اقْرَأْهَا ‏"‏‏.‏ فَقَرَأَهَا الْقِرَاءَةَ الَّتِي سَمِعْتُهُ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ هَكَذَا أُنْزِلَتْ ‏"‏‏.‏ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ اقْرَأْ يَا عُمَرُ ‏"‏‏.‏ فَقَرَأْتُهَا الَّتِي أَقْرَأَنِيهَا، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ هَكَذَا أُنْزِلَتْ ‏"‏‏.‏ ثُمَّ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ الْقُرْآنَ أُنْزِلَ عَلَى سَبْعَةِ أَحْرُفٍ فَاقْرَءُوا مَا تَيَسَّرَ مِنْهُ ‏"‏‏.‏

(Urva, Misvar ibn Maxrama va Abdurrahmon ibn Abdul-Qoriyning hadisidan rivoyat qildi)ki, ikkovi Umar ibnul-Xattobni (shunday) deganini eshitdi: Men Hishom ibn Hakim ibn Hizomni — Rasululloh ﷺning hayotida — Furqon surasini oʻqiyotganini eshitdim; men uning qiroatiga quloq soldim — birdan u uni — Rasululloh ﷺ menga oʻqitmagan — koʻ p harflar (qiroatlar)da oʻqiyotgan edi. Men unga namozda (oq) tashlanishga oz qoldim; (lekin) uni — salom berguncha — kutdim, soʻng uni (yoqasidan) boʻ gʻ dim va: «Sen oʻqiyotganingni eshitgan bu surani senga kim oʻqitdi?» dedim. U: «Uni menga Rasululloh ﷺ oʻqitdi», dedi. Men unga: «Yolgʻon aytding; Allohga qasamki, albatta Rasululloh ﷺ — men sen oʻqiyotganingni eshitgan bu surani — menga (boshqacha) oʻqitgan», dedim va uni yetaklab, Rasululloh ﷺning oldigʻa olib bordim. Men: «Ey Allohning Rasuli, men buni — Furqon surasini, sen menga oʻqitmagan harflar (qiroatlar)da oʻqiyotganini — eshitdim; sen esa menga Furqon surasini oʻqitgansan», dedim. U zot: «Ey Hishom, uni oʻqi!» dedilar. U uni — men eshitgan oʻ sha qiroatda — oʻqidi. Rasululloh ﷺ: «Mana shunday nozil qilingan», dedilar, soʻng: «Oʻqi, ey Umar!» dedilar. Men uni — u zot menga oʻqitgan (qiroatda) — oʻqidim. Rasululloh ﷺ: «Mana shunday nozil qilingan», dedilar, soʻng Rasululloh ﷺ: «Albatta Qurʼon yetti harfda nozil qilingan; bas, undan (sizlarga) muyassar (oson) boʻ lganini oʻqinglar», dedilar.(Урва, Мисвар ибн Махрама ва Абдурраҳмон ибн Абдул-Қорийнинг ҳадисидан ривоят қилди)ки, иккови Умар ибнул-Хаттобни (шундай) деганини эшитди: Мен Ҳишом ибн Ҳаким ибн Ҳизомни — Расулуллоҳ ﷺнинг ҳаётида — Фурқон сурасини ўқиётганини эшитдим; мен унинг қироатига қулоқ солдим — бирдан у уни — Расулуллоҳ ﷺ менга ўқитмаган — кў п ҳарфлар (қироатлар)да ўқиётган эди. Мен унга намозда (оқ) ташланишга оз қолдим; (лекин) уни — салом бергунча — кутдим, сўнг уни (ёқасидан) бў ғ дим ва: «Сен ўқиётганингни эшитган бу сурани сенга ким ўқитди?» дедим. У: «Уни менга Расулуллоҳ ﷺ ўқитди», деди. Мен унга: «Ёлғон айтдинг; Аллоҳга қасамки, албатта Расулуллоҳ ﷺ — мен сен ўқиётганингни эшитган бу сурани — менга (бошқача) ўқитган», дедим ва уни етаклаб, Расулуллоҳ ﷺнинг олдиға олиб бордим. Мен: «Эй Аллоҳнинг Расули, мен буни — Фурқон сурасини, сен менга ўқитмаган ҳарфлар (қироатлар)да ўқиётганини — эшитдим; сен эса менга Фурқон сурасини ўқитгансан», дедим. У зот: «Эй Ҳишом, уни ўқи!» дедилар. У уни — мен эшитган ў ша қироатда — ўқиди. Расулуллоҳ ﷺ: «Мана шундай нозил қилинган», дедилар, сўнг: «Ўқи, эй Умар!» дедилар. Мен уни — у зот менга ўқитган (қироатда) — ўқидим. Расулуллоҳ ﷺ: «Мана шундай нозил қилинган», дедилар, сўнг Расулуллоҳ ﷺ: «Албатта Қуръон етти ҳарфда нозил қилинган; бас, ундан (сизларга) муяссар (осон) бў лганини ўқинглар», дедилар.

حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ آدَمَ، أَخْبَرَنَا عَلِيُّ بْنُ مُسْهِرٍ، أَخْبَرَنَا هِشَامٌ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتْ سَمِعَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم قَارِئًا يَقْرَأُ مِنَ اللَّيْلِ فِي الْمَسْجِدِ فَقَالَ ‏"‏ يَرْحَمُهُ اللَّهُ لَقَدْ أَذْكَرَنِي كَذَا وَكَذَا آيَةً، أَسْقَطْتُهَا مِنْ سُورَةِ كَذَا وَكَذَا ‏"‏‏.‏

(Oisha (roziyallohu anho) aytdi:) Paygʻambar ﷺ bir qorini kechasi masjidda (Qurʼon) oʻqiyotganini eshitdilar va: «Allohning rahmati unga boʻ lsin! U menga — men falon-falon suradan tushirib qoldirgan (unutgan) falon-falon oyatni — eslatdi», dedilar.(Оиша (розияллоҳу анҳо) айтди:) Пайғамбар ﷺ бир қорини кечаси масжидда (Қуръон) ўқиётганини эшитдилар ва: «Аллоҳнинг раҳмати унга бў лсин! У менга — мен фалон-фалон сурадан тушириб қолдирган (унутган) фалон-фалон оятни — эслатди», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو النُّعْمَانِ، حَدَّثَنَا مَهْدِيُّ بْنُ مَيْمُونٍ، حَدَّثَنَا وَاصِلٌ، عَنْ أَبِي وَائِلٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ غَدَوْنَا عَلَى عَبْدِ اللَّهِ فَقَالَ رَجُلٌ قَرَأْتُ الْمُفَصَّلَ الْبَارِحَةَ‏.‏ فَقَالَ هَذًّا كَهَذِّ الشِّعْرِ، إِنَّا قَدْ سَمِعْنَا الْقِرَاءَةَ وَإِنِّي لأَحْفَظُ الْقُرَنَاءَ الَّتِي كَانَ يَقْرَأُ بِهِنَّ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ثَمَانِيَ عَشْرَةَ سُورَةً مِنَ الْمُفَصَّلِ وَسُورَتَيْنِ مِنْ آلِ حم‏.‏

