حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا وَهْبٌ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، كُنْتُ إِلَى جَنْبِ زَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ، فَقِيلَ لَهُ كَمْ غَزَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم مِنْ غَزْوَةٍ قَالَ تِسْعَ عَشْرَةَ‏.‏ قِيلَ كَمْ غَزَوْتَ أَنْتَ مَعَهُ قَالَ سَبْعَ عَشْرَةَ‏.‏ قُلْتُ فَأَيُّهُمْ كَانَتْ أَوَّلَ قَالَ الْعُسَيْرَةُ أَوِ الْعُشَيْرُ‏.‏ فَذَكَرْتُ لِقَتَادَةَ فَقَالَ الْعُشَيْرُ‏.‏

Men Zayd ibn Arqamning yonida edim. Unga: «Paygʻambar ﷺ qancha gʻazot qildilar?» deyildi. U: «Oʻn toʻqqiz», dedi. «Sen u zot bilan qancha gʻazotda qatnashding?» deyildi. U: «Oʻn yetti», dedi. Men: «Ularning qaysi biri birinchi edi?» dedim. U: «Al-Usayra — yoki al-Ushayr», dedi. Men buni Qatodaga eslatdim. U: «Al-Ushayr», dedi.Мен Зайд ибн Арқамнинг ёнида эдим. Унга: «Пайғамбар ﷺ қанча ғазот қилдилар?» дейилди. У: «Ўн тўққиз», деди. «Сен у зот билан қанча ғазотда қатнашдинг?» дейилди. У: «Ўн етти», деди. Мен: «Уларнинг қайси бири биринчи эди?» дедим. У: «Ал-Усайра — ёки ал-Ушайр», деди. Мен буни Қатодага эслатдим. У: «Ал-Ушайр», деди.

حَدَّثَنِي أَحْمَدُ بْنُ عُثْمَانَ، حَدَّثَنَا شُرَيْحُ بْنُ مَسْلَمَةَ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ يُوسُفَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، قَالَ حَدَّثَنِي عَمْرُو بْنُ مَيْمُونٍ، أَنَّهُ سَمِعَ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ مَسْعُودٍ ـ رضى الله عنه ـ حَدَّثَ عَنْ سَعْدِ بْنِ مُعَاذٍ، أَنَّهُ قَالَ كَانَ صَدِيقًا لأُمَيَّةَ بْنِ خَلَفٍ، وَكَانَ أُمَيَّةُ إِذَا مَرَّ بِالْمَدِينَةِ نَزَلَ عَلَى سَعْدٍ، وَكَانَ سَعْدٌ إِذَا مَرَّ بِمَكَّةَ نَزَلَ عَلَى أُمَيَّةَ، فَلَمَّا قَدِمَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْمَدِينَةَ انْطَلَقَ سَعْدٌ مُعْتَمِرًا، فَنَزَلَ عَلَى أُمَيَّةَ بِمَكَّةَ، فَقَالَ لأُمَيَّةَ انْظُرْ لِي سَاعَةَ خَلْوَةٍ لَعَلِّي أَنْ أَطُوفَ بِالْبَيْتِ‏.‏ فَخَرَجَ بِهِ قَرِيبًا مِنْ نِصْفِ النَّهَارِ فَلَقِيَهُمَا أَبُو جَهْلٍ فَقَالَ يَا أَبَا صَفْوَانَ، مَنْ هَذَا مَعَكَ فَقَالَ هَذَا سَعْدٌ‏.‏ فَقَالَ لَهُ أَبُو جَهْلٍ أَلاَ أَرَاكَ تَطُوفُ بِمَكَّةَ آمِنًا، وَقَدْ أَوَيْتُمُ الصُّبَاةَ، وَزَعَمْتُمْ أَنَّكُمْ تَنْصُرُونَهُمْ وَتُعِينُونَهُمْ، أَمَا وَاللَّهِ لَوْلاَ أَنَّكَ مَعَ أَبِي صَفْوَانَ مَا رَجَعْتَ إِلَى أَهْلِكَ سَالِمًا‏.‏ فَقَالَ لَهُ سَعْدٌ وَرَفَعَ صَوْتَهُ عَلَيْهِ أَمَا وَاللَّهِ لَئِنْ مَنَعْتَنِي هَذَا لأَمْنَعَنَّكَ مَا هُوَ أَشَدُّ عَلَيْكَ مِنْهُ طَرِيقَكَ عَلَى الْمَدِينَةِ‏.‏ فَقَالَ لَهُ أُمَيَّةُ لاَ تَرْفَعْ صَوْتَكَ يَا سَعْدُ عَلَى أَبِي الْحَكَمِ سَيِّدِ أَهْلِ الْوَادِي‏.‏ فَقَالَ سَعْدٌ دَعْنَا عَنْكَ يَا أُمَيَّةُ، فَوَاللَّهِ لَقَدْ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ إِنَّهُمْ قَاتِلُوكَ‏.‏ قَالَ بِمَكَّةَ قَالَ لاَ أَدْرِي‏.‏ فَفَزِعَ لِذَلِكَ أُمَيَّةُ فَزَعًا شَدِيدًا، فَلَمَّا رَجَعَ أُمَيَّةُ إِلَى أَهْلِهِ قَالَ يَا أُمَّ صَفْوَانَ، أَلَمْ تَرَىْ مَا قَالَ لِي سَعْدٌ قَالَتْ وَمَا قَالَ لَكَ قَالَ زَعَمَ أَنَّ مُحَمَّدًا أَخْبَرَهُمْ أَنَّهُمْ قَاتِلِيَّ، فَقُلْتُ لَهُ بِمَكَّةَ قَالَ لاَ أَدْرِي‏.‏ فَقَالَ أُمَيَّةُ وَاللَّهِ لاَ أَخْرُجُ مِنْ مَكَّةَ، فَلَمَّا كَانَ يَوْمَ بَدْرٍ اسْتَنْفَرَ أَبُو جَهْلٍ النَّاسَ قَالَ أَدْرِكُوا عِيرَكُمْ‏.‏ فَكَرِهَ أُمَيَّةُ أَنْ يَخْرُجَ، فَأَتَاهُ أَبُو جَهْلٍ فَقَالَ يَا أَبَا صَفْوَانَ، إِنَّكَ مَتَى مَا يَرَاكَ النَّاسُ قَدْ تَخَلَّفْتَ وَأَنْتَ سَيِّدُ أَهْلِ الْوَادِي تَخَلَّفُوا مَعَكَ، فَلَمْ يَزَلْ بِهِ أَبُو جَهْلٍ حَتَّى قَالَ أَمَّا إِذْ غَلَبْتَنِي، فَوَاللَّهِ لأَشْتَرِيَنَّ أَجْوَدَ بَعِيرٍ بِمَكَّةَ ثُمَّ قَالَ أُمَيَّةُ يَا أُمَّ صَفْوَانَ جَهِّزِينِي‏.‏ فَقَالَتْ لَهُ يَا أَبَا صَفْوَانَ وَقَدْ نَسِيتَ مَا قَالَ لَكَ أَخُوكَ الْيَثْرِبِيُّ قَالَ لاَ، مَا أُرِيدُ أَنْ أَجُوزَ مَعَهُمْ إِلاَّ قَرِيبًا‏.‏ فَلَمَّا خَرَجَ أُمَيَّةُ أَخَذَ لاَ يَنْزِلُ مَنْزِلاً إِلاَّ عَقَلَ بَعِيرَهُ، فَلَمْ يَزَلْ بِذَلِكَ حَتَّى قَتَلَهُ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ بِبَدْرٍ‏.‏

(Abdulloh ibn Masʼud Saʼd ibn Muozdan rivoyat qildiki, u aytdi:) U (Saʼd) Umayya ibn Xalafning doʻsti edi. Umayya Madinadan oʻtsa, Saʼdnikida (mehmon) tushar, Saʼd Makkadan oʻtsa, Umayyanikida tushardi. Rasululloh ﷺ Madinaga kelganlarida, Saʼd umra qilish uchun (Makkaga) bordi va Makkada Umayyanikida tushdi. U Umayyaga: «Menga bir xilvat (boʻsh) soat (vaqt) qarab ber, balki men Baytni tavof qilsam», dedi. (Umayya) uni kun yarmiga yaqin (vaqt)da (tavofga) olib chiqdi. Ularga Abu Jahl yoʻliqib: «Ey Abu Safvon, yoningdagi bu kim?» dedi. (Umayya:) «Bu Saʼd», dedi. Abu Jahl unga: «Seni Makkada bexavotir (omon) tavof qilayotganingni koʻryapman-a, holbuki sizlar saboʼ qilganlarga (dindan chiqqanlarga) panoh berdingiz va ularga yordam beramiz, koʻmaklashamiz deb daʼvo qildingiz! Ogoh boʻl, Allohga qasamki, agar sen Abu Safvon bilan boʻlmaganingda, ahlingga eson-omon qaytmasding», dedi. Shunda Saʼd unga ovozini koʻtarib: «Ogoh boʻl, Allohga qasamki, agar sen meni shundan (tavofdan) toʻssang, men seni undan ham qattiqroq narsadan — Madina ustidan (oʻtadigan) yoʻlingdan toʻsaman», dedi. Umayya unga: «Ovozingni koʻtarma, ey Saʼd, Abul-Hakam — vodiy ahlining sayyidiga (qarshi)», dedi. Saʼd: «Bizni qoʻy, ey Umayya. Allohga qasamki, men Rasululloh ﷺning: ‹Ular (musulmonlar) seni oʻldiradilar› deganlarini eshitganman», dedi. (Umayya:) «Makkadami?» dedi. (Saʼd:) «Bilmayman», dedi. Shundan Umayya qattiq qoʻrqib ketdi. Umayya ahliga qaytganda: «Ey Ummu Safvon, Saʼd menga nima deganini koʻrmadingmi?» dedi. U: «U senga nima dedi?» dedi. U: «U Muhammad ularga ‹ular meni oʻldiradilar› deb xabar berganini daʼvo qildi. Men unga: ‹Makkadami?› dedim. U: ‹Bilmayman› dedi», dedi. Umayya: «Allohga qasamki, men Makkadan chiqmayman», dedi. Badr kuni boʻlganda, Abu Jahl odamlarni (jangga) chorlab: «Karvoningizga yetib boring», dedi. Umayya chiqishni yoqtirmadi. Abu Jahl uning oldiga kelib: «Ey Abu Safvon, agar odamlar seni — vodiy ahlining sayyidini — (urushdan) qolgan holda koʻrsalar, sen bilan birga (ular ham) qolib ketadilar», dedi. Abu Jahl uni (koʻndirishda) davom etaverdi, to u (Umayya): «Agar sen meni yenggan boʻlsang (majbur qilding), Allohga qasamki, men Makkadagi eng yaxshi tuyani sotib olaman», dedi. Soʻng Umayya: «Ey Ummu Safvon, meni jihozla (tayyorla)», dedi. U unga: «Ey Abu Safvon, yasribli (madinalik) birodaring senga aytgan narsani unutdingmi?» dedi. U: «Yoʻq, men ular bilan faqat yaqin (joygacha) borishni istayman», dedi. Umayya chiqqach, har bir manzilda tushsa, tuyasini bogʻlab (ehtiyot bilan qoʻyib) yurardi. U shu (holatda) davom etdi, to Alloh azza va jalla uni Badrda oʻldirguncha.(Абдуллоҳ ибн Масъуд Саъд ибн Муоздан ривоят қилдики, у айтди:) У (Саъд) Умайя ибн Халафнинг дўсти эди. Умайя Мадинадан ўца, Саъдникида (меҳмон) тушар, Саъд Маккадан ўца, Умайяникида тушарди. Расулуллоҳ ﷺ Мадинага келганларида, Саъд умра қилиш учун (Маккага) борди ва Маккада Умайяникида тушди. У Умайяга: «Менга бир хилват (бўш) соат (вақт) қараб бер, балки мен Байтни тавоф қилсам», деди. (Умайя) уни кун ярмига яқин (вақт)да (тавофга) олиб чиқди. Уларга Абу Жаҳл йўлиқиб: «Эй Абу Сафвон, ёнингдаги бу ким?» деди. (Умайя:) «Бу Саъд», деди. Абу Жаҳл унга: «Сени Маккада бехавотир (омон) тавоф қилаётганингни кўряпман-а, ҳолбуки сизлар сабў қилганларга (диндан чиққанларга) паноҳ бердингиз ва уларга ёрдам берамиз, кўмаклашамиз деб даъво қилдингиз! Огоҳ бўл, Аллоҳга қасамки, агар сен Абу Сафвон билан бўлмаганингда, аҳлингга эсон-омон қайтмасдинг», деди. Шунда Саъд унга овозини кўтариб: «Огоҳ бўл, Аллоҳга қасамки, агар сен мени шундан (тавофдан) тўссанг, мен сени ундан ҳам қаттиқроқ нарсадан — Мадина устидан (ўтадиган) йўлингдан тўсаман», деди. Умайя унга: «Овозингни кўтарма, эй Саъд, Абул-Ҳакам — водий аҳлининг саййидига (қарши)», деди. Саъд: «Бизни қўй, эй Умайя. Аллоҳга қасамки, мен Расулуллоҳ ﷺнинг: ‹Улар (мусулмонлар) сени ўлдирадилар› деганларини эшитганман», деди. (Умайя:) «Маккадами?» деди. (Саъд:) «Билмайман», деди. Шундан Умайя қаттиқ қўрқиб кетди. Умайя аҳлига қайтганда: «Эй Умму Сафвон, Саъд менга нима деганини кўрмадингми?» деди. У: «У сенга нима деди?» деди. У: «У Муҳаммад уларга ‹улар мени ўлдирадилар› деб хабар берганини даъво қилди. Мен унга: ‹Маккадами?› дедим. У: ‹Билмайман› деди», деди. Умайя: «Аллоҳга қасамки, мен Маккадан чиқмайман», деди. Бадр куни бўлганда, Абу Жаҳл одамларни (жангга) чорлаб: «Карвонингизга етиб боринг», деди. Умайя чиқишни ёқтирмади. Абу Жаҳл унинг олдига келиб: «Эй Абу Сафвон, агар одамлар сени — водий аҳлининг саййидини — (урушдан) қолган ҳолда кўрсалар, сен билан бирга (улар ҳам) қолиб кетадилар», деди. Абу Жаҳл уни (кўндиришда) давом этаверди, то у (Умайя): «Агар сен мени енгган бўлсанг (мажбур қилдинг), Аллоҳга қасамки, мен Маккадаги энг яхши туяни сотиб оламан», деди. Сўнг Умайя: «Эй Умму Сафвон, мени жиҳозла (тайёрла)», деди. У унга: «Эй Абу Сафвон, ясрибли (мадиналик) биродаринг сенга айтган нарсани унутдингми?» деди. У: «Йўқ, мен улар билан фақат яқин (жойгача) боришни истайман», деди. Умайя чиққач, ҳар бир манзилда тушса, туясини боғлаб (эҳтиёт билан қўйиб) юрарди. У шу (ҳолатда) давом этди, то Аллоҳ азза ва жалла уни Бадрда ўлдиргунча.

حَدَّثَنِي يَحْيَى بْنُ بُكَيْرٍ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ عُقَيْلٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ كَعْبٍ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ كَعْبٍ، قَالَ سَمِعْتُ كَعْبَ بْنَ مَالِكٍ ـ رضى الله عنه ـ يَقُولُ لَمْ أَتَخَلَّفْ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي غَزْوَةٍ غَزَاهَا إِلاَّ فِي غَزْوَةِ تَبُوكَ، غَيْرَ أَنِّي تَخَلَّفْتُ عَنْ غَزْوَةِ بَدْرٍ، وَلَمْ يُعَاتَبْ أَحَدٌ تَخَلَّفَ عَنْهَا، إِنَّمَا خَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُرِيدُ عِيرَ قُرَيْشٍ، حَتَّى جَمَعَ اللَّهُ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ عَدُوِّهِمْ عَلَى غَيْرِ مِيعَادٍ‏.‏

Men Rasululloh ﷺning birorta gʻazotidan qolib ketmadim, faqat Tabuk gʻazotidan boshqa — Badr gʻazotidan ham qolganman, ammo undan qolgan hech kim (bu uchun) tanbeh qilinmagan. Chunki Rasululloh ﷺ (dastlab) Qurayshning karvonini (qoʻlga olishni) istab chiqqan edilar, to Alloh ular bilan dushmanlarini vaʼdasiz (kutilmaganda) toʻplaguncha (uchrashtirguncha).Мен Расулуллоҳ ﷺнинг бирорта ғазотидан қолиб кетмадим, фақат Табук ғазотидан бошқа — Бадр ғазотидан ҳам қолганман, аммо ундан қолган ҳеч ким (бу учун) танбеҳ қилинмаган. Чунки Расулуллоҳ ﷺ (дастлаб) Қурайшнинг карвонини (қўлга олишни) истаб чиққан эдилар, то Аллоҳ улар билан душманларини ваъдасиз (кутилмаганда) тўплагунча (учраштиргунча).

حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ، حَدَّثَنَا إِسْرَائِيلُ، عَنْ مُخَارِقٍ، عَنْ طَارِقِ بْنِ شِهَابٍ، قَالَ سَمِعْتُ ابْنَ مَسْعُودٍ، يَقُولُ شَهِدْتُ مِنَ الْمِقْدَادِ بْنِ الأَسْوَدِ مَشْهَدًا، لأَنْ أَكُونَ صَاحِبَهُ أَحَبُّ إِلَىَّ مِمَّا عُدِلَ بِهِ، أَتَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم وَهْوَ يَدْعُو عَلَى الْمُشْرِكِينَ فَقَالَ لاَ نَقُولُ كَمَا قَالَ قَوْمُ مُوسَى ‏[quran sura="5" aya_start="24" aya_end="24"]{‏اذْهَبْ أَنْتَ وَرَبُّكَ فَقَاتِلاَ‏}‏ وَلَكِنَّا نُقَاتِلُ عَنْ يَمِينِكَ وَعَنْ شِمَالِكَ وَبَيْنَ يَدَيْكَ وَخَلْفَكَ‏.‏ فَرَأَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَشْرَقَ وَجْهُهُ وَسَرَّهُ‏.‏ يَعْنِي قَوْلَهُ‏.‏

Men Miqdod ibn Asvaddan shunday bir holatni (manzarani) koʻrdimki, uning sohibi (egasi) boʻlish men uchun, unga teng qoʻyilgan har qanday narsadan koʻra suyukliroq edi. U Paygʻambar ﷺning oldilariga — u zot mushriklarga (qarshi) duo qilayotganlarida — kelib: «Biz Muso qavmi aytganidek: ‹Sen Robbing bilan borib, ikkovingiz jang qilavering...› (Moida surasi, 24) demaymiz. Balki biz sening oʻngingdan, chapingdan, oldingdan va ortingdan (turib) jang qilamiz», dedi. Men Paygʻambar ﷺning yuzlari yorishib, uning (Miqdodning) soʻzidan xursand boʻlganlarini koʻrdim.Мен Миқдод ибн Асваддан шундай бир ҳолатни (манзарани) кўрдимки, унинг соҳиби (эгаси) бўлиш мен учун, унга тенг қўйилган ҳар қандай нарсадан кўра суюклироқ эди. У Пайғамбар ﷺнинг олдиларига — у зот мушрикларга (қарши) дуо қилаётганларида — келиб: «Биз Мусо қавми айтганидек: ‹Сен Роббинг билан бориб, икковингиз жанг қилаверинг...› (Моида сураси, 24) демаймиз. Балки биз сенинг ўнгингдан, чапингдан, олдингдан ва ортингдан (туриб) жанг қиламиз», деди. Мен Пайғамбар ﷺнинг юзлари ёришиб, унинг (Миқдоднинг) сўзидан хурсанд бўлганларини кўрдим.

حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ حَوْشَبٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ، حَدَّثَنَا خَالِدٌ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَوْمَ بَدْرٍ ‏"‏ اللَّهُمَّ أَنْشُدُكَ عَهْدَكَ وَوَعْدَكَ، اللَّهُمَّ إِنْ شِئْتَ لَمْ تُعْبَدْ ‏"‏‏.‏ فَأَخَذَ أَبُو بَكْرٍ بِيَدِهِ فَقَالَ حَسْبُكَ‏.‏ فَخَرَجَ وَهْوَ يَقُولُ ‏[quran sura="54" aya_start="45" aya_end="45"]{‏سَيُهْزَمُ الْجَمْعُ وَيُوَلُّونَ الدُّبُرَ‏}‏

Paygʻambar ﷺ Badr kuni: «Allohim, Sendan ahdingni va vaʼdangni soʻrayman. Allohim, agar Sen xohlasang (bularning halok boʻlishi bilan), (Yer yuzida) ibodat qilinmaysan», dedilar. Shunda Abu Bakr u zotning qoʻllaridan ushlab: «Senga shu (duo) yetar», dedi. U zot chiqarkan: «Bu jamoa albatta magʻlub boʻladi va ortga (qochib) buriladi» (Qamar surasi, 45) (oyatini) aytardilar.Пайғамбар ﷺ Бадр куни: «Аллоҳим, Сендан аҳдингни ва ваъдангни сўрайман. Аллоҳим, агар Сен хоҳласанг (буларнинг ҳалок бўлиши билан), (Ер юзида) ибодат қилинмайсан», дедилар. Шунда Абу Бакр у зотнинг қўлларидан ушлаб: «Сенга шу (дуо) етар», деди. У зот чиқаркан: «Бу жамоа албатта мағлуб бўлади ва ортга (қочиб) бурилади» (Қамар сураси, 45) (оятини) айтардилар.

حَدَّثَنِي إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُوسَى، أَخْبَرَنَا هِشَامٌ، أَنَّ ابْنَ جُرَيْجٍ، أَخْبَرَهُمْ قَالَ أَخْبَرَنِي عَبْدُ الْكَرِيمِ، أَنَّهُ سَمِعَ مِقْسَمًا، مَوْلَى عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَارِثِ يُحَدِّثُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّهُ سَمِعَهُ يَقُولُ ‏[quran sura="4" aya_start="95" aya_end="95"]{‏لاَ يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ‏}‏ عَنْ بَدْرٍ، وَالْخَارِجُونَ، إِلَى بَدْرٍ‏.‏

(Ibn Abbos) «Moʻminlardan (uzrsiz uyda) oʻtirib qoluvchilar... teng emas» (Niso surasi, 95) (oyatini) — Badrdan (qolib) oʻtirib qolganlar bilan Badrga chiquvchilar (haqida deb) aytdi.(Ибн Аббос) «Мўминлардан (узрсиз уйда) ўтириб қолувчилар... тенг эмас» (Нисо сураси, 95) (оятини) — Бадрдан (қолиб) ўтириб қолганлар билан Бадрга чиқувчилар (ҳақида деб) айтди.

حَدَّثَنَا مُسْلِمٌ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الْبَرَاءِ، قَالَ اسْتُصْغِرْتُ أَنَا وَابْنُ، عُمَرَ‏.‏

Men va Ibn Umar (Badrda yoshimiz) kichik (deb hisoblanib, jangga qoʻyilmay) qaytarildik.Мен ва Ибн Умар (Бадрда ёшимиз) кичик (деб ҳисобланиб, жангга қўйилмай) қайтарилдик.

حَدَّثَنِي مَحْمُودٌ، حَدَّثَنَا وَهْبٌ، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الْبَرَاءِ، قَالَ اسْتُصْغِرْتُ أَنَا وَابْنُ عُمَرَ يَوْمَ بَدْرٍ، وَكَانَ الْمُهَاجِرُونَ يَوْمَ بَدْرٍ نَيِّفًا عَلَى سِتِّينَ، وَالأَنْصَارُ نَيِّفًا وَأَرْبَعِينَ وَمِائَتَيْنِ‏.‏

Men va Ibn Umar Badr kuni (yoshimiz) kichik (deb) qaytarildik. Badr kuni muhojirlar oltmishdan bir necha (kishi) ortiq, ansorlar esa ikki yuz qirqdan bir necha (kishi) ortiq edi.Мен ва Ибн Умар Бадр куни (ёшимиз) кичик (деб) қайтарилдик. Бадр куни муҳожирлар олтмишдан бир неча (киши) ортиқ, ансорлар эса икки юз қирқдан бир неча (киши) ортиқ эди.

حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ خَالِدٍ، حَدَّثَنَا زُهَيْرٌ، حَدَّثَنَا أَبُو إِسْحَاقَ، قَالَ سَمِعْتُ الْبَرَاءَ ـ رضى الله عنه ـ يَقُولُ حَدَّثَنِي أَصْحَابُ، مُحَمَّدٍ صلى الله عليه وسلم مِمَّنْ شَهِدَ بَدْرًا أَنَّهُمْ كَانُوا عِدَّةَ أَصْحَابِ طَالُوتَ الَّذِينَ جَازُوا مَعَهُ النَّهَرَ، بِضْعَةَ عَشَرَ وَثَلاَثَمِائَةٍ‏.‏ قَالَ الْبَرَاءُ لاَ وَاللَّهِ مَا جَاوَزَ مَعَهُ النَّهَرَ إِلاَّ مُؤْمِنٌ‏.‏

Baro ibn Ozib (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Menga Muhammad ﷺning sahobalaridan — Badrda qatnashganlardan — rivoyat qilishdiki, ular Tolut bilan birga daryodan oʻtgan sheriklarining soniga — uch yuz oʻn necha (kishiga) teng edilar. Baro: «Yoʻq, Allohga qasamki, u (Tolut) bilan daryodan faqat moʻmin (kishi) oʻtgan», dedi.Баро ибн Озиб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Менга Муҳаммад ﷺнинг саҳобаларидан — Бадрда қатнашганлардан — ривоят қилишдики, улар Толут билан бирга дарёдан ўтган шерикларининг сонига — уч юз ўн неча (кишига) тенг эдилар. Баро: «Йўқ, Аллоҳга қасамки, у (Толут) билан дарёдан фақат мўмин (киши) ўтган», деди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ رَجَاءٍ، حَدَّثَنَا إِسْرَائِيلُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الْبَرَاءِ، قَالَ كُنَّا أَصْحَابَ مُحَمَّدٍ صلى الله عليه وسلم نَتَحَدَّثُ أَنَّ عِدَّةَ أَصْحَابِ بَدْرٍ عَلَى عِدَّةِ أَصْحَابِ طَالُوتَ الَّذِينَ جَاوَزُوا مَعَهُ النَّهَرَ، وَلَمْ يُجَاوِزْ مَعَهُ إِلاَّ مُؤْمِنٌ، بِضْعَةَ عَشَرَ وَثَلاَثَمِائَةٍ‏.‏

Biz Muhammad ﷺning sahobalari shunday gaplashar edikki, Badr ahlining (jangchilarining) soni Tolut bilan daryodan oʻtgan sheriklarining soniga (teng) — u bilan faqat moʻmin oʻtgan — uch yuz oʻn necha (kishi edi).Биз Муҳаммад ﷺнинг саҳобалари шундай гаплашар эдикки, Бадр аҳлининг (жангчиларининг) сони Толут билан дарёдан ўтган шерикларининг сонига (тенг) — у билан фақат мўмин ўтган — уч юз ўн неча (киши эди).

حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الْبَرَاءِ،‏.‏ وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الْبَرَاءِ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ كُنَّا نَتَحَدَّثُ أَنَّ أَصْحَابَ بَدْرٍ ثَلاَثُمِائَةٍ وَبِضْعَةَ عَشَرَ، بِعِدَّةِ أَصْحَابِ طَالُوتَ الَّذِينَ جَاوَزُوا مَعَهُ النَّهَرَ، وَمَا جَاوَزَ مَعَهُ إِلاَّ مُؤْمِنٌ‏.‏

Biz shunday gaplashardikki, Badr ahli uch yuz oʻn necha (kishi) — Tolut bilan daryodan oʻtgan sheriklarining soniga (teng) — u bilan faqat moʻmin oʻtgan (edi).Биз шундай гаплашардикки, Бадр аҳли уч юз ўн неча (киши) — Толут билан дарёдан ўтган шерикларининг сонига (тенг) — у билан фақат мўмин ўтган (эди).

حَدَّثَنِي عَمْرُو بْنُ خَالِدٍ، حَدَّثَنَا زُهَيْرٌ، حَدَّثَنَا أَبُو إِسْحَاقَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مَيْمُونٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ اسْتَقْبَلَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم الْكَعْبَةَ فَدَعَا عَلَى نَفَرٍ مِنْ قُرَيْشٍ، عَلَى شَيْبَةَ بْنِ رَبِيعَةَ، وَعُتْبَةَ بْنِ رَبِيعَةَ وَالْوَلِيدِ بْنِ عُتْبَةَ، وَأَبِي جَهْلِ بْنِ هِشَامٍ‏.‏ فَأَشْهَدُ بِاللَّهِ لَقَدْ رَأَيْتُهُمْ صَرْعَى، قَدْ غَيَّرَتْهُمُ الشَّمْسُ، وَكَانَ يَوْمًا حَارًّا‏.‏

Paygʻambar ﷺ Kaʼbaga roʻbaroʻ boʻlib, Qurayshdan bir necha kishiga — Shayba ibn Robiʼa, Utba ibn Robiʼa, Valid ibn Utba va Abu Jahl ibn Hishomga (qarshi) duo qildilar. Allohga qasamki, men ularni (Badrda) yiqilgan (oʻlik) holda koʻrdim, quyosh ularni oʻzgartirgan (chiritgan) edi — u issiq kun edi.Пайғамбар ﷺ Каъбага рўбарў бўлиб, Қурайшдан бир неча кишига — Шайба ибн Робиъа, Утба ибн Робиъа, Валид ибн Утба ва Абу Жаҳл ибн Ҳишомга (қарши) дуо қилдилар. Аллоҳга қасамки, мен уларни (Бадрда) йиқилган (ўлик) ҳолда кўрдим, қуёш уларни ўзгартирган (чиритган) эди — у иссиқ кун эди.

حَدَّثَنَا ابْنُ نُمَيْرٍ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، أَخْبَرَنَا قَيْسٌ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ ـ رضى الله عنه أَنَّهُ أَتَى أَبَا جَهْلٍ وَبِهِ رَمَقٌ يَوْمَ بَدْرٍ، فَقَالَ أَبُو جَهْلٍ هَلْ أَعْمَدُ مِنْ رَجُلٍ قَتَلْتُمُوهُ

U (Abdulloh ibn Masʼud) Badr kuni Abu Jahlning oldiga keldi — unda hali joni (bir oz) bor edi. Abu Jahl: «Qavmi oʻldirgan bir kishidan (mendan) koʻra (ulugʻroq) kim bor (bu mening uchun uyat emas)?» dedi.У (Абдуллоҳ ибн Масъуд) Бадр куни Абу Жаҳлнинг олдига келди — унда ҳали жони (бир оз) бор эди. Абу Жаҳл: «Қавми ўлдирган бир кишидан (мендан) кўра (улуғроқ) ким бор (бу менинг учун уят эмас)?» деди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ يُونُسَ، حَدَّثَنَا زُهَيْرٌ، حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ التَّيْمِيُّ، أَنَّ أَنَسًا، حَدَّثَهُمْ قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ح وَحَدَّثَنِي عَمْرُو بْنُ خَالِدٍ حَدَّثَنَا زُهَيْرٌ عَنْ سُلَيْمَانَ التَّيْمِيِّ عَنْ أَنَسٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ يَنْظُرُ مَا صَنَعَ أَبُو جَهْلٍ ‏"‏ فَانْطَلَقَ ابْنُ مَسْعُودٍ، فَوَجَدَهُ قَدْ ضَرَبَهُ ابْنَا عَفْرَاءَ حَتَّى بَرَدَ قَالَ آأَنْتَ أَبُو جَهْلٍ قَالَ فَأَخَذَ بِلِحْيَتِهِ‏.‏ قَالَ وَهَلْ فَوْقَ رَجُلٍ قَتَلْتُمُوهُ أَوْ رَجُلٍ قَتَلَهُ قَوْمُهُ? قَالَ أَحْمَدُ بْنُ يُونُسَ أَنْتَ أَبُو جَهْلٍ‏?

Paygʻambar ﷺ: «Kim Abu Jahl nima qilganini (boʻlganini) borib koʻradi?» dedilar. Ibn Masʼud bordi va uni Afroning ikki oʻgʻli urib, (joni chiqib) sovib qolgan holda topdi. (Ibn Masʼud:) «Sen Abu Jahlmisan?» dedi va uning soqolidan ushladi. U: «Qavmi oʻldirgan — yoki sizlar oʻldirgan — bir kishidan koʻra (ulugʻroq) kim bor?» dedi.Пайғамбар ﷺ: «Ким Абу Жаҳл нима қилганини (бўлганини) бориб кўради?» дедилар. Ибн Масъуд борди ва уни Афронинг икки ўғли уриб, (жони чиқиб) совиб қолган ҳолда топди. (Ибн Масъуд:) «Сен Абу Жаҳлмисан?» деди ва унинг соқолидан ушлади. У: «Қавми ўлдирган — ёки сизлар ўлдирган — бир кишидан кўра (улуғроқ) ким бор?» деди.

حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عَدِيٍّ، عَنْ سُلَيْمَانَ التَّيْمِيِّ، عَنْ أَنَسٍ، رضى الله عنه قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَوْمَ بَدْرٍ ‏"‏ مَنْ يَنْظُرُ مَا فَعَلَ أَبُو جَهْلٍ ‏"‏‏.‏ فَانْطَلَقَ ابْنُ مَسْعُودٍ، فَوَجَدَهُ قَدْ ضَرَبَهُ ابْنَا عَفْرَاءَ حَتَّى بَرَدَ، فَأَخَذَ بِلِحْيَتِهِ فَقَالَ أَنْتَ أَبَا جَهْلٍ قَالَ وَهَلْ فَوْقَ رَجُلٍ قَتَلَهُ قَوْمُهُ أَوْ قَالَ قَتَلْتُمُوهُ‏.

Paygʻambar ﷺ Badr kuni: «Kim Abu Jahl nima boʻlganini borib koʻradi?» dedilar. Ibn Masʼud bordi va uni Afroning ikki oʻgʻli urib, (joni chiqib) sovib qolgan holda topdi. U uning soqolidan ushlab: «Sen Abu Jahlmisan?» dedi. U: «Qavmi oʻldirgan — yoki: sizlar oʻldirgan — bir kishidan koʻra (ulugʻroq) kim bor?» dedi.Пайғамбар ﷺ Бадр куни: «Ким Абу Жаҳл нима бўлганини бориб кўради?» дедилар. Ибн Масъуд борди ва уни Афронинг икки ўғли уриб, (жони чиқиб) совиб қолган ҳолда топди. У унинг соқолидан ушлаб: «Сен Абу Жаҳлмисан?» деди. У: «Қавми ўлдирган — ёки: сизлар ўлдирган — бир кишидан кўра (улуғроқ) ким бор?» деди.

حَدَّثَنِي ابْنُ الْمُثَنَّى، أَخْبَرَنَا مُعَاذُ بْنُ مُعَاذٍ، حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ، أَخْبَرَنَا أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ، نَحْوَهُ‏.‏

Anas ibn Molik shunga oʻxshashni (rivoyat qildi).Анас ибн Молик шунга ўхшашни (ривоят қилди).

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ كَتَبْتُ عَنْ يُوسُفَ بْنِ الْمَاجِشُونِ، عَنْ صَالِحِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، فِي بَدْرٍ‏.‏ يَعْنِي حَدِيثَ ابْنَىْ عَفْرَاءَ‏.‏

(Bu) Badr haqida — yaʼni Afroning ikki oʻgʻli (Abu Jahlni oʻldirgani) hadisi(dir).(Бу) Бадр ҳақида — яъни Афронинг икки ўғли (Абу Жаҳлни ўлдиргани) ҳадиси(дир).

حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الرَّقَاشِيُّ، حَدَّثَنَا مُعْتَمِرٌ، قَالَ سَمِعْتُ أَبِي يَقُولُ، حَدَّثَنَا أَبُو مِجْلَزٍ، عَنْ قَيْسِ بْنِ عُبَادٍ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ـ رضى الله عنه ـ أَنَّهُ قَالَ أَنَا أَوَّلُ، مَنْ يَجْثُو بَيْنَ يَدَىِ الرَّحْمَنِ لِلْخُصُومَةِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ‏.‏ وَقَالَ قَيْسُ بْنُ عُبَادٍ وَفِيهِمْ أُنْزِلَتْ ‏[quran sura="22" aya_start="19" aya_end="19"]{‏هَذَانِ خَصْمَانِ اخْتَصَمُوا فِي رَبِّهِمْ‏}‏ قَالَ هُمُ الَّذِينَ تَبَارَزُوا يَوْمَ بَدْرٍ حَمْزَةُ وَعَلِيٌّ وَعُبَيْدَةُ أَوْ أَبُو عُبَيْدَةَ بْنُ الْحَارِثِ وَشَيْبَةُ بْنُ رَبِيعَةَ وَعُتْبَةُ وَالْوَلِيدُ بْنُ عُتْبَةَ‏.‏

Ali ibn Abu Tolib (roziyallohu anhu): «Men qiyomat kuni Rahmonning huzurida xusumat (daʼvo-janjal) uchun tiz choʻkadigan birinchi kishiman», dedi. Qays ibn Ubod aytdi: Ular haqida «Mana bu ikki dushman (toifa) Robbilari haqida bahslashdilar...» (Hajj surasi, 19) (oyati) nozil boʻldi. (Qays) aytdi: Ular Badr kuni (yakkama-yakka) jangga chiqqanlardir: Hamza, Ali va Ubayda — yoki Abu Ubayda — ibnul-Horis; (boshqa tomondan) Shayba ibn Robiʼa, Utba (ibn Robiʼa) va Valid ibn Utba.Али ибн Абу Толиб (розияллоҳу анҳу): «Мен қиёмат куни Раҳмоннинг ҳузурида хусумат (даъво-жанжал) учун тиз чўкадиган биринчи кишиман», деди. Қайс ибн Убод айтди: Улар ҳақида «Мана бу икки душман (тоифа) Роббилари ҳақида баҳслашдилар...» (Ҳажж сураси, 19) (ояти) нозил бўлди. (Қайс) айтди: Улар Бадр куни (яккама-якка) жангга чиққанлардир: Ҳамза, Али ва Убайда — ёки Абу Убайда — ибнул-Ҳорис; (бошқа томондан) Шайба ибн Робиъа, Утба (ибн Робиъа) ва Валид ибн Утба.

حَدَّثَنَا قَبِيصَةُ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ أَبِي هَاشِمٍ، عَنْ أَبِي مِجْلَزٍ، عَنْ قَيْسِ بْنِ عُبَادٍ، عَنْ أَبِي ذَرٍّ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ نَزَلَتْ ‏[quran sura="22" aya_start="19" aya_end="19"]{‏هَذَانِ خَصْمَانِ اخْتَصَمُوا فِي رَبِّهِمْ‏}‏ فِي سِتَّةٍ مِنْ قُرَيْشٍ عَلِيٍّ وَحَمْزَةَ وَعُبَيْدَةَ بْنِ الْحَارِثِ وَشَيْبَةَ بْنِ رَبِيعَةَ وَعُتْبَةَ بْنِ رَبِيعَةَ وَالْوَلِيدِ بْنِ عُتْبَةَ‏.‏

«Mana bu ikki dushman (toifa) Robbilari haqida bahslashdilar...» (Hajj surasi, 19) (oyati) Qurayshdan boʻlgan olti kishi haqida nozil boʻldi: Ali, Hamza, Ubayda ibnul-Horis, Shayba ibn Robiʼa, Utba ibn Robiʼa va Valid ibn Utba (haqida).«Мана бу икки душман (тоифа) Роббилари ҳақида баҳслашдилар...» (Ҳажж сураси, 19) (ояти) Қурайшдан бўлган олти киши ҳақида нозил бўлди: Али, Ҳамза, Убайда ибнул-Ҳорис, Шайба ибн Робиъа, Утба ибн Робиъа ва Валид ибн Утба (ҳақида).

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الصَّوَّافُ، حَدَّثَنَا يُوسُفُ بْنُ يَعْقُوبَ ـ كَانَ يَنْزِلُ فِي بَنِي ضُبَيْعَةَ وَهْوَ مَوْلًى لِبَنِي سَدُوسَ ـ حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ التَّيْمِيُّ، عَنْ أَبِي مِجْلَزٍ، عَنْ قَيْسِ بْنِ عُبَادٍ، قَالَ قَالَ عَلِيٌّ ـ رضى الله عنه فِينَا نَزَلَتْ هَذِهِ الآيَةُ ‏[quran sura="22" aya_start="19" aya_end="19"]{‏هَذَانِ خَصْمَانِ اخْتَصَمُوا فِي رَبِّهِمْ ‏}‏

Ali (roziyallohu anhu): «Mana bu oyat — ‹Mana bu ikki dushman (toifa) Robbilari haqida bahslashdilar...› (Hajj surasi, 19) — biz haqimizda nozil boʻldi», dedi.Али (розияллоҳу анҳу): «Мана бу оят — ‹Мана бу икки душман (тоифа) Роббилари ҳақида баҳслашдилар...› (Ҳажж сураси, 19) — биз ҳақимизда нозил бўлди», деди.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ جَعْفَرٍ، أَخْبَرَنَا وَكِيعٌ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ أَبِي هَاشِمٍ، عَنْ أَبِي مِجْلَزٍ، عَنْ قَيْسِ بْنِ عُبَادٍ، سَمِعْتُ أَبَا ذَرٍّ ـ رضى الله عنه ـ يُقْسِمُ لَنَزَلَتْ هَؤُلاَءِ الآيَاتُ فِي هَؤُلاَءِ الرَّهْطِ السِّتَّةِ يَوْمَ بَدْرٍ‏.‏ نَحْوَهُ‏.‏

Men Abu Zar (roziyallohu anhu)ning: «Albatta mana bu oyatlar mana bu olti kishi (toifa) haqida Badr kuni nozil boʻldi», deb qasam ichganini eshitdim — shunga oʻxshash (rivoyat).Мен Абу Зар (розияллоҳу анҳу)нинг: «Албатта мана бу оятлар мана бу олти киши (тоифа) ҳақида Бадр куни нозил бўлди», деб қасам ичганини эшитдим — шунга ўхшаш (ривоят).

حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، أَخْبَرَنَا أَبُو هَاشِمٍ، عَنْ أَبِي مِجْلَزٍ، عَنْ قَيْسٍ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا ذَرٍّ، يُقْسِمُ قَسَمًا إِنَّ هَذِهِ الآيَةَ ‏[quran sura="22" aya_start="19" aya_end="19"]{‏هَذَانِ خَصْمَانِ اخْتَصَمُوا فِي رَبِّهِمْ ‏}‏ نَزَلَتْ فِي الَّذِينَ بَرَزُوا يَوْمَ بَدْرٍ حَمْزَةَ وَعَلِيٍّ وَعُبَيْدَةَ بْنِ الْحَارِثِ وَعُتْبَةَ وَشَيْبَةَ ابْنَىْ رَبِيعَةَ وَالْوَلِيدِ بْنِ عُتْبَةَ‏.‏

Men Abu Zarning qasam ichib: «Albatta mana bu oyat — ‹Mana bu ikki dushman (toifa) Robbilari haqida bahslashdilar...› (Hajj surasi, 19) — Badr kuni (yakkama-yakka) jangga chiqqanlar haqida nozil boʻldi: Hamza, Ali va Ubayda ibnul-Horis; (boshqa tomondan) Utba va Shayba — Robiʼaning ikki oʻgʻli — hamda Valid ibn Utba (haqida)», deganini eshitdim.Мен Абу Зарнинг қасам ичиб: «Албатта мана бу оят — ‹Мана бу икки душман (тоифа) Роббилари ҳақида баҳслашдилар...› (Ҳажж сураси, 19) — Бадр куни (яккама-якка) жангга чиққанлар ҳақида нозил бўлди: Ҳамза, Али ва Убайда ибнул-Ҳорис; (бошқа томондан) Утба ва Шайба — Робиъанинг икки ўғли — ҳамда Валид ибн Утба (ҳақида)», деганини эшитдим.

حَدَّثَنِي أَحْمَدُ بْنُ سَعِيدٍ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ يُوسُفَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، سَأَلَ رَجُلٌ الْبَرَاءَ وَأَنَا أَسْمَعُ، قَالَ أَشَهِدَ عَلِيٌّ بَدْرًا قَالَ بَارَزَ وَظَاهَرَ‏.‏

Bir kishi Baroʼdan — men eshitib turganimda — soʻradi: «Ali Badrda qatnashganmidi?» U: «U (yakkama-yakka) jang qildi va (Paygʻambar ﷺga) yordam berdi (himoyada turdi)», dedi.Бир киши Барўдан — мен эшитиб турганимда — сўради: «Али Бадрда қатнашганмиди?» У: «У (яккама-якка) жанг қилди ва (Пайғамбар ﷺга) ёрдам берди (ҳимояда турди)», деди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ حَدَّثَنِي يُوسُفُ بْنُ الْمَاجِشُونِ، عَنْ صَالِحِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، قَالَ كَاتَبْتُ أُمَيَّةَ بْنَ خَلَفٍ، فَلَمَّا كَانَ يَوْمُ بَدْرٍ، فَذَكَرَ قَتْلَهُ وَقَتْلَ ابْنِهِ، فَقَالَ بِلاَلٌ لاَ نَجَوْتُ إِنْ نَجَا أُمَيَّةُ‏.‏

Abdurrahmon (ibn Avf) aytdi: Men Umayya ibn Xalaf bilan (omonlik) bitimi tuzgan edim. Badr kuni boʻlganda — u (Abdurrahmon) uning va oʻgʻlining oʻldirilishini zikr qildi. Bilol: «Umayya qutulsa, men najot topmay (oʻlay)!» dedi.Абдурраҳмон (ибн Авф) айтди: Мен Умайя ибн Халаф билан (омонлик) битими тузган эдим. Бадр куни бўлганда — у (Абдурраҳмон) унинг ва ўғлининг ўлдирилишини зикр қилди. Билол: «Умайя қутулса, мен нажот топмай (ўлай)!» деди.

حَدَّثَنَا عَبْدَانُ بْنُ عُثْمَانَ، قَالَ أَخْبَرَنِي أَبِي، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الأَسْوَدِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ ـ رضى الله عنه ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَرَأَ ‏{‏وَالنَّجْمِ‏}‏ فَسَجَدَ بِهَا، وَسَجَدَ مَنْ مَعَهُ، غَيْرَ أَنَّ شَيْخًا أَخَذَ كَفًّا مِنْ تُرَابٍ فَرَفَعَهُ إِلَى جَبْهَتِهِ فَقَالَ يَكْفِينِي هَذَا‏.‏ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ فَلَقَدْ رَأَيْتُهُ بَعْدُ قُتِلَ كَافِرًا‏.‏

Paygʻambar ﷺ «Vannajm» (surasini) oʻqib, unda sajda qildilar va u zot bilan birga boʻlganlar (ham) sajda qildilar, faqat bir chol — u bir hovuch tuproq olib, peshonasiga koʻtarib: «Bu menga yetadi», dedi. Abdulloh: «Men uni keyin kofir holida oʻldirilgan koʻrdim», dedi.Пайғамбар ﷺ «Ваннажм» (сурасини) ўқиб, унда сажда қилдилар ва у зот билан бирга бўлганлар (ҳам) сажда қилдилар, фақат бир чол — у бир ҳовуч тупроқ олиб, пешонасига кўтариб: «Бу менга етади», деди. Абдуллоҳ: «Мен уни кейин кофир ҳолида ўлдирилган кўрдим», деди.

أَخْبَرَنِي إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُوسَى، حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ يُوسُفَ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنْ هِشَامٍ، عَنْ عُرْوَةَ، قَالَ كَانَ فِي الزُّبَيْرِ ثَلاَثُ ضَرَبَاتٍ بِالسَّيْفِ، إِحْدَاهُنَّ فِي عَاتِقِهِ، قَالَ إِنْ كُنْتُ لأُدْخِلُ أَصَابِعِي فِيهَا‏.‏ قَالَ ضُرِبَ ثِنْتَيْنِ يَوْمَ بَدْرٍ، وَوَاحِدَةً يَوْمَ الْيَرْمُوكِ‏.‏ قَالَ عُرْوَةُ وَقَالَ لِي عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ مَرْوَانَ حِينَ قُتِلَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الزُّبَيْرِ يَا عُرْوَةُ، هَلْ تَعْرِفُ سَيْفَ الزُّبَيْرِ قُلْتُ نَعَمْ‏.‏ قَالَ فَمَا فِيهِ قُلْتُ فِيهِ فَلَّةٌ فُلَّهَا يَوْمَ بَدْرٍ‏.‏ قَالَ صَدَقْتَ‏.‏ بِهِنَّ فُلُولٌ مِنْ قِرَاعِ الْكَتَائِبِ ثُمَّ رَدَّهُ عَلَى عُرْوَةَ‏.‏ قَالَ هِشَامٌ فَأَقَمْنَاهُ بَيْنَنَا ثَلاَثَةَ آلاَفٍ، وَأَخَذَهُ بَعْضُنَا، وَلَوَدِدْتُ أَنِّي كُنْتُ أَخَذْتُهُ‏.‏

Zubayrda qilich (urush)ining uchta zarbasi (chandigʻi) bor edi, ulardan biri yelkasida edi. (Urva) aytdi: Men barmoqlarimni unga (oʻsha chandiqqa) tiqar edim. (Urva) aytdi: U ikkitasini Badr kuni, bittasini Yarmuk kuni (zarba) yegan edi. Urva aytdi: Abdulloh ibn Zubayr oʻldirilganda, Abdulmalik ibn Marvon menga: «Ey Urva, Zubayrning qilichini tanaysanmi?» dedi. Men: «Ha», dedim. U: «Unda nima (alomat) bor?» dedi. Men: «Unda bir oʻyiq (qirralanish) bor, u Badr kuni oʻyilgan», dedim. U: «Rost aytding», dedi va: «(Sangtarosh shoir aytganidek) ‹ularda (qilichlarda) qoʻshinlar bilan toʻqnashuvdan (qolgan) oʻyiqlar bor›», dedi. Soʻng uni Urvaga qaytardi. Hishom: «Biz uni oʻzaro uch ming (dirhamga) baholadik, uni baʼzimiz oldi. Men uni oʻzim olganimni juda istardim», dedi.Зубайрда қилич (уруш)ининг учта зарбаси (чандиғи) бор эди, улардан бири елкасида эди. (Урва) айтди: Мен бармоқларимни унга (ўша чандиққа) тиқар эдим. (Урва) айтди: У иккитасини Бадр куни, биттасини Ярмук куни (зарба) еган эди. Урва айтди: Абдуллоҳ ибн Зубайр ўлдирилганда, Абдулмалик ибн Марвон менга: «Эй Урва, Зубайрнинг қиличини танайсанми?» деди. Мен: «Ҳа», дедим. У: «Унда нима (аломат) бор?» деди. Мен: «Унда бир ўйиқ (қирраланиш) бор, у Бадр куни ўйилган», дедим. У: «Рост айтдинг», деди ва: «(Сангтарош шоир айтганидек) ‹уларда (қиличларда) қўшинлар билан тўқнашувдан (қолган) ўйиқлар бор›», деди. Сўнг уни Урвага қайтарди. Ҳишом: «Биз уни ўзаро уч минг (дирҳамга) баҳоладик, уни баъзимиз олди. Мен уни ўзим олганимни жуда истардим», деди.

حَدَّثَنَا فَرْوَةُ، عَنْ عَلِيٍّ، عَنْ هِشَامٍ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ كَانَ سَيْفُ الزُّبَيْرِ مُحَلًّى بِفِضَّةٍ‏.‏ قَالَ هِشَامٌ وَكَانَ سَيْفُ عُرْوَةَ مُحَلًّى بِفِضَّةٍ‏.‏

Zubayrning qilichi kumush bilan bezatilgan edi. Hishom: «Urvaning qilichi (ham) kumush bilan bezatilgan edi», dedi.Зубайрнинг қиличи кумуш билан безатилган эди. Ҳишом: «Урванинг қиличи (ҳам) кумуш билан безатилган эди», деди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ، أَخْبَرَنَا هِشَامُ بْنُ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ أَصْحَابَ، رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالُوا لِلزُّبَيْرِ يَوْمَ الْيَرْمُوكِ أَلاَ تَشُدُّ فَنَشُدَّ مَعَكَ فَقَالَ إِنِّي إِنْ شَدَدْتُ كَذَبْتُمْ‏.‏ فَقَالُوا لاَ نَفْعَلُ، فَحَمَلَ عَلَيْهِمْ حَتَّى شَقَّ صُفُوفَهُمْ، فَجَاوَزَهُمْ وَمَا مَعَهُ أَحَدٌ، ثُمَّ رَجَعَ مُقْبِلاً، فَأَخَذُوا بِلِجَامِهِ، فَضَرَبُوهُ ضَرْبَتَيْنِ عَلَى عَاتِقِهِ بَيْنَهُمَا ضَرْبَةٌ ضُرِبَهَا يَوْمَ بَدْرٍ‏.‏ قَالَ عُرْوَةُ كُنْتُ أُدْخِلُ أَصَابِعِي فِي تِلْكَ الضَّرَبَاتِ أَلْعَبُ وَأَنَا صَغِيرٌ‏.‏ قَالَ عُرْوَةُ وَكَانَ مَعَهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الزُّبَيْرِ يَوْمَئِذٍ وَهْوَ ابْنُ عَشْرِ سِنِينَ، فَحَمَلَهُ عَلَى فَرَسٍ وَكَّلَ بِهِ رَجُلاً‏.‏

Rasululloh ﷺning sahobalari Yarmuk kuni Zubayrga: «(Hujumga) tashlanmaysanmi? Biz ham sen bilan tashlansak», deyishdi. U: «Agar men (hujumga) tashlansam, sizlar (ergasholmay) yolgʻon aytib qolasiz», dedi. Ular: «(Yoʻq, ergashamiz,) qilmaymiz (qoldirmaymiz)», deyishdi. Shunda u ularga (dushmanga) hujum qildi, to ularning saflarini yorib, ularni (yorib) oʻtdi — uning yonida hech kim yoʻq edi. Soʻng u (orqaga) qaytib kelarkan, ular (dushmanlar) uning jilovidan ushlab, uni yelkasiga ikki zarba urishdi — ular orasida Badr kuni yegan bir zarba (chandigʻi) bor edi. Urva: «Men kichik (bola) ekanimda, oʻsha zarbalarga barmoqlarimni tiqib oʻynardim», dedi. Urva aytdi: Oʻsha kuni uning yonida Abdulloh ibn Zubayr ham bor edi — u oʻn yoshli (bola) edi. U (Zubayr) uni bir otga mindirib, uning (qarovi) uchun bir kishini tayinlagan edi.Расулуллоҳ ﷺнинг саҳобалари Ярмук куни Зубайрга: «(Ҳужумга) ташланмайсанми? Биз ҳам сен билан ташлансак», дейишди. У: «Агар мен (ҳужумга) ташлансам, сизлар (эргашолмай) ёлғон айтиб қоласиз», деди. Улар: «(Йўқ, эргашамиз,) қилмаймиз (қолдирмаймиз)», дейишди. Шунда у уларга (душманга) ҳужум қилди, то уларнинг сафларини ёриб, уларни (ёриб) ўтди — унинг ёнида ҳеч ким йўқ эди. Сўнг у (орқага) қайтиб келаркан, улар (душманлар) унинг жиловидан ушлаб, уни елкасига икки зарба уришди — улар орасида Бадр куни еган бир зарба (чандиғи) бор эди. Урва: «Мен кичик (бола) эканимда, ўша зарбаларга бармоқларимни тиқиб ўйнардим», деди. Урва айтди: Ўша куни унинг ёнида Абдуллоҳ ибн Зубайр ҳам бор эди — у ўн ёшли (бола) эди. У (Зубайр) уни бир отга миндириб, унинг (қарови) учун бир кишини тайинлаган эди.

حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ، سَمِعَ رَوْحَ بْنَ عُبَادَةَ، حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ أَبِي عَرُوبَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، قَالَ ذَكَرَ لَنَا أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ عَنْ أَبِي طَلْحَةَ، أَنَّ نَبِيَّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَمَرَ يَوْمَ بَدْرٍ بِأَرْبَعَةٍ وَعِشْرِينَ رَجُلاً مِنْ صَنَادِيدِ قُرَيْشٍ فَقُذِفُوا فِي طَوِيٍّ مِنْ أَطْوَاءِ بَدْرٍ خَبِيثٍ مُخْبِثٍ، وَكَانَ إِذَا ظَهَرَ عَلَى قَوْمٍ أَقَامَ بِالْعَرْصَةِ ثَلاَثَ لَيَالٍ، فَلَمَّا كَانَ بِبَدْرٍ الْيَوْمَ الثَّالِثَ، أَمَرَ بِرَاحِلَتِهِ فَشُدَّ عَلَيْهَا رَحْلُهَا، ثُمَّ مَشَى وَاتَّبَعَهُ أَصْحَابُهُ وَقَالُوا مَا نُرَى يَنْطَلِقُ إِلاَّ لِبَعْضِ حَاجَتِهِ، حَتَّى قَامَ عَلَى شَفَةِ الرَّكِيِّ، فَجَعَلَ يُنَادِيهِمْ بِأَسْمَائِهِمْ وَأَسْمَاءِ آبَائِهِمْ ‏"‏ يَا فُلاَنُ بْنَ فُلاَنٍ، وَيَا فُلاَنُ بْنَ فُلاَنٍ، أَيَسُرُّكُمْ أَنَّكُمْ أَطَعْتُمُ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَإِنَّا قَدْ وَجَدْنَا مَا وَعَدَنَا رَبُّنَا حَقًّا، فَهَلْ وَجَدْتُمْ مَا وَعَدَ رَبُّكُمْ حَقًّا ‏"‏‏.‏ قَالَ فَقَالَ عُمَرُ يَا رَسُولَ اللَّهِ، مَا تُكَلِّمُ مِنْ أَجْسَادٍ لاَ أَرْوَاحَ لَهَا فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ وَالَّذِي نَفْسُ مُحَمَّدٍ بِيَدِهِ، مَا أَنْتُمْ بِأَسْمَعَ لِمَا أَقُولُ مِنْهُمْ ‏"‏‏.‏ قَالَ قَتَادَةُ أَحْيَاهُمُ اللَّهُ حَتَّى أَسْمَعَهُمْ قَوْلَهُ تَوْبِيخًا وَتَصْغِيرًا وَنَقِيمَةً وَحَسْرَةً وَنَدَمًا‏.‏

Allohning paygʻambari ﷺ Badr kuni Qurayshning sarvarlaridan yigirma toʻrt kishi (haqida) buyurdilar — ular Badr quduqlaridan biriga, iflos, sassiq (bir quduqqa) tashlandi. U zot bir qavm ustidan gʻolib boʻlsalar, maydonda uch kecha turardilar. Badrda uchinchi kun boʻlganda, u zot ulovlariga buyurdilar, unga egari mahkamlandi, soʻng (u zot) yurdilar, sahobalari ortlaridan ergashib: «U zot faqat biror hojati uchun ketyaptilar shekilli», deyishdi — to quduqning labiga (yetib) turdilar. U zot ularni (oʻliklarni) ismlari va otalarining ismlari bilan chaqira boshladilar: «Ey falonchi, falonchining oʻgʻli, ey falonchi, falonchining oʻgʻli! Sizlar Alloh va Rasuliga itoat qilganingizda, sizni xursand qilarmidi? Albatta biz Robbimiz bizga vaʼda qilgan narsani haq (rost) holda topdik. Sizlar Robbingiz vaʼda qilgan narsani haq holda topdingizmi?» dedilar. (Rovi) aytdi: Umar: «Ey Allohning Rasuli, jonsiz jasadlar bilan nima (uchun) gaplashasiz?» dedi. Rasululloh ﷺ: «Muhammadning joni qoʻlida boʻlgan Zotga qasamki, sizlar men aytayotgan narsani ulardan koʻra (yaxshi) eshituvchi emassiz», dedilar. Qatoda: «Alloh ularni (oʻsha onda) tiriltirdiki, ularga u zotning soʻzini — taʼna, kamsitish, oʻch (jazo), hasrat va nadomat (qilib) eshittirdi», dedi.Аллоҳнинг пайғамбари ﷺ Бадр куни Қурайшнинг сарварларидан йигирма тўрт киши (ҳақида) буюрдилар — улар Бадр қудуқларидан бирига, ифлос, сассиқ (бир қудуққа) ташланди. У зот бир қавм устидан ғолиб бўлсалар, майдонда уч кеча турардилар. Бадрда учинчи кун бўлганда, у зот уловларига буюрдилар, унга эгари маҳкамланди, сўнг (у зот) юрдилар, саҳобалари ортларидан эргашиб: «У зот фақат бирор ҳожати учун кетяптилар шекилли», дейишди — то қудуқнинг лабига (етиб) турдилар. У зот уларни (ўликларни) исмлари ва оталарининг исмлари билан чақира бошладилар: «Эй фалончи, фалончининг ўғли, эй фалончи, фалончининг ўғли! Сизлар Аллоҳ ва Расулига итоат қилганингизда, сизни хурсанд қилармиди? Албатта биз Роббимиз бизга ваъда қилган нарсани ҳақ (рост) ҳолда топдик. Сизлар Роббингиз ваъда қилган нарсани ҳақ ҳолда топдингизми?» дедилар. (Рови) айтди: Умар: «Эй Аллоҳнинг Расули, жонсиз жасадлар билан нима (учун) гаплашасиз?» деди. Расулуллоҳ ﷺ: «Муҳаммаднинг жони қўлида бўлган Зотга қасамки, сизлар мен айтаётган нарсани улардан кўра (яхши) эшитувчи эмассиз», дедилар. Қатода: «Аллоҳ уларни (ўша онда) тирилтирдики, уларга у зотнинг сўзини — таъна, камситиш, ўч (жазо), ҳасрат ва надомат (қилиб) эшиттирди», деди.

حَدَّثَنَا الْحُمَيْدِيُّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، حَدَّثَنَا عَمْرٌو، عَنْ عَطَاءٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ‏[quran sura="14" aya_start="28" aya_end="28"]{‏الَّذِينَ بَدَّلُوا نِعْمَةَ اللَّهِ كُفْرًا‏}‏ قَالَ هُمْ وَاللَّهِ كُفَّارُ قُرَيْشٍ‏.‏ قَالَ عَمْرٌو هُمْ قُرَيْشٌ وَمُحَمَّدٌ صلى الله عليه وسلم نِعْمَةُ اللَّهِ ‏[quran sura="14" aya_start="28" aya_end="28"]{‏وَأَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دَارَ الْبَوَارِ ‏}‏ قَالَ النَّارَ يَوْمَ بَدْرٍ‏.‏

«Alloh neʼmatini kufrga (kufron bilan) almashtirganlar...» (Ibrohim surasi, 28) — (Ibn Abbos:) «Ular, Allohga qasamki, Qurayshning kofirlaridir», dedi. Amr: «Ular Quraysh, Muhammad ﷺ esa Allohning neʼmatidir», dedi. «...va oʻz qavmlarini halokat (boʻr) yurtiga tushirdilar» (degani haqida Ibn Abbos): «(U) Badr kuni(dagi) oʻtdir», dedi.«Аллоҳ неъматини куфрга (куфрон билан) алмаштирганлар...» (Иброҳим сураси, 28) — (Ибн Аббос:) «Улар, Аллоҳга қасамки, Қурайшнинг кофирларидир», деди. Амр: «Улар Қурайш, Муҳаммад ﷺ эса Аллоҳнинг неъматидир», деди. «...ва ўз қавмларини ҳалокат (бўр) юртига туширдилар» (дегани ҳақида Ибн Аббос): «(У) Бадр куни(даги) ўтдир», деди.

حَدَّثَنِي عُبَيْدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، عَنْ هِشَامٍ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ ذُكِرَ عِنْدَ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ أَنَّ ابْنَ عُمَرَ رَفَعَ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ الْمَيِّتَ يُعَذَّبُ فِي قَبْرِهِ بِبُكَاءِ أَهْلِهِ ‏"‏‏.‏ فَقَالَتْ إِنَّمَا قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّهُ لَيُعَذَّبُ بِخَطِيئَتِهِ وَذَنْبِهِ، وَإِنَّ أَهْلَهُ لَيَبْكُونَ عَلَيْهِ الآنَ ‏"‏‏.‏ قَالَتْ وَذَاكَ مِثْلُ قَوْلِهِ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَامَ عَلَى الْقَلِيبِ وَفِيهِ قَتْلَى بَدْرٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ، فَقَالَ لَهُمْ مَا قَالَ إِنَّهُمْ لَيَسْمَعُونَ مَا أَقُولُ‏.‏ إِنَّمَا قَالَ ‏"‏ إِنَّهُمُ الآنَ لَيَعْلَمُونَ أَنَّ مَا كُنْتُ أَقُولُ لَهُمْ حَقٌّ ‏"‏‏.‏ ثُمَّ قَرَأَتْ ‏[quran sura="27" aya_start="80" aya_end="80"]{‏إِنَّكَ لاَ تُسْمِعُ الْمَوْتَى‏}‏ ‏[quran sura="35" aya_start="22" aya_end="22"]{‏وَمَا أَنْتَ بِمُسْمِعٍ مَنْ فِي الْقُبُورِ‏}‏ تَقُولُ حِينَ تَبَوَّءُوا مَقَاعِدَهُمْ مِنَ النَّارِ‏.‏

Oishaning oldida zikr qilindiki, Ibn Umar Paygʻambar ﷺga (nisbat berib): «Albatta marhum (oʻlik) qabrida ahlining yigʻisi (sababli) azoblanadi», dedi. Shunda u (Oisha): «Rasululloh ﷺ faqat: ‹Albatta u oʻz xatosi va gunohi (sababli) azoblanadi, ahli esa hozir uning ustida yigʻlamoqda› dedilar», dedi. U: «Bu xuddi u zotning (boshqa) soʻzlaridek — Rasululloh ﷺ quduq ustida turdilar, unda Badrning mushrik oʻliklari bor edi, ularga aytadiganini aytib: ‹Albatta ular men aytayotgan narsani eshitmoqdalar› dedilar. (Aslida) u zot faqat: ‹Albatta ular hozir men ularga aytib kelgan narsam haq ekanini bilmoqdalar› dedilar», dedi. Soʻng u: «Albatta sen oʻliklarga eshittira olmaysan...» (Naml surasi, 80) va «Sen qabrlardagilarga eshittiruvchi emassan...» (Fotir surasi, 22) (oyatlarini) oʻqib: «Ular oʻzlarining oʻtdagi joylariga (oʻrnashganda — shunday boʻladi)», dedi.Оишанинг олдида зикр қилиндики, Ибн Умар Пайғамбар ﷺга (нисбат бериб): «Албатта марҳум (ўлик) қабрида аҳлининг йиғиси (сабабли) азобланади», деди. Шунда у (Оиша): «Расулуллоҳ ﷺ фақат: ‹Албатта у ўз хатоси ва гуноҳи (сабабли) азобланади, аҳли эса ҳозир унинг устида йиғламоқда› дедилар», деди. У: «Бу худди у зотнинг (бошқа) сўзларидек — Расулуллоҳ ﷺ қудуқ устида турдилар, унда Бадрнинг мушрик ўликлари бор эди, уларга айтадиганини айтиб: ‹Албатта улар мен айтаётган нарсани эшитмоқдалар› дедилар. (Аслида) у зот фақат: ‹Албатта улар ҳозир мен уларга айтиб келган нарсам ҳақ эканини билмоқдалар› дедилар», деди. Сўнг у: «Албатта сен ўликларга эшиттира олмайсан...» (Намл сураси, 80) ва «Сен қабрлардагиларга эшиттирувчи эмассан...» (Фотир сураси, 22) (оятларини) ўқиб: «Улар ўзларининг ўтдаги жойларига (ўрнашганда — шундай бўлади)», деди.

حَدَّثَنِي عُثْمَانُ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ، عَنْ هِشَامٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ وَقَفَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم عَلَى قَلِيبِ بَدْرٍ فَقَالَ ‏{‏[quran sura="7" aya_start="44" aya_end="44"]هَلْ وَجَدْتُمْ مَا وَعَدَ رَبُّكُمْ حَقًّا ثُمَّ قَالَ إِنَّهُمُ الآنَ يَسْمَعُونَ مَا أَقُولُ‏}‏ فَذُكِرَ لِعَائِشَةَ فَقَالَتْ إِنَّمَا قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّهُمُ الآنَ لَيَعْلَمُونَ أَنَّ الَّذِي كُنْتُ أَقُولُ لَهُمْ هُوَ الْحَقُّ ‏"‏‏.‏ ثُمَّ قَرَأَتْ ‏[quran sura="27" aya_start="80" aya_end="80"]{‏إِنَّكَ لاَ تُسْمِعُ الْمَوْتَى‏}‏ حَتَّى قَرَأَتِ الآيَةَ‏.‏

Paygʻambar ﷺ Badr qudugʻi ustida turib: «Robbingiz vaʼda qilgan narsani haq (rost) holda topdingizmi?» dedilar, soʻng: «Albatta ular hozir men aytayotgan narsani eshitmoqdalar», dedilar. Bu Oishaga zikr qilinganda, u: «Paygʻambar ﷺ faqat: ‹Albatta ular hozir men ularga aytib kelgan narsam haq ekanini bilmoqdalar› dedilar», dedi. Soʻng u: «Albatta sen oʻliklarga eshittira olmaysan...» (Naml surasi, 80) (oyatini), to oyatni (oxirigacha) oʻqidi.Пайғамбар ﷺ Бадр қудуғи устида туриб: «Роббингиз ваъда қилган нарсани ҳақ (рост) ҳолда топдингизми?» дедилар, сўнг: «Албатта улар ҳозир мен айтаётган нарсани эшитмоқдалар», дедилар. Бу Оишага зикр қилинганда, у: «Пайғамбар ﷺ фақат: ‹Албатта улар ҳозир мен уларга айтиб келган нарсам ҳақ эканини билмоқдалар› дедилар», деди. Сўнг у: «Албатта сен ўликларга эшиттира олмайсан...» (Намл сураси, 80) (оятини), то оятни (охиригача) ўқиди.

حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا مُعَاوِيَةُ بْنُ عَمْرٍو، حَدَّثَنَا أَبُو إِسْحَاقَ، عَنْ حُمَيْدٍ، قَالَ سَمِعْتُ أَنَسًا ـ رضى الله عنه ـ يَقُولُ أُصِيبَ حَارِثَةُ يَوْمَ بَدْرٍ وَهْوَ غُلاَمٌ، فَجَاءَتْ أُمُّهُ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ، قَدْ عَرَفْتَ مَنْزِلَةَ حَارِثَةَ مِنِّي، فَإِنْ يَكُنْ فِي الْجَنَّةِ أَصْبِرْ وَأَحْتَسِبْ، وَإِنْ تَكُ الأُخْرَى تَرَى مَا أَصْنَعُ فَقَالَ ‏"‏ وَيْحَكِ أَوَهَبِلْتِ أَوَجَنَّةٌ وَاحِدَةٌ هِيَ إِنَّهَا جِنَانٌ كَثِيرَةٌ، وَإِنَّهُ فِي جَنَّةِ الْفِرْدَوْسِ ‏"‏‏.‏

Horisa Badr kuni — u (hali) yosh bola edi — (qatnashib) shahid boʻldi. Onasi Paygʻambar ﷺning oldilariga kelib: «Ey Allohning Rasuli, Horisaning men yonimdagi oʻrnini (qadrini) bilasiz. Agar u jannatda boʻlsa, men sabr qilaman va savob umid qilaman; agar boshqasi (boshqacha) boʻlsa, nima qilishimni koʻrasiz», dedi. U zot: «Senga voy boʻlsin! (Aqlingni yoʻqotdingmi?) U bitta jannatmi? Albatta u koʻp jannatlardir va u Firdavs jannatidadir», dedilar.Ҳориса Бадр куни — у (ҳали) ёш бола эди — (қатнашиб) шаҳид бўлди. Онаси Пайғамбар ﷺнинг олдиларига келиб: «Эй Аллоҳнинг Расули, Ҳорисанинг мен ёнимдаги ўрнини (қадрини) биласиз. Агар у жаннатда бўлса, мен сабр қиламан ва савоб умид қиламан; агар бошқаси (бошқача) бўлса, нима қилишимни кўрасиз», деди. У зот: «Сенга вой бўлсин! (Ақлингни йўқотдингми?) У битта жаннатми? Албатта у кўп жаннатлардир ва у Фирдавс жаннатидадир», дедилар.