(Abu Voil aytdi:) Biz ertalab Abdulloh (ibn Masʼud)ning oldigʻa bordik. Bir kishi: «Men kecha Mufassalni (toʻ liq) oʻqib chiqdim», dedi. (Abdulloh): «(Bu) — sheʼrni shoshilib (oʻqigandek) shoshilib (oʻqiish)dir! Biz qiroatni eshitgan(miz); va men Paygʻambar ﷺ oʻqir boʻ lgan qarina (juft-juft) suralarni — Mufassaldan oʻ n sakkiz sura va ‹Ha-Mim› xonadonidan (Ha-Mim bilan boshlanadigan) ikki surani — yodda saqlayman», dedi.(Абу Воил айтди:) Биз эрталаб Абдуллоҳ (ибн Масъуд)нинг олдиға бордик. Бир киши: «Мен кеча Муфассални (тў лиқ) ўқиб чиқдим», деди. (Абдуллоҳ): «(Бу) — шеърни шошилиб (ўқигандек) шошилиб (ўқииш)дир! Биз қироатни эшитган(миз); ва мен Пайғамбар ﷺ ўқир бў лган қарина (жуфт-жуфт) сураларни — Муфассалдан ў н саккиз сура ва ‹Ҳа-Мим› хонадонидан (Ҳа-Мим билан бошланадиган) икки сурани — ёдда сақлайман», деди.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنْ مُوسَى بْنِ أَبِي عَائِشَةَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ فِي قَوْلِهِ ‏[quran sura="75" aya_start="16" aya_end="16"]{‏لاَ تُحَرِّكْ بِهِ لِسَانَكَ لِتَعْجَلَ بِهِ‏}‏ قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذَا نَزَلَ جِبْرِيلُ بِالْوَحْىِ وَكَانَ مِمَّا يُحَرِّكُ بِهِ لِسَانَهُ وَشَفَتَيْهِ فَيَشْتَدُّ عَلَيْهِ وَكَانَ يُعْرَفُ مِنْهُ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ الآيَةَ الَّتِي فِي ‏[quran sura="75" aya_start="1" aya_end="1"]{‏لاَ أُقْسِمُ بِيَوْمِ الْقِيَامَةِ‏}‏ ‏[quran sura="75" aya_start="16" aya_end="18"]{‏لاَ تُحَرِّكْ بِهِ لِسَانَكَ لِتَعْجَلَ بِهِ * إِنَّ عَلَيْنَا جَمْعَهُ وَقُرْآنَهُ * فَإِذَا قَرَأْنَاهُ فَاتَّبِعْ قُرْآنَهُ‏}‏ فَإِذَا أَنْزَلْنَاهُ فَاسْتَمِعْ ‏[quran sura="75" aya_start="19" aya_end="19"]{‏ثُمَّ إِنَّ عَلَيْنَا بَيَانَهُ‏}‏ قَالَ إِنَّ عَلَيْنَا أَنْ نُبَيِّنَهُ بِلِسَانِكَ‏.‏ قَالَ وَكَانَ إِذَا أَتَاهُ جِبْرِيلُ أَطْرَقَ، فَإِذَا ذَهَبَ قَرَأَهُ كَمَا وَعَدَهُ اللَّهُ‏.‏

(Saʼid ibn Jubayr, Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan — Uning ‹Uni (Qurʼonni) shoshilib (yodlab olish) uchun tilingni qimirlatma!› (Qiyoma surasi, 16) degan soʻzi haqida) rivoyat qildi: Rasululloh ﷺ — Jibril vahy bilan nozil boʻ lganida — uni (yodlashda shoshilib) tili va lablari bilan qimirlatar edilar; bu u zotga ogʻ ir kelar va u (holat) u zotdan bilinar edi. Shunda Alloh ‹La uqsimu bi-yavmil-qiyama (Qiyomat kuniga qasam)› (surasi)dagi oyatni — ‹Uni shoshilib (yodlab olish) uchun tilingni qimirlatma! Albatta uni toʻplash va (uni) oʻqitish Bizning zimmamizda(dir). Bas, Biz uni oʻqiganimizda, uning qiroatiga ergash› (Qiyoma surasi, 16-18) — nozil qildi — yaʼni: Biz uni nozil qilganimizda, (sen) quloq sol. ‹Soʻng, albatta uni bayon qilish Bizning zimmamizda(dir)› (Qiyoma surasi, 19) — (Ibn Abbos:) «(Yaʼni) uni sening tiling bilan bayon qilish Bizning zimmamizda», dedi. (Ibn Abbos:) Shu sababli u zot — Jibril kelganida — (jim) bosh egar (quloq solar) edilar; u (Jibril) ketgach esa, Alloh unga vaʼda qilgandek uni oʻqir edilar.(Саъид ибн Жубайр, Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан — Унинг ‹Уни (Қуръонни) шошилиб (ёдлаб олиш) учун тилингни қимирлатма!› (Қиёма сураси, 16) деган сўзи ҳақида) ривоят қилди: Расулуллоҳ ﷺ — Жибрил ваҳй билан нозил бў лганида — уни (ёдлашда шошилиб) тили ва лаблари билан қимирлатар эдилар; бу у зотга оғ ир келар ва у (ҳолат) у зотдан билинар эди. Шунда Аллоҳ ‹Ла уқсиму би-явмил-қияма (Қиёмат кунига қасам)› (сураси)даги оятни — ‹Уни шошилиб (ёдлаб олиш) учун тилингни қимирлатма! Албатта уни тўплаш ва (уни) ўқитиш Бизнинг зиммамизда(дир). Бас, Биз уни ўқиганимизда, унинг қироатига эргаш› (Қиёма сураси, 16-18) — нозил қилди — яъни: Биз уни нозил қилганимизда, (сен) қулоқ сол. ‹Сўнг, албатта уни баён қилиш Бизнинг зиммамизда(дир)› (Қиёма сураси, 19) — (Ибн Аббос:) «(Яъни) уни сенинг тилинг билан баён қилиш Бизнинг зиммамизда», деди. (Ибн Аббос:) Шу сабабли у зот — Жибрил келганида — (жим) бош эгар (қулоқ солар) эдилар; у (Жибрил) кетгач эса, Аллоҳ унга ваъда қилгандек уни ўқир эдилар.

حَدَّثَنَا مُسْلِمُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا جَرِيرُ بْنُ حَازِمٍ الأَزْدِيُّ، حَدَّثَنَا قَتَادَةُ، قَالَ سَأَلْتُ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ عَنْ قِرَاءَةِ النَّبِيِّ، صلى الله عليه وسلم فَقَالَ كَانَ يَمُدُّ مَدًّا‏.‏

(Qatoda aytdi:) Men Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan Paygʻambar ﷺning qiroati haqida soʻradim. U: «(U zot) (tovushlarni) choʻ zib (madd qilib) oʻqir edilar», dedi.(Қатода айтди:) Мен Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан Пайғамбар ﷺнинг қироати ҳақида сўрадим. У: «(У зот) (товушларни) чў зиб (мадд қилиб) ўқир эдилар», деди.

حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ عَاصِمٍ، حَدَّثَنَا هَمَّامٌ، عَنْ قَتَادَةَ، قَالَ سُئِلَ أَنَسٌ كَيْفَ كَانَتْ قِرَاءَةُ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم‏.‏ فَقَالَ كَانَتْ مَدًّا‏.‏ ثُمَّ قَرَأَ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ، يَمُدُّ بِبِسْمِ اللَّهِ، وَيَمُدُّ بِالرَّحْمَنِ، وَيَمُدُّ بِالرَّحِيمِ‏.‏

(Qatoda aytdi:) Anasdan: «Paygʻambar ﷺning qiroati qanday edi?» deb soʻraldi. U: «(U zot) (tovushlarni) choʻ zib (madd qilib oʻqir) edilar», dedi, soʻng ‹Bismillahir-Rohmanir-Rohim›ni (oʻqib koʻ rsatdi): u ‹Bismillah›ni choʻ zar, ‹ar-Rohman›ni choʻ zar va ‹ar-Rohim›ni choʻ zar edi.(Қатода айтди:) Анасдан: «Пайғамбар ﷺнинг қироати қандай эди?» деб сўралди. У: «(У зот) (товушларни) чў зиб (мадд қилиб ўқир) эдилар», деди, сўнг ‹Бисмиллаҳир-Роҳманир-Роҳим›ни (ўқиб кў рсатди): у ‹Бисмиллаҳ›ни чў зар, ‹ар-Роҳман›ни чў зар ва ‹ар-Роҳим›ни чў зар эди.

حَدَّثَنَا آدَمُ بْنُ أَبِي إِيَاسٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، حَدَّثَنَا أَبُو إِيَاسٍ، قَالَ سَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ مُغَفَّلٍ، قَالَ رَأَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقْرَأُ وَهْوَ عَلَى نَاقَتِهِ ـ أَوْ جَمَلِهِ ـ وَهْىَ تَسِيرُ بِهِ وَهْوَ يَقْرَأُ سُورَةَ الْفَتْحِ أَوْ مِنْ سُورَةِ الْفَتْحِ قِرَاءَةً لَيِّنَةً يَقْرَأُ وَهْوَ يُرَجِّعُ‏.‏

(Abu Iyos aytdi:) Men Abdulloh ibn Mugʻaffal (roziyallohu anhu)ni (shunday) deganini eshitdim: «Men Paygʻambar ﷺni — u zot oʻ z tuyasi (yoki yuki) ustida (boʻ lib), u (tuya) u zotni (olib) yurib ketayotgan paytda — Fath surasini (yoki Fath surasidan bir qismni) — yumshoq (mayin) qiroat bilan, tarjiʼ (ovozini qaytarib-takrorlab) qilgan holda — oʻqiyotganini koʻ rdim.»(Абу Иёс айтди:) Мен Абдуллоҳ ибн Муғаффал (розияллоҳу анҳу)ни (шундай) деганини эшитдим: «Мен Пайғамбар ﷺни — у зот ў з туяси (ёки юки) устида (бў либ), у (туя) у зотни (олиб) юриб кетаётган пайтда — Фатҳ сурасини (ёки Фатҳ сурасидан бир қисмни) — юмшоқ (майин) қироат билан, таржиъ (овозини қайтариб-такрорлаб) қилган ҳолда — ўқиётганини кў рдим.»

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ خَلَفٍ أَبُو بَكْرٍ، حَدَّثَنَا أَبُو يَحْيَى الْحِمَّانِيُّ، حَدَّثَنَا بُرَيْدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي بُرْدَةَ، عَنْ جَدِّهِ أَبِي بُرْدَةَ، عَنْ أَبِي مُوسَى ـ رضى الله عنه ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ لَهُ ‏"‏ يَا أَبَا مُوسَى لَقَدْ أُوتِيتَ مِزْمَارًا مِنْ مَزَامِيرِ آلِ دَاوُدَ ‏"‏‏.‏

(Abu Muso (al-Ashʼariy) (roziyallohu anhu) Paygʻambar ﷺdan rivoyat qildi)ki, u zot unga: «Ey Abu Muso, albatta senga Dovud xonadonining surnaylaridan bir surnay (chiroyli ovoz) berilgan», dedilar.(Абу Мусо (ал-Ашъарий) (розияллоҳу анҳу) Пайғамбар ﷺдан ривоят қилди)ки, у зот унга: «Эй Абу Мусо, албатта сенга Довуд хонадонининг сурнайларидан бир сурнай (чиройли овоз) берилган», дедилар.

حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ حَفْصِ بْنِ غِيَاثٍ، حَدَّثَنَا أَبِي، عَنِ الأَعْمَشِ، قَالَ حَدَّثَنِي إِبْرَاهِيمُ، عَنْ عَبِيدَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، رضى الله عنه قَالَ قَالَ لِي النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ اقْرَأْ عَلَىَّ الْقُرْآنَ ‏"‏‏.‏ قُلْتُ آقْرَأُ عَلَيْكَ وَعَلَيْكَ أُنْزِلَ قَالَ ‏"‏ إِنِّي أُحِبُّ أَنْ أَسْمَعَهُ مِنْ غَيْرِي ‏"‏‏.‏

(Abida, Abdulloh (ibn Masʼud) (roziyallohu anhu)dan rivoyat qildi:) Paygʻambar ﷺ menga: «Menga Qurʼon oʻqib ber», dedilar. Men: «Senga oʻqib beraymi — holbuki u senga nozil qilingan-ku?» dedim. U zot: «Albatta men uni oʻ zimdan boshqadan eshitishni yaxshi koʻ raman», dedilar.(Абида, Абдуллоҳ (ибн Масъуд) (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилди:) Пайғамбар ﷺ менга: «Менга Қуръон ўқиб бер», дедилар. Мен: «Сенга ўқиб берайми — ҳолбуки у сенга нозил қилинган-ку?» дедим. У зот: «Албатта мен уни ў зимдан бошқадан эшитишни яхши кў раман», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَبِيدَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ قَالَ لِي النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ اقْرَأْ عَلَىَّ ‏"‏‏.‏ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ آقْرَأُ عَلَيْكَ وَعَلَيْكَ أُنْزِلَ قَالَ ‏"‏ نَعَمْ ‏"‏‏.‏ فَقَرَأْتُ سُورَةَ النِّسَاءِ حَتَّى أَتَيْتُ إِلَى هَذِهِ الآيَةِ ‏[quran sura="4" aya_start="41" aya_end="41"]{‏فَكَيْفَ إِذَا جِئْنَا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ وَجِئْنَا بِكَ عَلَى هَؤُلاَءِ شَهِيدًا‏}‏ قَالَ ‏"‏ حَسْبُكَ الآنَ ‏"‏‏.‏ فَالْتَفَتُّ إِلَيْهِ فَإِذَا عَيْنَاهُ تَذْرِفَانِ‏.‏