حَدَّثَنِي إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ إِدْرِيسَ، قَالَ سَمِعْتُ حُصَيْنَ بْنَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ سَعْدِ بْنِ عُبَيْدَةَ، عَنْ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ السُّلَمِيِّ، عَنْ عَلِيٍّ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ بَعَثَنِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَبَا مَرْثَدٍ وَالزُّبَيْرَ وَكُلُّنَا فَارِسٌ قَالَ ‏"‏ انْطَلِقُوا حَتَّى تَأْتُوا رَوْضَةَ خَاخٍ، فَإِنَّ بِهَا امْرَأَةً مِنَ الْمُشْرِكِينَ، مَعَهَا كِتَابٌ مِنْ حَاطِبِ بْنِ أَبِي بَلْتَعَةَ إِلَى الْمُشْرِكِينَ ‏"‏‏.‏ فَأَدْرَكْنَاهَا تَسِيرُ عَلَى بَعِيرٍ لَهَا حَيْثُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقُلْنَا الْكِتَابُ‏.‏ فَقَالَتْ مَا مَعَنَا كِتَابٌ‏.‏ فَأَنَخْنَاهَا فَالْتَمَسْنَا فَلَمْ نَرَ كِتَابًا، فَقُلْنَا مَا كَذَبَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم، لَتُخْرِجِنَّ الْكِتَابَ أَوْ لَنُجَرِّدَنَّكِ‏.‏ فَلَمَّا رَأَتِ الْجِدَّ أَهْوَتْ إِلَى حُجْزَتِهَا وَهْىَ مُحْتَجِزَةٌ بِكِسَاءٍ فَأَخْرَجَتْهُ، فَانْطَلَقْنَا بِهَا إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ عُمَرُ يَا رَسُولَ اللَّهِ، قَدْ خَانَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَالْمُؤْمِنِينَ، فَدَعْنِي فَلأَضْرِبْ عُنُقَهُ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَا حَمَلَكَ عَلَى مَا صَنَعْتَ ‏"‏‏.‏ قَالَ حَاطِبٌ وَاللَّهِ مَا بِي أَنْ لاَ أَكُونَ مُؤْمِنًا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ صلى الله عليه وسلم أَرَدْتُ أَنْ يَكُونَ لِي عِنْدَ الْقَوْمِ يَدٌ يَدْفَعُ اللَّهُ بِهَا عَنْ أَهْلِي وَمَالِي، وَلَيْسَ أَحَدٌ مِنْ أَصْحَابِكَ إِلاَّ لَهُ هُنَاكَ مِنْ عَشِيرَتِهِ مَنْ يَدْفَعُ اللَّهُ بِهِ عَنْ أَهْلِهِ وَمَالِهِ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ صَدَقَ، وَلاَ تَقُولُوا لَهُ إِلاَّ خَيْرًا ‏"‏‏.‏ فَقَالَ عُمَرُ إِنَّهُ قَدْ خَانَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَالْمُؤْمِنِينَ، فَدَعْنِي فَلأَضْرِبَ عُنُقَهُ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ أَلَيْسَ مِنْ أَهْلِ بَدْرٍ ‏"‏‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ لَعَلَّ اللَّهَ اطَّلَعَ إِلَى أَهْلِ بَدْرٍ فَقَالَ اعْمَلُوا مَا شِئْتُمْ فَقَدْ وَجَبَتْ لَكُمُ الْجَنَّةُ، أَوْ فَقَدْ غَفَرْتُ لَكُمْ ‏"‏‏.‏ فَدَمَعَتْ عَيْنَا عُمَرَ وَقَالَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَعْلَمُ‏.‏

Rasululloh ﷺ meni, Abu Marsad va Zubayrni — barchamiz otliq edik — yubordilar va: «Borib, Ravza Xoxga yetinglar, chunki u yerda mushriklardan bir ayol bor — uning yonida Hotib ibn Abu Baltaaning mushriklarga (yozgan) bir maktubi bor», dedilar. Biz uni Rasululloh ﷺ aytgan joyda — bir tuyada ketayotgan holda topdik. Biz: «Maktub (qani)?» dedik. U: «Yonimizda maktub yoʻq», dedi. Biz uni (tuyani) choʻktirib, (yukini) qidirdik, ammo maktub koʻrmadik. Biz: «Rasululloh ﷺ yolgʻon aytmadilar. Maktubni chiqarasan, yoki seni (kiyimingni) yechib (qidiramiz)», dedik. U jiddiylikni koʻrgach, qoʻlini beliga (uzatib) — u bir kisa (chopon) bilan oʻralgan edi — uni chiqardi. Biz uni Rasululloh ﷺning oldilariga olib bordik. Umar: «Ey Allohning Rasuli, u Alloh, Rasuli va moʻminlarga xiyonat qildi. Meni qoʻying, uning boʻynini uray», dedi. Paygʻambar ﷺ: «Seni qilgan ishingga nima undadi?» dedilar. Hotib: «Allohga qasamki, mening Alloh va Rasuliga iymon keltirmaganligim (sababi) emas. Men shuni istadimki, qavm (Quraysh) oldida menga bir (minnat) qoʻli boʻlsin, Alloh u bilan ahlim va molimni (himoya qilib) himoyalasin. Sening sahobalaringdan har birining oʻsha yerda (Makkada) urugʻidan ahli va molini himoya qiladigan biri bor, (menda esa yoʻq)», dedi. Paygʻambar ﷺ: «Rost aytdi, unga faqat yaxshilikni (gapiringlar)», dedilar. Umar: «Albatta u Alloh, Rasuli va moʻminlarga xiyonat qildi, meni qoʻying, boʻynini uray», dedi. U zot: «U Badr ahlidan emasmi? Shoyad Alloh Badr ahliga (rahmat bilan) qarab: ‹Xohlaganingizni qilinglar, sizlarga jannat vojib boʻldi› — yoki: ‹sizlarni magʻfirat qildim› degandir», dedilar. Shunda Umarning koʻzlaridan yosh oqdi va: «Alloh va Rasuli (yaxshiroq) biluvchidir», dedi.Расулуллоҳ ﷺ мени, Абу Марсад ва Зубайрни — барчамиз отлиқ эдик — юбордилар ва: «Бориб, Равза Хохга етинглар, чунки у ерда мушриклардан бир аёл бор — унинг ёнида Ҳотиб ибн Абу Балтаанинг мушрикларга (ёзган) бир мактуби бор», дедилар. Биз уни Расулуллоҳ ﷺ айтган жойда — бир туяда кетаётган ҳолда топдик. Биз: «Мактуб (қани)?» дедик. У: «Ёнимизда мактуб йўқ», деди. Биз уни (туяни) чўктириб, (юкини) қидирдик, аммо мактуб кўрмадик. Биз: «Расулуллоҳ ﷺ ёлғон айтмадилар. Мактубни чиқарасан, ёки сени (кийимингни) ечиб (қидирамиз)», дедик. У жиддийликни кўргач, қўлини белига (узатиб) — у бир киса (чопон) билан ўралган эди — уни чиқарди. Биз уни Расулуллоҳ ﷺнинг олдиларига олиб бордик. Умар: «Эй Аллоҳнинг Расули, у Аллоҳ, Расули ва мўминларга хиёнат қилди. Мени қўйинг, унинг бўйнини урай», деди. Пайғамбар ﷺ: «Сени қилган ишингга нима ундади?» дедилар. Ҳотиб: «Аллоҳга қасамки, менинг Аллоҳ ва Расулига иймон келтирмаганлигим (сабаби) эмас. Мен шуни истадимки, қавм (Қурайш) олдида менга бир (миннат) қўли бўлсин, Аллоҳ у билан аҳлим ва молимни (ҳимоя қилиб) ҳимояласин. Сенинг саҳобаларингдан ҳар бирининг ўша ерда (Маккада) уруғидан аҳли ва молини ҳимоя қиладиган бири бор, (менда эса йўқ)», деди. Пайғамбар ﷺ: «Рост айтди, унга фақат яхшиликни (гапиринглар)», дедилар. Умар: «Албатта у Аллоҳ, Расули ва мўминларга хиёнат қилди, мени қўйинг, бўйнини урай», деди. У зот: «У Бадр аҳлидан эмасми? Шояд Аллоҳ Бадр аҳлига (раҳмат билан) қараб: ‹Хоҳлаганингизни қилинглар, сизларга жаннат вожиб бўлди› — ёки: ‹сизларни мағфират қилдим› дегандир», дедилар. Шунда Умарнинг кўзларидан ёш оқди ва: «Аллоҳ ва Расули (яхшироқ) билувчидир», деди.

حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ الْجُعْفِيُّ، حَدَّثَنَا أَبُو أَحْمَدَ الزُّبَيْرِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ الْغَسِيلِ، عَنْ حَمْزَةَ بْنِ أَبِي أُسَيْدٍ، وَالزُّبَيْرِ بْنِ الْمُنْذِرِ بْنِ أَبِي أُسَيْدٍ، عَنْ أَبِي أُسَيْدٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قَالَ لَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَوْمَ بَدْرٍ ‏"‏ إِذَا أَكْثَبُوكُمْ فَارْمُوهُمْ وَاسْتَبْقُوا نَبْلَكُمْ ‏"‏‏.‏

Rasululloh ﷺ bizga Badr kuni: «Ular sizlarga yaqinlashganda (yetib kelganda), ularni (oʻq bilan) otinglar va oʻqlaringizni tejanglar», dedilar.Расулуллоҳ ﷺ бизга Бадр куни: «Улар сизларга яқинлашганда (етиб келганда), уларни (ўқ билан) отинглар ва ўқларингизни тежанглар», дедилар.

حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحِيمِ، حَدَّثَنَا أَبُو أَحْمَدَ الزُّبَيْرِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ الْغَسِيلِ، عَنْ حَمْزَةَ بْنِ أَبِي أُسَيْدٍ، وَالْمُنْذِرِ بْنِ أَبِي أُسَيْدٍ، عَنْ أَبِي أُسَيْدٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قَالَ لَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَوْمَ بَدْرٍ ‏"‏ إِذَا أَكْثَبُوكُمْ ـ يَعْنِي كَثَرُوكُمْ ـ فَارْمُوهُمْ، وَاسْتَبْقُوا نَبْلَكُمْ ‏"‏‏.‏

Rasululloh ﷺ bizga Badr kuni: «Ular sizlarga yaqinlashganda — yaʼni koʻpaytirib (bostirib) kelganda — ularni otinglar va oʻqlaringizni tejanglar», dedilar.Расулуллоҳ ﷺ бизга Бадр куни: «Улар сизларга яқинлашганда — яъни кўпайтириб (бостириб) келганда — уларни отинглар ва ўқларингизни тежанглар», дедилар.

حَدَّثَنِي عَمْرُو بْنُ خَالِدٍ، حَدَّثَنَا زُهَيْرٌ، حَدَّثَنَا أَبُو إِسْحَاقَ، قَالَ سَمِعْتُ الْبَرَاءَ بْنَ عَازِبٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ جَعَلَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم عَلَى الرُّمَاةِ يَوْمَ أُحُدٍ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ جُبَيْرٍ، فَأَصَابُوا مِنَّا سَبْعِينَ، وَكَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم وَأَصْحَابُهُ أَصَابُوا مِنَ الْمُشْرِكِينَ يَوْمَ بَدْرٍ أَرْبَعِينَ وَمِائَةً سَبْعِينَ أَسِيرًا وَسَبْعِينَ قَتِيلاً‏.‏ قَالَ أَبُو سُفْيَانَ يَوْمٌ بِيَوْمِ بَدْرٍ، وَالْحَرْبُ سِجَالٌ‏.‏

Paygʻambar ﷺ Uhud kuni (oʻq) otuvchilar ustiga Abdulloh ibn Jubayrni (qoʻmondon) qildilar. Ular (mushriklar) bizdan yetmish (kishini) yoʻqotdi (oʻldirdi). Paygʻambar ﷺ va sahobalari esa Badr kuni mushriklardan bir yuz qirq (kishini) — yetmish asir va yetmish oʻlik (qilib) yoʻqotgan edilar. Abu Sufyon: «(Bugun — Uhud) — Badr kuniga (qarshilik) bir kun, urush galma-gal (navbatma-navbat)dir», dedi.Пайғамбар ﷺ Уҳуд куни (ўқ) отувчилар устига Абдуллоҳ ибн Жубайрни (қўмондон) қилдилар. Улар (мушриклар) биздан етмиш (кишини) йўқотди (ўлдирди). Пайғамбар ﷺ ва саҳобалари эса Бадр куни мушриклардан бир юз қирқ (кишини) — етмиш асир ва етмиш ўлик (қилиб) йўқотган эдилар. Абу Суфён: «(Бугун — Уҳуд) — Бадр кунига (қаршилик) бир кун, уруш галма-гал (навбатма-навбат)дир», деди.

حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاَءِ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، عَنْ بُرَيْدٍ، عَنْ جَدِّهِ أَبِي بُرْدَةَ، عَنْ أَبِي مُوسَى،، أُرَاهُ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ وَإِذَا الْخَيْرُ مَا جَاءَ اللَّهُ بِهِ مِنَ الْخَيْرِ بَعْدُ، وَثَوَابُ الصِّدْقِ الَّذِي آتَانَا بَعْدَ يَوْمِ بَدْرٍ ‏"‏‏.‏

Paygʻambar ﷺ (dedilar): «Yaxshilik esa — Alloh keyin keltirgan yaxshilik va Badr kunidan keyin bizga bergan sidq (rostgoʻylik) mukofotidir».Пайғамбар ﷺ (дедилар): «Яхшилик эса — Аллоҳ кейин келтирган яхшилик ва Бадр кунидан кейин бизга берган сидқ (ростгўйлик) мукофотидир».

حَدَّثَنِي يَعْقُوبُ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، قَالَ قَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَوْفٍ إِنِّي لَفِي الصَّفِّ يَوْمَ بَدْرٍ إِذِ الْتَفَتُّ، فَإِذَا عَنْ يَمِينِي وَعَنْ يَسَارِي فَتَيَانِ حَدِيثَا السِّنِّ، فَكَأَنِّي لَمْ آمَنْ بِمَكَانِهِمَا، إِذْ قَالَ لِي أَحَدُهُمَا سِرًّا مِنْ صَاحِبِهِ يَا عَمِّ أَرِنِي أَبَا جَهْلٍ‏.‏ فَقُلْتُ يَا ابْنَ أَخِي، وَمَا تَصْنَعُ بِهِ قَالَ عَاهَدْتُ اللَّهَ إِنْ رَأَيْتُهُ أَنْ أَقْتُلَهُ أَوْ أَمُوتَ دُونَهُ‏.‏ فَقَالَ لِي الآخَرُ سِرًّا مِنْ صَاحِبِهِ مِثْلَهُ قَالَ فَمَا سَرَّنِي أَنِّي بَيْنَ رَجُلَيْنِ مَكَانَهُمَا، فَأَشَرْتُ لَهُمَا إِلَيْهِ، فَشَدَّا عَلَيْهِ مِثْلَ الصَّقْرَيْنِ حَتَّى ضَرَبَاهُ، وَهُمَا ابْنَا عَفْرَاءَ‏.‏

Abdurrahmon ibn Avf aytdi: Men Badr kuni safda edim, birdan oʻgirilib qarasam, oʻng va chap tomonimda yoshi yangi (kichik) ikki yigit bor edi. Men ularning oʻrnida (boʻlganimdan) goʻyo xotirjam emasdim (kuchsiz hisoblardim). Birdan ulardan biri — sherigidan yashirin (sirli) — menga: «Ey amaki, menga Abu Jahlni koʻrsat», dedi. Men: «Ey ukamning oʻgʻli, uni nima qilasan?» dedim. U: «Men Allohga ahd qildimki, agar uni koʻrsam, yo uni oʻldiraman, yoki uning yonida (urinib) oʻlaman», dedi. Boshqasi ham sherigidan yashirin menga shunga oʻxshashni aytdi. Men oʻsha ikki kishi orasida (turganimdan) xursand boʻldim (oʻzimni yaxshi his qildim). Men ularga uni (Abu Jahlni) ishora qildim. Ular unga ikki lochindek tashlanib, uni urdilar (oʻldirdilar) — ular Afroning ikki oʻgʻli edi.Абдурраҳмон ибн Авф айтди: Мен Бадр куни сафда эдим, бирдан ўгирилиб қарасам, ўнг ва чап томонимда ёши янги (кичик) икки йигит бор эди. Мен уларнинг ўрнида (бўлганимдан) гўё хотиржам эмасдим (кучсиз ҳисоблардим). Бирдан улардан бири — шеригидан яширин (сирли) — менга: «Эй амаки, менга Абу Жаҳлни кўрсат», деди. Мен: «Эй укамнинг ўғли, уни нима қиласан?» дедим. У: «Мен Аллоҳга аҳд қилдимки, агар уни кўрсам, ё уни ўлдираман, ёки унинг ёнида (уриниб) ўламан», деди. Бошқаси ҳам шеригидан яширин менга шунга ўхшашни айтди. Мен ўша икки киши орасида (турганимдан) хурсанд бўлдим (ўзимни яхши ҳис қилдим). Мен уларга уни (Абу Жаҳлни) ишора қилдим. Улар унга икки лочиндек ташланиб, уни урдилар (ўлдирдилар) — улар Афронинг икки ўғли эди.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ، أَخْبَرَنَا ابْنُ شِهَابٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي عُمَرُ بْنُ أَسِيدِ بْنِ جَارِيَةَ الثَّقَفِيُّ، حَلِيفُ بَنِي زُهْرَةَ ـ وَكَانَ مِنْ أَصْحَابِ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ بَعَثَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَشَرَةً عَيْنًا، وَأَمَّرَ عَلَيْهِمْ عَاصِمَ بْنَ ثَابِتٍ الأَنْصَارِيَّ، جَدَّ عَاصِمِ بْنِ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ، حَتَّى إِذَا كَانُوا بِالْهَدَةِ بَيْنَ عُسْفَانَ وَمَكَّةَ ذُكِرُوا لِحَىٍّ مِنْ هُذَيْلٍ يُقَالُ لَهُمْ بَنُو لِحْيَانَ، فَنَفَرُوا لَهُمْ بِقَرِيبٍ مِنْ مِائَةِ رَجُلٍ رَامٍ، فَاقْتَصُّوا آثَارَهُمْ حَتَّى وَجَدُوا مَأْكَلَهُمُ التَّمْرَ فِي مَنْزِلٍ نَزَلُوهُ فَقَالُوا تَمْرُ يَثْرِبَ‏.‏ فَاتَّبَعُوا آثَارَهُمْ، فَلَمَّا حَسَّ بِهِمْ عَاصِمٌ وَأَصْحَابُهُ لَجَئُوا إِلَى مَوْضِعٍ، فَأَحَاطَ بِهِمُ الْقَوْمُ، فَقَالُوا لَهُمْ انْزِلُوا فَأَعْطُوا بِأَيْدِيكُمْ وَلَكُمُ الْعَهْدُ وَالْمِيثَاقُ أَنْ لاَ نَقْتُلَ مِنْكُمْ أَحَدًا‏.‏ فَقَالَ عَاصِمُ بْنُ ثَابِتٍ أَيُّهَا الْقَوْمُ، أَمَّا أَنَا فَلاَ أَنْزِلُ فِي ذِمَّةِ كَافِرٍ‏.‏ ثُمَّ قَالَ اللَّهُمَّ أَخْبِرْ عَنَّا نَبِيَّكَ صلى الله عليه وسلم‏.‏ فَرَمَوْهُمْ بِالنَّبْلِ، فَقَتَلُوا عَاصِمًا، وَنَزَلَ إِلَيْهِمْ ثَلاَثَةُ نَفَرٍ عَلَى الْعَهْدِ وَالْمِيثَاقِ، مِنْهُمْ خُبَيْبٌ وَزَيْدُ بْنُ الدَّثِنَةِ، وَرَجُلٌ آخَرُ، فَلَمَّا اسْتَمْكَنُوا مِنْهُمْ أَطْلَقُوا أَوْتَارَ قِسِيِّهِمْ فَرَبَطُوهُمْ بِهَا‏.‏ قَالَ الرَّجُلُ الثَّالِثُ هَذَا أَوَّلُ الْغَدْرِ، وَاللَّهِ لاَ أَصْحَبُكُمْ، إِنَّ لِي بِهَؤُلاَءِ أُسْوَةً‏.‏ يُرِيدُ الْقَتْلَى، فَجَرَّرُوهُ وَعَالَجُوهُ، فَأَبَى أَنْ يَصْحَبَهُمْ، فَانْطُلِقَ بِخُبَيْبٍ وَزَيْدِ بْنِ الدَّثِنَةِ حَتَّى بَاعُوهُمَا بَعْدَ وَقْعَةِ بَدْرٍ، فَابْتَاعَ بَنُو الْحَارِثِ بْنِ عَامِرِ بْنِ نَوْفَلٍ خُبَيْبًا، وَكَانَ خُبَيْبٌ هُوَ قَتَلَ الْحَارِثَ بْنَ عَامِرٍ يَوْمَ بَدْرٍ، فَلَبِثَ خُبَيْبٌ عِنْدَهُمْ أَسِيرًا حَتَّى أَجْمَعُوا قَتْلَهُ، فَاسْتَعَارَ مِنْ بَعْضِ بَنَاتِ الْحَارِثِ مُوسَى يَسْتَحِدُّ بِهَا فَأَعَارَتْهُ، فَدَرَجَ بُنَىٌّ لَهَا وَهْىَ غَافِلَةٌ حَتَّى أَتَاهُ، فَوَجَدَتْهُ مُجْلِسَهُ عَلَى فَخِذِهِ وَالْمُوسَى بِيَدِهِ قَالَتْ فَفَزِعْتُ فَزْعَةً عَرَفَهَا خُبَيْبٌ فَقَالَ أَتَخْشَيْنَ أَنْ أَقْتُلَهُ مَا كُنْتُ لأَفْعَلَ ذَلِكَ قَالَتْ وَاللَّهِ مَا رَأَيْتُ أَسِيرًا قَطُّ خَيْرًا مِنْ خُبَيْبٍ، وَاللَّهِ لَقَدْ وَجَدْتُهُ يَوْمًا يَأْكُلُ قِطْفًا مِنْ عِنَبٍ فِي يَدِهِ، وَإِنَّهُ لَمُوثَقٌ بِالْحَدِيدِ، وَمَا بِمَكَّةَ مِنْ ثَمَرَةٍ وَكَانَتْ تَقُولُ إِنَّهُ لَرِزْقٌ رَزَقَهُ اللَّهُ خُبَيْبًا، فَلَمَّا خَرَجُوا بِهِ مِنَ الْحَرَمِ لِيَقْتُلُوهُ فِي الْحِلِّ قَالَ لَهُمْ خُبَيْبٌ دَعُونِي أُصَلِّي رَكْعَتَيْنِ‏.‏ فَتَرَكُوهُ فَرَكَعَ رَكْعَتَيْنِ، فَقَالَ وَاللَّهِ لَوْلاَ أَنْ تَحْسِبُوا أَنَّ مَا بِي جَزَعٌ لَزِدْتُ، ثُمَّ قَالَ اللَّهُمَّ أَحْصِهِمْ عَدَدًا، وَاقْتُلْهُمْ بَدَدًا، وَلاَ تُبْقِ مِنْهُمْ أَحَدًا‏.‏ ثُمَّ أَنْشَأَ يَقُولُ فَلَسْتُ أُبَالِي حِينَ أُقْتَلُ مُسْلِمًا عَلَى أَىِّ جَنْبٍ كَانَ لِلَّهِ مَصْرَعِي وَذَلِكَ فِي ذَاتِ الإِلَهِ وَإِنْ يَشَأْ يُبَارِكْ عَلَى أَوْصَالِ شِلْوٍ مُمَزَّعِ ثُمَّ قَامَ إِلَيْهِ أَبُو سِرْوَعَةَ عُقْبَةُ بْنُ الْحَارِثِ، فَقَتَلَهُ وَكَانَ خُبَيْبٌ هُوَ سَنَّ لِكُلِّ مُسْلِمٍ قُتِلَ صَبْرًا الصَّلاَةَ، وَأَخْبَرَ أَصْحَابَهُ يَوْمَ أُصِيبُوا خَبَرَهُمْ، وَبَعَثَ نَاسٌ مِنْ قُرَيْشٍ إِلَى عَاصِمِ بْنِ ثَابِتٍ حِينَ حُدِّثُوا أَنَّهُ قُتِلَ أَنْ يُؤْتَوْا بِشَىْءٍ مِنْهُ يُعْرَفُ، وَكَانَ قَتَلَ رَجُلاً عَظِيمًا مِنْ عُظَمَائِهِمْ، فَبَعَثَ اللَّهُ لِعَاصِمٍ مِثْلَ الظُّلَّةِ مِنَ الدَّبْرِ، فَحَمَتْهُ مِنْ رُسُلِهِمْ، فَلَمْ يَقْدِرُوا أَنْ يَقْطَعُوا مِنْهُ شَيْئًا‏.‏ وَقَالَ كَعْبُ بْنُ مَالِكٍ ذَكَرُوا مُرَارَةَ بْنَ الرَّبِيعِ الْعَمْرِيَّ وَهِلاَلَ بْنَ أُمَيَّةَ الْوَاقِفِيَّ، رَجُلَيْنِ صَالِحَيْنِ قَدْ شَهِدَا بَدْرًا‏.‏

Rasululloh ﷺ oʻnta josus (kuzatuvchi) yubordilar va ularga ansoriy Osim ibn Sobitni — Osim ibn Umar ibn Xattobning bobosini — amir (boshliq) qildilar. To ular Usfon bilan Makka orasidagi Hada (degan joy)ga yetganlarida, ular Huzayldan boʻlgan, Bani Lihyon deb ataladigan bir qabilaga (xabar qilib) zikr qilindi. Ular ularga (qarshi) yuzga yaqin oʻq otuvchi kishi bilan (otlanib) chiqishdi va ularning izlaridan ketdilar, to ular (musulmonlar) tushgan bir manzilda ularning yegani — xurmoni topib: «Yasrib (Madina) xurmosi!» deyishdi va izlaridan ergashdilar. Osim va sheriklari ularni sezganlarida, bir (baland) joyga panoh oldilar. Qavm ularni oʻrab oldi va ularga: «Tushinglar va qoʻllaringizni (taslim qilib) bering, sizlarga ahd va paymon (beramiz)ki, sizlardan hech kimni oʻldirmaymiz», deyishdi. Osim ibn Sobit: «Ey qavm, men esa kofirning zimmasiga (omoniga ishonib) tushmayman. Allohim, biz haqimizda paygʻambaringga ﷺ xabar ber», dedi. Ular ularni oʻq bilan otib, Osimni oʻldirishdi. Ahd va paymon ustiga ulardan uch kishi tushdi — ular orasida Xubayb, Zayd ibn Dasina va yana bir kishi (bor edi). Qachonki (qavm) ulardan (toʻla) qoʻlga olgach, kamonlarining ipini yechib, ular bilan ularni bogʻlashdi. Uchinchi kishi: «Bu xiyonatning boshlanishi; Allohga qasamki, men sizlarga hamroh boʻlmayman. Mana bularda (oʻ ldirilganlarda) men uchun (oʻrnak) namuna bor», dedi — u oʻliklarni nazarda tutardi. Ular uni sudrab, (koʻndirishga) urinishdi, ammo u ularga hamroh boʻlishdan bosh tortdi (va oʻldirildi). Xubayb va Zayd ibn Dasina (Makkaga) olib ketilib, Badr voqeasidan keyin ikkovini sotishdi. Xubaybni Bani Horis ibn Omir ibn Navfal sotib oldi — Xubayb Badr kuni Horis ibn Omirni oʻldirgan edi. Xubayb ularning huzurida asir boʻlib turdi, to ular uni oʻldirishga jamlanishdi (qaror qilishdi). U Horisning qizlaridan biridan soch (qov) tozalaydigan ustara soʻrab oldi, u (ayol) unga berdi. (Ayolning) bir kichkina oʻgʻli — u (ayol) gʻofil boʻlganida — emaklab uning oldiga bordi. (Ayol) uni Xubaybning tizzasiga oʻtirgan, ustara qoʻlida (boʻlgan) holda topdi. (Ayol) aytdi: Men shunday qoʻrqib ketdimki, Xubayb buni (qoʻrquvni) bilib (sezib): «Uni oʻldirishimdan qoʻrqyapsanmi? Men bunday qilmasdim», dedi. (Ayol) aytdi: Allohga qasamki, men Xubaybdan yaxshiroq biror asirni hech koʻrmaganman. Allohga qasamki, men uni bir kuni qoʻlidagi bir bosh uzumni yeyayotgan holda topdim — holbuki u temir (kishan) bilan bogʻlangan va Makkada (oʻsha paytda) hech qanday meva yoʻq edi. U (ayol): «Bu Alloh Xubaybga rizq qilib bergan rizqdir», derdi. Ular uni oʻldirish uchun Haramdan tashqariga (hil yeriga) chiqarganlarida, Xubayb ularga: «Meni qoʻyinglar, ikki rakat namoz oʻqib olay», dedi. Ular uni qoʻyib berishdi, u ikki rakat (namoz) oʻqidi, soʻng: «Allohga qasamki, sizlar ‹mendagi (kechikish) qoʻrquvdan› deb oʻylab qolmasangiz edi, albatta (yana) koʻproq oʻqirdim», dedi. Soʻng: «Allohim, ularning (sonini) birma-bir sanab (oʻrab) ol, ularni parcha-parcha (tarqoq) qilib oʻldir va ulardan birortasini (tirik) qoldirma», dedi. Soʻng (sheʼr) ayta boshladi: «Musulmon holimda oʻldirilar ekanman, qaysi yonim ustida boʻlsa ham — Alloh (yoʻli)dagi oʻlimimga (parvo qilmayman). Bu Alloh zoti (yoʻli)dadir; agar U xohlasa, boʻlak-boʻlak qilingan tananing aʼzolariga (ham) baraka beradi». Soʻng unga Abu Sirvaa Uqba ibn Horis turib (kelib), uni oʻldirdi. Xubayb sabr (asir) holida oʻldiriladigan har bir musulmon uchun (oʻlim oldidan ikki rakat) namozni sunnat qilib (joriy etib) qoʻygan edi. (Paygʻambar ﷺ) sahobalariga ular (Rajiʼ ahli) musibatga uchragan kuni ularning xabarini (oʻsha onda) xabar bergan edilar. Qurayshdan baʼzi odamlar Osim ibn Sobitga — u oʻldirilgani aytilganda — undan tanib olinadigan biror (aʼzo) keltirilishi uchun (odam) yuborishdi, chunki u ularning ulugʻlaridan bir ulugʻ kishini oʻldirgan edi. Shunda Alloh Osim (jasadi) uchun ariga (asalariga) oʻxshash bir soyabon (toʻda) yubordi, u uni ularning elchilaridan himoya qildi, ular undan biror narsa kesib ololmadilar. Kaʼb ibn Molik (esa, Tabuk haqidagi hadisida) Murora ibn Robiʼ al-Amriy va Hilol ibn Umayya al-Voqifiyni — Badrda qatnashgan ikki solih kishini — zikr qildi.Расулуллоҳ ﷺ ўнта жосус (кузатувчи) юбордилар ва уларга ансорий Осим ибн Собитни — Осим ибн Умар ибн Хаттобнинг бобосини — амир (бошлиқ) қилдилар. То улар Усфон билан Макка орасидаги Ҳада (деган жой)га етганларида, улар Ҳузайлдан бўлган, Бани Лиҳён деб аталадиган бир қабилага (хабар қилиб) зикр қилинди. Улар уларга (қарши) юзга яқин ўқ отувчи киши билан (отланиб) чиқишди ва уларнинг изларидан кетдилар, то улар (мусулмонлар) тушган бир манзилда уларнинг егани — хурмони топиб: «Ясриб (Мадина) хурмоси!» дейишди ва изларидан эргашдилар. Осим ва шериклари уларни сезганларида, бир (баланд) жойга паноҳ олдилар. Қавм уларни ўраб олди ва уларга: «Тушинглар ва қўлларингизни (таслим қилиб) беринг, сизларга аҳд ва паймон (берамиз)ки, сизлардан ҳеч кимни ўлдирмаймиз», дейишди. Осим ибн Собит: «Эй қавм, мен эса кофирнинг зиммасига (омонига ишониб) тушмайман. Аллоҳим, биз ҳақимизда пайғамбарингга ﷺ хабар бер», деди. Улар уларни ўқ билан отиб, Осимни ўлдиришди. Аҳд ва паймон устига улардан уч киши тушди — улар орасида Хубайб, Зайд ибн Дасина ва яна бир киши (бор эди). Қачонки (қавм) улардан (тўла) қўлга олгач, камонларининг ипини ечиб, улар билан уларни боғлашди. Учинчи киши: «Бу хиёнатнинг бошланиши; Аллоҳга қасамки, мен сизларга ҳамроҳ бўлмайман. Мана буларда (ў лдирилганларда) мен учун (ўрнак) намуна бор», деди — у ўликларни назарда тутарди. Улар уни судраб, (кўндиришга) уринишди, аммо у уларга ҳамроҳ бўлишдан бош тортди (ва ўлдирилди). Хубайб ва Зайд ибн Дасина (Маккага) олиб кетилиб, Бадр воқеасидан кейин икковини сотишди. Хубайбни Бани Ҳорис ибн Омир ибн Навфал сотиб олди — Хубайб Бадр куни Ҳорис ибн Омирни ўлдирган эди. Хубайб уларнинг ҳузурида асир бўлиб турди, то улар уни ўлдиришга жамланишди (қарор қилишди). У Ҳориснинг қизларидан биридан соч (қов) тозалайдиган устара сўраб олди, у (аёл) унга берди. (Аёлнинг) бир кичкина ўғли — у (аёл) ғофил бўлганида — эмаклаб унинг олдига борди. (Аёл) уни Хубайбнинг тиззасига ўтирган, устара қўлида (бўлган) ҳолда топди. (Аёл) айтди: Мен шундай қўрқиб кетдимки, Хубайб буни (қўрқувни) билиб (сезиб): «Уни ўлдиришимдан қўрқяпсанми? Мен бундай қилмасдим», деди. (Аёл) айтди: Аллоҳга қасамки, мен Хубайбдан яхшироқ бирор асирни ҳеч кўрмаганман. Аллоҳга қасамки, мен уни бир куни қўлидаги бир бош узумни еяётган ҳолда топдим — ҳолбуки у темир (кишан) билан боғланган ва Маккада (ўша пайтда) ҳеч қандай мева йўқ эди. У (аёл): «Бу Аллоҳ Хубайбга ризқ қилиб берган ризқдир», дерди. Улар уни ўлдириш учун Ҳарамдан ташқарига (ҳил ерига) чиқарганларида, Хубайб уларга: «Мени қўйинглар, икки ракат намоз ўқиб олай», деди. Улар уни қўйиб беришди, у икки ракат (намоз) ўқиди, сўнг: «Аллоҳга қасамки, сизлар ‹мендаги (кечикиш) қўрқувдан› деб ўйлаб қолмасангиз эди, албатта (яна) кўпроқ ўқирдим», деди. Сўнг: «Аллоҳим, уларнинг (сонини) бирма-бир санаб (ўраб) ол, уларни парча-парча (тарқоқ) қилиб ўлдир ва улардан бирортасини (тирик) қолдирма», деди. Сўнг (шеър) айта бошлади: «Мусулмон ҳолимда ўлдирилар эканман, қайси ёним устида бўлса ҳам — Аллоҳ (йўли)даги ўлимимга (парво қилмайман). Бу Аллоҳ зоти (йўли)дадир; агар У хоҳласа, бўлак-бўлак қилинган тананинг аъзоларига (ҳам) барака беради». Сўнг унга Абу Сирваа Уқба ибн Ҳорис туриб (келиб), уни ўлдирди. Хубайб сабр (асир) ҳолида ўлдириладиган ҳар бир мусулмон учун (ўлим олдидан икки ракат) намозни суннат қилиб (жорий этиб) қўйган эди. (Пайғамбар ﷺ) саҳобаларига улар (Ражиъ аҳли) мусибатга учраган куни уларнинг хабарини (ўша онда) хабар берган эдилар. Қурайшдан баъзи одамлар Осим ибн Собитга — у ўлдирилгани айтилганда — ундан таниб олинадиган бирор (аъзо) келтирилиши учун (одам) юборишди, чунки у уларнинг улуғларидан бир улуғ кишини ўлдирган эди. Шунда Аллоҳ Осим (жасади) учун арига (асаларига) ўхшаш бир соябон (тўда) юборди, у уни уларнинг элчиларидан ҳимоя қилди, улар ундан бирор нарса кесиб ололмадилар. Каъб ибн Молик (эса, Табук ҳақидаги ҳадисида) Мурора ибн Робиъ ал-Амрий ва Ҳилол ибн Умайя ал-Воқифийни — Бадрда қатнашган икки солиҳ кишини — зикр қилди.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا لَيْثٌ، عَنْ يَحْيَى، عَنْ نَافِعٍ، أَنَّ ابْنَ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ ذُكِرَ لَهُ أَنَّ سَعِيدَ بْنَ زَيْدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ نُفَيْلٍ ـ وَكَانَ بَدْرِيًّا ـ مَرِضَ فِي يَوْمِ جُمُعَةٍ فَرَكِبَ إِلَيْهِ بَعْدَ أَنْ تَعَالَى النَّهَارُ وَاقْتَرَبَتِ الْجُمُعَةُ، وَتَرَكَ الْجُمُعَةَ

Ibn Umarga: «Saʼid ibn Zayd ibn Amr ibn Nufayl — u badrlik (Badrda qatnashgan kishi) edi — juma kunida kasal boʻldi», deb zikr qilindi. Shunda u (Ibn Umar) — kun koʻtarilib (yarmi oʻtib), juma (vaqti) yaqinlashgandan keyin — uning oldiga (otga) minib bordi va jumani (oʻqimasdan) tark etdi.Ибн Умарга: «Саъид ибн Зайд ибн Амр ибн Нуфайл — у бадрлик (Бадрда қатнашган киши) эди — жума кунида касал бўлди», деб зикр қилинди. Шунда у (Ибн Умар) — кун кўтарилиб (ярми ўтиб), жума (вақти) яқинлашгандан кейин — унинг олдига (отга) миниб борди ва жумани (ўқимасдан) тарк этди.