(Abida, Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qildi:) Paygʻambar ﷺ menga: «Menga (Qurʼon) oʻqib ber», dedilar. Men: «Ey Allohning Rasuli, senga oʻqib beraymi — holbuki u senga nozil qilingan-ku?» dedim. U zot: «Ha», dedilar. Men Niso surasini oʻqidim, to bu oyatga yetdim: ‹Bas, (qiyomat kuni) har bir ummatdan bir guvoh keltirgan paytimizda va seni — ana shularga (ummatingga) guvoh qilib keltirgan paytimizda — qanday boʻ lar ekan?› (Niso surasi, 41). U zot: «Hozir senga yetar (bas)», dedilar. Men u zotga qaradim — birdan u zotning ikki koʻ zi yosh toʻ kib turgan edi.(Абида, Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилди:) Пайғамбар ﷺ менга: «Менга (Қуръон) ўқиб бер», дедилар. Мен: «Эй Аллоҳнинг Расули, сенга ўқиб берайми — ҳолбуки у сенга нозил қилинган-ку?» дедим. У зот: «Ҳа», дедилар. Мен Нисо сурасини ўқидим, то бу оятга етдим: ‹Бас, (қиёмат куни) ҳар бир умматдан бир гувоҳ келтирган пайтимизда ва сени — ана шуларга (умматингга) гувоҳ қилиб келтирган пайтимизда — қандай бў лар экан?› (Нисо сураси, 41). У зот: «Ҳозир сенга етар (бас)», дедилар. Мен у зотга қарадим — бирдан у зотнинг икки кў зи ёш тў киб турган эди.

حَدَّثَنَا عَلِيٌّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، قَالَ لِي ابْنُ شُبْرُمَةَ نَظَرْتُ كَمْ يَكْفِي الرَّجُلَ مِنَ الْقُرْآنِ فَلَمْ أَجِدْ سُورَةً أَقَلَّ مِنْ ثَلاَثِ آيَاتٍ، فَقُلْتُ لاَ يَنْبَغِي لأَحَدٍ أَنْ يَقْرَأَ أَقَلَّ مِنْ ثَلاَثِ آيَاتٍ‏.‏

(Sufyon aytdi:) Ibn Shubruma menga: «Men — kishiga Qurʼondan qancha(si) yetishini (kifoya qilishini) qarab (oʻ ylab) koʻ rdim — uch oyatdan kam (boʻ lgan) bir surani topmadim; shu sababli: ‹Hech kimga uch oyatdan kam (qilib) oʻqiish loyiq emas› dedim», dedi.(Суфён айтди:) Ибн Шубрума менга: «Мен — кишига Қуръондан қанча(си) етишини (кифоя қилишини) қараб (ў йлаб) кў рдим — уч оятдан кам (бў лган) бир сурани топмадим; шу сабабли: ‹Ҳеч кимга уч оятдан кам (қилиб) ўқииш лойиқ эмас› дедим», деди.

قَالَ عَلِيٌّ قَالَ سُفْيَانُ أَخْبَرَنَا مَنْصُورٌ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ يَزِيدَ، أَخْبَرَهُ عَلْقَمَةُ، عَنْ أَبِي مَسْعُودٍ، وَلَقِيتُهُ، وَهْوَ يَطُوفُ بِالْبَيْتِ فَذَكَرَ قَوْلَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَنَّ مَنْ قَرَأَ بِالآيَتَيْنِ مِنْ آخِرِ سُورَةِ الْبَقَرَةِ فِي لَيْلَةٍ كَفَتَاهُ ‏"‏‏.‏

(Alqama, Abu Masʼud (roziyallohu anhu)dan xabar berdi — (Abdurrahmon ibn Yazid:) men uni Baytni tavof qilayotgan paytida uchratdim — u Paygʻambar ﷺning soʻzini zikr qildi)ki, u zot: «Kim bir kechada Baqara surasining oxiridan (oʻ sha) ikki oyatni oʻqisa, ular unga yetadi (kifoya qiladi)», dedilar.(Алқама, Абу Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан хабар берди — (Абдурраҳмон ибн Язид:) мен уни Байтни тавоф қилаётган пайтида учратдим — у Пайғамбар ﷺнинг сўзини зикр қилди)ки, у зот: «Ким бир кечада Бақара сурасининг охиридан (ў ша) икки оятни ўқиса, улар унга етади (кифоя қилади)», дедилар.

حَدَّثَنَا مُوسَى، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ مُغِيرَةَ، عَنْ مُجَاهِدٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو، قَالَ أَنْكَحَنِي أَبِي امْرَأَةً ذَاتَ حَسَبٍ فَكَانَ يَتَعَاهَدُ كَنَّتَهُ فَيَسْأَلُهَا عَنْ بَعْلِهَا فَتَقُولُ نِعْمَ الرَّجُلُ مِنْ رَجُلٍ لَمْ يَطَأْ لَنَا فِرَاشًا وَلَمْ يُفَتِّشْ لَنَا كَنَفًا مُذْ أَتَيْنَاهُ فَلَمَّا طَالَ ذَلِكَ عَلَيْهِ ذَكَرَ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ الْقَنِي بِهِ ‏"‏‏.‏ فَلَقِيتُهُ بَعْدُ فَقَالَ ‏"‏ كَيْفَ تَصُومُ ‏"‏‏.‏ قَالَ كُلَّ يَوْمٍ‏.‏ قَالَ ‏"‏ وَكَيْفَ تَخْتِمُ ‏"‏‏.‏ قَالَ كُلَّ لَيْلَةً‏.‏ قَالَ ‏"‏ صُمْ فِي كُلِّ شَهْرٍ ثَلاَثَةً وَاقْرَإِ الْقُرْآنَ فِي كُلِّ شَهْرٍ ‏"‏‏.‏ قَالَ قُلْتُ أُطِيقُ أَكْثَرَ مِنْ ذَلِكَ‏.‏ قَالَ ‏"‏ صُمْ ثَلاَثَةَ أَيَّامٍ فِي الْجُمُعَةِ ‏"‏‏.‏ قُلْتُ أُطِيقُ أَكْثَرَ مِنْ ذَلِكَ‏.‏ قَالَ ‏"‏ أَفْطِرْ يَوْمَيْنِ وَصُمْ يَوْمًا ‏"‏‏.‏ قَالَ قُلْتُ أُطِيقُ أَكْثَرَ مِنْ ذَلِكَ‏.‏ قَالَ ‏"‏ صُمْ أَفْضَلَ الصَّوْمِ صَوْمِ دَاوُدَ صِيَامَ يَوْمٍ وَإِفْطَارَ يَوْمٍ وَاقْرَأْ فِي كُلِّ سَبْعِ لَيَالٍ مَرَّةً ‏"‏‏.‏ فَلَيْتَنِي قَبِلْتُ رُخْصَةَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَذَاكَ أَنِّي كَبِرْتُ وَضَعُفْتُ فَكَانَ يَقْرَأُ عَلَى بَعْضِ أَهْلِهِ السُّبْعَ مِنَ الْقُرْآنِ بِالنَّهَارِ وَالَّذِي يَقْرَؤُهُ يَعْرِضُهُ مِنَ النَّهَارِ لِيَكُونَ أَخَفَّ عَلَيْهِ بِاللَّيْلِ وَإِذَا أَرَادَ أَنْ يَتَقَوَّى أَفْطَرَ أَيَّامًا وَأَحْصَى وَصَامَ مِثْلَهُنَّ كَرَاهِيةَ أَنْ يَتْرُكَ شَيْئًا فَارَقَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم عَلَيْهِ‏.‏ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ وَقَالَ بَعْضُهُمْ فِي ثَلاَثٍ وَفِي خَمْسٍ وَأَكْثَرُهُمْ عَلَى سَبْعٍ‏.‏

(Abdulloh ibn Amr (roziyallohu anhumo) aytdi:) Otam meni hasab (nasab) sohibi (asilzoda) bir ayolga uylantirdi; u (otam) kelinini (mening xotinimni) yoʻqlab (ahvolini surishtirib) turar va undan eri haqida soʻrar edi. U (xotinim): «(U) — qanday yaxshi kishi: biz unga kelganimizdan beri u bizning toʻ shagimizni bosmadi (yaqinlik qilmadi) va bizning xilvatimizni (parda ortini) titkilamadi (qiziqmadi)», der edi. Bu (hol) unga (otamga) choʻ zilgach, u buni Paygʻambar ﷺga zikr qildi. U zot: «Uni menga roʻ para qil (uchratib qoʻ y)», dedilar. Men keyin u zot bilan uchrashdim. U zot: «Sen qanday roʻ za tutasan?» dedilar. (Men): «Har kuni», dedim. U zot: «Sen (Qurʼonni) qanday xatm qilasan?» dedilar. (Men): «Har kecha», dedim. U zot: «Har oyda uch (kun) roʻ za tut va Qurʼonni har oyda (bir marta xatm qilib) oʻqi», dedilar. Men: «Men bundan koʻ proq (qilishga) quvvat sezaman», dedim. U zot: «Haftada uch kun roʻ za tut», dedilar. Men: «Men bundan koʻ proq (qilishga) quvvat sezaman», dedim. U zot: «Ikki kun ochil (roʻ zasiz boʻ l) va bir kun roʻ za tut», dedilar. Men: «Men bundan koʻ proq (qilishga) quvvat sezaman», dedim. U zot: «Roʻ zaning eng afzali — Dovud (alayhissalom)ning roʻ zasini tut: bir kun roʻ za tutib, bir kun ochil; va (Qurʼonni) har yetti kechada bir marta (xatm qilib) oʻqi», dedilar. Qaniydi men Rasululloh ﷺning ruxsatini qabul qilgan boʻ lsam — chunki men keksaydim va ojiz boʻ lib qoldim. (Abdulloh) oʻ z ahlidan baʼzisiga Qurʼonning (yetti kunlik) bir ulushini (subʼni) kunduzda oʻqib berar; uni (yodlashda) qiyinlashmasin uchun, oʻqiydigan (subʼni) kunduzda (oldindan) koʻ rib (tayyorlab) qoʻ yar edi; (kuch yigʻ moqchi) boʻ lganida esa, bir necha kun ochil (roʻ zasiz) boʻ lib, (ularni) sanab qoʻ yar, soʻng ularning misli (qadar)da roʻ za tutar edi — Paygʻambar ﷺ bilan (kelishib) ajralgan narsasini tark qilishni yoqtirmagani (xush koʻ rmagani) sababli. (Abu Abdulloh (Buxoriy): Baʼzilar ‹uch (kun)da›, baʼzilar ‹besh (kun)da› (xatm qiladi) dedi; koʻ pchiligi esa ‹yetti (kun)› (degan fikrda)dir.)(Абдуллоҳ ибн Амр (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Отам мени ҳасаб (насаб) соҳиби (асилзода) бир аёлга уйлантирди; у (отам) келинини (менинг хотинимни) йўқлаб (аҳволини суриштириб) турар ва ундан эри ҳақида сўрар эди. У (хотиним): «(У) — қандай яхши киши: биз унга келганимиздан бери у бизнинг тў шагимизни босмади (яқинлик қилмади) ва бизнинг хилватимизни (парда ортини) титкиламади (қизиқмади)», дер эди. Бу (ҳол) унга (отамга) чў зилгач, у буни Пайғамбар ﷺга зикр қилди. У зот: «Уни менга рў пара қил (учратиб қў й)», дедилар. Мен кейин у зот билан учрашдим. У зот: «Сен қандай рў за тутасан?» дедилар. (Мен): «Ҳар куни», дедим. У зот: «Сен (Қуръонни) қандай хатм қиласан?» дедилар. (Мен): «Ҳар кеча», дедим. У зот: «Ҳар ойда уч (кун) рў за тут ва Қуръонни ҳар ойда (бир марта хатм қилиб) ўқи», дедилар. Мен: «Мен бундан кў проқ (қилишга) қувват сезаман», дедим. У зот: «Ҳафтада уч кун рў за тут», дедилар. Мен: «Мен бундан кў проқ (қилишга) қувват сезаман», дедим. У зот: «Икки кун очил (рў засиз бў л) ва бир кун рў за тут», дедилар. Мен: «Мен бундан кў проқ (қилишга) қувват сезаман», дедим. У зот: «Рў занинг энг афзали — Довуд (алайҳиссалом)нинг рў засини тут: бир кун рў за тутиб, бир кун очил; ва (Қуръонни) ҳар етти кечада бир марта (хатм қилиб) ўқи», дедилар. Қанийди мен Расулуллоҳ ﷺнинг рухсатини қабул қилган бў лсам — чунки мен кексайдим ва ожиз бў либ қолдим. (Абдуллоҳ) ў з аҳлидан баъзисига Қуръоннинг (етти кунлик) бир улушини (субъни) кундузда ўқиб берар; уни (ёдлашда) қийинлашмасин учун, ўқийдиган (субъни) кундузда (олдиндан) кў риб (тайёрлаб) қў яр эди; (куч йиғ моқчи) бў лганида эса, бир неча кун очил (рў засиз) бў либ, (уларни) санаб қў яр, сўнг уларнинг мисли (қадар)да рў за тутар эди — Пайғамбар ﷺ билан (келишиб) ажралган нарсасини тарк қилишни ёқтирмагани (хуш кў рмагани) сабабли. (Абу Абдуллоҳ (Бухорий): Баъзилар ‹уч (кун)да›, баъзилар ‹беш (кун)да› (хатм қилади) деди; кў пчилиги эса ‹етти (кун)› (деган фикрда)дир.)

حَدَّثَنَا سَعْدُ بْنُ حَفْصٍ، حَدَّثَنَا شَيْبَانُ، عَنْ يَحْيَى، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو، قَالَ لِي النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ فِي كَمْ تَقْرَأُ الْقُرْآنَ ‏"‏‏.‏

(Abu Salama, Abdulloh ibn Amr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qildi:) Paygʻambar ﷺ menga: «Sen Qurʼonni qancha (muddat)da (xatm qilib) oʻqiysan?» dedilar.(Абу Салама, Абдуллоҳ ибн Амр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилди:) Пайғамбар ﷺ менга: «Сен Қуръонни қанча (муддат)да (хатм қилиб) ўқийсан?» дедилар.