وَقَالَ اللَّيْثُ حَدَّثَنِي يُونُسُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ حَدَّثَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ، أَنَّ أَبَاهُ، كَتَبَ إِلَى عُمَرَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الأَرْقَمِ الزُّهْرِيِّ، يَأْمُرُهُ أَنْ يَدْخُلَ، عَلَى سُبَيْعَةَ بِنْتِ الْحَارِثِ الأَسْلَمِيَّةِ، فَيَسْأَلَهَا عَنْ حَدِيثِهَا وَعَنْ مَا قَالَ لَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حِينَ اسْتَفْتَتْهُ، فَكَتَبَ عُمَرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الأَرْقَمِ إِلَى عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ يُخْبِرُهُ أَنَّ سُبَيْعَةَ بِنْتَ الْحَارِثِ أَخْبَرَتْهُ أَنَّهَا كَانَتْ تَحْتَ سَعْدِ ابْنِ خَوْلَةَ، وَهْوَ مِنْ بَنِي عَامِرِ بْنِ لُؤَىٍّ، وَكَانَ مِمَّنْ شَهِدَ بَدْرًا، فَتُوُفِّيَ عَنْهَا فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ وَهْىَ حَامِلٌ، فَلَمْ تَنْشَبْ أَنْ وَضَعَتْ حَمْلَهَا بَعْدَ وَفَاتِهِ، فَلَمَّا تَعَلَّتْ مِنْ نِفَاسِهَا تَجَمَّلَتْ لِلْخُطَّابِ، فَدَخَلَ عَلَيْهَا أَبُو السَّنَابِلِ بْنُ بَعْكَكٍ ـ رَجُلٌ مِنْ بَنِي عَبْدِ الدَّارِ ـ فَقَالَ لَهَا مَا لِي أَرَاكِ تَجَمَّلْتِ لِلْخُطَّابِ تُرَجِّينَ النِّكَاحَ فَإِنَّكِ وَاللَّهِ مَا أَنْتِ بِنَاكِحٍ حَتَّى تَمُرَّ عَلَيْكِ أَرْبَعَةُ أَشْهُرٍ وَعَشْرٌ‏.‏ قَالَتْ سُبَيْعَةُ فَلَمَّا قَالَ لِي ذَلِكَ جَمَعْتُ عَلَىَّ ثِيَابِي حِينَ أَمْسَيْتُ، وَأَتَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَسَأَلْتُهُ عَنْ ذَلِكَ، فَأَفْتَانِي بِأَنِّي قَدْ حَلَلْتُ حِينَ وَضَعْتُ حَمْلِي، وَأَمَرَنِي بِالتَّزَوُّجِ إِنْ بَدَا لِي‏.‏ تَابَعَهُ أَصْبَغُ عَنِ ابْنِ وَهْبٍ عَنْ يُونُسَ‏.‏ وَقَالَ اللَّيْثُ حَدَّثَنِي يُونُسُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، وَسَأَلْنَاهُ، فَقَالَ أَخْبَرَنِي مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ ثَوْبَانَ، مَوْلَى بَنِي عَامِرِ بْنِ لُؤَىٍّ أَنَّ مُحَمَّدَ بْنَ إِيَاسِ بْنِ الْبُكَيْرِ، وَكَانَ، أَبُوهُ شَهِدَ بَدْرًا أَخْبَرَهُ‏.‏

Abdulloh ibn Utba(ning otasi) Umar ibn Abdulloh ibn Arqam az-Zuhriyga (xat) yozib, unga Subayʼa bint Horis al-Aslamiyaning oldiga kirib, undan oʻz hadisi (voqeasi) va u (Subayʼa) Rasululloh ﷺdan (fatvo) soʻraganida u zot unga aytgan narsa haqida soʻrashni buyurdi. Umar ibn Abdulloh ibn Arqam Abdulloh ibn Utbaga (javob) yozib, Subayʼa bint Horisning unga shunday xabar berganini bildirdi: u Saʼd ibn Xavlaning nikohida edi — u Bani Omir ibn Luayydan boʻlib, Badrda qatnashganlardan edi — u (Saʼd) vidolashuv hajida (Subayʼa) homilador holatida vafot etdi. Koʻp oʻtmay (Subayʼa) uning vafotidan keyin homilasini qoʻydi (tugʻdi). Nifosidan (toʻzib) chiqqach, sovchilar uchun bezandi. Shunda uning oldiga Abu Sanobil ibn Baʼkak — Bani Abduddordan bir kishi — kirib: «Senga nima boʻldi, sovchilar uchun bezanib, nikohni umid qilayotganingni koʻryapman? Allohga qasamki, sen to senga toʻrt oyu oʻn (kun) oʻtmaguncha turmushga chiqa olmaysan», dedi. Subayʼa aytdi: U menga buni aytganida, men kech kirganda kiyimlarimni (tartibga) yigʻib, Rasululloh ﷺning oldilariga keldim va u zotdan bu haqda soʻradim. U zot menga homilamni qoʻyganimda (tugʻganimda) allaqachon halol boʻlganim (idda tugagani) haqida fatvo berdilar va agar menga maʼqul boʻlsa, turmushga chiqishimni buyurdilar.Абдуллоҳ ибн Утба(нинг отаси) Умар ибн Абдуллоҳ ибн Арқам аз-Зуҳрийга (хат) ёзиб, унга Субайъа бинт Ҳорис ал-Асламиянинг олдига кириб, ундан ўз ҳадиси (воқеаси) ва у (Субайъа) Расулуллоҳ ﷺдан (фатво) сўраганида у зот унга айтган нарса ҳақида сўрашни буюрди. Умар ибн Абдуллоҳ ибн Арқам Абдуллоҳ ибн Утбага (жавоб) ёзиб, Субайъа бинт Ҳориснинг унга шундай хабар берганини билдирди: у Саъд ибн Хавланинг никоҳида эди — у Бани Омир ибн Луаййдан бўлиб, Бадрда қатнашганлардан эди — у (Саъд) видолашув ҳажида (Субайъа) ҳомиладор ҳолатида вафот этди. Кўп ўтмай (Субайъа) унинг вафотидан кейин ҳомиласини қўйди (туғди). Нифосидан (тўзиб) чиққач, совчилар учун безанди. Шунда унинг олдига Абу Санобил ибн Баъкак — Бани Абдуддордан бир киши — кириб: «Сенга нима бўлди, совчилар учун безаниб, никоҳни умид қилаётганингни кўряпман? Аллоҳга қасамки, сен то сенга тўрт ою ўн (кун) ўтмагунча турмушга чиқа олмайсан», деди. Субайъа айтди: У менга буни айтганида, мен кеч кирганда кийимларимни (тартибга) йиғиб, Расулуллоҳ ﷺнинг олдиларига келдим ва у зотдан бу ҳақда сўрадим. У зот менга ҳомиламни қўйганимда (туғганимда) аллақачон ҳалол бўлганим (идда тугагани) ҳақида фатво бердилар ва агар менга маъқул бўлса, турмушга чиқишимни буюрдилар.

حَدَّثَنِي إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، أَخْبَرَنَا جَرِيرٌ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ مُعَاذِ بْنِ رِفَاعَةَ بْنِ رَافِعٍ الزُّرَقِيِّ، عَنْ أَبِيهِ ـ وَكَانَ أَبُوهُ مِنْ أَهْلِ بَدْرٍ ـ قَالَ جَاءَ جِبْرِيلُ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ مَا تَعُدُّونَ أَهْلَ بَدْرٍ فِيكُمْ قَالَ مِنْ أَفْضَلِ الْمُسْلِمِينَ ـ أَوْ كَلِمَةً نَحْوَهَا ـ قَالَ وَكَذَلِكَ مَنْ شَهِدَ بَدْرًا مِنَ الْمَلاَئِكَةِ ‏"‏‏.‏

Jibril Paygʻambar ﷺning oldilariga kelib: «Badr ahlini (jangchilarini) oranggizda qanday hisoblaysizlar?» dedi. U zot: «Musulmonlarning eng afzallaridan (deb)», dedilar — yoki shunga oʻxshash bir soʻz. (Jibril:) «Farishtalardan Badrda qatnashganlar ham shunday (eng afzaldir)», dedi.Жибрил Пайғамбар ﷺнинг олдиларига келиб: «Бадр аҳлини (жангчиларини) оранггизда қандай ҳисоблайсизлар?» деди. У зот: «Мусулмонларнинг энг афзалларидан (деб)», дедилар — ёки шунга ўхшаш бир сўз. (Жибрил:) «Фаришталардан Бадрда қатнашганлар ҳам шундай (энг афзалдир)», деди.

حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، عَنْ يَحْيَى، عَنْ مُعَاذِ بْنِ رِفَاعَةَ بْنِ رَافِعٍ،، وَكَانَ، رِفَاعَةُ مِنْ أَهْلِ بَدْرٍ، وَكَانَ رَافِعٌ مِنْ أَهْلِ الْعَقَبَةِ، فَكَانَ يَقُولُ لاِبْنِهِ مَا يَسُرُّنِي أَنِّي شَهِدْتُ بَدْرًا بِالْعَقَبَةِ قَالَ سَأَلَ جِبْرِيلُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم‏.‏ بِهَذَا‏.‏

Rifoa Badr ahlidan, Rofiʼ esa Aqaba ahlidan edi. U (Rofiʼ) oʻgʻliga: «Aqabani (Badrdan) afzal koʻraman, Badrda qatnashganim meni Aqabachalik xursand qilmaydi», derdi. (Muoz) aytdi: Jibril Paygʻambar ﷺdan — mana shu (haqda) — soʻradi.Рифоа Бадр аҳлидан, Рофиъ эса Ақаба аҳлидан эди. У (Рофиъ) ўғлига: «Ақабани (Бадрдан) афзал кўраман, Бадрда қатнашганим мени Ақабачалик хурсанд қилмайди», дерди. (Муоз) айтди: Жибрил Пайғамбар ﷺдан — мана шу (ҳақда) — сўради.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ، أَخْبَرَنَا يَزِيدُ، أَخْبَرَنَا يَحْيَى، سَمِعَ مُعَاذَ بْنَ رِفَاعَةَ، أَنَّ مَلَكًا، سَأَلَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم‏.‏ وَعَنْ يَحْيَى، أَنَّ يَزِيدَ بْنَ الْهَادِ أَخْبَرَهُ أَنَّهُ كَانَ مَعَهُ يَوْمَ حَدَّثَهُ مُعَاذٌ هَذَا الْحَدِيثَ، فَقَالَ يَزِيدُ فَقَالَ مُعَاذٌ إِنَّ السَّائِلَ هُوَ جِبْرِيلُ عَلَيْهِ السَّلاَمُ‏.‏

Bir farishta Paygʻambar ﷺdan soʻradi. Yahyodan (rivoyatda): Yazid ibnul-Hod unga xabar berdiki, Muoz unga shu hadisni hikoya qilgan kuni u (Yazid) u bilan birga edi. Yazid aytdi: Muoz: «Albatta soʻrovchi Jibril alayhissalom edi», dedi.Бир фаришта Пайғамбар ﷺдан сўради. Яҳёдан (ривоятда): Язид ибнул-Ҳод унга хабар бердики, Муоз унга шу ҳадисни ҳикоя қилган куни у (Язид) у билан бирга эди. Язид айтди: Муоз: «Албатта сўровчи Жибрил алайҳиссалом эди», деди.

حَدَّثَنِي إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُوسَى، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ، حَدَّثَنَا خَالِدٌ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ يَوْمَ بَدْرٍ ‏"‏ هَذَا جِبْرِيلُ آخِذٌ بِرَأْسِ فَرَسِهِ ـ عَلَيْهِ أَدَاةُ الْحَرْبِ ‏"‏‏.‏

Paygʻambar ﷺ Badr kuni: «Mana bu Jibril — otining boshidan ushlagan, ustida urush asbobi (qurol-yaroq) bor», dedilar.Пайғамбар ﷺ Бадр куни: «Мана бу Жибрил — отининг бошидан ушлаган, устида уруш асбоби (қурол-яроқ) бор», дедилар.

حَدَّثَنِي خَلِيفَةُ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الأَنْصَارِيُّ، حَدَّثَنَا سَعِيدٌ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ مَاتَ أَبُو زَيْدٍ وَلَمْ يَتْرُكْ عَقِبًا، وَكَانَ بَدْرِيًّا‏.‏

Abu Zayd vafot etdi, u zurriyot (avlod) qoldirmadi va u badrlik (Badrda qatnashgan) edi.Абу Зайд вафот этди, у зурриёт (авлод) қолдирмади ва у бадрлик (Бадрда қатнашган) эди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، قَالَ حَدَّثَنِي يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنِ ابْنِ خَبَّابٍ، أَنَّ أَبَا سَعِيدِ بْنِ مَالِكٍ الْخُدْرِيَّ ـ رضى الله عنه ـ قَدِمَ مِنْ سَفَرٍ، فَقَدَّمَ إِلَيْهِ أَهْلُهُ لَحْمًا مِنْ لُحُومِ الأَضْحَى فَقَالَ مَا أَنَا بِآكِلِهِ حَتَّى أَسْأَلَ، فَانْطَلَقَ إِلَى أَخِيهِ لأُمِّهِ وَكَانَ بَدْرِيًّا قَتَادَةَ بْنِ النُّعْمَانِ فَسَأَلَهُ، فَقَالَ إِنَّهُ حَدَثَ بَعْدَكَ أَمْرٌ نَقْضٌ لِمَا كَانُوا يُنْهَوْنَ عَنْهُ مِنْ أَكْلِ لُحُومِ الأَضْحَى بَعْدَ ثَلاَثَةِ أَيَّامٍ‏.‏

Abu Saʼid ibn Molik al-Xudriy (roziyallohu anhu) bir safardan keldi. Ahli unga qurbonlik goʻshtlaridan goʻsht keltirdi. U: «Soʻramagunimcha buni yemayman», dedi va onasi tomonidan boʻlgan akasi — u badrlik edi — Qatoda ibn Nuʼmonning oldiga borib soʻradi. U: «Sendan keyin bir ish boʻldiki, (avval) ular qaytarilgan — qurbonlik goʻshtlarini uch kundan keyin yeyish (taqiqi) bekor qilindi», dedi.Абу Саъид ибн Молик ал-Худрий (розияллоҳу анҳу) бир сафардан келди. Аҳли унга қурбонлик гўштларидан гўшт келтирди. У: «Сўрамагунимча буни емайман», деди ва онаси томонидан бўлган акаси — у бадрлик эди — Қатода ибн Нуъмоннинг олдига бориб сўради. У: «Сендан кейин бир иш бўлдики, (аввал) улар қайтарилган — қурбонлик гўштларини уч кундан кейин ейиш (тақиқи) бекор қилинди», деди.

حَدَّثَنِي عُبَيْدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ قَالَ الزُّبَيْرُ لَقِيتُ يَوْمَ بَدْرٍ عُبَيْدَةَ بْنَ سَعِيدِ بْنِ الْعَاصِ وَهْوَ مُدَجَّجٌ لاَ يُرَى مِنْهُ إِلاَّ عَيْنَاهُ، وَهْوَ يُكْنَى أَبُو ذَاتِ الْكَرِشِ، فَقَالَ أَنَا أَبُو ذَاتِ الْكَرِشِ‏.‏ فَحَمَلْتُ عَلَيْهِ بِالْعَنَزَةِ، فَطَعَنْتُهُ فِي عَيْنِهِ فَمَاتَ‏.‏ قَالَ هِشَامٌ فَأُخْبِرْتُ أَنَّ الزُّبَيْرَ قَالَ لَقَدْ وَضَعْتُ رِجْلِي عَلَيْهِ ثُمَّ تَمَطَّأْتُ، فَكَانَ الْجَهْدَ أَنْ نَزَعْتُهَا وَقَدِ انْثَنَى طَرَفَاهَا‏.‏ قَالَ عُرْوَةُ فَسَأَلَهُ إِيَّاهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَعْطَاهُ، فَلَمَّا قُبِضَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَخَذَهَا، ثُمَّ طَلَبَهَا أَبُو بَكْرٍ فَأَعْطَاهُ، فَلَمَّا قُبِضَ أَبُو بَكْرٍ سَأَلَهَا إِيَّاهُ عُمَرُ فَأَعْطَاهُ إِيَّاهَا، فَلَمَّا قُبِضَ عُمَرُ أَخَذَهَا، ثُمَّ طَلَبَهَا عُثْمَانُ مِنْهُ فَأَعْطَاهُ إِيَّاهَا، فَلَمَّا قُتِلَ عُثْمَانُ وَقَعَتْ عِنْدَ آلِ عَلِيٍّ، فَطَلَبَهَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الزُّبَيْرِ، فَكَانَتْ عِنْدَهُ حَتَّى قُتِلَ‏.‏

Zubayr aytdi: Men Badr kuni Ubayda ibn Saʼid ibnul-Osga yoʻliqdim — u (temir bilan) qoplangan (sovutli) edi, undan faqat ikki koʻzi koʻrinardi, uning kunyasi Abu Zotil-Karish edi. U: «Men Abu Zotil-Karishman», dedi. Men unga aneza (kalta nayza) bilan hujum qilib, uni koʻziga sanchdim, u oʻldi. Hishom aytdi: Menga xabar berildiki, Zubayr: «Men oyogʻimni uning ustiga qoʻyib, soʻng (tortib) choʻzildim, uni (nayzani) zoʻrgʻa (yulib) chiqardim, uning ikki uchi (qayrilib) bukilgan edi», degan. Urva aytdi: Rasululloh ﷺ undan uni (nayzani) soʻradilar, u (Zubayr) uni berdi. Rasululloh ﷺ vafot etganlarida, uni (qaytarib) oldi. Soʻng uni Abu Bakr soʻradi, u berdi; Abu Bakr vafot etganida, Umar undan uni soʻradi, u berdi; Umar vafot etganida, uni (qaytarib) oldi. Soʻng Usmon undan uni soʻradi, u berdi; Usmon oʻldirilganida, u Ali xonadonining qoʻlida qoldi. Soʻng uni Abdulloh ibn Zubayr soʻradi, u (nayza) uning yonida qoldi, to u oʻldirilguncha.Зубайр айтди: Мен Бадр куни Убайда ибн Саъид ибнул-Осга йўлиқдим — у (темир билан) қопланган (совутли) эди, ундан фақат икки кўзи кўринарди, унинг куняси Абу Зотил-Кариш эди. У: «Мен Абу Зотил-Каришман», деди. Мен унга анеза (калта найза) билан ҳужум қилиб, уни кўзига санчдим, у ўлди. Ҳишом айтди: Менга хабар берилдики, Зубайр: «Мен оёғимни унинг устига қўйиб, сўнг (тортиб) чўзилдим, уни (найзани) зўрға (юлиб) чиқардим, унинг икки учи (қайрилиб) букилган эди», деган. Урва айтди: Расулуллоҳ ﷺ ундан уни (найзани) сўрадилар, у (Зубайр) уни берди. Расулуллоҳ ﷺ вафот этганларида, уни (қайтариб) олди. Сўнг уни Абу Бакр сўради, у берди; Абу Бакр вафот этганида, Умар ундан уни сўради, у берди; Умар вафот этганида, уни (қайтариб) олди. Сўнг Усмон ундан уни сўради, у берди; Усмон ўлдирилганида, у Али хонадонининг қўлида қолди. Сўнг уни Абдуллоҳ ибн Зубайр сўради, у (найза) унинг ёнида қолди, то у ўлдирилгунча.

حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ أَخْبَرَنِي أَبُو إِدْرِيسَ، عَائِذُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ أَنَّ عُبَادَةَ بْنَ الصَّامِتِ، وَكَانَ، شَهِدَ بَدْرًا أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ بَايِعُونِي ‏"‏‏.‏

Rasululloh ﷺ: «Menga bayʼat qilinglar», dedilar... (Uboda ibn Somit — u Badrda qatnashgan edi — rivoyat qildi).Расулуллоҳ ﷺ: «Менга байъат қилинглар», дедилар... (Убода ибн Сомит — у Бадрда қатнашган эди — ривоят қилди).

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ بُكَيْرٍ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ عُقَيْلٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، أَخْبَرَنِي عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ زَوْجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّ أَبَا حُذَيْفَةَ وَكَانَ مِمَّنْ شَهِدَ بَدْرًا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم تَبَنَّى سَالِمًا، وَأَنْكَحَهُ بِنْتَ أَخِيهِ هِنْدَ بِنْتَ الْوَلِيدِ بْنِ عُتْبَةَ ـ وَهْوَ مَوْلًى لاِمْرَأَةٍ مِنَ الأَنْصَارِ ـ كَمَا تَبَنَّى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم زَيْدًا، وَكَانَ مَنْ تَبَنَّى رَجُلاً فِي الْجَاهِلِيَّةِ دَعَاهُ النَّاسُ إِلَيْهِ، وَوَرِثَ مِنْ مِيرَاثِهِ حَتَّى أَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى ‏[quran sura="33" aya_start="5" aya_end="5"]{‏ادْعُوهُمْ لآبَائِهِمْ‏}‏ فَجَاءَتْ سَهْلَةُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم، فَذَكَرَ الْحَدِيثَ‏.‏

Abu Huzayfa — u Rasululloh ﷺ bilan Badrda qatnashganlardan edi — Salimni oʻgʻil qilib (tutib) olgan va unga jiyani Hind bint Valid ibn Utbani nikohlab qoʻygan edi — u (Salim) ansorlardan bir ayolning quli edi — xuddi Rasululloh ﷺ Zaydni oʻgʻil qilib olganlaridek. Johiliyatda kim bir kishini oʻgʻil qilib olsa, odamlar uni unga (boqib oluvchiga) nisbat berib chaqirar va u (bola) uning merosidan meros olar edi, to Alloh taolo: «Ularni otalariga nisbat berib chaqiringlar» (Ahzob surasi, 5) (oyatini) nozil qilguncha. Shunda Sahla Paygʻambar ﷺning oldilariga keldi — soʻng hadisni zikr qildi.Абу Ҳузайфа — у Расулуллоҳ ﷺ билан Бадрда қатнашганлардан эди — Салимни ўғил қилиб (тутиб) олган ва унга жияни Ҳинд бинт Валид ибн Утбани никоҳлаб қўйган эди — у (Салим) ансорлардан бир аёлнинг қули эди — худди Расулуллоҳ ﷺ Зайдни ўғил қилиб олганларидек. Жоҳилиятда ким бир кишини ўғил қилиб олса, одамлар уни унга (боқиб олувчига) нисбат бериб чақирар ва у (бола) унинг меросидан мерос олар эди, то Аллоҳ таоло: «Уларни оталарига нисбат бериб чақиринглар» (Аҳзоб сураси, 5) (оятини) нозил қилгунча. Шунда Саҳла Пайғамбар ﷺнинг олдиларига келди — сўнг ҳадисни зикр қилди.

حَدَّثَنَا عَلِيٌّ، حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ الْمُفَضَّلِ، حَدَّثَنَا خَالِدُ بْنُ ذَكْوَانَ، عَنِ الرُّبَيِّعِ بِنْتِ مُعَوِّذٍ، قَالَتْ دَخَلَ عَلَىَّ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم غَدَاةَ بُنِيَ عَلَىَّ، فَجَلَسَ عَلَى فِرَاشِي كَمَجْلِسِكَ مِنِّي، وَجُوَيْرِيَاتٌ يَضْرِبْنَ بِالدُّفِّ، يَنْدُبْنَ مَنْ قُتِلَ مِنْ آبَائِهِنَّ يَوْمَ بَدْرٍ حَتَّى قَالَتْ جَارِيَةٌ وَفِينَا نَبِيٌّ يَعْلَمُ مَا فِي غَدٍ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ تَقُولِي هَكَذَا، وَقُولِي مَا كُنْتِ تَقُولِينَ ‏"‏‏.‏

Paygʻambar ﷺ men uchun (toʻy) qurilgan (kuyovga olib chiqilgan) tongda mening oldimga kirdilar va sening mendan (oʻtirishingdek) yaqin (oʻrinda) toʻshagimga oʻtirdilar. Kichkina qizlar (joriyalar) doʻmbira (childirma) chalib, Badr kuni oʻldirilgan otalarini (marsiya bilan) eslar edilar, to bir qiz: «Bizning oramizda ertaga nima boʻlishini biladigan bir paygʻambar bor», dedi. Shunda Paygʻambar ﷺ: «Bunday dema, (avval) aytayotganingni ayt», dedilar.Пайғамбар ﷺ мен учун (тўй) қурилган (куёвга олиб чиқилган) тонгда менинг олдимга кирдилар ва сенинг мендан (ўтиришингдек) яқин (ўринда) тўшагимга ўтирдилар. Кичкина қизлар (жориялар) дўмбира (чилдирма) чалиб, Бадр куни ўлдирилган оталарини (марсия билан) эслар эдилар, то бир қиз: «Бизнинг орамизда эртага нима бўлишини биладиган бир пайғамбар бор», деди. Шунда Пайғамбар ﷺ: «Бундай дема, (аввал) айтаётганингни айт», дедилар.

حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُوسَى، أَخْبَرَنَا هِشَامٌ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ،‏.‏ حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، قَالَ حَدَّثَنِي أَخِي، عَنْ سُلَيْمَانَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي عَتِيقٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ بْنِ مَسْعُودٍ، أَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ أَخْبَرَنِي أَبُو طَلْحَةَ ـ رضى الله عنه ـ صَاحِبُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَكَانَ قَدْ شَهِدَ بَدْرًا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ ‏"‏ لاَ تَدْخُلُ الْمَلاَئِكَةُ بَيْتًا فِيهِ كَلْبٌ وَلاَ صُورَةٌ ‏"‏‏.‏ يُرِيدُ التَّمَاثِيلَ الَّتِي فِيهَا الأَرْوَاحُ‏.‏

Paygʻambar ﷺ: «Farishtalar ichida it va surat (tasvir) boʻlgan uyga kirmaydi», dedilar — u (Abu Talha) ichida joni (ruhi) boʻlgan (jonzot) haykallarini nazarda tutadi.Пайғамбар ﷺ: «Фаришталар ичида ит ва сурат (тасвир) бўлган уйга кирмайди», дедилар — у (Абу Талҳа) ичида жони (руҳи) бўлган (жонзот) ҳайкалларини назарда тутади.

حَدَّثَنَا عَبْدَانُ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ، أَخْبَرَنَا يُونُسُ،‏.‏ حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ صَالِحٍ، حَدَّثَنَا عَنْبَسَةُ، حَدَّثَنَا يُونُسُ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، أَخْبَرَنَا عَلِيُّ بْنُ حُسَيْنٍ، أَنَّ حُسَيْنَ بْنَ عَلِيٍّ ـ عَلَيْهِمُ السَّلاَمُ ـ أَخْبَرَهُ أَنَّ عَلِيًّا قَالَ كَانَتْ لِي شَارِفٌ مِنْ نَصِيبِي مِنَ الْمَغْنَمِ يَوْمَ بَدْرٍ، وَكَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَعْطَانِي مِمَّا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَيْهِ مِنَ الْخُمُسِ يَوْمَئِذٍ، فَلَمَّا أَرَدْتُ أَنْ أَبْتَنِيَ بِفَاطِمَةَ ـ عَلَيْهَا السَّلاَمُ ـ بِنْتِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَاعَدْتُ رَجُلاً صَوَّاغًا فِي بَنِي قَيْنُقَاعَ أَنْ يَرْتَحِلَ مَعِي فَنَأْتِيَ بِإِذْخِرٍ، فَأَرَدْتُ أَنْ أَبِيعَهُ مِنَ الصَّوَّاغِينَ فَنَسْتَعِينَ بِهِ فِي وَلِيمَةِ عُرْسِي، فَبَيْنَا أَنَا أَجْمَعُ لِشَارِفَىَّ مِنَ الأَقْتَابِ وَالْغَرَائِرِ وَالْحِبَالِ، وَشَارِفَاىَ مُنَاخَانِ إِلَى جَنْبِ حُجْرَةِ رَجُلٍ مِنَ الأَنْصَارِ، حَتَّى جَمَعْتُ مَا جَمَعْتُ فَإِذَا أَنَا بِشَارِفَىَّ قَدْ أُجِبَّتْ أَسْنِمَتُهَا، وَبُقِرَتْ خَوَاصِرُهُمَا، وَأُخِذَ مِنْ أَكْبَادِهِمَا، فَلَمْ أَمْلِكْ عَيْنَىَّ حِينَ رَأَيْتُ الْمَنْظَرَ، قُلْتُ مَنْ فَعَلَ هَذَا قَالُوا فَعَلَهُ حَمْزَةُ بْنُ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ، وَهْوَ فِي هَذَا الْبَيْتِ، فِي شَرْبٍ مِنَ الأَنْصَارِ، عِنْدَهُ قَيْنَةٌ وَأَصْحَابُهُ فَقَالَتْ فِي غِنَائِهَا أَلاَ يَا حَمْزَ لِلشُّرُفِ النِّوَاءِ، فَوَثَبَ حَمْزَةُ إِلَى السَّيْفِ، فَأَجَبَّ أَسْنِمَتَهُمَا، وَبَقَرَ خَوَاصِرَهُمَا، وَأَخَذَ مِنْ أَكْبَادِهِمَا قَالَ عَلِيٌّ فَانْطَلَقْتُ حَتَّى أَدْخُلَ عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَعِنْدَهُ زَيْدُ بْنُ حَارِثَةَ، وَعَرَفَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم الَّذِي لَقِيتُ فَقَالَ ‏"‏ مَا لَكَ ‏"‏‏.‏ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ، مَا رَأَيْتُ كَالْيَوْمِ، عَدَا حَمْزَةُ عَلَى نَاقَتَىَّ، فَأَجَبَّ أَسْنِمَتَهُمَا، وَبَقَرَ خَوَاصِرَهُمَا وَهَا هُوَ ذَا فِي بَيْتٍ مَعَهُ شَرْبٌ، فَدَعَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بِرِدَائِهِ، فَارْتَدَى ثُمَّ انْطَلَقَ يَمْشِي، وَاتَّبَعْتُهُ أَنَا وَزَيْدُ بْنُ حَارِثَةَ، حَتَّى جَاءَ الْبَيْتَ الَّذِي فِيهِ حَمْزَةُ، فَاسْتَأْذَنَ عَلَيْهِ فَأُذِنَ لَهُ، فَطَفِقَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَلُومُ حَمْزَةَ فِيمَا فَعَلَ، فَإِذَا حَمْزَةُ ثَمِلٌ مُحْمَرَّةٌ عَيْنَاهُ، فَنَظَرَ حَمْزَةُ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ صَعَّدَ النَّظَرَ، فَنَظَرَ إِلَى رُكْبَتِهِ، ثُمَّ صَعَّدَ النَّظَرَ، فَنَظَرَ إِلَى وَجْهِهِ، ثُمَّ قَالَ حَمْزَةُ وَهَلْ أَنْتُمْ إِلاَّ عَبِيدٌ لأَبِي فَعَرَفَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ ثَمِلٌ، فَنَكَصَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى عَقِبَيْهِ الْقَهْقَرَى، فَخَرَجَ وَخَرَجْنَا مَعَهُ‏.‏

Ali aytdi: Menda Badr kuni oʻljadan (gʻanimatdan) ulushimga (tushgan) bir keksa tuya bor edi va Paygʻambar ﷺ oʻsha kuni Alloh u zotga (fay sifatida) bergan xumsdan (beshdan birdan) menga (yana bir tuya) bergan edilar. Men Paygʻambar ﷺning qizlari Fotima (alayhassalom) bilan (oilaviy hayot) qurmoqchi boʻlganimda, Bani Qaynuqodagi bir zargar kishi bilan u men bilan birga yoʻlga chiqib, izxir (oʻt) keltirishga vaʼdalashdim — men uni zargarlarga sotib, toʻyim ziyofatida undan foydalanmoqchi edim. Men ikki tuyam uchun egar, xurjin va arqonlar yigʻayotganimda — ikki tuyam ansorlardan bir kishining hujrasi yonida choʻktirilgan edi — yigʻadiganimni yigʻib boʻlgach, qarasam, ikki tuyamning oʻrkachlari kesilgan, biqinlari yorilgan va jigarlaridan (bir narsa) olingan edi! Bu manzarani koʻrganimda, koʻzlarimni (yoshini) tutib turolmadim. Men: «Buni kim qildi?» dedim. Ular: «Buni Hamza ibn Abdulmuttalib qildi, u mana bu uyda, ansorlardan bir guruh may-ichuvchilar bilan birga, yonida bir kuychi (kanizak) va sheriklari (bilan)dir», deyishdi. (Kuychi ayol) qoʻshigʻida: ‹Ey Hamza, mana bu semiz keksa tuyalarga (qara)!› deganda, Hamza qilichga sapchib (otilib), ularning oʻrkachlarini kesib, biqinlarini yorib, jigarlaridan (bir narsa) olgan edi. Ali aytdi: Men borib, Paygʻambar ﷺning oldilariga kirdim — yonlarida Zayd ibn Horisa bor edi. Paygʻambar ﷺ men duch kelgan narsani (yuzimdan) bildilar va: «Senga nima boʻldi?» dedilar. Men: «Ey Allohning Rasuli, men bugungidek (kun) hech koʻrmaganman: Hamza ikki tuyamga tajovuz qilib, oʻrkachlarini kesib, biqinlarini yoribdi, mana u ham bir uyda, may-ichuvchilar bilan», dedim. Paygʻambar ﷺ ridolarini soʻrab, uni yopinib, soʻng yurib bordilar, men va Zayd ibn Horisa u zotga ergashdik, to Hamza boʻlgan uyga keldilar. U zot unga (kirishga) izn soʻradilar, izn berildi. Paygʻambar ﷺ Hamzani qilgan ishi (uchun) malomat qila boshladilar. Qarasalar, Hamza mast, koʻzlari qizargan edi. Hamza Paygʻambar ﷺga qaradi, soʻng nigohini koʻtarib, tizzalariga qaradi, soʻng nigohini (yana) koʻtarib, yuzlariga qaradi, soʻng Hamza: «Sizlar otamning qullaridan boshqa (narsa) emassizlar(-ku)!» dedi. Paygʻambar ﷺ uning mast ekanini bildilar va ortlariga — orqaga (tisarilib) qaytdilar, chiqdilar, biz ham u zot bilan chiqdik.Али айтди: Менда Бадр куни ўлжадан (ғаниматдан) улушимга (тушган) бир кекса туя бор эди ва Пайғамбар ﷺ ўша куни Аллоҳ у зотга (фай сифатида) берган хумсдан (бешдан бирдан) менга (яна бир туя) берган эдилар. Мен Пайғамбар ﷺнинг қизлари Фотима (алайҳассалом) билан (оилавий ҳаёт) қурмоқчи бўлганимда, Бани Қайнуқодаги бир заргар киши билан у мен билан бирга йўлга чиқиб, изхир (ўт) келтиришга ваъдалашдим — мен уни заргарларга сотиб, тўйим зиёфатида ундан фойдаланмоқчи эдим. Мен икки туям учун эгар, хуржин ва арқонлар йиғаётганимда — икки туям ансорлардан бир кишининг ҳужраси ёнида чўктирилган эди — йиғадиганимни йиғиб бўлгач, қарасам, икки туямнинг ўркачлари кесилган, биқинлари ёрилган ва жигарларидан (бир нарса) олинган эди! Бу манзарани кўрганимда, кўзларимни (ёшини) тутиб туролмадим. Мен: «Буни ким қилди?» дедим. Улар: «Буни Ҳамза ибн Абдулмутталиб қилди, у мана бу уйда, ансорлардан бир гуруҳ май-ичувчилар билан бирга, ёнида бир куйчи (канизак) ва шериклари (билан)дир», дейишди. (Куйчи аёл) қўшиғида: ‹Эй Ҳамза, мана бу семиз кекса туяларга (қара)!› деганда, Ҳамза қиличга сапчиб (отилиб), уларнинг ўркачларини кесиб, биқинларини ёриб, жигарларидан (бир нарса) олган эди. Али айтди: Мен бориб, Пайғамбар ﷺнинг олдиларига кирдим — ёнларида Зайд ибн Ҳориса бор эди. Пайғамбар ﷺ мен дуч келган нарсани (юзимдан) билдилар ва: «Сенга нима бўлди?» дедилар. Мен: «Эй Аллоҳнинг Расули, мен бугунгидек (кун) ҳеч кўрмаганман: Ҳамза икки туямга тажовуз қилиб, ўркачларини кесиб, биқинларини ёрибди, мана у ҳам бир уйда, май-ичувчилар билан», дедим. Пайғамбар ﷺ ридоларини сўраб, уни ёпиниб, сўнг юриб бордилар, мен ва Зайд ибн Ҳориса у зотга эргашдик, то Ҳамза бўлган уйга келдилар. У зот унга (киришга) изн сўрадилар, изн берилди. Пайғамбар ﷺ Ҳамзани қилган иши (учун) маломат қила бошладилар. Қарасалар, Ҳамза маст, кўзлари қизарган эди. Ҳамза Пайғамбар ﷺга қаради, сўнг нигоҳини кўтариб, тиззаларига қаради, сўнг нигоҳини (яна) кўтариб, юзларига қаради, сўнг Ҳамза: «Сизлар отамнинг қулларидан бошқа (нарса) эмассизлар(-ку)!» деди. Пайғамбар ﷺ унинг маст эканини билдилар ва ортларига — орқага (тисарилиб) қайтдилар, чиқдилар, биз ҳам у зот билан чиқдик.

حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ عَبَّادٍ، أَخْبَرَنَا ابْنُ عُيَيْنَةَ، قَالَ أَنْفَذَهُ لَنَا ابْنُ الأَصْبَهَانِيِّ سَمِعَهُ مِنِ ابْنِ مَعْقِلٍ، أَنَّ عَلِيًّا ـ رضى الله عنه ـ كَبَّرَ عَلَى سَهْلِ بْنِ حُنَيْفٍ فَقَالَ إِنَّهُ شَهِدَ بَدْرًا‏.‏

Ali (roziyallohu anhu) Sahl ibn Hunayf (janozasi)ga (toʻrt) takbir aytib: «Albatta u Badrda qatnashgan», dedi.Али (розияллоҳу анҳу) Саҳл ибн Ҳунайф (жанозаси)га (тўрт) такбир айтиб: «Албатта у Бадрда қатнашган», деди.

حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ أَخْبَرَنِي سَالِمُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، أَنَّهُ سَمِعَ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ يُحَدِّثُ أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ حِينَ تَأَيَّمَتْ حَفْصَةُ بِنْتُ عُمَرَ مِنْ خُنَيْسِ بْنِ حُذَافَةَ السَّهْمِيِّ وَكَانَ مِنْ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَدْ شَهِدَ بَدْرًا تُوُفِّيَ بِالْمَدِينَةِ قَالَ عُمَرُ فَلَقِيتُ عُثْمَانَ بْنَ عَفَّانَ فَعَرَضْتُ عَلَيْهِ حَفْصَةَ فَقُلْتُ إِنْ شِئْتَ أَنْكَحْتُكَ حَفْصَةَ بِنْتَ عُمَرَ‏.‏ قَالَ سَأَنْظُرُ فِي أَمْرِي‏.‏ فَلَبِثْتُ لَيَالِيَ، فَقَالَ قَدْ بَدَا لِي أَنْ لاَ أَتَزَوَّجَ يَوْمِي هَذَا‏.‏ قَالَ عُمَرُ فَلَقِيتُ أَبَا بَكْرٍ فَقُلْتُ إِنْ شِئْتَ أَنْكَحْتُكَ حَفْصَةَ بِنْتَ عُمَرَ‏.‏ فَصَمَتَ أَبُو بَكْرٍ، فَلَمْ يَرْجِعْ إِلَىَّ شَيْئًا، فَكُنْتُ عَلَيْهِ أَوْجَدَ مِنِّي عَلَى عُثْمَانَ، فَلَبِثْتُ لَيَالِيَ، ثُمَّ خَطَبَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَنْكَحْتُهَا إِيَّاهُ، فَلَقِيَنِي أَبُو بَكْرٍ فَقَالَ لَعَلَّكَ وَجَدْتَ عَلَىَّ حِينَ عَرَضْتَ عَلَىَّ حَفْصَةَ فَلَمْ أَرْجِعْ إِلَيْكَ قُلْتُ نَعَمْ‏.‏ قَالَ فَإِنَّهُ لَمْ يَمْنَعْنِي أَنْ أَرْجِعَ إِلَيْكَ فِيمَا عَرَضْتَ إِلاَّ أَنِّي قَدْ عَلِمْتُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَدْ ذَكَرَهَا، فَلَمْ أَكُنْ لأُفْشِيَ سِرَّ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم، وَلَوْ تَرَكَهَا لَقَبِلْتُهَا‏.‏

Umar ibn Xattob — qizi Hafsa Xunays ibn Huzofa as-Sahmiydan beva qolganda (u Rasululloh ﷺning sahobalaridan, Badrda qatnashgan, Madinada vafot etgan edi) — Umar aytdi: Men Usmon ibn Affonga yoʻliqib, unga Hafsani taklif qilib: «Agar xohlasang, Umarning qizi Hafsani senga nikohlab beraman», dedim. U: «Ishimni oʻylab koʻraman», dedi. Bir necha kecha turdim, soʻng u: «Menga shu kunlarda uylanmaslik maʼqul boʻldi (koʻrindi)», dedi. Umar aytdi: Soʻng men Abu Bakrga yoʻliqib: «Agar xohlasang, Umarning qizi Hafsani senga nikohlab beraman», dedim. Abu Bakr jim qoldi, menga hech narsa qaytarmadi. Men undan Usmondan koʻra koʻproq xafa boʻldim. Bir necha kecha turdim, soʻng uni Rasululloh ﷺ sovchilik qildilar, men uni u zotga nikohlab berdim. Soʻng Abu Bakr menga yoʻliqib: «Hafsani senga taklif qilganimda, men senga hech narsa qaytarmaganim uchun mendan xafa boʻlgandirsan?» dedi. Men: «Ha», dedim. U: «Sen taklif qilgan narsada senga (javob) qaytarishimga shundan boshqa narsa toʻsqinlik qilmadiki, men Rasululloh ﷺ uni (Hafsani) zikr qilganlarini (sovchilik qilmoqchi ekanlarini) bilardim, men Rasululloh ﷺning sirini oshkor qila olmasdim. Agar u zot uni tark etganlarida, men uni qabul qilardim», dedi.Умар ибн Хаттоб — қизи Ҳафса Хунайс ибн Ҳузофа ас-Саҳмийдан бева қолганда (у Расулуллоҳ ﷺнинг саҳобаларидан, Бадрда қатнашган, Мадинада вафот этган эди) — Умар айтди: Мен Усмон ибн Аффонга йўлиқиб, унга Ҳафсани таклиф қилиб: «Агар хоҳласанг, Умарнинг қизи Ҳафсани сенга никоҳлаб бераман», дедим. У: «Ишимни ўйлаб кўраман», деди. Бир неча кеча турдим, сўнг у: «Менга шу кунларда уйланмаслик маъқул бўлди (кўринди)», деди. Умар айтди: Сўнг мен Абу Бакрга йўлиқиб: «Агар хоҳласанг, Умарнинг қизи Ҳафсани сенга никоҳлаб бераман», дедим. Абу Бакр жим қолди, менга ҳеч нарса қайтармади. Мен ундан Усмондан кўра кўпроқ хафа бўлдим. Бир неча кеча турдим, сўнг уни Расулуллоҳ ﷺ совчилик қилдилар, мен уни у зотга никоҳлаб бердим. Сўнг Абу Бакр менга йўлиқиб: «Ҳафсани сенга таклиф қилганимда, мен сенга ҳеч нарса қайтармаганим учун мендан хафа бўлгандирсан?» деди. Мен: «Ҳа», дедим. У: «Сен таклиф қилган нарсада сенга (жавоб) қайтаришимга шундан бошқа нарса тўсқинлик қилмадики, мен Расулуллоҳ ﷺ уни (Ҳафсани) зикр қилганларини (совчилик қилмоқчи эканларини) билардим, мен Расулуллоҳ ﷺнинг сирини ошкор қила олмасдим. Агар у зот уни тарк этганларида, мен уни қабул қилардим», деди.

حَدَّثَنَا مُسْلِمٌ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ عَدِيٍّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ يَزِيدَ، سَمِعَ أَبَا مَسْعُودٍ الْبَدْرِيَّ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ نَفَقَةُ الرَّجُلِ عَلَى أَهْلِهِ صَدَقَةٌ ‏"‏‏.‏

Paygʻambar ﷺ: «Kishining oʻz ahliga (qilgan) nafaqasi sadaqadir», dedilar.Пайғамбар ﷺ: «Кишининг ўз аҳлига (қилган) нафақаси садақадир», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، سَمِعْتُ عُرْوَةَ بْنَ الزُّبَيْرِ، يُحَدِّثُ عُمَرَ بْنَ عَبْدِ الْعَزِيزِ فِي إِمَارَتِهِ أَخَّرَ الْمُغِيرَةُ بْنُ شُعْبَةَ الْعَصْرَ وَهْوَ أَمِيرُ الْكُوفَةِ، فَدَخَلَ أَبُو مَسْعُودٍ عُقْبَةُ بْنُ عَمْرٍو الأَنْصَارِيُّ جَدُّ زَيْدِ بْنِ حَسَنٍ شَهِدَ بَدْرًا فَقَالَ لَقَدْ عَلِمْتَ نَزَلَ جِبْرِيلُ فَصَلَّى فَصَلَّى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم خَمْسَ صَلَوَاتٍ ثُمَّ قَالَ هَكَذَا أُمِرْتَ‏.‏ كَذَلِكَ كَانَ بَشِيرُ بْنُ أَبِي مَسْعُودٍ يُحَدِّثُ عَنْ أَبِيهِ‏.‏

Mugʻira ibn Shuʼba — u Kufaning amiri edi — asr (namozi)ni kechiktirdi. Shunda Abu Masʼud Uqba ibn Amr al-Ansoriy — Zayd ibn Hasanning bobosi, Badrda qatnashgan kishi — kirib: «Sen yaxshi bilasanki, Jibril tushib, namoz oʻqidi, Rasululloh ﷺ ham (besh vaqt) namoz oʻqidilar, soʻng: ‹Mana shunday buyurilding› dedi», dedi. Bashir ibn Abu Masʼud ham otasidan shunday rivoyat qilardi.Муғира ибн Шуъба — у Куфанинг амири эди — аср (намози)ни кечиктирди. Шунда Абу Масъуд Уқба ибн Амр ал-Ансорий — Зайд ибн Ҳасаннинг бобоси, Бадрда қатнашган киши — кириб: «Сен яхши биласанки, Жибрил тушиб, намоз ўқиди, Расулуллоҳ ﷺ ҳам (беш вақт) намоз ўқидилар, сўнг: ‹Мана шундай буюрилдинг› деди», деди. Башир ибн Абу Масъуд ҳам отасидан шундай ривоят қиларди.

حَدَّثَنَا مُوسَى، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ يَزِيدَ، عَنْ عَلْقَمَةَ، عَنْ أَبِي مَسْعُودٍ الْبَدْرِيِّ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الآيَتَانِ مِنْ آخِرِ سُورَةِ الْبَقَرَةِ مَنْ قَرَأَهُمَا فِي لَيْلَةٍ كَفَتَاهُ ‏"‏‏.‏ قَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ فَلَقِيتُ أَبَا مَسْعُودٍ وَهْوَ يَطُوفُ بِالْبَيْتِ، فَسَأَلْتُهُ فَحَدَّثَنِيهِ‏.‏

Rasululloh ﷺ: «Baqara surasining oxiridagi ikki oyat — kim ularni bir kechada oʻqisa, ular unga yetadi (kifoya qiladi)», dedilar. Abdurrahmon: «Men Abu Masʼudga — u Baytni tavof qilayotganida — yoʻliqib, undan soʻradim, u menga buni rivoyat qildi», dedi.Расулуллоҳ ﷺ: «Бақара сурасининг охиридаги икки оят — ким уларни бир кечада ўқиса, улар унга етади (кифоя қилади)», дедилар. Абдурраҳмон: «Мен Абу Масъудга — у Байтни тавоф қилаётганида — йўлиқиб, ундан сўрадим, у менга буни ривоят қилди», деди.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ بُكَيْرٍ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ عُقَيْلٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، أَخْبَرَنِي مَحْمُودُ بْنُ الرَّبِيعِ، أَنَّ عِتْبَانَ بْنَ مَالِكٍ، وَكَانَ، مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِمَّنْ شَهِدَ بَدْرًا مِنَ الأَنْصَارِ أَنَّهُ أَتَى رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم‏.‏

Itbon ibn Molik — u Paygʻambar ﷺning sahobalaridan, ansorlardan Badrda qatnashganlardan edi — Rasululloh ﷺning oldilariga keldi (deb rivoyat qilindi).Итбон ибн Молик — у Пайғамбар ﷺнинг саҳобаларидан, ансорлардан Бадрда қатнашганлардан эди — Расулуллоҳ ﷺнинг олдиларига келди (деб ривоят қилинди).

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ ـ هُوَ ابْنُ صَالِحٍ ـ حَدَّثَنَا عَنْبَسَةُ، حَدَّثَنَا يُونُسُ، قَالَ ابْنُ شِهَابٍ ثُمَّ سَأَلْتُ الْحُصَيْنَ بْنَ مُحَمَّدٍ ـ وَهْوَ أَحَدُ بَنِي سَالِمٍ وَهْوَ مِنْ سَرَاتِهِمْ ـ عَنْ حَدِيثِ، مَحْمُودِ بْنِ الرَّبِيعِ عَنْ عِتْبَانَ بْنِ مَالِكٍ، فَصَدَّقَةُ‏.‏

Ibn Shihob aytdi: Soʻng men Husayn ibn Muhammaddan — u Bani Solimdan, ularning ashroflaridan biri — Mahmud ibn Robiʼning Itbon ibn Molikdan (rivoyat qilgan) hadisi haqida soʻradim, u uni (haqiqat deb) tasdiqladi.Ибн Шиҳоб айтди: Сўнг мен Ҳусайн ибн Муҳаммаддан — у Бани Солимдан, уларнинг ашрофларидан бири — Маҳмуд ибн Робиънинг Итбон ибн Моликдан (ривоят қилган) ҳадиси ҳақида сўрадим, у уни (ҳақиқат деб) тасдиқлади.

حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ أَخْبَرَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَامِرِ بْنِ رَبِيعَةَ، وَكَانَ، مِنْ أَكْبَرِ بَنِي عَدِيٍّ وَكَانَ أَبُوهُ شَهِدَ بَدْرًا مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّ عُمَرَ اسْتَعْمَلَ قُدَامَةَ بْنَ مَظْعُونٍ عَلَى الْبَحْرَيْنِ، وَكَانَ شَهِدَ بَدْرًا، وَهُوَ خَالُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ وَحَفْصَةَ رضى الله عنهم‏.‏

Umar Qudoma ibn Mazʼunni Bahraynga (voliy qilib) tayinladi — u (Qudoma) Badrda qatnashgan edi va u Abdulloh ibn Umar bilan Hafsaning togʻasi edi.Умар Қудома ибн Мазъунни Баҳрайнга (волий қилиб) тайинлади — у (Қудома) Бадрда қатнашган эди ва у Абдуллоҳ ибн Умар билан Ҳафсанинг тоғаси эди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ أَسْمَاءَ، حَدَّثَنَا جُوَيْرِيَةُ، عَنْ مَالِكٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، أَنَّ سَالِمَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ، أَخْبَرَهُ قَالَ أَخْبَرَ رَافِعُ بْنُ خَدِيجٍ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ، أَنَّ عَمَّيْهِ، وَكَانَا، شَهِدَا بَدْرًا أَخْبَرَاهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَهَى عَنْ كِرَاءِ الْمَزَارِعِ‏.‏ قُلْتُ لِسَالِمٍ فَتُكْرِيهَا أَنْتَ قَالَ نَعَمْ، إِنَّ رَافِعًا أَكْثَرَ عَلَى نَفْسِهِ‏.‏

Rofiʼ ibn Xadij Abdulloh ibn Umarga xabar berdiki, uning ikki amakisi — ikkovi Badrda qatnashgan edi — unga shuni xabar berishganki, Rasululloh ﷺ ekin (dala)larni ijaraga berishdan qaytardilar. Men Salimga: «Sen uni (daloni) ijaraga berasanmi?» dedim. U: «Ha, Rofiʼ oʻziga (oʻzicha) koʻp (qattiq) qilib yubordi (mubolagʻa qildi)», dedi.Рофиъ ибн Хадиж Абдуллоҳ ибн Умарга хабар бердики, унинг икки амакиси — иккови Бадрда қатнашган эди — унга шуни хабар беришганки, Расулуллоҳ ﷺ экин (дала)ларни ижарага беришдан қайтардилар. Мен Салимга: «Сен уни (далони) ижарага берасанми?» дедим. У: «Ҳа, Рофиъ ўзига (ўзича) кўп (қаттиқ) қилиб юборди (муболаға қилди)», деди.

حَدَّثَنَا آدَمُ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ حُصَيْنِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، قَالَ سَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ شَدَّادِ بْنِ الْهَادِ اللَّيْثِيَّ، قَالَ رَأَيْتُ رِفَاعَةَ بْنَ رَافِعٍ الأَنْصَارِيَّ، وَكَانَ شَهِدَ بَدْرًا‏.‏

Men ansoriy Rifoa ibn Rofiʼni koʻrdim — u Badrda qatnashgan edi.Мен ансорий Рифоа ибн Рофиъни кўрдим — у Бадрда қатнашган эди.

حَدَّثَنَا عَبْدَانُ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، وَيُونُسُ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، أَنَّهُ أَخْبَرَهُ أَنَّ الْمِسْوَرَ بْنَ مَخْرَمَةَ أَخْبَرَهُ أَنَّ عَمْرَو بْنَ عَوْفٍ وَهْوَ حَلِيفٌ لِبَنِي عَامِرِ بْنِ لُؤَىٍّ، وَكَانَ شَهِدَ بَدْرًا مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَعَثَ أَبَا عُبَيْدَةَ بْنَ الْجَرَّاحِ إِلَى الْبَحْرَيْنِ يَأْتِي بِجِزْيَتِهَا، وَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم هُوَ صَالَحَ أَهْلَ الْبَحْرَيْنِ، وَأَمَّرَ عَلَيْهِمِ الْعَلاَءَ بْنَ الْحَضْرَمِيِّ، فَقَدِمَ أَبُو عُبَيْدَةَ بِمَالٍ مِنَ الْبَحْرَيْنِ فَسَمِعَتِ الأَنْصَارُ بِقُدُومِ أَبِي عُبَيْدَةَ، فَوَافَوْا صَلاَةَ الْفَجْرِ مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم، فَلَمَّا انْصَرَفَ تَعَرَّضُوا لَهُ، فَتَبَسَّمَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حِينَ رَآهُمْ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ أَظُنُّكُمْ سَمِعْتُمْ أَنَّ أَبَا عُبَيْدَةَ قَدِمَ بِشَىْءٍ ‏"‏‏.‏ قَالُوا أَجَلْ يَا رَسُولَ اللَّهِ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَأَبْشِرُوا وَأَمِّلُوا مَا يَسُرُّكُمْ، فَوَاللَّهِ مَا الْفَقْرَ أَخْشَى عَلَيْكُمْ، وَلَكِنِّي أَخْشَى أَنْ تُبْسَطَ عَلَيْكُمُ الدُّنْيَا كَمَا بُسِطَتْ عَلَى مَنْ قَبْلَكُمْ، فَتَنَافَسُوهَا كَمَا تَنَافَسُوهَا، وَتُهْلِكَكُمْ كَمَا أَهْلَكَتْهُمْ ‏"‏‏.‏

Amr ibn Avf — u Bani Omir ibn Luayyning halifi (ittifoqchisi) edi va Paygʻambar ﷺ bilan Badrda qatnashgan edi — (xabar berdiki): Rasululloh ﷺ Abu Ubayda ibnul-Jarrohni Bahraynga uning jizyasini olib kelish uchun yubordilar. Rasululloh ﷺ Bahrayn ahli bilan sulh tuzgan va ularga Aloʼ ibn Hazramiyni amir qilgan edilar. Abu Ubayda Bahrayndan mol bilan keldi. Ansorlar Abu Ubaydaning kelganini eshitib, Paygʻambar ﷺ bilan bomdod namoziga (hozir boʻlib) keldilar. U zot (namozdan) burilganlarida, ular u zotga roʻbaroʻ boʻldilar (yoʻliqdilar). Rasululloh ﷺ ularni koʻrganlarida tabassum qilib, soʻng: «Oʻylaymanki, sizlar Abu Ubayda biror narsa (mol) bilan kelganini eshitgansiz», dedilar. Ular: «Ha, ey Allohning Rasuli», deyishdi. U zot: «Bas, suyunchi va sizni xursand qiladigan narsani umid qilinglar. Allohga qasamki, men sizlarga faqirlikdan qoʻrqmayman, lekin men dunyo sizlardan oldingilarga yoyilganidek (keng) yoyilib, sizlar uni (uchun) ular talashganidek talashishingizdan va u sizni ularni halok qilganidek halok qilishidan qoʻrqaman», dedilar.Амр ибн Авф — у Бани Омир ибн Луаййнинг ҳалифи (иттифоқчиси) эди ва Пайғамбар ﷺ билан Бадрда қатнашган эди — (хабар бердики): Расулуллоҳ ﷺ Абу Убайда ибнул-Жарроҳни Баҳрайнга унинг жизясини олиб келиш учун юбордилар. Расулуллоҳ ﷺ Баҳрайн аҳли билан сулҳ тузган ва уларга Алў ибн Ҳазрамийни амир қилган эдилар. Абу Убайда Баҳрайндан мол билан келди. Ансорлар Абу Убайданинг келганини эшитиб, Пайғамбар ﷺ билан бомдод намозига (ҳозир бўлиб) келдилар. У зот (намоздан) бурилганларида, улар у зотга рўбарў бўлдилар (йўлиқдилар). Расулуллоҳ ﷺ уларни кўрганларида табассум қилиб, сўнг: «Ўйлайманки, сизлар Абу Убайда бирор нарса (мол) билан келганини эшитгансиз», дедилар. Улар: «Ҳа, эй Аллоҳнинг Расули», дейишди. У зот: «Бас, суюнчи ва сизни хурсанд қиладиган нарсани умид қилинглар. Аллоҳга қасамки, мен сизларга фақирликдан қўрқмайман, лекин мен дунё сизлардан олдингиларга ёйилганидек (кенг) ёйилиб, сизлар уни (учун) улар талашганидек талашишингиздан ва у сизни уларни ҳалок қилганидек ҳалок қилишидан қўрқаман», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو النُّعْمَانِ، حَدَّثَنَا جَرِيرُ بْنُ حَازِمٍ، عَنْ نَافِعٍ، أَنَّ ابْنَ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ كَانَ يَقْتُلُ الْحَيَّاتِ كُلَّهَا‏.‏ حَتَّى حَدَّثَهُ أَبُو لُبَابَةَ الْبَدْرِيُّ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم نَهَى عَنْ قَتْلِ جِنَّانِ الْبُيُوتِ، فَأَمْسَكَ عَنْهَا‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo) ilonlarning hammasini oʻldirardi, to Abu Luboba al-Badriy unga Paygʻambar ﷺ uy ilonlarini oʻldirishdan qaytarganlarini rivoyat qilguncha; (shundan keyin) u (Ibn Umar) ulardan (ularni oʻldirishdan) tiyildi.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) илонларнинг ҳаммасини ўлдирарди, то Абу Лубоба ал-Бадрий унга Пайғамбар ﷺ уй илонларини ўлдиришдан қайтарганларини ривоят қилгунча; (шундан кейин) у (Ибн Умар) улардан (уларни ўлдиришдан) тийилди.

حَدَّثَنِي إِبْرَاهِيمُ بْنُ الْمُنْذِرِ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ فُلَيْحٍ، عَنْ مُوسَى بْنِ عُقْبَةَ، قَالَ ابْنُ شِهَابٍ حَدَّثَنَا أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ، أَنَّ رِجَالاً، مِنَ الأَنْصَارِ اسْتَأْذَنُوا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالُوا ائْذَنْ لَنَا فَلْنَتْرُكْ لاِبْنِ أُخْتِنَا عَبَّاسٍ فِدَاءَهُ‏.‏ قَالَ ‏"‏ وَاللَّهِ لاَ تَذَرُونَ مِنْهُ دِرْهَمًا ‏"‏‏.‏

Ansorlardan baʼzi kishilar Rasululloh ﷺdan izn soʻrab: «Bizga izn ber, biz jiyanimiz Abbosning fidyasini (toʻlamay) qoldiraylik (kechaylik)», deyishdi. U zot: «Allohga qasamki, undan bir dirhamni ham qoldirmaysizlar (kechmaysizlar)», dedilar.Ансорлардан баъзи кишилар Расулуллоҳ ﷺдан изн сўраб: «Бизга изн бер, биз жиянимиз Аббоснинг фидясини (тўламай) қолдирайлик (кечайлик)», дейишди. У зот: «Аллоҳга қасамки, ундан бир дирҳамни ҳам қолдирмайсизлар (кечмайсизлар)», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو عَاصِمٍ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَزِيدَ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَدِيٍّ، عَنِ الْمِقْدَادِ بْنِ الأَسْوَدِ، حَدَّثَنِي إِسْحَاقُ، حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ سَعْدٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَخِي ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عَمِّهِ، قَالَ أَخْبَرَنِي عَطَاءُ بْنُ يَزِيدَ اللَّيْثِيُّ، ثُمَّ الْجُنْدَعِيُّ أَنَّ عُبَيْدَ، اللَّهِ بْنَ عَدِيِّ بْنِ الْخِيَارِ أَخْبَرَهُ أَنَّ الْمِقْدَادَ بْنَ عَمْرٍو الْكِنْدِيَّ، وَكَانَ حَلِيفًا لِبَنِي زُهْرَةَ، وَكَانَ مِمَّنْ شَهِدَ بَدْرًا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَخْبَرَهُ أَنَّهُ قَالَ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَرَأَيْتَ إِنْ لَقِيتُ رَجُلاً مِنَ الْكُفَّارِ فَاقْتَتَلْنَا، فَضَرَبَ إِحْدَى يَدَىَّ بِالسَّيْفِ فَقَطَعَهَا، ثُمَّ لاَذَ مِنِّي بِشَجَرَةٍ فَقَالَ أَسْلَمْتُ لِلَّهِ‏.‏ آأَقْتُلُهُ يَا رَسُولَ اللَّهِ بَعْدَ أَنْ قَالَهَا فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ تَقْتُلْهُ ‏"‏‏.‏ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنَّهُ قَطَعَ إِحْدَى يَدَىَّ، ثُمَّ قَالَ ذَلِكَ بَعْدَ مَا قَطَعَهَا‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ تَقْتُلْهُ، فَإِنْ قَتَلْتَهُ فَإِنَّهُ بِمَنْزِلَتِكَ قَبْلَ أَنْ تَقْتُلَهُ، وَإِنَّكَ بِمَنْزِلَتِهِ قَبْلَ أَنْ يَقُولَ كَلِمَتَهُ الَّتِي قَالَ ‏"‏‏.‏

Miqdod ibn Amr al-Kindiy — u Bani Zuhraning halifi va Rasululloh ﷺ bilan Badrda qatnashganlardan edi — (xabar berdiki): U Rasululloh ﷺga: «Aytingchi, agar men kofirlardan bir kishiga yoʻliqib, jang qilsak-da, u qilich bilan qoʻllarimdan birini urib uzib tashlasa, soʻng mendan bir daraxtga panoh olib: ‹Men Alloh uchun (Allohga) islom keltirdim (musulmon boʻldim)› desa — uni buni aytganidan keyin oʻldiraymi, ey Allohning Rasuli?» dedi. Rasululloh ﷺ: «Uni oʻldirma», dedilar. U: «Ey Allohning Rasuli, u qoʻllarimdan birini kesdi, soʻng buni — uni kesganidan keyin — aytdi-ku», dedi. Rasululloh ﷺ: «Uni oʻldirma. Agar sen uni oʻldirsang, albatta u sen uni oʻldirishdan oldingi (holatingdek — qoni toʻkilmas) maqomingda boʻladi, sen esa u oʻzi aytgan kalimani aytishidan oldingi (kofirlik) maqomida boʻlasan», dedilar.Миқдод ибн Амр ал-Киндий — у Бани Зуҳранинг ҳалифи ва Расулуллоҳ ﷺ билан Бадрда қатнашганлардан эди — (хабар бердики): У Расулуллоҳ ﷺга: «Айтингчи, агар мен кофирлардан бир кишига йўлиқиб, жанг қилсак-да, у қилич билан қўлларимдан бирини уриб узиб ташласа, сўнг мендан бир дарахтга паноҳ олиб: ‹Мен Аллоҳ учун (Аллоҳга) ислом келтирдим (мусулмон бўлдим)› деса — уни буни айтганидан кейин ўлдирайми, эй Аллоҳнинг Расули?» деди. Расулуллоҳ ﷺ: «Уни ўлдирма», дедилар. У: «Эй Аллоҳнинг Расули, у қўлларимдан бирини кесди, сўнг буни — уни кесганидан кейин — айтди-ку», деди. Расулуллоҳ ﷺ: «Уни ўлдирма. Агар сен уни ўлдирсанг, албатта у сен уни ўлдиришдан олдинги (ҳолатингдек — қони тўкилмас) мақомингда бўлади, сен эса у ўзи айтган калимани айтишидан олдинги (кофирлик) мақомида бўласан», дедилар.

حَدَّثَنِي يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا ابْنُ عُلَيَّةَ، حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ التَّيْمِيُّ، حَدَّثَنَا أَنَسٌ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَوْمَ بَدْرٍ ‏"‏ مَنْ يَنْظُرُ مَا صَنَعَ أَبُو جَهْلٍ ‏"‏‏.‏ فَانْطَلَقَ ابْنُ مَسْعُودٍ، فَوَجَدَهُ قَدْ ضَرَبَهُ ابْنَا عَفْرَاءَ حَتَّى بَرَدَ، فَقَالَ آنْتَ أَبَا جَهْلٍ قَالَ ابْنُ عُلَيَّةَ قَالَ سُلَيْمَانُ هَكَذَا قَالَهَا أَنَسٌ‏.‏ قَالَ أَنْتَ أَبَا جَهْلٍ قَالَ وَهَلْ فَوْقَ رَجُلٍ قَتَلْتُمُوهُ قَالَ سُلَيْمَانُ أَوْ قَالَ قَتَلَهُ قَوْمُهُ‏.‏ قَالَ وَقَالَ أَبُو مِجْلَزٍ قَالَ أَبُو جَهْلٍ فَلَوْ غَيْرُ أَكَّارٍ قَتَلَنِي‏.‏

Rasululloh ﷺ Badr kuni: «Kim Abu Jahl nima qilganini (boʻlganini) borib koʻradi?» dedilar. Ibn Masʼud bordi va uni Afroning ikki oʻgʻli urib, (joni chiqib) sovib qolgan holda topdi. U: «Sen Abu Jahlmisan?» dedi. (Sulaymon: «Anas uni shunday — ‹Sen Abu Jahlmisan?› deb aytdi», dedi.) U: «Qavmi oʻldirgan — yoki: sizlar oʻldirgan — bir kishidan koʻra (ulugʻroq) kim bor?» dedi. Abu Mijlaz aytdi: Abu Jahl: «Agar meni dehqondan boshqa (sharafli) biri oʻldirganda (edi, yaxshi boʻlardi)», dedi.Расулуллоҳ ﷺ Бадр куни: «Ким Абу Жаҳл нима қилганини (бўлганини) бориб кўради?» дедилар. Ибн Масъуд борди ва уни Афронинг икки ўғли уриб, (жони чиқиб) совиб қолган ҳолда топди. У: «Сен Абу Жаҳлмисан?» деди. (Сулаймон: «Анас уни шундай — ‹Сен Абу Жаҳлмисан?› деб айтди», деди.) У: «Қавми ўлдирган — ёки: сизлар ўлдирган — бир кишидан кўра (улуғроқ) ким бор?» деди. Абу Мижлаз айтди: Абу Жаҳл: «Агар мени деҳқондан бошқа (шарафли) бири ўлдирганда (эди, яхши бўларди)», деди.

حَدَّثَنَا مُوسَى، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ، حَدَّثَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنِي ابْنُ عَبَّاسٍ، عَنْ عُمَرَ ـ رضى الله عنهم ـ لَمَّا تُوُفِّيَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم قُلْتُ لأَبِي بَكْرٍ انْطَلِقْ بِنَا إِلَى إِخْوَانِنَا مِنَ الأَنْصَارِ‏.‏ فَلَقِيَنَا مِنْهُمْ رَجُلاَنِ صَالِحَانِ شَهِدَا بَدْرًا‏.‏ فَحَدَّثْتُ عُرْوَةَ بْنَ الزُّبَيْرِ فَقَالَ هُمَا عُوَيْمُ بْنُ سَاعِدَةَ، وَمَعْنُ بْنُ عَدِيٍّ‏.‏

Paygʻambar ﷺ vafot etganlarida, men Abu Bakrga: «Bizni ansorlardan boʻlgan birodarlarimiz oldiga olib bor», dedim. Ulardan ikki solih kishi — Badrda qatnashganlar — bizga yoʻliqdi. Men buni Urva ibn Zubayrga aytganimda, u: «Ular Uvaym ibn Soida va Maʼn ibn Adiy edi», dedi.Пайғамбар ﷺ вафот этганларида, мен Абу Бакрга: «Бизни ансорлардан бўлган биродарларимиз олдига олиб бор», дедим. Улардан икки солиҳ киши — Бадрда қатнашганлар — бизга йўлиқди. Мен буни Урва ибн Зубайрга айтганимда, у: «Улар Увайм ибн Соида ва Маън ибн Адий эди», деди.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، سَمِعَ مُحَمَّدَ بْنَ فُضَيْلٍ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ، عَنْ قَيْسٍ، كَانَ عَطَاءُ الْبَدْرِيِّينَ خَمْسَةَ آلاَفٍ خَمْسَةَ آلاَفٍ‏.‏ وَقَالَ عُمَرُ لأُفَضِّلَنَّهُمْ عَلَى مَنْ بَعْدَهُمْ‏.‏

Badrda qatnashganlarning ato (nafaqa)si besh ming, besh ming (dirham) edi. Umar: «Albatta men ularni oʻzlaridan keyingilardan afzal (ortiq) qilaman», dedi.Бадрда қатнашганларнинг ато (нафақа)си беш минг, беш минг (дирҳам) эди. Умар: «Албатта мен уларни ўзларидан кейингилардан афзал (ортиқ) қиламан», деди.

حَدَّثَنِي إِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقْرَأُ فِي الْمَغْرِبِ بِالطُّورِ، وَذَلِكَ أَوَّلَ مَا وَقَرَ الإِيمَانُ فِي قَلْبِي‏.‏

Men Paygʻambar ﷺning shom (namozi)da «(Vat-)Tur» (surasini) oʻqiganlarini eshitdim — bu mening qalbimga iymon oʻrnashgan (qaror topgan) birinchi (vaqt) edi.Мен Пайғамбар ﷺнинг шом (намози)да «(Ват-)Тур» (сурасини) ўқиганларини эшитдим — бу менинг қалбимга иймон ўрнашган (қарор топган) биринчи (вақт) эди.

وَعَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جُبَيْرِ بْنِ مُطْعِمٍ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ فِي أُسَارَى بَدْرٍ ‏"‏ لَوْ كَانَ الْمُطْعِمُ بْنُ عَدِيٍّ حَيًّا ثُمَّ كَلَّمَنِي فِي هَؤُلاَءِ النَّتْنَى لَتَرَكْتُهُمْ لَهُ ‏"‏‏. وَقَالَ اللَّيْثُ عَنْ يَحْيَى، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، وَقَعَتِ الْفِتْنَةُ الأُولَى ـ يَعْنِي مَقْتَلَ عُثْمَانَ ـ فَلَمْ تُبْقِ مِنْ أَصْحَابِ بَدْرٍ أَحَدًا، ثُمَّ وَقَعَتِ الْفِتْنَةُ الثَّانِيَةُ ـ يَعْنِي الْحَرَّةَ ـ فَلَمْ تُبْقِ مِنْ أَصْحَابِ الْحُدَيْبِيَةِ أَحَدًا ثُمَّ وَقَعَتِ الثَّالِثَةُ فَلَمْ تَرْتَفِعْ وَلِلنَّاسِ طَبَاخٌ‏.‏

Zuhriydan, Muhammad ibn Jubayr ibn Mutʼimdan, otasidan (rivoyat qilinadiki): Paygʻambar ﷺ Badr asirlari haqida: «Agar Mutʼim ibn Adiy tirik boʻlib, soʻng mana bu palid (kishi)lar haqida menga gapirganida, men ularni unga (uning hurmati uchun) qoʻyib (kechib) yuborardim», dedilar. Lays Yahyodan, Saʼid ibnul-Musayyabdan (aytdi): Birinchi fitna — yaʼni Usmonning oʻldirilishi — yuz berdi va u Badr ahlidan hech kimni (tirik) qoldirmadi. Soʻng ikkinchi fitna — yaʼni Harra (voqeasi) — yuz berdi va u Hudaybiya ahlidan hech kimni qoldirmadi. Soʻng uchinchisi yuz berdi va u — odamlarda quvvat (toqat) boriligida — koʻtarilmadi (tinmadi).Зуҳрийдан, Муҳаммад ибн Жубайр ибн Мутъимдан, отасидан (ривоят қилинадики): Пайғамбар ﷺ Бадр асирлари ҳақида: «Агар Мутъим ибн Адий тирик бўлиб, сўнг мана бу палид (киши)лар ҳақида менга гапирганида, мен уларни унга (унинг ҳурмати учун) қўйиб (кечиб) юборардим», дедилар. Лайс Яҳёдан, Саъид ибнул-Мусайябдан (айтди): Биринчи фитна — яъни Усмоннинг ўлдирилиши — юз берди ва у Бадр аҳлидан ҳеч кимни (тирик) қолдирмади. Сўнг иккинчи фитна — яъни Ҳарра (воқеаси) — юз берди ва у Ҳудайбия аҳлидан ҳеч кимни қолдирмади. Сўнг учинчиси юз берди ва у — одамларда қувват (тоқат) борилигида — кўтарилмади (тинмади).