حَدَّثَنِي إِسْحَاقُ، أَخْبَرَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى، عَنْ شَيْبَانَ، عَنْ يَحْيَى، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، مَوْلَى بَنِي زُهْرَةَ عَنْ أَبِي سَلَمَةَ ـ قَالَ وَأَحْسِبُنِي قَالَ ـ سَمِعْتُ أَنَا مِنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ اقْرَإِ الْقُرْآنَ فِي شَهْرٍ ‏"‏‏.‏ قُلْتُ إِنِّي أَجِدُ قُوَّةً حَتَّى قَالَ ‏"‏ فَاقْرَأْهُ فِي سَبْعٍ وَلاَ تَزِدْ عَلَى ذَلِكَ ‏"‏‏.‏

(Abu Salama, Abdulloh ibn Amr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qildi:) Rasululloh ﷺ: «Qurʼonni bir oyda (xatm qilib) oʻqi», dedilar. Men: «Men (oʻ zimda) bundan koʻ proq (qilishga) quvvat sezaman», dedim — to u zot: «Bas, uni yetti (kun)da oʻqi; bundan ziyoda qilma», deydigan (darajaga yetganlarigacha).(Абу Салама, Абдуллоҳ ибн Амр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилди:) Расулуллоҳ ﷺ: «Қуръонни бир ойда (хатм қилиб) ўқи», дедилар. Мен: «Мен (ў зимда) бундан кў проқ (қилишга) қувват сезаман», дедим — то у зот: «Бас, уни етти (кун)да ўқи; бундан зиёда қилма», дейдиган (даражага етганларигача).

حَدَّثَنَا صَدَقَةُ، أَخْبَرَنَا يَحْيَى، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ سُلَيْمَانَ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَبِيدَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ يَحْيَى بَعْضُ الْحَدِيثِ عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ، قَالَ لِي النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم‏.‏ ـ حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ عَنْ يَحْيَى عَنْ سُفْيَانَ عَنِ الأَعْمَشِ عَنْ إِبْرَاهِيمَ عَنْ عَبِيدَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ الأَعْمَشُ وَبَعْضُ الْحَدِيثِ حَدَّثَنِي عَمْرُو بْنُ مُرَّةَ عَنْ إِبْرَاهِيمَ وَعَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي الضُّحَى عَنْ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ اقْرَأْ عَلَىَّ ‏"‏‏.‏ قَالَ قُلْتُ أَقْرَأُ عَلَيْكَ وَعَلَيْكَ أُنْزِلَ قَالَ ‏"‏ إِنِّي أَشْتَهِي أَنْ أَسْمَعَهُ مِنْ غَيْرِي ‏"‏‏.‏ قَالَ فَقَرَأْتُ النِّسَاءَ حَتَّى إِذَا بَلَغْتُ ‏[quran sura="4" aya_start="41" aya_end="41"]{‏فَكَيْفَ إِذَا جِئْنَا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ وَجِئْنَا بِكَ عَلَى هَؤُلاَءِ شَهِيدًا‏}‏‏.‏ قَالَ لِي ‏"‏ كُفَّ ـ أَوْ أَمْسِكْ ـ ‏"‏‏.‏ فَرَأَيْتُ عَيْنَيْهِ تَذْرِفَانِ‏.‏

(Abida, Abdulloh (ibn Masʼud) (roziyallohu anhu)dan rivoyat qildi:) Rasululloh ﷺ: «Menga (Qurʼon) oʻqib ber», dedilar. Men: «Senga oʻqib beraymi — holbuki u senga nozil qilingan-ku?» dedim. U zot: «Albatta men uni oʻ zimdan boshqadan eshitishni ishtiyoq (orzu) qilaman», dedilar. (Abdulloh:) Men Niso (surasini) oʻqidim, to ‹Bas, (qiyomat kuni) har bir ummatdan bir guvoh keltirgan paytimizda va seni — ana shularga guvoh qilib keltirgan paytimizda — qanday boʻ lar ekan?› (Niso surasi, 41) (oyatiga) yetdim. U zot menga: «Toʻ xta — yoki ushla (bas qil)», dedilar. Shunda men u zotning ikki koʻ zini yosh toʻ kib turgan (holda) koʻ rdim.(Абида, Абдуллоҳ (ибн Масъуд) (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилди:) Расулуллоҳ ﷺ: «Менга (Қуръон) ўқиб бер», дедилар. Мен: «Сенга ўқиб берайми — ҳолбуки у сенга нозил қилинган-ку?» дедим. У зот: «Албатта мен уни ў зимдан бошқадан эшитишни иштиёқ (орзу) қиламан», дедилар. (Абдуллоҳ:) Мен Нисо (сурасини) ўқидим, то ‹Бас, (қиёмат куни) ҳар бир умматдан бир гувоҳ келтирган пайтимизда ва сени — ана шуларга гувоҳ қилиб келтирган пайтимизда — қандай бў лар экан?› (Нисо сураси, 41) (оятига) етдим. У зот менга: «Тў хта — ёки ушла (бас қил)», дедилар. Шунда мен у зотнинг икки кў зини ёш тў киб турган (ҳолда) кў рдим.

حَدَّثَنَا قَيْسُ بْنُ حَفْصٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَبِيدَةَ السَّلْمَانِيِّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قَالَ لِي النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ اقْرَأْ عَلَىَّ ‏"‏‏.‏ قُلْتُ أَقْرَأُ عَلَيْكَ وَعَلَيْكَ أُنْزِلَ قَالَ ‏"‏ إِنِّي أُحِبُّ أَنْ أَسْمَعَهُ مِنْ غَيْرِي ‏"‏‏.‏

(Abida as-Salmoniy, Abdulloh (ibn Masʼud) (roziyallohu anhu)dan rivoyat qildi:) Paygʻambar ﷺ menga: «Menga (Qurʼon) oʻqib ber», dedilar. Men: «Senga oʻqib beraymi — holbuki u senga nozil qilingan-ku?» dedim. U zot: «Albatta men uni oʻ zimdan boshqadan eshitishni yaxshi koʻ raman», dedilar.(Абида ас-Салмоний, Абдуллоҳ (ибн Масъуд) (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилди:) Пайғамбар ﷺ менга: «Менга (Қуръон) ўқиб бер», дедилар. Мен: «Сенга ўқиб берайми — ҳолбуки у сенга нозил қилинган-ку?» дедим. У зот: «Албатта мен уни ў зимдан бошқадан эшитишни яхши кў раман», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، عَنْ خَيْثَمَةَ، عَنْ سُوَيْدِ بْنِ غَفَلَةَ، قَالَ عَلِيٌّ رضى الله عنه سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ يَأْتِي فِي آخِرِ الزَّمَانِ قَوْمٌ حُدَثَاءُ الأَسْنَانِ، سُفَهَاءُ الأَحْلاَمِ، يَقُولُونَ مِنْ خَيْرِ قَوْلِ الْبَرِيَّةِ، يَمْرُقُونَ مِنَ الإِسْلاَمِ كَمَا يَمْرُقُ السَّهْمُ مِنَ الرَّمِيَّةِ، لاَ يُجَاوِزُ إِيمَانُهُمْ حَنَاجِرَهُمْ، فَأَيْنَمَا لَقِيتُمُوهُمْ فَاقْتُلُوهُمْ، فَإِنَّ قَتْلَهُمْ أَجْرٌ لِمَنْ قَتَلَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ‏"‏‏.‏