حَدَّثَنَا الْحَجَّاجُ بْنُ مِنْهَالٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ النُّمَيْرِيُّ، حَدَّثَنَا يُونُسُ بْنُ يَزِيدَ، قَالَ سَمِعْتُ الزُّهْرِيَّ، قَالَ سَمِعْتُ عُرْوَةَ بْنَ الزُّبَيْرِ، وَسَعِيدَ بْنَ الْمُسَيَّبِ، وَعَلْقَمَةَ بْنَ وَقَّاصٍ، وَعُبَيْدَ اللَّهِ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ حَدِيثِ، عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ زَوْجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم كُلٌّ ـ حَدَّثَنِي طَائِفَةً مِنَ الْحَدِيثِ ـ قَالَتْ فَأَقْبَلْتُ أَنَا وَأُمُّ مِسْطَحٍ فَعَثَرَتْ أُمُّ مِسْطَحٍ فِي مِرْطِهَا فَقَالَتْ تَعِسَ مِسْطَحٌ‏.‏ فَقُلْتُ بِئْسَ مَا قُلْتِ، تَسُبِّينَ رَجُلاً شَهِدَ بَدْرًا فَذَكَرَ حَدِيثَ الإِفْكِ‏.‏

(Zuhriy aytdi:) Men Urva ibn Zubayr, Saʼid ibnul-Musayyab, Alqama ibn Vaqqos va Ubaydulloh ibn Abdullohdan Paygʻambar ﷺning rafiqasi Oisha (roziyallohu anho)ning hadisi haqida (eshitdim) — har biri menga hadisning bir qismini rivoyat qildi. (Oisha) aytdi: Men va Ummu Mistah (bir tomonga) yurib keldik, Ummu Mistah etagiga qoqilib (yiqilayozib): «Mistah halok boʻlsin!» dedi. Men: «Yomon narsa aytding, Badrda qatnashgan kishini soʻkyapsanmi?» dedim — soʻng (rovi) ifk (boʻhton) hadisini zikr qildi.(Зуҳрий айтди:) Мен Урва ибн Зубайр, Саъид ибнул-Мусайяб, Алқама ибн Ваққос ва Убайдуллоҳ ибн Абдуллоҳдан Пайғамбар ﷺнинг рафиқаси Оиша (розияллоҳу анҳо)нинг ҳадиси ҳақида (эшитдим) — ҳар бири менга ҳадиснинг бир қисмини ривоят қилди. (Оиша) айтди: Мен ва Умму Мистаҳ (бир томонга) юриб келдик, Умму Мистаҳ этагига қоқилиб (йиқилаёзиб): «Мистаҳ ҳалок бўлсин!» деди. Мен: «Ёмон нарса айтдинг, Бадрда қатнашган кишини сўкяпсанми?» дедим — сўнг (рови) ифк (бўҳтон) ҳадисини зикр қилди.

حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ الْمُنْذِرِ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ فُلَيْحِ بْنِ سُلَيْمَانَ، عَنْ مُوسَى بْنِ عُقْبَةَ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ هَذِهِ مَغَازِي رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم‏.‏ فَذَكَرَ الْحَدِيثَ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَهْوَ يُلْقِيهِمْ ‏"‏ هَلْ وَجَدْتُمْ مَا وَعَدَكُمْ رَبُّكُمْ حَقًّا ‏"‏‏.‏ قَالَ مُوسَى قَالَ نَافِعٌ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ قَالَ نَاسٌ مِنْ أَصْحَابِهِ يَا رَسُولَ اللَّهِ تُنَادِي نَاسًا أَمْوَاتًا قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَا أَنْتُمْ بِأَسْمَعَ لِمَا قُلْتُ مِنْهُمْ ‏"‏‏.‏ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ فَجَمِيعُ مَنْ شَهِدَ بَدْرًا مِنْ قُرَيْشٍ مِمَّنْ ضُرِبَ لَهُ بِسَهْمِهِ أَحَدٌ وَثَمَانُونَ رَجُلاً، وَكَانَ عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ يَقُولُ قَالَ الزُّبَيْرُ قُسِمَتْ سُهْمَانُهُمْ فَكَانُوا مِائَةً، وَاللَّهُ أَعْلَمُ‏.‏

Ibn Shihob aytdi: «Bular Rasululloh ﷺning magʻoziylari (gʻazotlari)dir» — soʻng (rovi) hadisni zikr qildi. Rasululloh ﷺ ularni (oʻliklarni quduqqa) tashlayotganlarida: «Robbingiz sizga vaʼda qilgan narsani haq (rost) holda topdingizmi?» dedilar. Muso aytdi: Nofeʼ aytdi: Abdulloh (ibn Umar) aytdi: Sahobalaridan baʼzi odamlar: «Ey Allohning Rasuli, oʻlik odamlarni chaqiryapsizmi?» dedilar. Rasululloh ﷺ: «Sizlar men aytgan narsani ulardan koʻra (yaxshi) eshituvchi emassiz», dedilar. Abu Abdulloh (al-Buxoriy) aytdi: Qurayshdan Badrda qatnashganlarning — oʻzlariga ulush belgilanganlarning — jami sakson bir kishi edi. Urva ibn Zubayr esa: «Zubayr: ‹Ularning ulushlari boʻlindi, ular yuzta edilar› dedi», derdi. Alloh (yaxshiroq) biluvchidir.Ибн Шиҳоб айтди: «Булар Расулуллоҳ ﷺнинг мағозийлари (ғазотлари)дир» — сўнг (рови) ҳадисни зикр қилди. Расулуллоҳ ﷺ уларни (ўликларни қудуққа) ташлаётганларида: «Роббингиз сизга ваъда қилган нарсани ҳақ (рост) ҳолда топдингизми?» дедилар. Мусо айтди: Нофеъ айтди: Абдуллоҳ (ибн Умар) айтди: Саҳобаларидан баъзи одамлар: «Эй Аллоҳнинг Расули, ўлик одамларни чақиряпсизми?» дедилар. Расулуллоҳ ﷺ: «Сизлар мен айтган нарсани улардан кўра (яхши) эшитувчи эмассиз», дедилар. Абу Абдуллоҳ (ал-Бухорий) айтди: Қурайшдан Бадрда қатнашганларнинг — ўзларига улуш белгиланганларнинг — жами саксон бир киши эди. Урва ибн Зубайр эса: «Зубайр: ‹Уларнинг улушлари бўлинди, улар юзта эдилар› деди», дерди. Аллоҳ (яхшироқ) билувчидир.

حَدَّثَنِي إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُوسَى، أَخْبَرَنَا هِشَامٌ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ الزُّبَيْرِ، قَالَ ضُرِبَتْ يَوْمَ بَدْرٍ لِلْمُهَاجِرِينَ بِمِائَةِ سَهْمٍ‏.‏

Badr kuni muhojirlarga yuz (ulush) sahm (ulush) belgilandi.Бадр куни муҳожирларга юз (улуш) саҳм (улуш) белгиланди.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ نَصْرٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ، عَنْ مُوسَى بْنِ عُقْبَةَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ حَارَبَتِ النَّضِيرُ وَقُرَيْظَةُ، فَأَجْلَى بَنِي النَّضِيرِ، وَأَقَرَّ قُرَيْظَةَ وَمَنَّ عَلَيْهِمْ، حَتَّى حَارَبَتْ قُرَيْظَةُ فَقَتَلَ رِجَالَهُمْ وَقَسَمَ نِسَاءَهُمْ وَأَوْلاَدَهُمْ وَأَمْوَالَهُمْ بَيْنَ الْمُسْلِمِينَ إِلاَّ بَعْضَهُمْ لَحِقُوا بِالنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَآمَنَهُمْ وَأَسْلَمُوا، وَأَجْلَى يَهُودَ الْمَدِينَةِ كُلَّهُمْ بَنِي قَيْنُقَاعَ وَهُمْ رَهْطُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَلاَمٍ وَيَهُودَ بَنِي حَارِثَةَ، وَكُلَّ يَهُودِ الْمَدِينَةِ‏.‏

Nazir va Qurayza (qabilalari) urush qildilar (ahdni buzdilar). (Paygʻambar ﷺ) Bani Nazirni (Madinadan) chiqarib (surgun qilib) yubordilar, Qurayzani esa (oʻrnida) qoldirib, ularga (oʻsha vaqt) minnat qildilar (kechirdilar), to Qurayza (ham) urush qilguncha. Shunda (u zot) ularning erkaklarini oʻldirdilar va ularning ayollari, bolalari va mollarini musulmonlar orasida boʻlib berdilar — faqat ulardan baʼzilari Paygʻambar ﷺga qoʻshilib (panoh tilab), u zot ularni omon qildilar va ular islom qabul qildilar. (U zot) Madina yahudlarining hammasini — Bani Qaynuqoʼni (ular Abdulloh ibn Salomning urugʻi edi), Bani Horisa yahudlarini va Madinaning barcha yahudlarini chiqarib yubordilar.Назир ва Қурайза (қабилалари) уруш қилдилар (аҳдни буздилар). (Пайғамбар ﷺ) Бани Назирни (Мадинадан) чиқариб (сургун қилиб) юбордилар, Қурайзани эса (ўрнида) қолдириб, уларга (ўша вақт) миннат қилдилар (кечирдилар), то Қурайза (ҳам) уруш қилгунча. Шунда (у зот) уларнинг эркакларини ўлдирдилар ва уларнинг аёллари, болалари ва молларини мусулмонлар орасида бўлиб бердилар — фақат улардан баъзилари Пайғамбар ﷺга қўшилиб (паноҳ тилаб), у зот уларни омон қилдилар ва улар ислом қабул қилдилар. (У зот) Мадина яҳудларининг ҳаммасини — Бани Қайнуқўни (улар Абдуллоҳ ибн Саломнинг уруғи эди), Бани Ҳориса яҳудларини ва Мадинанинг барча яҳудларини чиқариб юбордилар.

حَدَّثَنِي الْحَسَنُ بْنُ مُدْرِكٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ حَمَّادٍ، أَخْبَرَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ أَبِي بِشْرٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، قَالَ قُلْتُ لاِبْنِ عَبَّاسٍ سُورَةُ الْحَشْرِ‏.‏ قَالَ قُلْ سُورَةُ النَّضِيرِ‏.‏ تَابَعَهُ هُشَيْمٌ عَنْ أَبِي بِشْرٍ‏.‏

Men Ibn Abbosga: «Hashr surasi (haqida soʻrayman)», dedim. U: «(Uni) Nazir surasi de», dedi. Buni Hushaym (ham) Abu Bishrdan (rivoyatda) qoʻllab-quvvatladi.Мен Ибн Аббосга: «Ҳашр сураси (ҳақида сўрайман)», дедим. У: «(Уни) Назир сураси де», деди. Буни Ҳушайм (ҳам) Абу Бишрдан (ривоятда) қўллаб-қувватлади.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي الأَسْوَدِ، حَدَّثَنَا مُعْتَمِرٌ، عَنْ أَبِيهِ، سَمِعْتُ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ ـ رضى الله عنه قَالَ كَانَ الرَّجُلُ يَجْعَلُ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم النَّخَلاَتِ حَتَّى افْتَتَحَ قُرَيْظَةَ وَالنَّضِيرَ، فَكَانَ بَعْدَ ذَلِكَ يَرُدُّ عَلَيْهِمْ‏.‏

Bir kishi Paygʻambar ﷺ uchun (oʻz) xurmo (daraxt)laridan (hadya qilib) ajratib berardi, to u zot Qurayza va Nazirni fath qilgunlaricha. Shundan keyin u zot ularga (xurmolarni) qaytarib bera boshladilar.Бир киши Пайғамбар ﷺ учун (ўз) хурмо (дарахт)ларидан (ҳадя қилиб) ажратиб берарди, то у зот Қурайза ва Назирни фатҳ қилгунларича. Шундан кейин у зот уларга (хурмоларни) қайтариб бера бошладилар.

حَدَّثَنَا آدَمُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ حَرَّقَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَخْلَ بَنِي النَّضِيرِ وَقَطَعَ وَهْىَ الْبُوَيْرَةُ فَنَزَلَتْ ‏[quran sura="59" aya_start="5" aya_end="5"]{‏مَا قَطَعْتُمْ مِنْ لِينَةٍ أَوْ تَرَكْتُمُوهَا قَائِمَةً عَلَى أُصُولِهَا فَبِإِذْنِ اللَّهِ‏}‏

Rasululloh ﷺ Bani Nazirning xurmo (daraxt)larini yoqdilar va kestilar — u (joy) Buvayra (edi). Shunda: «Sizlar (ey moʻminlar) qaysi bir xurmoni kessangiz yoki uni ildizlari ustida tik qoldirsangiz, (bu) Allohning izni bilandir...» (Hashr surasi, 5) (oyati) nozil boʻldi.Расулуллоҳ ﷺ Бани Назирнинг хурмо (дарахт)ларини ёқдилар ва кестилар — у (жой) Бувайра (эди). Шунда: «Сизлар (эй мўминлар) қайси бир хурмони кессангиз ёки уни илдизлари устида тик қолдирсангиз, (бу) Аллоҳнинг изни биландир...» (Ҳашр сураси, 5) (ояти) нозил бўлди.

حَدَّثَنِي إِسْحَاقُ، أَخْبَرَنَا حَبَّانُ، أَخْبَرَنَا جُوَيْرِيَةُ بْنُ أَسْمَاءَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم حَرَّقَ نَخْلَ بَنِي النَّضِيرِ قَالَ وَلَهَا يَقُولُ حَسَّانُ بْنُ ثَابِتٍ وَهَانَ عَلَى سَرَاةِ بَنِي لُؤَىٍّ حَرِيقٌ بِالْبُوَيْرَةِ مُسْتَطِيرُ قَالَ فَأَجَابَهُ أَبُو سُفْيَانَ بْنُ الْحَارِثِ أَدَامَ اللَّهُ ذَلِكَ مِنْ صَنِيعٍ وَحَرَّقَ فِي نَوَاحِيهَا السَّعِيرُ سَتَعْلَمُ أَيُّنَا مِنْهَا بِنُزْهٍ وَتَعْلَمُ أَىَّ أَرْضَيْنَا تَضِيرُ

Paygʻambar ﷺ Bani Nazirning xurmo (daraxt)larini yoqdilar. (Ibn Umar) aytdi: Uning (bu voqea) haqida Hasson ibn Sobit (sheʼr) aytadi: «Buvayradagi keng yoyilgan yongʻin Bani Luayyning ashroflariga (zodagonlariga) oson (xor) boʻ ldi». (Ibn Umar) aytdi: Unga Abu Sufyon ibnul-Horis (sheʼr bilan) javob berdi: «Alloh bu ishni (yongʻinni) doimiy qilsin, uning chetlarida olov yonib (tursin). Sen tez orada qaysimiz undan uzoq (xotirjam) ekanini bilasan va qaysi yerimiz zarar koʻrishini (ham) bilasan».Пайғамбар ﷺ Бани Назирнинг хурмо (дарахт)ларини ёқдилар. (Ибн Умар) айтди: Унинг (бу воқеа) ҳақида Ҳассон ибн Собит (шеър) айтади: «Бувайрадаги кенг ёйилган ёнғин Бани Луаййнинг ашрофларига (зодагонларига) осон (хор) бў лди». (Ибн Умар) айтди: Унга Абу Суфён ибнул-Ҳорис (шеър билан) жавоб берди: «Аллоҳ бу ишни (ёнғинни) доимий қилсин, унинг четларида олов ёниб (турсин). Сен тез орада қайсимиз ундан узоқ (хотиржам) эканини биласан ва қайси еримиз зарар кўришини (ҳам) биласан».

حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ أَخْبَرَنِي مَالِكُ بْنُ أَوْسِ بْنِ الْحَدَثَانِ النَّصْرِيُّ، أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ ـ رضى الله عنه ـ دَعَاهُ إِذْ جَاءَهُ حَاجِبُهُ يَرْفَا فَقَالَ هَلْ لَكَ فِي عُثْمَانَ، وَعَبْدِ الرَّحْمَنِ، وَالزُّبَيْرِ وَسَعْدٍ يَسْتَأْذِنُونَ فَقَالَ نَعَمْ، فَأَدْخِلْهُمْ‏.‏ فَلَبِثَ قَلِيلاً، ثُمَّ جَاءَ فَقَالَ هَلْ لَكَ فِي عَبَّاسٍ وَعَلِيٍّ يَسْتَأْذِنَانِ قَالَ نَعَمْ‏.‏ فَلَمَّا دَخَلاَ قَالَ عَبَّاسٌ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ، اقْضِ بَيْنِي وَبَيْنَ هَذَا، وَهُمَا يَخْتَصِمَانِ فِي الَّذِي أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ صلى الله عليه وسلم مِنْ بَنِي النَّضِيرِ، فَاسْتَبَّ عَلِيٌّ وَعَبَّاسٌ، فَقَالَ الرَّهْطُ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ، اقْضِ بَيْنَهُمَا وَأَرِحْ أَحَدَهُمَا مِنَ الآخَرِ‏.‏ فَقَالَ عُمَرُ اتَّئِدُوا، أَنْشُدُكُمْ بِاللَّهِ الَّذِي بِإِذْنِهِ تَقُومُ السَّمَاءُ وَالأَرْضُ، هَلْ تَعْلَمُونَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ نُورَثُ، مَا تَرَكْنَا صَدَقَةٌ ‏"‏‏.‏ يُرِيدُ بِذَلِكَ نَفْسَهُ‏.‏ قَالُوا قَدْ قَالَ ذَلِكَ‏.‏ فَأَقْبَلَ عُمَرُ عَلَى عَبَّاسٍ وَعَلِيٍّ فَقَالَ أَنْشُدُكُمَا بِاللَّهِ هَلْ تَعْلَمَانِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَدْ قَالَ ذَلِكَ قَالاَ نَعَمْ‏.‏ قَالَ فَإِنِّي أُحَدِّثُكُمْ عَنْ هَذَا الأَمْرِ، إِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ كَانَ خَصَّ رَسُولَهُ صلى الله عليه وسلم فِي هَذَا الْفَىْءِ بِشَىْءٍ لَمْ يُعْطِهِ أَحَدًا غَيْرَهُ فَقَالَ جَلَّ ذِكْرُهُ ‏[quran sura="59" aya_start="6" aya_end="6"]{‏وَمَا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ مِنْهُمْ فَمَا أَوْجَفْتُمْ عَلَيْهِ مِنْ خَيْلٍ وَلاَ رِكَابٍ‏}‏ إِلَى قَوْلِهِ ‏{‏قَدِيرٌ‏}‏ فَكَانَتْ هَذِهِ خَالِصَةً لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم، ثُمَّ وَاللَّهِ مَا احْتَازَهَا دُونَكُمْ، وَلاَ اسْتَأْثَرَهَا عَلَيْكُمْ، لَقَدْ أَعْطَاكُمُوهَا وَقَسَمَهَا فِيكُمْ، حَتَّى بَقِيَ هَذَا الْمَالُ مِنْهَا، فَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُنْفِقُ عَلَى أَهْلِهِ نَفَقَةَ سَنَتِهِمْ مِنْ هَذَا الْمَالِ، ثُمَّ يَأْخُذُ مَا بَقِيَ فَيَجْعَلُهُ مَجْعَلَ مَالِ اللَّهِ، فَعَمِلَ ذَلِكَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَيَاتَهُ، ثُمَّ تُوُفِّيَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ فَأَنَا وَلِيُّ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم‏.‏ فَقَبَضَهُ أَبُو بَكْرٍ، فَعَمِلَ فِيهِ بِمَا عَمِلَ بِهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَنْتُمْ حِينَئِذٍ‏.‏ فَأَقْبَلَ عَلَى عَلِيٍّ وَعَبَّاسٍ وَقَالَ تَذْكُرَانِ أَنَّ أَبَا بَكْرٍ عَمِلَ فِيهِ كَمَا تَقُولاَنِ، وَاللَّهُ يَعْلَمُ إِنَّهُ فِيهِ لَصَادِقٌ بَارٌّ رَاشِدٌ تَابِعٌ لِلْحَقِّ ثُمَّ تَوَفَّى اللَّهُ أَبَا بَكْرٍ فَقُلْتُ أَنَا وَلِيُّ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَبِي بَكْرٍ‏.‏ فَقَبَضْتُهُ سَنَتَيْنِ مِنْ إِمَارَتِي أَعْمَلُ فِيهِ بِمَا عَمِلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَبُو بَكْرٍ، وَاللَّهُ يَعْلَمُ أَنِّي فِيهِ صَادِقٌ بَارٌّ رَاشِدٌ تَابِعٌ لِلْحَقِّ، ثُمَّ جِئْتُمَانِي كِلاَكُمَا وَكَلِمَتُكُمَا وَاحِدَةٌ وَأَمْرُكُمَا جَمِيعٌ، فَجِئْتَنِي ـ يَعْنِي عَبَّاسًا ـ فَقُلْتُ لَكُمَا إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ نُورَثُ، مَا تَرَكْنَا صَدَقَةٌ ‏"‏‏.‏ فَلَمَّا بَدَا لِي أَنْ أَدْفَعَهُ إِلَيْكُمَا قُلْتُ إِنْ شِئْتُمَا دَفَعْتُهُ إِلَيْكُمَا عَلَى أَنَّ عَلَيْكُمَا عَهْدَ اللَّهِ وَمِيثَاقَهُ لَتَعْمَلاَنِ فِيهِ بِمَا عَمِلَ فِيهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَبُو بَكْرٍ، وَمَا عَمِلْتُ فِيهِ مُذْ وَلِيتُ، وَإِلاَّ فَلاَ تُكَلِّمَانِي، فَقُلْتُمَا ادْفَعْهُ إِلَيْنَا بِذَلِكَ‏.‏ فَدَفَعْتُهُ إِلَيْكُمَا، أَفَتَلْتَمِسَانِ مِنِّي قَضَاءً غَيْرَ ذَلِكَ فَوَاللَّهِ الَّذِي بِإِذْنِهِ تَقُومُ السَّمَاءُ وَالأَرْضُ لاَ أَقْضِي فِيهِ بِقَضَاءٍ غَيْرِ ذَلِكَ حَتَّى تَقُومَ السَّاعَةُ، فَإِنْ عَجَزْتُمَا عَنْهُ، فَادْفَعَا إِلَىَّ فَأَنَا أَكْفِيكُمَاهُ‏.‏ قَالَ فَحَدَّثْتُ هَذَا الْحَدِيثَ، عُرْوَةَ بْنَ الزُّبَيْرِ فَقَالَ صَدَقَ مَالِكُ بْنُ أَوْسٍ، أَنَا سَمِعْتُ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ زَوْجَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم تَقُولُ أَرْسَلَ أَزْوَاجُ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم عُثْمَانَ إِلَى أَبِي بَكْرٍ يَسْأَلْنَهُ ثُمُنَهُنَّ مِمَّا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ صلى الله عليه وسلم، فَكُنْتُ أَنَا أَرُدُّهُنَّ، فَقُلْتُ لَهُنَّ أَلاَ تَتَّقِينَ اللَّهَ، أَلَمْ تَعْلَمْنَ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَقُولُ ‏"‏ لاَ نُورَثُ، مَا تَرَكْنَا صَدَقَةٌ ـ يُرِيدُ بِذَلِكَ نَفْسَهُ ـ إِنَّمَا يَأْكُلُ آلُ مُحَمَّدٍ صلى الله عليه وسلم فِي هَذَا الْمَالِ ‏"‏‏.‏ فَانْتَهَى أَزْوَاجُ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم إِلَى مَا أَخْبَرَتْهُنَّ‏.‏ قَالَ فَكَانَتْ هَذِهِ الصَّدَقَةُ بِيَدِ عَلِيٍّ، مَنَعَهَا عَلِيٌّ عَبَّاسًا فَغَلَبَهُ عَلَيْهَا، ثُمَّ كَانَ بِيَدِ حَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ، ثُمَّ بِيَدِ حُسَيْنِ بْنِ عَلِيٍّ، ثُمَّ بِيَدِ عَلِيِّ بْنِ حُسَيْنٍ وَحَسَنِ بْنِ حَسَنٍ، كِلاَهُمَا كَانَا يَتَدَاوَلاَنِهَا، ثُمَّ بِيَدِ زَيْدِ بْنِ حَسَنٍ، وَهْىَ صَدَقَةُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَقًّا‏.‏

Umar ibn Xattob (roziyallohu anhu) uni (Molik ibn Avsni) chaqirdi. Shu payt uning eshik ogʻasi (hojibi) Yarfa kelib: «Usmon, Abdurrahmon, Zubayr va Saʼd (kirishga) izn soʻrayaptilar, (qabul qilasizmi)?» dedi. (Umar:) «Ha, ularni kiritgin», dedi. Bir oz oʻtgach, (Yarfa yana) kelib: «Abbos va Ali (kirishga) izn soʻrayaptilar, (qabul qilasizmi)?» dedi. (Umar:) «Ha», dedi. Ikkovi kirganda, Abbos: «Ey moʻminlar amiri, men bilan mana bu (Ali) orasida hukm chiqar», dedi — ikkovi Alloh Rasuliga ﷺ Bani Nazirdan fay (qilib) bergan (mol) haqida tortishayotgan edilar. Ali va Abbos bir-biriga ( keskin) gapirishdi. (Haligi) jamoa: «Ey moʻminlar amiri, ikkovining orasida hukm chiqar va birini boshqasidan halos qil (tinchit)», deyishdi. Umar: «Shoshmanglar! Osmon va Yer Uning izni bilan turadigan Alloh (nomi) bilan sizlardan soʻrayman: bilasizmiki, Rasululloh ﷺ: ‹Biz (paygʻambarlar)dan meros olinmaydi, biz qoldirgan (mol) sadaqadir› dedilarmi?» dedi — buni (aytib) oʻzlarini (paygʻambarlarni) nazarda tutdilar. Ular: «(Ha,) buni aytgan edilar», deyishdi. Soʻng Umar Abbos va Aliga yuzlanib: «Ikkovingizdan Alloh (nomi) bilan soʻrayman: bilasizlarmiki, Rasululloh ﷺ buni aytdilar?» dedi. Ikkovi: «Ha», deyishdi. (Umar:) «Bas, men sizlarga shu ish haqida (gapirib) beraman. Albatta Alloh subhonahu mana bu fayda Rasuliga ﷺ — boshqa hech kimga bermagan — bir narsani xos qilgan edi. Alloh — zikri ulugʻ Zot — shunday dedi: ‹Alloh Rasuliga ulardan (qaytarib) bergan fayga (kelsak), sizlar uning (uchun) ot ham, tuya ham yugurtirmadingiz...› — ‹...qodirdir› (Hashr surasi, 6) (degan) soʻzigacha. Bas, bu Rasululloh ﷺning xolis (mulki) edi. Soʻng, Allohga qasamki, u zot uni sizlardan (yashirib) oʻzlariga olib qolmadilar va sizlardan (ortiq) oʻzlariga tanlab (xususiy qilib) olmadilar — uni sizlarga (ham) berib, oranggizda taqsimladilar, to undan mana shu mol qolguncha. Rasululloh ﷺ mana shu moldan ahliga bir yillik nafaqalarini sarflar, soʻng qolganini olib, uni Allohning moli (sarf qilinadigan) joyga qoʻyardilar (umumiy xazinaga). Rasululloh ﷺ buni hayotlari (davomida) qildilar. Soʻng Paygʻambar ﷺ vafot etdilar. Abu Bakr: ‹Men Rasululloh ﷺning valiysiman (oʻrinbosariman)› dedi va uni qoʻlga olib, unda Rasululloh ﷺ qilgan (ish)dek qildi — oʻsha paytda sizlar ham (bor edingiz)», dedi. Soʻng (Umar) Ali va Abbosga yuzlanib: «Abu Bakr unda sizlar aytayotgangidek qilganini eslaysizlarmi? Alloh biladiki, u unda rost (soʻzli), yaxshi (amalli), toʻgʻri (yoʻ ldagi), haqqa ergashuvchi edi. Soʻng Alloh Abu Bakrni vafot ettirdi va men: ‹Men Rasululloh ﷺ va Abu Bakrning valiysiman› dedim. Uni amirligimning ikki yili (davomida) qoʻlga olib, unda Rasululloh ﷺ va Abu Bakr qilgan (ish)dek qildim. Alloh biladiki, men unda rost (soʻzli), yaxshi (amalli), toʻgʻri (yoʻldagi), haqqa ergashuvchiman. Soʻng ikkovingiz oldimga keldingiz — soʻzingiz bitta, ishingiz bir (jamuljam) edi. Sen — yaʼni Abbos — oldimga kelding. Men ikkovingizga: ‹Rasululloh ﷺ: ‹Biz(dan) meros olinmaydi, biz qoldirgan (mol) sadaqadir› dedilar› dedim. Uni sizlarga (boshqarishga) topshirish menga maʼqul boʻlganda, men: ‹Agar xohlasangiz, men uni sizlarga topshiraman — shu shartdaki, sizlarga Allohning ahdi va paymoni boʻlsin: unda Rasululloh ﷺ, Abu Bakr va men — voliy boʻlganimdan beri — qilgan (ish)dek qilasizlar; aks holda men bilan (bu haqda) gaplashmanglar› dedim. Sizlar: ‹Uni bizga shu (shart) bilan topshir› dedingiz. Men uni sizlarga topshirdim. Endi mendan bundan boshqa hukm istayapsizlarmi? Osmon va Yer Uning izni bilan turadigan Alloh (nomi) bilan (qasamki), men unda — qiyomat qoyim boʻlguncha — bundan boshqa hukm chiqarmayman! Agar sizlar undan (boshqarishdan) ojiz boʻlsangiz, uni menga qaytaring, men sizlarga (uning ishi)da kifoya qilaman», dedi. (Zuhriy) aytdi: Men bu hadisni Urva ibn Zubayrga (gapirib) berdim. U: «Molik ibn Avs rost aytdi. Men Paygʻambar ﷺning zavjasi Oisha (roziyallohu anho)ning shunday deganini eshitganman: Paygʻambar ﷺning zavjalari Usmonni Abu Bakrning oldiga yuborib, undan Alloh Rasuliga ﷺ fay (qilib) bergan (mol)dan oʻzlarining sakkizdan bir (ulush)larini soʻradilar. Men esa ularni qaytarardim (toʻsardim). Men ularga: ‹Allohdan qoʻrqmaysizlarmi? Bilmaysizlarmi, Paygʻambar ﷺ: ‹Biz(dan) meros olinmaydi, biz qoldirgan (mol) sadaqadir› — buni (aytib) oʻzlarini nazarda tutardilar — ‹Muhammad oilasi faqat mana shu moldan (kun kechirib) yeydi› derdilar› dedim. Shunda Paygʻambar ﷺning zavjalari men ularga xabar bergan narsada toʻxtadilar (qoʻyishdi)», dedi. (Zuhriy) aytdi: Bu sadaqa Alining qoʻlida edi — Ali uni Abbosdan (boshqarishdan) toʻsib, unga (bu masalada) gʻolib boʻlgan edi. Soʻng u Hasan ibn Alining qoʻlida, soʻng Husayn ibn Alining qoʻlida, soʻng Ali ibn Husayn va Hasan ibn Hasanning qoʻlida — ikkovi uni navbatma-navbat (boshqarib) turdilar — soʻng Zayd ibn Hasanning qoʻlida (boʻldi). U haqiqatan Rasululloh ﷺning sadaqasidir.Умар ибн Хаттоб (розияллоҳу анҳу) уни (Молик ибн Авсни) чақирди. Шу пайт унинг эшик оғаси (ҳожиби) Ярфа келиб: «Усмон, Абдурраҳмон, Зубайр ва Саъд (киришга) изн сўраяптилар, (қабул қиласизми)?» деди. (Умар:) «Ҳа, уларни киритгин», деди. Бир оз ўтгач, (Ярфа яна) келиб: «Аббос ва Али (киришга) изн сўраяптилар, (қабул қиласизми)?» деди. (Умар:) «Ҳа», деди. Иккови кирганда, Аббос: «Эй мўминлар амири, мен билан мана бу (Али) орасида ҳукм чиқар», деди — иккови Аллоҳ Расулига ﷺ Бани Назирдан фай (қилиб) берган (мол) ҳақида тортишаётган эдилар. Али ва Аббос бир-бирига ( кескин) гапиришди. (Ҳалиги) жамоа: «Эй мўминлар амири, икковининг орасида ҳукм чиқар ва бирини бошқасидан ҳалос қил (тинчит)», дейишди. Умар: «Шошманглар! Осмон ва Ер Унинг изни билан турадиган Аллоҳ (номи) билан сизлардан сўрайман: биласизмики, Расулуллоҳ ﷺ: ‹Биз (пайғамбарлар)дан мерос олинмайди, биз қолдирган (мол) садақадир› дедиларми?» деди — буни (айтиб) ўзларини (пайғамбарларни) назарда тутдилар. Улар: «(Ҳа,) буни айтган эдилар», дейишди. Сўнг Умар Аббос ва Алига юзланиб: «Икковингиздан Аллоҳ (номи) билан сўрайман: биласизлармики, Расулуллоҳ ﷺ буни айтдилар?» деди. Иккови: «Ҳа», дейишди. (Умар:) «Бас, мен сизларга шу иш ҳақида (гапириб) бераман. Албатта Аллоҳ субҳонаҳу мана бу файда Расулига ﷺ — бошқа ҳеч кимга бермаган — бир нарсани хос қилган эди. Аллоҳ — зикри улуғ Зот — шундай деди: ‹Аллоҳ Расулига улардан (қайтариб) берган файга (келсак), сизлар унинг (учун) от ҳам, туя ҳам югуртирмадингиз...› — ‹...қодирдир› (Ҳашр сураси, 6) (деган) сўзигача. Бас, бу Расулуллоҳ ﷺнинг холис (мулки) эди. Сўнг, Аллоҳга қасамки, у зот уни сизлардан (яшириб) ўзларига олиб қолмадилар ва сизлардан (ортиқ) ўзларига танлаб (хусусий қилиб) олмадилар — уни сизларга (ҳам) бериб, оранггизда тақсимладилар, то ундан мана шу мол қолгунча. Расулуллоҳ ﷺ мана шу молдан аҳлига бир йиллик нафақаларини сарфлар, сўнг қолганини олиб, уни Аллоҳнинг моли (сарф қилинадиган) жойга қўярдилар (умумий хазинага). Расулуллоҳ ﷺ буни ҳаётлари (давомида) қилдилар. Сўнг Пайғамбар ﷺ вафот этдилар. Абу Бакр: ‹Мен Расулуллоҳ ﷺнинг валийсиман (ўринбосариман)› деди ва уни қўлга олиб, унда Расулуллоҳ ﷺ қилган (иш)дек қилди — ўша пайтда сизлар ҳам (бор эдингиз)», деди. Сўнг (Умар) Али ва Аббосга юзланиб: «Абу Бакр унда сизлар айтаётгангидек қилганини эслайсизларми? Аллоҳ биладики, у унда рост (сўзли), яхши (амалли), тўғри (йў лдаги), ҳаққа эргашувчи эди. Сўнг Аллоҳ Абу Бакрни вафот эттирди ва мен: ‹Мен Расулуллоҳ ﷺ ва Абу Бакрнинг валийсиман› дедим. Уни амирлигимнинг икки йили (давомида) қўлга олиб, унда Расулуллоҳ ﷺ ва Абу Бакр қилган (иш)дек қилдим. Аллоҳ биладики, мен унда рост (сўзли), яхши (амалли), тўғри (йўлдаги), ҳаққа эргашувчиман. Сўнг икковингиз олдимга келдингиз — сўзингиз битта, ишингиз бир (жамулжам) эди. Сен — яъни Аббос — олдимга келдинг. Мен икковингизга: ‹Расулуллоҳ ﷺ: ‹Биз(дан) мерос олинмайди, биз қолдирган (мол) садақадир› дедилар› дедим. Уни сизларга (бошқаришга) топшириш менга маъқул бўлганда, мен: ‹Агар хоҳласангиз, мен уни сизларга топшираман — шу шартдаки, сизларга Аллоҳнинг аҳди ва паймони бўлсин: унда Расулуллоҳ ﷺ, Абу Бакр ва мен — волий бўлганимдан бери — қилган (иш)дек қиласизлар; акс ҳолда мен билан (бу ҳақда) гаплашманглар› дедим. Сизлар: ‹Уни бизга шу (шарт) билан топшир› дедингиз. Мен уни сизларга топширдим. Энди мендан бундан бошқа ҳукм истаяпсизларми? Осмон ва Ер Унинг изни билан турадиган Аллоҳ (номи) билан (қасамки), мен унда — қиёмат қойим бўлгунча — бундан бошқа ҳукм чиқармайман! Агар сизлар ундан (бошқаришдан) ожиз бўлсангиз, уни менга қайтаринг, мен сизларга (унинг иши)да кифоя қиламан», деди. (Зуҳрий) айтди: Мен бу ҳадисни Урва ибн Зубайрга (гапириб) бердим. У: «Молик ибн Авс рост айтди. Мен Пайғамбар ﷺнинг завжаси Оиша (розияллоҳу анҳо)нинг шундай деганини эшитганман: Пайғамбар ﷺнинг завжалари Усмонни Абу Бакрнинг олдига юбориб, ундан Аллоҳ Расулига ﷺ фай (қилиб) берган (мол)дан ўзларининг саккиздан бир (улуш)ларини сўрадилар. Мен эса уларни қайтарардим (тўсардим). Мен уларга: ‹Аллоҳдан қўрқмайсизларми? Билмайсизларми, Пайғамбар ﷺ: ‹Биз(дан) мерос олинмайди, биз қолдирган (мол) садақадир› — буни (айтиб) ўзларини назарда тутардилар — ‹Муҳаммад оиласи фақат мана шу молдан (кун кечириб) ейди› дердилар› дедим. Шунда Пайғамбар ﷺнинг завжалари мен уларга хабар берган нарсада тўхтадилар (қўйишди)», деди. (Зуҳрий) айтди: Бу садақа Алининг қўлида эди — Али уни Аббосдан (бошқаришдан) тўсиб, унга (бу масалада) ғолиб бўлган эди. Сўнг у Ҳасан ибн Алининг қўлида, сўнг Ҳусайн ибн Алининг қўлида, сўнг Али ибн Ҳусайн ва Ҳасан ибн Ҳасаннинг қўлида — иккови уни навбатма-навбат (бошқариб) турдилар — сўнг Зайд ибн Ҳасаннинг қўлида (бўлди). У ҳақиқатан Расулуллоҳ ﷺнинг садақасидир.

حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُوسَى، أَخْبَرَنَا هِشَامٌ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ فَاطِمَةَ ـ عَلَيْهَا السَّلاَمُ ـ وَالْعَبَّاسَ أَتَيَا أَبَا بَكْرٍ يَلْتَمِسَانِ مِيرَاثَهُمَا، أَرْضَهُ مِنْ فَدَكٍ، وَسَهْمَهُ مِنْ خَيْبَرَ‏.‏ فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ لاَ نُورَثُ، مَا تَرَكْنَا صَدَقَةٌ، إِنَّمَا يَأْكُلُ آلُ مُحَمَّدٍ فِي هَذَا الْمَالِ ‏"‏‏.‏ وَاللَّهِ لَقَرَابَةُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَحَبُّ إِلَىَّ أَنْ أَصِلَ مِنْ قَرَابَتِي‏.‏

Fotima (alayhassalom) va Abbos Abu Bakrning oldiga kelib, oʻzlarining merosini — uning (Paygʻambar ﷺning) Fadakdagi yerini va Xaybardagi ulushini — talab qilishdi. Abu Bakr: «Men Paygʻambar ﷺning: ‹Biz(dan) meros olinmaydi, biz qoldirgan (mol) sadaqadir; Muhammad oilasi faqat mana shu moldan (kun kechirib) yeydi› deganlarini eshitganman. Allohga qasamki, Rasululloh ﷺning qarindoshligi (ularga yaxshilik qilib) aloqani uzmaslik men uchun oʻz qarindoshligimdan koʻra suyukliroqdir», dedi.Фотима (алайҳассалом) ва Аббос Абу Бакрнинг олдига келиб, ўзларининг меросини — унинг (Пайғамбар ﷺнинг) Фадакдаги ерини ва Хайбардаги улушини — талаб қилишди. Абу Бакр: «Мен Пайғамбар ﷺнинг: ‹Биз(дан) мерос олинмайди, биз қолдирган (мол) садақадир; Муҳаммад оиласи фақат мана шу молдан (кун кечириб) ейди› деганларини эшитганман. Аллоҳга қасамки, Расулуллоҳ ﷺнинг қариндошлиги (уларга яхшилик қилиб) алоқани узмаслик мен учун ўз қариндошлигимдан кўра суюклироқдир», деди.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، قَالَ عَمْرٌو سَمِعْتُ جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ ـ رضى الله عنهما ـ يَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ لِكَعْبِ بْنِ الأَشْرَفِ فَإِنَّهُ قَدْ آذَى اللَّهَ وَرَسُولَهُ ‏"‏‏.‏ فَقَامَ مُحَمَّدُ بْنُ مَسْلَمَةَ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَتُحِبُّ أَنْ أَقْتُلَهُ قَالَ ‏"‏ نَعَمْ ‏"‏‏.‏ قَالَ فَأْذَنْ لِي أَنْ أَقُولَ شَيْئًا‏.‏ قَالَ ‏"‏ قُلْ ‏"‏‏.‏ فَأَتَاهُ مُحَمَّدُ بْنُ مَسْلَمَةَ فَقَالَ إِنَّ هَذَا الرَّجُلَ قَدْ سَأَلَنَا صَدَقَةً، وَإِنَّهُ قَدْ عَنَّانَا، وَإِنِّي قَدْ أَتَيْتُكَ أَسْتَسْلِفُكَ‏.‏ قَالَ وَأَيْضًا وَاللَّهِ لَتَمَلُّنَّهُ قَالَ إِنَّا قَدِ اتَّبَعْنَاهُ فَلاَ نُحِبُّ أَنْ نَدَعَهُ حَتَّى نَنْظُرَ إِلَى أَىِّ شَىْءٍ يَصِيرُ شَأْنُهُ، وَقَدْ أَرَدْنَا أَنْ تُسْلِفَنَا وَسْقًا، أَوْ وَسْقَيْنِ ـ وَحَدَّثَنَا عَمْرٌو غَيْرَ مَرَّةٍ، فَلَمْ يَذْكُرْ وَسْقًا أَوْ وَسْقَيْنِ أَوْ فَقُلْتُ لَهُ فِيهِ وَسْقًا أَوْ وَسْقَيْنِ فَقَالَ أُرَى فِيهِ وَسْقًا أَوْ وَسْقَيْنِ ـ فَقَالَ نَعَمِ ارْهَنُونِي‏.‏ قَالُوا أَىَّ شَىْءٍ تُرِيدُ قَالَ فَارْهَنُونِي نِسَاءَكُمْ‏.‏ قَالُوا كَيْفَ نَرْهَنُكَ نِسَاءَنَا وَأَنْتَ أَجْمَلُ الْعَرَبِ قَالَ فَارْهَنُونِي أَبْنَاءَكُمْ‏.‏ قَالُوا كَيْفَ نَرْهَنُكَ أَبْنَاءَنَا فَيُسَبُّ أَحَدُهُمْ، فَيُقَالُ رُهِنَ بِوَسْقٍ أَوْ وَسْقَيْنِ‏.‏ هَذَا عَارٌ عَلَيْنَا، وَلَكِنَّا نَرْهَنُكَ اللأْمَةَ ـ قَالَ سُفْيَانُ يَعْنِي السِّلاَحَ ـ فَوَاعَدَهُ أَنْ يَأْتِيَهُ، فَجَاءَهُ لَيْلاً وَمَعَهُ أَبُو نَائِلَةَ وَهْوَ أَخُو كَعْبٍ مِنَ الرَّضَاعَةِ، فَدَعَاهُمْ إِلَى الْحِصْنِ، فَنَزَلَ إِلَيْهِمْ فَقَالَتْ لَهُ امْرَأَتُهُ أَيْنَ تَخْرُجُ هَذِهِ السَّاعَةَ فَقَالَ إِنَّمَا هُوَ مُحَمَّدُ بْنُ مَسْلَمَةَ، وَأَخِي أَبُو نَائِلَةَ ـ وَقَالَ غَيْرُ عَمْرٍو قَالَتْ أَسْمَعُ صَوْتًا كَأَنَّهُ يَقْطُرُ مِنْهُ الدَّمُ‏.‏ قَالَ إِنَّمَا هُوَ أَخِي مُحَمَّدُ بْنُ مَسْلَمَةَ وَرَضِيعِي أَبُو نَائِلَةَ ـ إِنَّ الْكَرِيمَ لَوْ دُعِيَ إِلَى طَعْنَةٍ بِلَيْلٍ لأَجَابَ قَالَ وَيُدْخِلُ مُحَمَّدُ بْنُ مَسْلَمَةَ مَعَهُ رَجُلَيْنِ ـ قِيلَ لِسُفْيَانَ سَمَّاهُمْ عَمْرٌو قَالَ سَمَّى بَعْضَهُمْ قَالَ عَمْرٌو جَاءَ مَعَهُ بِرَجُلَيْنِ وَقَالَ غَيْرُ عَمْرٍو أَبُو عَبْسِ بْنُ جَبْرٍ، وَالْحَارِثُ بْنُ أَوْسٍ وَعَبَّادُ بْنُ بِشْرٍ قَالَ عَمْرٌو وَجَاءَ مَعَهُ بِرَجُلَيْنِ ـ فَقَالَ إِذَا مَا جَاءَ فَإِنِّي قَائِلٌ بِشَعَرِهِ فَأَشَمُّهُ، فَإِذَا رَأَيْتُمُونِي اسْتَمْكَنْتُ مِنْ رَأْسِهِ فَدُونَكُمْ فَاضْرِبُوهُ‏.‏ وَقَالَ مَرَّةً ثُمَّ أُشِمُّكُمْ‏.‏ فَنَزَلَ إِلَيْهِمْ مُتَوَشِّحًا وَهْوَ يَنْفَحُ مِنْهُ رِيحُ الطِّيبِ، فَقَالَ مَا رَأَيْتُ كَالْيَوْمِ رِيحًا ـ أَىْ أَطْيَبَ ـ وَقَالَ غَيْرُ عَمْرٍو قَالَ عِنْدِي أَعْطَرُ نِسَاءِ الْعَرَبِ وَأَكْمَلُ الْعَرَبِ قَالَ عَمْرٌو فَقَالَ أَتَأْذَنُ لِي أَنْ أَشَمَّ رَأْسَكَ قَالَ نَعَمْ، فَشَمَّهُ، ثُمَّ أَشَمَّ أَصْحَابَهُ ثُمَّ قَالَ أَتَأْذَنُ لِي قَالَ نَعَمْ‏.‏ فَلَمَّا اسْتَمْكَنَ مِنْهُ قَالَ دُونَكُمْ‏.‏ فَقَتَلُوهُ ثُمَّ أَتَوُا النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَأَخْبَرُوهُ‏.‏

Rasululloh ﷺ: «Kaʼb ibn al-Ashraf (ishi)ni kim (boʻyniga oladi)? Chunki u Alloh va Rasuliga ozor berdi», dedilar. Shunda Muhammad ibn Maslama turib: «Ey Allohning Rasuli, uni oʻldirishimni xohlaysizmi?» dedi. U zot: «Ha», dedilar. U: «Menga (unga) biror (yolgʻon) gap aytishga izn bering», dedi. U zot: «Aytaver», dedilar. Muhammad ibn Maslama uning oldiga kelib: «Mana bu kishi (Muhammad ﷺ) bizdan sadaqa soʻradi va bizni qiynab (charchatib) qoʻydi. Men sendan qarz olgani keldim», dedi. (Kaʼb:) «Yana(mi)! Allohga qasamki, sizlar undan albatta zerikasizlar», dedi. (Muhammad:) «Biz unga ergashib boʻldik, endi ishi nimaga aylanishini koʻrgunimizcha uni tashlab ketishni istamaymiz. Biz sendan bir-ikki vasq (oʻlchov xurmo) qarz olishni istadik», dedi. (Kaʼb:) «Ha, menga garov bering», dedi. Ular: «Nima (garov) xohlaysan?» deyishdi. U: «Menga xotinlaringizni garovga bering», dedi. Ular: «Sen arablarning eng goʻzali boʻla turib, xotinlarimizni senga qanday garovga beraylik?» deyishdi. U: «Unda menga oʻgʻillaringizni garovga bering», dedi. Ular: «Oʻgʻillarimizni senga qanday garovga beraylik? Keyin ulardan biri soʻkilib: ‹bir-ikki vasqqa garovga qoʻyilgan› deyiladi. Bu biz uchun or (uyat)dir. Lekin biz senga (sovut-)qurolni garovga beramiz», deyishdi. (Muhammad) unga (yana) kelishini vaʼda qildi. Kechasi uning oldiga keldi, yonida Abu Noila — u Kaʼbning emikdosh (sutkardosh) ukasi — bor edi. (Kaʼb) ularni qalʼaga (yuqoriga) chaqirdi va ularning oldiga (pastga) tushdi. Xotini unga: «Bu soatda qayoqqa chiqasan?» dedi. U: «Bu faqat Muhammad ibn Maslama va ukam Abu Noila», dedi. (Xotini:) «Men shunday bir ovoz eshityapmanki, goʻyo undan qon tomayotgandek», dedi. U: «Bu faqat ukam Muhammad ibn Maslama va emikdoshim Abu Noila. Karam (oliyhimmat) kishi kechasi nayza (zarbi)ga chaqirilsa ham, (albatta) javob beradi», dedi. Muhammad ibn Maslama oʻzi bilan ikki kishini — Abu Abs ibn Jabr, Horis ibn Avs va Abbod ibn Bishrni — kiritdi (olib kirdi). (Muhammad ularga) dedi: «U kelganda, men uning sochidan ushlab, hidlayman. Meni uning boshidan toʻla ushlaganimni koʻrsangiz, (bilingki, fursat keldi —) uni uringlar». U (Kaʼb) toʻn yopinib, oʻzidan atir hidi taratib (pastga) tushdi. (Muhammad:) «Men bugungidek (xushboʻy) hidni hech koʻrmaganman», dedi. (Kaʼb:) «Mening yonimda arablarning eng atirli va eng goʻzal ayoli (xotini) bor», dedi. Muhammad: «Boshingni hidlashimga izn berasanmi?» dedi. U: «Ha», dedi. (Muhammad) uni hidladi, soʻng sheriklariga (ham) hidlatdi. Soʻng: «(Yana) izn berasanmi?» dedi. U: «Ha», dedi. (Muhammad) undan toʻla ushlagach: «Uni (uringlar)!» dedi. Ular uni oʻldirishdi. Soʻng Paygʻambar ﷺning oldilariga kelib, (buni) xabar berishdi.Расулуллоҳ ﷺ: «Каъб ибн ал-Ашраф (иши)ни ким (бўйнига олади)? Чунки у Аллоҳ ва Расулига озор берди», дедилар. Шунда Муҳаммад ибн Маслама туриб: «Эй Аллоҳнинг Расули, уни ўлдиришимни хоҳлайсизми?» деди. У зот: «Ҳа», дедилар. У: «Менга (унга) бирор (ёлғон) гап айтишга изн беринг», деди. У зот: «Айтавер», дедилар. Муҳаммад ибн Маслама унинг олдига келиб: «Мана бу киши (Муҳаммад ﷺ) биздан садақа сўради ва бизни қийнаб (чарчатиб) қўйди. Мен сендан қарз олгани келдим», деди. (Каъб:) «Яна(ми)! Аллоҳга қасамки, сизлар ундан албатта зерикасизлар», деди. (Муҳаммад:) «Биз унга эргашиб бўлдик, энди иши нимага айланишини кўргунимизча уни ташлаб кетишни истамаймиз. Биз сендан бир-икки васқ (ўлчов хурмо) қарз олишни истадик», деди. (Каъб:) «Ҳа, менга гаров беринг», деди. Улар: «Нима (гаров) хоҳлайсан?» дейишди. У: «Менга хотинларингизни гаровга беринг», деди. Улар: «Сен арабларнинг энг гўзали бўла туриб, хотинларимизни сенга қандай гаровга берайлик?» дейишди. У: «Унда менга ўғилларингизни гаровга беринг», деди. Улар: «Ўғилларимизни сенга қандай гаровга берайлик? Кейин улардан бири сўкилиб: ‹бир-икки васққа гаровга қўйилган› дейилади. Бу биз учун ор (уят)дир. Лекин биз сенга (совут-)қуролни гаровга берамиз», дейишди. (Муҳаммад) унга (яна) келишини ваъда қилди. Кечаси унинг олдига келди, ёнида Абу Ноила — у Каъбнинг эмикдош (суткардош) укаси — бор эди. (Каъб) уларни қалъага (юқорига) чақирди ва уларнинг олдига (пастга) тушди. Хотини унга: «Бу соатда қаёққа чиқасан?» деди. У: «Бу фақат Муҳаммад ибн Маслама ва укам Абу Ноила», деди. (Хотини:) «Мен шундай бир овоз эшитяпманки, гўё ундан қон томаётгандек», деди. У: «Бу фақат укам Муҳаммад ибн Маслама ва эмикдошим Абу Ноила. Карам (олийҳиммат) киши кечаси найза (зарби)га чақирилса ҳам, (албатта) жавоб беради», деди. Муҳаммад ибн Маслама ўзи билан икки кишини — Абу Абс ибн Жабр, Ҳорис ибн Авс ва Аббод ибн Бишрни — киритди (олиб кирди). (Муҳаммад уларга) деди: «У келганда, мен унинг сочидан ушлаб, ҳидлайман. Мени унинг бошидан тўла ушлаганимни кўрсангиз, (билингки, фурсат келди —) уни уринглар». У (Каъб) тўн ёпиниб, ўзидан атир ҳиди таратиб (пастга) тушди. (Муҳаммад:) «Мен бугунгидек (хушбўй) ҳидни ҳеч кўрмаганман», деди. (Каъб:) «Менинг ёнимда арабларнинг энг атирли ва энг гўзал аёли (хотини) бор», деди. Муҳаммад: «Бошингни ҳидлашимга изн берасанми?» деди. У: «Ҳа», деди. (Муҳаммад) уни ҳидлади, сўнг шерикларига (ҳам) ҳидлатди. Сўнг: «(Яна) изн берасанми?» деди. У: «Ҳа», деди. (Муҳаммад) ундан тўла ушлагач: «Уни (уринглар)!» деди. Улар уни ўлдиришди. Сўнг Пайғамбар ﷺнинг олдиларига келиб, (буни) хабар беришди.

حَدَّثَنِي إِسْحَاقُ بْنُ نَصْرٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ آدَمَ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي زَائِدَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ بَعَثَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم رَهْطًا إِلَى أَبِي رَافِعٍ فَدَخَلَ عَلَيْهِ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَتِيكٍ بَيْتَهُ لَيْلاً وَهْوَ نَائِمٌ فَقَتَلَهُ‏.‏

Rasululloh ﷺ bir guruh (kishi)ni Abu Rofiʼning oldiga yubordilar. Abdulloh ibn Atik uning uyiga kechasi — u uxlab yotgan holda — kirib, uni oʻldirdi.Расулуллоҳ ﷺ бир гуруҳ (киши)ни Абу Рофиънинг олдига юбордилар. Абдуллоҳ ибн Атик унинг уйига кечаси — у ухлаб ётган ҳолда — кириб, уни ўлдирди.

حَدَّثَنَا يُوسُفُ بْنُ مُوسَى، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى، عَنْ إِسْرَائِيلَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الْبَرَاءِ، قَالَ بَعَثَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلَى أَبِي رَافِعٍ الْيَهُودِيِّ رِجَالاً مِنَ الأَنْصَارِ، فَأَمَّرَ عَلَيْهِمْ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَتِيكٍ، وَكَانَ أَبُو رَافِعٍ يُؤْذِي رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَيُعِينُ عَلَيْهِ، وَكَانَ فِي حِصْنٍ لَهُ بِأَرْضِ الْحِجَازِ، فَلَمَّا دَنَوْا مِنْهُ، وَقَدْ غَرَبَتِ الشَّمْسُ، وَرَاحَ النَّاسُ بِسَرْحِهِمْ فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ لأَصْحَابِهِ اجْلِسُوا مَكَانَكُمْ، فَإِنِّي مُنْطَلِقٌ، وَمُتَلَطِّفٌ لِلْبَوَّابِ، لَعَلِّي أَنْ أَدْخُلَ‏.‏ فَأَقْبَلَ حَتَّى دَنَا مِنَ الْبَابِ ثُمَّ تَقَنَّعَ بِثَوْبِهِ كَأَنَّهُ يَقْضِي حَاجَةً، وَقَدْ دَخَلَ النَّاسُ، فَهَتَفَ بِهِ الْبَوَّابُ يَا عَبْدَ اللَّهِ إِنْ كُنْتَ تُرِيدُ أَنْ تَدْخُلَ فَادْخُلْ، فَإِنِّي أُرِيدُ أَنْ أُغْلِقَ الْبَابَ‏.‏ فَدَخَلْتُ فَكَمَنْتُ، فَلَمَّا دَخَلَ النَّاسُ أَغْلَقَ الْبَابَ، ثُمَّ عَلَّقَ الأَغَالِيقَ عَلَى وَتَدٍ قَالَ فَقُمْتُ إِلَى الأَقَالِيدِ، فَأَخَذْتُهَا فَفَتَحْتُ الْبَابَ، وَكَانَ أَبُو رَافِعٍ يُسْمَرُ عِنْدَهُ، وَكَانَ فِي عَلاَلِيَّ لَهُ، فَلَمَّا ذَهَبَ عَنْهُ أَهْلُ سَمَرِهِ صَعِدْتُ إِلَيْهِ، فَجَعَلْتُ كُلَّمَا فَتَحْتُ بَابًا أَغْلَقْتُ عَلَىَّ مِنْ دَاخِلٍ، قُلْتُ إِنِ الْقَوْمُ نَذِرُوا بِي لَمْ يَخْلُصُوا إِلَىَّ حَتَّى أَقْتُلَهُ‏.‏ فَانْتَهَيْتُ إِلَيْهِ، فَإِذَا هُوَ فِي بَيْتٍ مُظْلِمٍ وَسْطَ عِيَالِهِ، لاَ أَدْرِي أَيْنَ هُوَ مِنَ الْبَيْتِ فَقُلْتُ يَا أَبَا رَافِعٍ‏.‏ قَالَ مَنْ هَذَا فَأَهْوَيْتُ نَحْوَ الصَّوْتِ، فَأَضْرِبُهُ ضَرْبَةً بِالسَّيْفِ، وَأَنَا دَهِشٌ فَمَا أَغْنَيْتُ شَيْئًا، وَصَاحَ فَخَرَجْتُ مِنَ الْبَيْتِ، فَأَمْكُثُ غَيْرَ بَعِيدٍ ثُمَّ دَخَلْتُ إِلَيْهِ فَقُلْتُ مَا هَذَا الصَّوْتُ يَا أَبَا رَافِعٍ‏.‏ فَقَالَ لأُمِّكَ الْوَيْلُ، إِنَّ رَجُلاً فِي الْبَيْتِ ضَرَبَنِي قَبْلُ بِالسَّيْفِ، قَالَ فَأَضْرِبُهُ ضَرْبَةً أَثْخَنَتْهُ وَلَمْ أَقْتُلْهُ، ثُمَّ وَضَعْتُ ظُبَةَ السَّيْفِ فِي بَطْنِهِ حَتَّى أَخَذَ فِي ظَهْرِهِ، فَعَرَفْتُ أَنِّي قَتَلْتُهُ، فَجَعَلْتُ أَفْتَحُ الأَبْوَابَ بَابًا بَابًا حَتَّى انْتَهَيْتُ إِلَى دَرَجَةٍ لَهُ، فَوَضَعْتُ رِجْلِي وَأَنَا أُرَى أَنِّي قَدِ انْتَهَيْتُ إِلَى الأَرْضِ فَوَقَعْتُ فِي لَيْلَةٍ مُقْمِرَةٍ، فَانْكَسَرَتْ سَاقِي، فَعَصَبْتُهَا بِعِمَامَةٍ، ثُمَّ انْطَلَقْتُ حَتَّى جَلَسْتُ عَلَى الْبَابِ فَقُلْتُ لاَ أَخْرُجُ اللَّيْلَةَ حَتَّى أَعْلَمَ أَقَتَلْتُهُ فَلَمَّا صَاحَ الدِّيكُ قَامَ النَّاعِي عَلَى السُّورِ فَقَالَ أَنْعَى أَبَا رَافِعٍ تَاجِرَ أَهْلِ الْحِجَازِ‏.‏ فَانْطَلَقْتُ إِلَى أَصْحَابِي فَقُلْتُ النَّجَاءَ، فَقَدْ قَتَلَ اللَّهُ أَبَا رَافِعٍ‏.‏ فَانْتَهَيْتُ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَحَدَّثْتُهُ فَقَالَ ‏"‏ ابْسُطْ رِجْلَكَ ‏"‏‏.‏ فَبَسَطْتُ رِجْلِي، فَمَسَحَهَا، فَكَأَنَّهَا لَمْ أَشْتَكِهَا قَطُّ‏.‏

Rasululloh ﷺ yahudiy Abu Rofiʼning oldiga ansorlardan (bir necha) kishini yubordilar va ularga Abdulloh ibn Atikni amir (boshliq) qildilar. Abu Rofiʼ Rasululloh ﷺga ozor berar va (dushmanlariga) qarshi yordam berardi. U Hijoz yeridagi bir qalʼasida edi. Ular unga yaqinlashganlarida, quyosh botgan, odamlar mollarini (haydab uyga) qaytgan edi. Abdulloh sheriklariga: «Joyingizda oʻ tiringlar, men borib, darvozabonga muloyimlik (hiyla) qilaman, balki (qalʼaga) kirsam», dedi. U yurib, darvozaga yaqinlashdi, soʻng — goʻyo hojat chiqarayotgandek — toʻni bilan (yuzini) yopdi. Odamlar (qalʼaga) kirib boʻlgan edi. Darvozabon unga: «Ey Abdulloh, kirmoqchi boʻlsang kir, chunki men darvozani yopmoqchiman», deb hayqirdi. (Abdulloh:) Men kirdim va (bir chetda) yashirinib turdim. Odamlar kirib boʻlgach, u darvozani yopdi, soʻng kalitlarni bir qoziqqa ildi. Men kalitlarga turib, ularni olib, darvozani ochdim. Abu Rofiʼning oldida (kechqurun) suhbat qilinardi, u oʻzining (baland) xonalarida edi. Suhbatdoshlari undan ketgach, men uning oldiga koʻtarildim. Har bir eshikni ochsam, oʻzimni ichkaridan (qulflab) yopib qoʻyardim. ‹Agar qavm meni sezsalar, men uni oʻldirgunimcha menga yetib kelolmasinlar› dedim (oʻyladim). Men uning oldiga yetib bordim. U qorongʻi bir uyda, oilasi orasida edi — men uni uyning qayerida ekanini bilmasdim. Men: «Ey Abu Rofiʼ», dedim. U: «Bu kim?» dedi. Men ovoz tomon (intilib) uni qilich bilan bir zarba urdim — men hovliqqan edim — biror narsa (qilolmadim, oʻldirolmadim). U baqirdi. Men uydan chiqdim, uzoq (ketmay) bir oz turdim, soʻng (yana) uning oldiga kirib: «Bu nima ovoz, ey Abu Rofiʼ?» dedim. U: «Onangga voy boʻlsin, hozirgina uyda bir kishi meni qilich bilan urdi!» dedi. Men unga (yana) bir zarba urdim, uni ogʻir yaraladim, ammo oʻldirmadim. Soʻng qilichning uchini uning qorniga (botirib) qoʻydim, to u orqasidan chiqquncha. Shunda uni oʻldirganimni bildim. Men eshiklarni birma-bir ocha boshladim, to uning bir zinasiga yetdim. Oyogʻimni qoʻydim — yerga yetdim deb oʻylab — birdan oydin kechada (zinadan) yiqilib tushdim va boldirim sindi. Men uni salla bilan bogʻladim, soʻng (yurib) darvozaga oʻtirdim va: ‹Uni oʻldirdimmi (yoʻqmi), bilmagunimcha bu kecha chiqmayman› dedim. Xoʻroz qichqirganda, jarchi devor ustiga turib: «Men Abu Rofiʼ — Hijoz ahlining savdogari(ning oʻlimi)ni eʼlon qilaman», dedi. Men sheriklarimning oldiga borib: «Najot (qutuldik)! Alloh Abu Rofiʼni oʻldirdi (halok qildi)», dedim. Men Paygʻambar ﷺning oldilariga yetib, (buni) hikoya qildim. U zot: «Oyogʻingni uzat», dedilar. Men oyogʻimni uzatdim, u zot uni siladilar — goʻyo men undan hech ogʻrimagandekman (sogʻ boʻlib qoldi).Расулуллоҳ ﷺ яҳудий Абу Рофиънинг олдига ансорлардан (бир неча) кишини юбордилар ва уларга Абдуллоҳ ибн Атикни амир (бошлиқ) қилдилар. Абу Рофиъ Расулуллоҳ ﷺга озор берар ва (душманларига) қарши ёрдам берарди. У Ҳижоз еридаги бир қалъасида эди. Улар унга яқинлашганларида, қуёш ботган, одамлар молларини (ҳайдаб уйга) қайтган эди. Абдуллоҳ шерикларига: «Жойингизда ў тиринглар, мен бориб, дарвозабонга мулойимлик (ҳийла) қиламан, балки (қалъага) кирсам», деди. У юриб, дарвозага яқинлашди, сўнг — гўё ҳожат чиқараётгандек — тўни билан (юзини) ёпди. Одамлар (қалъага) кириб бўлган эди. Дарвозабон унга: «Эй Абдуллоҳ, кирмоқчи бўлсанг кир, чунки мен дарвозани ёпмоқчиман», деб ҳайқирди. (Абдуллоҳ:) Мен кирдим ва (бир четда) яшириниб турдим. Одамлар кириб бўлгач, у дарвозани ёпди, сўнг калитларни бир қозиққа илди. Мен калитларга туриб, уларни олиб, дарвозани очдим. Абу Рофиънинг олдида (кечқурун) суҳбат қилинарди, у ўзининг (баланд) хоналарида эди. Суҳбатдошлари ундан кетгач, мен унинг олдига кўтарилдим. Ҳар бир эшикни очсам, ўзимни ичкаридан (қулфлаб) ёпиб қўярдим. ‹Агар қавм мени сезсалар, мен уни ўлдиргунимча менга етиб келолмасинлар› дедим (ўйладим). Мен унинг олдига етиб бордим. У қоронғи бир уйда, оиласи орасида эди — мен уни уйнинг қаерида эканини билмасдим. Мен: «Эй Абу Рофиъ», дедим. У: «Бу ким?» деди. Мен овоз томон (интилиб) уни қилич билан бир зарба урдим — мен ҳовлиққан эдим — бирор нарса (қилолмадим, ўлдиролмадим). У бақирди. Мен уйдан чиқдим, узоқ (кетмай) бир оз турдим, сўнг (яна) унинг олдига кириб: «Бу нима овоз, эй Абу Рофиъ?» дедим. У: «Онангга вой бўлсин, ҳозиргина уйда бир киши мени қилич билан урди!» деди. Мен унга (яна) бир зарба урдим, уни оғир яраладим, аммо ўлдирмадим. Сўнг қиличнинг учини унинг қорнига (ботириб) қўйдим, то у орқасидан чиққунча. Шунда уни ўлдирганимни билдим. Мен эшикларни бирма-бир оча бошладим, то унинг бир зинасига етдим. Оёғимни қўйдим — ерга етдим деб ўйлаб — бирдан ойдин кечада (зинадан) йиқилиб тушдим ва болдирим синди. Мен уни салла билан боғладим, сўнг (юриб) дарвозага ўтирдим ва: ‹Уни ўлдирдимми (йўқми), билмагунимча бу кеча чиқмайман› дедим. Хўроз қичқирганда, жарчи девор устига туриб: «Мен Абу Рофиъ — Ҳижоз аҳлининг савдогари(нинг ўлими)ни эълон қиламан», деди. Мен шерикларимнинг олдига бориб: «Нажот (қутулдик)! Аллоҳ Абу Рофиъни ўлдирди (ҳалок қилди)», дедим. Мен Пайғамбар ﷺнинг олдиларига етиб, (буни) ҳикоя қилдим. У зот: «Оёғингни узат», дедилар. Мен оёғимни узатдим, у зот уни силадилар — гўё мен ундан ҳеч оғримагандекман (соғ бўлиб қолди).