(Suvayd ibn Gʻafala aytdi:) Ali (roziyallohu anhu) aytdi: Men Paygʻambar ﷺni: «Oxir zamonda bir qavm keladiki, ular yoshi kichik, aqli (fahmi) yengiltak (ahmoq); ular xalqning (eng) yaxshi soʻzidan (Qurʼon va hadisdan) gapiradi (lekin ramzini anglamaydi); ular islomdan — oʻq ovdan (otilgan nishondan) chiqib ketgandek — chiqib ketadi; ularning iymoni tomoqlaridan (halqumlaridan) oʻ tmaydi. Ularni qaerda uchratsangiz, oʻ ldiringlar; chunki ularni oʻ ldirish — ularni oʻ ldirgan (kishi) uchun qiyomat kuni ajr(savob)dir», deb aytayotganlarini eshitdim.(Сувайд ибн Ғафала айтди:) Али (розияллоҳу анҳу) айтди: Мен Пайғамбар ﷺни: «Охир замонда бир қавм келадики, улар ёши кичик, ақли (фаҳми) енгилтак (аҳмоқ); улар халқнинг (энг) яхши сўзидан (Қуръон ва ҳадисдан) гапиради (лекин рамзини англамайди); улар исломдан — ўқ овдан (отилган нишондан) чиқиб кетгандек — чиқиб кетади; уларнинг иймони томоқларидан (ҳалқумларидан) ў тмайди. Уларни қаэрда учрацангиз, ў лдиринглар; чунки уларни ў лдириш — уларни ў лдирган (киши) учун қиёмат куни ажр(савоб)дир», деб айтаётганларини эшитдим.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، أَخْبَرَنَا مَالِكٌ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ بْنِ الْحَارِثِ التَّيْمِيِّ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ ـ رضى الله عنه ـ أَنَّهُ قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ يَخْرُجُ فِيكُمْ قَوْمٌ تَحْقِرُونَ صَلاَتَكُمْ مَعَ صَلاَتِهِمْ، وَصِيَامَكُمْ مَعَ صِيَامِهِمْ، وَعَمَلَكُمْ مَعَ عَمَلِهِمْ، وَيَقْرَءُونَ الْقُرْآنَ لاَ يُجَاوِزُ حَنَاجِرَهُمْ، يَمْرُقُونَ مِنَ الدِّينَ كَمَا يَمْرُقُ السَّهْمُ مِنَ الرَّمِيَّةِ، يَنْظُرُ فِي النَّصْلِ فَلاَ يَرَى شَيْئًا، وَيَنْظُرُ فِي الْقِدْحِ فَلاَ يَرَى شَيْئًا، وَيَنْظُرُ فِي الرِّيشِ فَلاَ يَرَى شَيْئًا، وَيَتَمَارَى فِي الْفُوقِ ‏"‏‏.‏

(Abu Saʼid al-Xudriy (roziyallohu anhu) aytdi:) Men Rasululloh ﷺni (shunday) deb aytayotganlarini eshitdim: «Sizlar ichidan bir qavm chiqadiki, sizlar oʻ z namozingizni ularning namozi oldida, oʻ z roʻ zangizni ularning roʻ zasi oldida va oʻ z amalingizni ularning amali oldida (oz deb) kamsitasiz (mensimaysiz); ular Qurʼonni oʻqiydi (lekin u) ularning tomoqlaridan (halqumlaridan) oʻ tmaydi; ular dindan — oʻq ovdan (otilgan nishondan) chiqib ketgandek — chiqib ketadi: (otuvchi) paykonga (oʻq uchiga) qaraydi — (qondan) hech narsa koʻ rmaydi; chubuqga (oʻq tanasiga) qaraydi — hech narsa koʻ rmaydi; patga qaraydi — hech narsa koʻ rmaydi; va u (oʻqning) fuqi (ip oʻ rnatiladigan qismi) haqida shubhalanadi (oʻ tganini sezmay qoladi)», dedilar.(Абу Саъид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу) айтди:) Мен Расулуллоҳ ﷺни (шундай) деб айтаётганларини эшитдим: «Сизлар ичидан бир қавм чиқадики, сизлар ў з намозингизни уларнинг намози олдида, ў з рў зангизни уларнинг рў заси олдида ва ў з амалингизни уларнинг амали олдида (оз деб) камситасиз (менсимайсиз); улар Қуръонни ўқийди (лекин у) уларнинг томоқларидан (ҳалқумларидан) ў тмайди; улар диндан — ўқ овдан (отилган нишондан) чиқиб кетгандек — чиқиб кетади: (отувчи) пайконга (ўқ учига) қарайди — (қондан) ҳеч нарса кў рмайди; чубуқга (ўқ танасига) қарайди — ҳеч нарса кў рмайди; патга қарайди — ҳеч нарса кў рмайди; ва у (ўқнинг) фуқи (ип ў рнатиладиган қисми) ҳақида шубҳаланади (ў тганини сезмай қолади)», дедилар.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، عَنْ أَبِي مُوسَى، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ الْمُؤْمِنُ الَّذِي يَقْرَأُ الْقُرْآنَ وَيَعْمَلُ بِهِ كَالأُتْرُجَّةِ، طَعْمُهَا طَيِّبٌ وَرِيحُهَا طَيِّبٌ، وَالْمُؤْمِنُ الَّذِي لاَ يَقْرَأُ الْقُرْآنَ وَيَعْمَلُ بِهِ كَالتَّمْرَةِ، طَعْمُهَا طَيِّبٌ وَلاَ رِيحَ لَهَا، وَمَثَلُ الْمُنَافِقِ الَّذِي يَقْرَأُ الْقُرْآنَ كَالرَّيْحَانَةِ، رِيحُهَا طَيِّبٌ وَطَعْمُهَا مُرٌّ، وَمَثَلُ الْمُنَافِقِ الَّذِي لاَ يَقْرَأُ الْقُرْآنَ كَالْحَنْظَلَةِ، طَعْمُهَا مُرٌّ ـ أَوْ خَبِيثٌ ـ وَرِيحُهَا مُرٌّ ‏"‏‏.‏

(Abu Muso (al-Ashʼariy) (roziyallohu anhu) Paygʻambar ﷺdan rivoyat qildi)ki, u zot: «Qurʼon oʻqib, unga amal qiladigan moʻmin — utrujja (sitrun mevasi) kabidir: taʼmi (mazasi) yoqimli, hidi (ham) yoqimli. Qurʼon oʻqimaydigan, (lekin) unga amal qiladigan moʻmin — xurmo kabidir: taʼmi yoqimli, (lekin) hidi yoʻq. Qurʼon oʻqiydigan munofiqning misli — rayhon kabidir: hidi yoqimli, (lekin) taʼmi achchiq. Qurʼon oʻqimaydigan munofiqning misli — hanzala (achchiq qovun) kabidir: taʼmi achchiq — yoki yomon (xunuk) — va hidi (ham) achchiq», dedilar.(Абу Мусо (ал-Ашъарий) (розияллоҳу анҳу) Пайғамбар ﷺдан ривоят қилди)ки, у зот: «Қуръон ўқиб, унга амал қиладиган мўмин — утружжа (ситрун меваси) кабидир: таъми (мазаси) ёқимли, ҳиди (ҳам) ёқимли. Қуръон ўқимайдиган, (лекин) унга амал қиладиган мўмин — хурмо кабидир: таъми ёқимли, (лекин) ҳиди йўқ. Қуръон ўқийдиган мунофиқнинг мисли — райҳон кабидир: ҳиди ёқимли, (лекин) таъми аччиқ. Қуръон ўқимайдиган мунофиқнинг мисли — ҳанзала (аччиқ қовун) кабидир: таъми аччиқ — ёки ёмон (хунук) — ва ҳиди (ҳам) аччиқ», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو النُّعْمَانِ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، عَنْ أَبِي عِمْرَانَ الْجَوْنِيِّ، عَنْ جُنْدَبِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ اقْرَءُوا الْقُرْآنَ مَا ائْتَلَفَتْ قُلُوبُكُمْ، فَإِذَا اخْتَلَفْتُمْ فَقُومُوا عَنْهُ ‏"‏‏.‏

(Jundub ibn Abdulloh (roziyallohu anhu) Paygʻambar ﷺdan rivoyat qildi)ki, u zot: «Qalblaringiz (maʼnoda) kelishib (uygʻ unlashib) turgan ekan, Qurʼonni (birga) oʻqinglar; ixtilof qilsangiz esa, undan (oʻqishdan) turinglar (toʻ xtanglar)», dedilar.(Жундуб ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳу) Пайғамбар ﷺдан ривоят қилди)ки, у зот: «Қалбларингиз (маънода) келишиб (уйғ унлашиб) турган экан, Қуръонни (бирга) ўқинглар; ихтилоф қилсангиз эса, ундан (ўқишдан) туринглар (тў хтанглар)», дедилар.

حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ عَلِيٍّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، حَدَّثَنَا سَلاَّمُ بْنُ أَبِي مُطِيعٍ، عَنْ أَبِي عِمْرَانَ الْجَوْنِيِّ، عَنْ جُنْدَبٍ، قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ اقْرَءُوا الْقُرْآنَ مَا ائْتَلَفَتْ عَلَيْهِ قُلُوبُكُمْ فَإِذَا اخْتَلَفْتُمْ فَقُومُوا عَنْهُ ‏"‏‏.‏ تَابَعَهُ الْحَارِثُ بْنُ عُبَيْدٍ وَسَعِيدُ بْنُ زَيْدٍ عَنْ أَبِي عِمْرَانَ وَلَمْ يَرْفَعْهُ حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ وَأَبَانُ‏.‏ وَقَالَ غُنْدَرٌ عَنْ شُعْبَةَ عَنْ أَبِي عِمْرَانَ سَمِعْتُ جُنْدَبًا قَوْلَهُ‏.‏ وَقَالَ ابْنُ عَوْنٍ عَنْ أَبِي عِمْرَانَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الصَّامِتِ عَنْ عُمَرَ قَوْلَهُ، وَجُنْدَبٌ أَصَحُّ وَأَكْثَرُ‏.‏

(Jundub (ibn Abdulloh) (roziyallohu anhu) rivoyat qildi)ki, Paygʻambar ﷺ: «Qalblaringiz (maʼnoda) unga kelishib (uygʻ unlashib) turgan ekan, Qurʼonni (birga) oʻqinglar; ixtilof qilsangiz esa, undan (oʻqishdan) turinglar (toʻ xtanglar)», dedilar. (Bu hadisni) Horis ibn Ubayd va Saʼid ibn Zayd — Abu Imrondan (mutobaat qilib rivoyat qildi); Hammod ibn Salama va Abon esa uni (Paygʻambar ﷺga) rafʼ qilmadi (mavquf qoldirdi). Gʻundar — Shuʼbadan, Abu Imrondan: ‹Men Jundubni uning (oʻ z) soʻzi (sifatida aytganini) eshitdim› dedi. Ibn Avn esa — Abu Imrondan, Abdulloh ibn Somitdan, Umardan uning soʻzi (sifatida) (rivoyat qildi); (lekin) Jundub (orqali kelgan rivoyat) sahihroq va koʻ proqdir.(Жундуб (ибн Абдуллоҳ) (розияллоҳу анҳу) ривоят қилди)ки, Пайғамбар ﷺ: «Қалбларингиз (маънода) унга келишиб (уйғ унлашиб) турган экан, Қуръонни (бирга) ўқинглар; ихтилоф қилсангиз эса, ундан (ўқишдан) туринглар (тў хтанглар)», дедилар. (Бу ҳадисни) Ҳорис ибн Убайд ва Саъид ибн Зайд — Абу Имрондан (мутобаат қилиб ривоят қилди); Ҳаммод ибн Салама ва Абон эса уни (Пайғамбар ﷺга) рафъ қилмади (мавқуф қолдирди). Ғундар — Шуъбадан, Абу Имрондан: ‹Мен Жундубни унинг (ў з) сўзи (сифатида айтганини) эшитдим› деди. Ибн Авн эса — Абу Имрондан, Абдуллоҳ ибн Сомитдан, Умардан унинг сўзи (сифатида) (ривоят қилди); (лекин) Жундуб (орқали келган ривоят) саҳиҳроқ ва кў проқдир.

حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ مَيْسَرَةَ، عَنِ النَّزَّالِ بْنِ سَبْرَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، أَنَّهُ سَمِعَ رَجُلاً، يَقْرَأُ آيَةً، سَمِعَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم خِلاَفَهَا، فَأَخَذْتُ بِيَدِهِ فَانْطَلَقْتُ بِهِ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ كِلاَكُمَا مُحْسِنٌ فَاقْرَآ ـ أَكْبَرُ عِلْمِي قَالَ ـ فَإِنَّ مَنْ كَانَ قَبْلَكُمُ اخْتَلَفُوا فَأَهْلَكَهُمْ ‏"‏‏.‏

(Nazzol ibn Sabra, Abdulloh (ibn Masʼud) (roziyallohu anhu)dan rivoyat qildi)ki, u bir kishini bir oyatni oʻqiyotganini eshitdi — (holbuki) u Paygʻambar ﷺni uning xilofida (boshqacha) oʻqiyotganini eshitgan edi. (Abdulloh:) «Men uning qoʻ lidan ushlab, uni Paygʻambar ﷺning oldigʻa olib bordim». U zot: «Ikkovingiz ham (toʻ gʻ ri) chiroyli oʻqiysiz; bas, oʻqinglar — bilishimcha u zot (shunday) dedilar — chunki sizdan oldingilar (ihtilof qilib) ixtilof qildi va (Alloh) ularni halok qildi», dedilar.(Наззол ибн Сабра, Абдуллоҳ (ибн Масъуд) (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилди)ки, у бир кишини бир оятни ўқиётганини эшитди — (ҳолбуки) у Пайғамбар ﷺни унинг хилофида (бошқача) ўқиётганини эшитган эди. (Абдуллоҳ:) «Мен унинг қў лидан ушлаб, уни Пайғамбар ﷺнинг олдиға олиб бордим». У зот: «Икковингиз ҳам (тў ғ ри) чиройли ўқийсиз; бас, ўқинглар — билишимча у зот (шундай) дедилар — чунки сиздан олдингилар (иҳтилоф қилиб) ихтилоф қилди ва (Аллоҳ) уларни ҳалок қилди», дедилар.