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عُثْمَانَ، حَدَّثَنَا شُرَيْحٌ ـ هُوَ ابْنُ مَسْلَمَةَ ـ حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ يُوسُفَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، قَالَ سَمِعْتُ الْبَرَاءَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ بَعَثَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلَى أَبِي رَافِعٍ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَتِيكٍ وَعَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُتْبَةَ فِي نَاسٍ مَعَهُمْ، فَانْطَلَقُوا حَتَّى دَنَوْا مِنَ الْحِصْنِ، فَقَالَ لَهُمْ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَتِيكٍ امْكُثُوا أَنْتُمْ حَتَّى أَنْطَلِقَ أَنَا فَأَنْظُرَ‏.‏ قَالَ فَتَلَطَّفْتُ أَنْ أَدْخُلَ الْحِصْنَ، فَفَقَدُوا حِمَارًا لَهُمْ ـ قَالَ ـ فَخَرَجُوا بِقَبَسٍ يَطْلُبُونَهُ ـ قَالَ ـ فَخَشِيتُ أَنْ أُعْرَفَ ـ قَالَ ـ فَغَطَّيْتُ رَأْسِي كَأَنِّي أَقْضِي حَاجَةً، ثُمَّ نَادَى صَاحِبُ الْبَابِ مَنْ أَرَادَ أَنْ يَدْخُلَ فَلْيَدْخُلْ قَبْلَ أَنْ أُغْلِقَهُ‏.‏ فَدَخَلْتُ ثُمَّ اخْتَبَأْتُ فِي مَرْبِطِ حِمَارٍ عِنْدَ باب الْحِصْنِ، فَتَعَشَّوْا عِنْدَ أَبِي رَافِعٍ وَتَحَدَّثُوا حَتَّى ذَهَبَتْ سَاعَةٌ مِنَ اللَّيْلِ، ثُمَّ رَجَعُوا إِلَى بُيُوتِهِمْ، فَلَمَّا هَدَأَتِ الأَصْوَاتُ وَلاَ أَسْمَعُ حَرَكَةً خَرَجْتُ ـ قَالَ ـ وَرَأَيْتُ صَاحِبَ الْبَابِ حَيْثُ وَضَعَ مِفْتَاحَ الْحِصْنِ، فِي كَوَّةٍ فَأَخَذْتُهُ فَفَتَحْتُ بِهِ باب الْحِصْنِ‏.‏ قَالَ قُلْتُ إِنْ نَذِرَ بِي الْقَوْمُ انْطَلَقْتُ عَلَى مَهَلٍ، ثُمَّ عَمَدْتُ إِلَى أَبْوَابِ بُيُوتِهِمْ، فَغَلَّقْتُهَا عَلَيْهِمْ مِنْ ظَاهِرٍ، ثُمَّ صَعِدْتُ إِلَى أَبِي رَافِعٍ فِي سُلَّمٍ، فَإِذَا الْبَيْتُ مُظْلِمٌ قَدْ طَفِئَ سِرَاجُهُ، فَلَمْ أَدْرِ أَيْنَ الرَّجُلُ، فَقُلْتُ يَا أَبَا رَافِعٍ‏.‏ قَالَ مَنْ هَذَا قَالَ فَعَمَدْتُ نَحْوَ الصَّوْتِ فَأَضْرِبُهُ، وَصَاحَ فَلَمْ تُغْنِ شَيْئًا ـ قَالَ ـ ثُمَّ جِئْتُ كَأَنِّي أُغِيثُهُ فَقُلْتُ مَا لَكَ يَا أَبَا رَافِعٍ وَغَيَّرْتُ صَوْتِي‏.‏ فَقَالَ أَلاَ أُعْجِبُكَ لأُمِّكَ الْوَيْلُ، دَخَلَ عَلَىَّ رَجُلٌ فَضَرَبَنِي بِالسَّيْفِ‏.‏ قَالَ فَعَمَدْتُ لَهُ أَيْضًا فَأَضْرِبُهُ أُخْرَى فَلَمْ تُغْنِ شَيْئًا، فَصَاحَ وَقَامَ أَهْلُهُ، قَالَ ثُمَّ جِئْتُ وَغَيَّرْتُ صَوْتِي كَهَيْئَةِ الْمُغِيثِ، فَإِذَا هُوَ مُسْتَلْقٍ عَلَى ظَهْرِهِ، فَأَضَعُ السَّيْفَ فِي بَطْنِهِ ثُمَّ أَنْكَفِئُ عَلَيْهِ حَتَّى سَمِعْتُ صَوْتَ الْعَظْمِ، ثُمَّ خَرَجْتُ دَهِشًا حَتَّى أَتَيْتُ السُّلَّمَ أُرِيدُ أَنْ أَنْزِلَ، فَأَسْقُطُ مِنْهُ فَانْخَلَعَتْ رِجْلِي فَعَصَبْتُهَا، ثُمَّ أَتَيْتُ أَصْحَابِي أَحْجُلُ فَقُلْتُ انْطَلِقُوا فَبَشِّرُوا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَإِنِّي لاَ أَبْرَحُ حَتَّى أَسْمَعَ النَّاعِيَةَ، فَلَمَّا كَانَ فِي وَجْهِ الصُّبْحِ صَعِدَ النَّاعِيَةُ فَقَالَ أَنْعَى أَبَا رَافِعٍ‏.‏ قَالَ فَقُمْتُ أَمْشِي مَا بِي قَلَبَةٌ، فَأَدْرَكْتُ أَصْحَابِي قَبْلَ أَنْ يَأْتُوا النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَبَشَّرْتُهُ‏.‏

Rasululloh ﷺ Abu Rofiʼning oldiga Abdulloh ibn Atik va Abdulloh ibn Utbani — ular bilan birga (boshqa) odamlarni (qoʻshib) yubordilar. Ular yurib, qalʼaga yaqinlashishdi. Abdulloh ibn Atik ularga: «Sizlar (shu yerda) turinglar, men borib (atrofni) koʻrib kelay», dedi. (Abdulloh:) Men qalʼaga kirish uchun muloyimlik (hiyla) qildim. (Qalʼa ahli) bir eshaklarini yoʻqotib qoldilar, (uni) izlab, mashʼal (chiroq) bilan chiqishdi. Men tanilishdan qoʻrqib, — goʻyo hojat chiqarayotgandek — boshimni yopib oldim. Soʻng darvozabon: «Kirmoqchi boʻlgan kishi, men (darvozani) yopishimdan oldin kirsin», deb hayqirdi. Men kirdim, soʻng qalʼa darvozasi yonidagi eshak bogʻlanadigan joyga yashirindim. Ular Abu Rofiʼnikida kechki ovqat yeyishdi va kechaning bir soatigacha suhbatlashishdi, soʻng uylariga qaytishdi. Ovozlar tinib, men hech harakat eshitmaganimda, (yashirinishdan) chiqdim. Men darvozabon qalʼa kalitini qayerga — bir teshikka — qoʻyganini koʻrgan edim, uni olib, u bilan qalʼa darvozasini ochdim. ‹Agar qavm meni sezsa, men (oson) ketib qolaman› dedim (oʻyladim). Soʻng ularning uylari eshiklariga (borib), ularni tashqaridan ustlariga yopib (qulflab) qoʻydim. Soʻng zinada Abu Rofiʼning oldiga koʻtarildim. Qarasam, uy qorongʻi, chirogʻi oʻchgan — men u kishi qayerdaligini bilmasdim. Men: «Ey Abu Rofiʼ», dedim. U: «Bu kim?» dedi. Men ovoz tomon (intilib) uni urdim, u baqirdi, ammo (zarba) biror narsa (qilolmadi). Soʻng men — goʻyo unga yordamga kelayotgandek — kelib, ovozimni oʻzgartirib: «Senga nima boʻldi, ey Abu Rofiʼ?» dedim. U: «Ajab emasmi?! Onangga voy boʻlsin — uyimga bir kishi kirib, meni qilich bilan urdi!» dedi. Men yana unga (intilib) bir zarba urdim, ammo (yana) biror narsa (qilolmadi). U baqirdi va ahli turib (uygʻonib) ketdi. Soʻng men — goʻyo yordamchidek — ovozimni oʻzgartirib (yana) keldim. Qarasam, u chalqancha yotgan edi. Men qilichni uning qorniga (botirib) qoʻyib, ustiga (butun ogʻirligim bilan) bosdim, to suyak (sinish) ovozini eshitdim. Soʻng hovliqib chiqdim, to zinaga yetdim — (pastga) tushmoqchi edim — undan yiqilib tushdim va oyogʻim chiqdi (joyidan koʻchdi). Men uni bogʻ ladim, soʻng oqsoqlanib sheriklarim oldiga kelib: «(Madinaga) yoʻl olinglar va Rasululloh ﷺga xushxabar bering, men jarchini eshitmagunimcha (bu yerdan) jilmayman», dedim. Tong yuzlanganda, jarchi (devorga) koʻtarilib: «Men Abu Rofiʼ(ning oʻlimi)ni eʼlon qilaman», dedi. Men turib yurdim — menda hech qanday ogʻriq (asorati) yoʻq edi. Sheriklarimga — ular Paygʻambar ﷺning oldilariga yetib bormasdan oldin — yetib oldim va u zotga xushxabar berdim.Расулуллоҳ ﷺ Абу Рофиънинг олдига Абдуллоҳ ибн Атик ва Абдуллоҳ ибн Утбани — улар билан бирга (бошқа) одамларни (қўшиб) юбордилар. Улар юриб, қалъага яқинлашишди. Абдуллоҳ ибн Атик уларга: «Сизлар (шу ерда) туринглар, мен бориб (атрофни) кўриб келай», деди. (Абдуллоҳ:) Мен қалъага кириш учун мулойимлик (ҳийла) қилдим. (Қалъа аҳли) бир эшакларини йўқотиб қолдилар, (уни) излаб, машъал (чироқ) билан чиқишди. Мен танилишдан қўрқиб, — гўё ҳожат чиқараётгандек — бошимни ёпиб олдим. Сўнг дарвозабон: «Кирмоқчи бўлган киши, мен (дарвозани) ёпишимдан олдин кирсин», деб ҳайқирди. Мен кирдим, сўнг қалъа дарвозаси ёнидаги эшак боғланадиган жойга яшириндим. Улар Абу Рофиъникида кечки овқат ейишди ва кечанинг бир соатигача суҳбатлашишди, сўнг уйларига қайтишди. Овозлар тиниб, мен ҳеч ҳаракат эшитмаганимда, (яширинишдан) чиқдим. Мен дарвозабон қалъа калитини қаерга — бир тешикка — қўйганини кўрган эдим, уни олиб, у билан қалъа дарвозасини очдим. ‹Агар қавм мени сезса, мен (осон) кетиб қоламан› дедим (ўйладим). Сўнг уларнинг уйлари эшикларига (бориб), уларни ташқаридан устларига ёпиб (қулфлаб) қўйдим. Сўнг зинада Абу Рофиънинг олдига кўтарилдим. Қарасам, уй қоронғи, чироғи ўчган — мен у киши қаердалигини билмасдим. Мен: «Эй Абу Рофиъ», дедим. У: «Бу ким?» деди. Мен овоз томон (интилиб) уни урдим, у бақирди, аммо (зарба) бирор нарса (қилолмади). Сўнг мен — гўё унга ёрдамга келаётгандек — келиб, овозимни ўзгартириб: «Сенга нима бўлди, эй Абу Рофиъ?» дедим. У: «Ажаб эмасми?! Онангга вой бўлсин — уйимга бир киши кириб, мени қилич билан урди!» деди. Мен яна унга (интилиб) бир зарба урдим, аммо (яна) бирор нарса (қилолмади). У бақирди ва аҳли туриб (уйғониб) кетди. Сўнг мен — гўё ёрдамчидек — овозимни ўзгартириб (яна) келдим. Қарасам, у чалқанча ётган эди. Мен қилични унинг қорнига (ботириб) қўйиб, устига (бутун оғирлигим билан) босдим, то суяк (синиш) овозини эшитдим. Сўнг ҳовлиқиб чиқдим, то зинага етдим — (пастга) тушмоқчи эдим — ундан йиқилиб тушдим ва оёғим чиқди (жойидан кўчди). Мен уни боғ ладим, сўнг оқсоқланиб шерикларим олдига келиб: «(Мадинага) йўл олинглар ва Расулуллоҳ ﷺга хушхабар беринг, мен жарчини эшитмагунимча (бу ердан) жилмайман», дедим. Тонг юзланганда, жарчи (деворга) кўтарилиб: «Мен Абу Рофиъ(нинг ўлими)ни эълон қиламан», деди. Мен туриб юрдим — менда ҳеч қандай оғриқ (асорати) йўқ эди. Шерикларимга — улар Пайғамбар ﷺнинг олдиларига етиб бормасдан олдин — етиб олдим ва у зотга хушхабар бердим.

حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُوسَى، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ، حَدَّثَنَا خَالِدٌ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَوْمَ أُحُدٍ ‏"‏ هَذَا جِبْرِيلُ آخِذٌ بِرَأْسِ فَرَسِهِ عَلَيْهِ أَدَاةُ الْحَرْبِ ‏"‏‏.‏

Paygʻambar ﷺ Uhud kuni: «Mana bu Jibril otining boshidan ushlab turibdi, ustida urush asboblari (qurol-yarogʻi) bor», dedilar.Пайғамбар ﷺ Уҳуд куни: «Мана бу Жибрил отининг бошидан ушлаб турибди, устида уруш асбоблари (қурол-яроғи) бор», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحِيمِ، أَخْبَرَنَا زَكَرِيَّاءُ بْنُ عَدِيٍّ، أَخْبَرَنَا ابْنُ الْمُبَارَكِ، عَنْ حَيْوَةَ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي حَبِيبٍ، عَنْ أَبِي الْخَيْرِ، عَنْ عُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ، قَالَ صَلَّى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى قَتْلَى أُحُدٍ بَعْدَ ثَمَانِي سِنِينَ، كَالْمُوَدِّعِ لِلأَحْيَاءِ وَالأَمْوَاتِ، ثُمَّ طَلَعَ الْمِنْبَرَ فَقَالَ ‏"‏ إِنِّي بَيْنَ أَيْدِيكُمْ فَرَطٌ، وَأَنَا عَلَيْكُمْ شَهِيدٌ، وَإِنَّ مَوْعِدَكُمُ الْحَوْضُ، وَإِنِّي لأَنْظُرُ إِلَيْهِ مِنْ مَقَامِي هَذَا، وَإِنِّي لَسْتُ أَخْشَى عَلَيْكُمْ أَنْ تُشْرِكُوا، وَلَكِنِّي أَخْشَى عَلَيْكُمُ الدُّنْيَا أَنْ تَنَافَسُوهَا ‏"‏‏.‏ قَالَ فَكَانَتْ آخِرَ نَظْرَةٍ نَظَرْتُهَا إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم‏.‏

Rasululloh ﷺ Uhud (shahid)lariga sakkiz yildan keyin — tiriklar va oʻliklar bilan vidolashayotgan kishidek — (janoza) namozi oʻqidilar. Soʻng minbarga chiqib: «Albatta men sizlarning oldingizda (Havzga) borib turuvchiman va men sizlarga guvohman. Albatta sizlarga vaʼda qilingan joy — Havzdir. Albatta men uni shu turgan joyimdan koʻrib turibman. Albatta men sizlar shirk keltirishingizdan qoʻrqmayman, balki men sizlarga dunyo (haqida) — uni (talashib) raqobat qilishingizdan qoʻrqaman», dedilar. (Uqba) aytdi: Bu mening Rasululloh ﷺga qaragan oxirgi qarashim edi.Расулуллоҳ ﷺ Уҳуд (шаҳид)ларига саккиз йилдан кейин — тириклар ва ўликлар билан видолашаётган кишидек — (жаноза) намози ўқидилар. Сўнг минбарга чиқиб: «Албатта мен сизларнинг олдингизда (Ҳавзга) бориб турувчиман ва мен сизларга гувоҳман. Албатта сизларга ваъда қилинган жой — Ҳавздир. Албатта мен уни шу турган жойимдан кўриб турибман. Албатта мен сизлар ширк келтиришингиздан қўрқмайман, балки мен сизларга дунё (ҳақида) — уни (талашиб) рақобат қилишингиздан қўрқаман», дедилар. (Уқба) айтди: Бу менинг Расулуллоҳ ﷺга қараган охирги қарашим эди.

حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى، عَنْ إِسْرَائِيلَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الْبَرَاءِ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ لَقِينَا الْمُشْرِكِينَ يَوْمَئِذٍ، وَأَجْلَسَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم جَيْشًا مِنَ الرُّمَاةِ، وَأَمَّرَ عَلَيْهِمْ عَبْدَ اللَّهِ وَقَالَ ‏"‏ لاَ تَبْرَحُوا، إِنْ رَأَيْتُمُونَا ظَهَرْنَا عَلَيْهِمْ فَلاَ تَبْرَحُوا وَإِنْ رَأَيْتُمُوهُمْ ظَهَرُوا عَلَيْنَا فَلاَ تُعِينُونَا ‏"‏‏.‏ فَلَمَّا لَقِينَا هَرَبُوا حَتَّى رَأَيْتُ النِّسَاءَ يَشْتَدِدْنَ فِي الْجَبَلِ، رَفَعْنَ عَنْ سُوقِهِنَّ قَدْ بَدَتْ خَلاَخِلُهُنَّ، فَأَخَذُوا يَقُولُونَ الْغَنِيمَةَ الْغَنِيمَةَ‏.‏ فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ عَهِدَ إِلَىَّ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَنْ لاَ تَبْرَحُوا‏.‏ فَأَبَوْا، فَلَمَّا أَبَوْا صُرِفَ وُجُوهُهُمْ، فَأُصِيبَ سَبْعُونَ قَتِيلاً، وَأَشْرَفَ أَبُو سُفْيَانَ فَقَالَ أَفِي الْقَوْمِ مُحَمَّدٌ فَقَالَ ‏"‏ لاَ تُجِيبُوهُ ‏"‏‏.‏ فَقَالَ أَفِي الْقَوْمِ ابْنُ أَبِي قُحَافَةَ قَالَ ‏"‏ لاَ تُجِيبُوهُ ‏"‏‏.‏ فَقَالَ أَفِي الْقَوْمِ ابْنُ الْخَطَّابِ فَقَالَ إِنَّ هَؤُلاَءِ قُتِلُوا، فَلَوْ كَانُوا أَحْيَاءً لأَجَابُوا، فَلَمْ يَمْلِكْ عُمَرُ نَفْسَهُ فَقَالَ كَذَبْتَ يَا عَدُوَّ اللَّهِ، أَبْقَى اللَّهُ عَلَيْكَ مَا يُخْزِيكَ‏.‏ قَالَ أَبُو سُفْيَانَ أُعْلُ هُبَلْ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَجِيبُوهُ ‏"‏‏.‏ قَالُوا مَا نَقُولُ قَالَ ‏"‏ قُولُوا اللَّهُ أَعْلَى وَأَجَلُّ ‏"‏‏.‏ قَالَ أَبُو سُفْيَانَ لَنَا الْعُزَّى وَلاَ عُزَّى لَكُمْ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَجِيبُوهُ ‏"‏‏.‏ قَالُوا مَا نَقُولُ قَالَ ‏"‏ قُولُوا اللَّهُ مَوْلاَنَا وَلاَ مَوْلَى لَكُمْ ‏"‏‏.‏ قَالَ أَبُو سُفْيَانَ يَوْمٌ بِيَوْمِ بَدْرٍ، وَالْحَرْبُ سِجَالٌ، وَتَجِدُونَ مُثْلَةً لَمْ آمُرْ بِهَا وَلَمْ تَسُؤْنِي‏.‏ أَخْبَرَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَمْرٍو، عَنْ جَابِرٍ، قَالَ اصْطَبَحَ الْخَمْرَ يَوْمَ أُحُدٍ نَاسٌ ثُمَّ قُتِلُوا شُهَدَاءَ‏.‏

Biz oʻsha kuni (Uhudda) mushriklarga roʻbaroʻ keldik. Paygʻambar ﷺ (oʻq) otuvchilardan bir qoʻshinni oʻtqazib (joylashtirib), ularga Abdulloh (ibn Jubayr)ni amir qilib: «(Joyingizdan) jilmanglar! Bizni ular ustidan gʻolib boʻlganimizni koʻrsangiz ham, jilmanglar; ularni biz ustimizdan gʻolib boʻlganini koʻrsangiz ham, bizga yordamga (kelib) qoʻshilmanglar», dedilar. Biz (mushriklarga) roʻbaroʻ kelganimizda, ular qochishdi, hatto men ayollarning togʻ (tomon) yugurib, sonlaridan (etaklarini) koʻtarganini, oyoq-uzuklari (xalxollari) koʻ ringanini koʻrdim. (Oʻq otuvchilar) «Oʻlja, oʻlja!» deya boshlashdi. Abdulloh: «Paygʻambar ﷺ menga ‹jilmanglar› deb tayinlagan edilar», dedi. Ammo ular (qoʻzgʻalishdan) toʻxtamadilar. Ular (joyini tark etib) toʻxtamaganlarida, ularning (qoʻshinning) yuzlari (orqaga) burildi (magʻlubiyatga uchradi) va yetmish (kishi) oʻldirildi. Abu Sufyon (tepalikka) chiqib: «Qavm ichida Muhammad bormi?» dedi. U zot: «Unga javob bermanglar», dedilar. U: «Qavm ichida Ibn Abu Quhofa (Abu Bakr) bormi?» dedi. U zot: «Unga javob bermanglar», dedilar. U: «Qavm ichida Ibnul-Xattob (Umar) bormi?» dedi, soʻng: «Albatta bular oʻldirildi; agar tirik boʻlganlarida, javob berardilar», dedi. Shunda Umar oʻzini tutolmay: «Yolgʻon aytding, ey Allohning dushmani! Alloh seni xor qiladigan narsani (seni xorlash uchun) baqo qildi (qoldirdi)», dedi. Abu Sufyon: «Hubal ulugʻ boʻlsin!» dedi. Paygʻambar ﷺ: «Unga javob bering», dedilar. Ular: «Nima deymiz?» deyishdi. U zot: «‹Alloh (undan) ulugʻroq va azizroq!› denglar», dedilar. Abu Sufyon: «Bizda Uzzo bor, sizlarda Uzzo yoʻq», dedi. Paygʻambar ﷺ: «Unga javob bering», dedilar. Ular: «Nima deymiz?» deyishdi. U zot: «‹Alloh bizning Mavlomiz (homiymiz), sizlarning Mavloyingiz yoʻq› denglar», dedilar. Abu Sufyon: «(Bugun) — Badr kuniga (qarshilik) bir kun, urush galma-galdir. Sizlar (oʻliklarda) men buyurmagan va meni xafa qilmagan (jasad)-buzilishini (muslani) topasizlar», dedi. (Jobir aytdi:) Uhud kuni baʼzi odamlar tongda may ichdilar, soʻng shahid boʻlib oʻldirildilar (may hali harom qilinmagan edi).Биз ўша куни (Уҳудда) мушрикларга рўбарў келдик. Пайғамбар ﷺ (ўқ) отувчилардан бир қўшинни ўтқазиб (жойлаштириб), уларга Абдуллоҳ (ибн Жубайр)ни амир қилиб: «(Жойингиздан) жилманглар! Бизни улар устидан ғолиб бўлганимизни кўрсангиз ҳам, жилманглар; уларни биз устимиздан ғолиб бўлганини кўрсангиз ҳам, бизга ёрдамга (келиб) қўшилманглар», дедилар. Биз (мушрикларга) рўбарў келганимизда, улар қочишди, ҳатто мен аёлларнинг тоғ (томон) югуриб, сонларидан (этакларини) кўтарганини, оёқ-узуклари (халхоллари) кў ринганини кўрдим. (Ўқ отувчилар) «Ўлжа, ўлжа!» дея бошлашди. Абдуллоҳ: «Пайғамбар ﷺ менга ‹жилманглар› деб тайинлаган эдилар», деди. Аммо улар (қўзғалишдан) тўхтамадилар. Улар (жойини тарк этиб) тўхтамаганларида, уларнинг (қўшиннинг) юзлари (орқага) бурилди (мағлубиятга учради) ва етмиш (киши) ўлдирилди. Абу Суфён (тепаликка) чиқиб: «Қавм ичида Муҳаммад борми?» деди. У зот: «Унга жавоб берманглар», дедилар. У: «Қавм ичида Ибн Абу Қуҳофа (Абу Бакр) борми?» деди. У зот: «Унга жавоб берманглар», дедилар. У: «Қавм ичида Ибнул-Хаттоб (Умар) борми?» деди, сўнг: «Албатта булар ўлдирилди; агар тирик бўлганларида, жавоб берардилар», деди. Шунда Умар ўзини тутолмай: «Ёлғон айтдинг, эй Аллоҳнинг душмани! Аллоҳ сени хор қиладиган нарсани (сени хорлаш учун) бақо қилди (қолдирди)», деди. Абу Суфён: «Ҳубал улуғ бўлсин!» деди. Пайғамбар ﷺ: «Унга жавоб беринг», дедилар. Улар: «Нима деймиз?» дейишди. У зот: «‹Аллоҳ (ундан) улуғроқ ва азизроқ!› денглар», дедилар. Абу Суфён: «Бизда Уззо бор, сизларда Уззо йўқ», деди. Пайғамбар ﷺ: «Унга жавоб беринг», дедилар. Улар: «Нима деймиз?» дейишди. У зот: «‹Аллоҳ бизнинг Мавломиз (ҳомиймиз), сизларнинг Мавлойингиз йўқ› денглар», дедилар. Абу Суфён: «(Бугун) — Бадр кунига (қаршилик) бир кун, уруш галма-галдир. Сизлар (ўликларда) мен буюрмаган ва мени хафа қилмаган (жасад)-бузилишини (муслани) топасизлар», деди. (Жобир айтди:) Уҳуд куни баъзи одамлар тонгда май ичдилар, сўнг шаҳид бўлиб ўлдирилдилар (май ҳали ҳаром қилинмаган эди).

حَدَّثَنَا عَبْدَانُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ، أَخْبَرَنَا شُعْبَةُ، عَنْ سَعْدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِيهِ، إِبْرَاهِيمَ أَنَّ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ عَوْفٍ، أُتِيَ بِطَعَامٍ، وَكَانَ صَائِمًا فَقَالَ قُتِلَ مُصْعَبُ بْنُ عُمَيْرٍ، وَهْوَ خَيْرٌ مِنِّي، كُفِّنَ فِي بُرْدَةٍ، إِنْ غُطِّيَ رَأْسُهُ بَدَتْ رِجْلاَهُ، وَإِنْ غُطِّيَ رِجْلاَهُ بَدَا رَأْسُهُ ـ وَأُرَاهُ قَالَ ـ وَقُتِلَ حَمْزَةُ وَهْوَ خَيْرٌ مِنِّي، ثُمَّ بُسِطَ لَنَا مِنَ الدُّنْيَا مَا بُسِطَ، أَوْ قَالَ أُعْطِينَا مِنَ الدُّنْيَا مَا أُعْطِينَا، وَقَدْ خَشِينَا أَنْ تَكُونَ حَسَنَاتُنَا عُجِّلَتْ لَنَا‏.‏ ثُمَّ جَعَلَ يَبْكِي حَتَّى تَرَكَ الطَّعَامَ‏.‏

Abdurrahmon ibn Avfga taom keltirildi — u roʻzador edi. U: «Musʼab ibn Umayr — u mendan yaxshiroq edi — (Uhudda) oʻldirildi, bir burda (chopon)ga kafanlandi; boshi yopilsa, oyoqlari chiqib qolar, oyoqlari yopilsa, boshi chiqib qolardi. Hamza ham — u mendan yaxshiroq edi — oʻldirildi. Soʻng bizga dunyodan (shuncha narsa) yoyildiki, yoyildi — yoki: bizga dunyodan (shuncha) berildiki, berildi. Biz yaxshiliklarimiz (savoblarimiz) bizga (shu dunyoda) tezlashtirib berilmaganmikan, deb qoʻrqdik», dedi. Soʻng u taomni (yeyishni) tark etib, yigʻlay boshladi.Абдурраҳмон ибн Авфга таом келтирилди — у рўзадор эди. У: «Мусъаб ибн Умайр — у мендан яхшироқ эди — (Уҳудда) ўлдирилди, бир бурда (чопон)га кафанланди; боши ёпилса, оёқлари чиқиб қолар, оёқлари ёпилса, боши чиқиб қоларди. Ҳамза ҳам — у мендан яхшироқ эди — ўлдирилди. Сўнг бизга дунёдан (шунча нарса) ёйилдики, ёйилди — ёки: бизга дунёдан (шунча) берилдики, берилди. Биз яхшиликларимиз (савобларимиз) бизга (шу дунёда) тезлаштириб берилмаганмикан, деб қўрқдик», деди. Сўнг у таомни (ейишни) тарк этиб, йиғлай бошлади.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَمْرٍو، سَمِعَ جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ قَالَ رَجُلٌ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم يَوْمَ أُحُدٍ أَرَأَيْتَ إِنْ قُتِلْتُ فَأَيْنَ أَنَا قَالَ ‏"‏ فِي الْجَنَّةِ ‏"‏ فَأَلْقَى تَمَرَاتٍ فِي يَدِهِ، ثُمَّ قَاتَلَ حَتَّى قُتِلَ‏.‏

Bir kishi Paygʻambar ﷺga Uhud kuni: «Aytingchi, agar men oʻldirilsam, qayerda boʻlaman?» dedi. U zot: «Jannatda», dedilar. Shunda u qoʻlidagi (bir necha) xurmoni tashlab, jang qildi, to oʻldirilguncha.Бир киши Пайғамбар ﷺга Уҳуд куни: «Айтингчи, агар мен ўлдирилсам, қаерда бўламан?» деди. У зот: «Жаннатда», дедилар. Шунда у қўлидаги (бир неча) хурмони ташлаб, жанг қилди, то ўлдирилгунча.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ يُونُسَ، حَدَّثَنَا زُهَيْرٌ، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، عَنْ شَقِيقٍ، عَنْ خَبَّابٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ هَاجَرْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَبْتَغِي وَجْهَ اللَّهِ، فَوَجَبَ أَجْرُنَا عَلَى اللَّهِ، وَمِنَّا مَنْ مَضَى أَوْ ذَهَبَ لَمْ يَأْكُلْ مِنْ أَجْرِهِ شَيْئًا، كَانَ مِنْهُمْ مُصْعَبُ بْنُ عُمَيْرٍ قُتِلَ يَوْمَ أُحُدٍ، لَمْ يَتْرُكْ إِلاَّ نَمِرَةً، كُنَّا إِذَا غَطَّيْنَا بِهَا رَأْسَهُ خَرَجَتْ رِجْلاَهُ، وَإِذَا غُطِّيَ بِهَا رِجْلاَهُ خَرَجَ رَأْسُهُ، فَقَالَ لَنَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ غَطُّوا بِهَا رَأْسَهُ، وَاجْعَلُوا عَلَى رِجْلِهِ الإِذْخِرَ ـ أَوْ قَالَ أَلْقُوا عَلَى رِجْلِهِ مِنَ الإِذْخِرِ ‏"‏‏.‏ وَمِنَّا مَنْ قَدْ أَيْنَعَتْ لَهُ ثَمَرَتُهُ فَهْوَ يَهْدُبُهَا‏.‏

Biz Rasululloh ﷺ bilan, Allohning yuzini (rizosini) istab hijrat qildik, ajrimiz Allohga (vojib) boʻldi. Bizdan baʼzilar (shahid) boʻlib oʻtdiki, ajridan hech narsa yemadi; ulardan biri Musʼab ibn Umayr edi — u Uhud kuni oʻldirildi, bir nimra (jun choyshab)dan boshqa hech narsa qoldirmadi. Biz uning boshini u bilan yopsak, oyoqlari chiqib qolar, oyoqlarini yopsak, boshi chiqib qolardi. Shunda Paygʻambar ﷺ bizga: «Uning boshini u bilan yopinglar, oyogʻiga izxir (oʻt) qoʻyinglar — yoki: oyogʻiga izxirdan tashlanglar», dedilar. Bizdan baʼzilar esa (shunday)ki, mevasi (ajri) pishib yetildi, u endi uni terib (yeb)moqda.Биз Расулуллоҳ ﷺ билан, Аллоҳнинг юзини (ризосини) истаб ҳижрат қилдик, ажримиз Аллоҳга (вожиб) бўлди. Биздан баъзилар (шаҳид) бўлиб ўтдики, ажридан ҳеч нарса емади; улардан бири Мусъаб ибн Умайр эди — у Уҳуд куни ўлдирилди, бир нимра (жун чойшаб)дан бошқа ҳеч нарса қолдирмади. Биз унинг бошини у билан ёпсак, оёқлари чиқиб қолар, оёқларини ёпсак, боши чиқиб қоларди. Шунда Пайғамбар ﷺ бизга: «Унинг бошини у билан ёпинглар, оёғига изхир (ўт) қўйинглар — ёки: оёғига изхирдан ташланглар», дедилар. Биздан баъзилар эса (шундай)ки, меваси (ажри) пишиб етилди, у энди уни териб (еб)моқда.

أَخْبَرَنَا حَسَّانُ بْنُ حَسَّانَ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ طَلْحَةَ، حَدَّثَنَا حُمَيْدٌ، عَنْ أَنَسٍ ـ رضى الله عنه ـ أَنَّ عَمَّهُ، غَابَ عَنْ بَدْرٍ فَقَالَ غِبْتُ عَنْ أَوَّلِ قِتَالِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم، لَئِنْ أَشْهَدَنِي اللَّهُ مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم لَيَرَيَنَّ اللَّهُ مَا أُجِدُّ‏.‏ فَلَقِيَ يَوْمَ أُحُدٍ، فَهُزِمَ النَّاسُ فَقَالَ اللَّهُمَّ إِنِّي أَعْتَذِرُ إِلَيْكَ مِمَّا صَنَعَ هَؤُلاَءِ ـ يَعْنِي الْمُسْلِمِينَ ـ وَأَبْرَأُ إِلَيْكَ مِمَّا جَاءَ بِهِ الْمُشْرِكُونَ‏.‏ فَتَقَدَّمَ بِسَيْفِهِ فَلَقِيَ سَعْدَ بْنَ مُعَاذٍ فَقَالَ أَيْنَ يَا سَعْدُ إِنِّي أَجِدُ رِيحَ الْجَنَّةِ دُونَ أُحُدٍ‏.‏ فَمَضَى فَقُتِلَ، فَمَا عُرِفَ حَتَّى عَرَفَتْهُ أُخْتُهُ بِشَامَةٍ أَوْ بِبَنَانِهِ، وَبِهِ بِضْعٌ وَثَمَانُونَ مِنْ طَعْنَةٍ وَضَرْبَةٍ وَرَمْيَةٍ بِسَهْمٍ‏.‏

Uning (Anasning) amakisi (Anas ibn Nazr) Badrdan (qatnasholmay) qolgan edi. U: «Men Paygʻambar ﷺning birinchi jangidan qoldim. Agar Alloh meni Paygʻambar ﷺ bilan (jangda) qatnashtirsa, albatta Alloh men nima qilishimni koʻradi», dedi. U Uhud kuni (jangga) yoʻliqdi va odamlar magʻlub boʻldi. U: «Allohim, men mana bularning — yaʼni musulmonlarning — qilgan ishidan Senga uzr aytaman va mushriklar keltirgan narsadan Senga (oʻzimni) oqlayman (bezorman)», dedi. Soʻng qilichi bilan oldinga yurib, Saʼd ibn Muozga yoʻliqdi va: «Qayoqqa, ey Saʼd? Men Uhud (togʻi) tomonidan jannat hidini topyapman (sezyapman)!» dedi. Soʻng (oldinga) yurib, oʻldirildi. U (shu qadar yaralangan ediki,) tanilmadi, to singlisi uni bir xol — yoki barmoq uchi(dan) — bilan tanigunicha. Unda sakson necha — nayza, qilich va oʻq (zarbi) bor edi.Унинг (Анаснинг) амакиси (Анас ибн Назр) Бадрдан (қатнашолмай) қолган эди. У: «Мен Пайғамбар ﷺнинг биринчи жангидан қолдим. Агар Аллоҳ мени Пайғамбар ﷺ билан (жангда) қатнаштирса, албатта Аллоҳ мен нима қилишимни кўради», деди. У Уҳуд куни (жангга) йўлиқди ва одамлар мағлуб бўлди. У: «Аллоҳим, мен мана буларнинг — яъни мусулмонларнинг — қилган ишидан Сенга узр айтаман ва мушриклар келтирган нарсадан Сенга (ўзимни) оқлайман (безорман)», деди. Сўнг қиличи билан олдинга юриб, Саъд ибн Муозга йўлиқди ва: «Қаёққа, эй Саъд? Мен Уҳуд (тоғи) томонидан жаннат ҳидини топяпман (сезяпман)!» деди. Сўнг (олдинга) юриб, ўлдирилди. У (шу қадар яраланган эдики,) танилмади, то синглиси уни бир хол — ёки бармоқ учи(дан) — билан танигунича. Унда саксон неча — найза, қилич ва ўқ (зарби) бор эди.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ شِهَابٍ، أَخْبَرَنِي خَارِجَةُ بْنُ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ، أَنَّهُ سَمِعَ زَيْدَ بْنَ ثَابِتٍ ـ رضى الله عنه ـ يَقُولُ فَقَدْتُ آيَةً مِنَ الأَحْزَابِ حِينَ نَسَخْنَا الْمُصْحَفَ، كُنْتُ أَسْمَعُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقْرَأُ بِهَا، فَالْتَمَسْنَاهَا فَوَجَدْنَاهَا مَعَ خُزَيْمَةَ بْنِ ثَابِتٍ الأَنْصَارِيِّ ‏[quran sura="33" aya_start="23" aya_end="23"]{‏مِنَ الْمُؤْمِنِينَ رِجَالٌ صَدَقُوا مَا عَاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ فَمِنْهُمْ مَنْ قَضَى نَحْبَهُ وَمِنْهُمْ مَنْ يَنْتَظِرُ ‏}‏ فَأَلْحَقْنَاهَا فِي سُورَتِهَا فِي الْمُصْحَفِ‏.‏

Men mushafni koʻchirayotganimizda Ahzob (surasi)dan bir oyatni yoʻqotdim (topolmay qoldim) — men Rasululloh ﷺning uni oʻqiyotganlarini eshitardim. Biz uni qidirib, Xuzayma ibn Sobit al-Ansoriynikidan topdik: «Moʻminlardan shunday erkaklar borki, ular Allohga bergan ahdlarini rost qildilar; ulardan baʼzilari oʻz nazrini (ajalini) ado etdi (shahid boʻldi), baʼzilari (navbatini) kutmoqda...» (Ahzob surasi, 23). Biz uni mushafda oʻz surasiga (qoʻshib) qoʻydik.Мен мушафни кўчираётганимизда Аҳзоб (сураси)дан бир оятни йўқотдим (тополмай қолдим) — мен Расулуллоҳ ﷺнинг уни ўқиётганларини эшитардим. Биз уни қидириб, Хузайма ибн Собит ал-Ансорийникидан топдик: «Мўминлардан шундай эркаклар борки, улар Аллоҳга берган аҳдларини рост қилдилар; улардан баъзилари ўз назрини (ажалини) адо этди (шаҳид бўлди), баъзилари (навбатини) кутмоқда...» (Аҳзоб сураси, 23). Биз уни мушафда ўз сурасига (қўшиб) қўйдик.

حَدَّثَنَا أَبُو الْوَلِيدِ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ عَدِيِّ بْنِ ثَابِتٍ، سَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ يَزِيدَ،، يُحَدِّثُ عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ لَمَّا خَرَجَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم إِلَى أُحُدٍ، رَجَعَ نَاسٌ مِمَّنْ خَرَجَ مَعَهُ، وَكَانَ أَصْحَابُ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِرْقَتَيْنِ، فِرْقَةً تَقُولُ نُقَاتِلُهُمْ‏.‏ وَفِرْقَةً تَقُولُ لاَ نُقَاتِلُهُمْ‏.‏ فَنَزَلَتْ ‏[quran sura="4" aya_start="88" aya_end="88"]{‏فَمَا لَكُمْ فِي الْمُنَافِقِينَ فِئَتَيْنِ وَاللَّهُ أَرْكَسَهُمْ بِمَا كَسَبُوا‏}‏ وَقَالَ ‏"‏ إِنَّهَا طَيْبَةُ تَنْفِي الذُّنُوبَ كَمَا تَنْفِي النَّارُ خَبَثَ الْفِضَّةِ ‏"‏‏.‏

Paygʻambar ﷺ Uhudga chiqqanlarida, u zot bilan chiqqan baʼzi odamlar (yoʻldan) qaytdi. Paygʻambar ﷺning sahobalari ikki firqa (boʻlak) boʻlishdi: bir firqa: «Ular bilan jang qilamiz», derdi, bir firqa: «Ular bilan jang qilmaymiz», derdi. Shunda: «Sizlarga nima boʻldiki, munofiqlar (masalasi)da ikki firqa boʻldingiz, holbuki Alloh ularni qilmishlari tufayli orqaga qaytargan...» (Niso surasi, 88) (oyati) nozil boʻldi. U zot: «Albatta u (Madina) Toyba (pok)dir, gunohlarni — olov kumush axlatini (toza)laganidek — toza(lab) chiqaradi», dedilar.Пайғамбар ﷺ Уҳудга чиққанларида, у зот билан чиққан баъзи одамлар (йўлдан) қайтди. Пайғамбар ﷺнинг саҳобалари икки фирқа (бўлак) бўлишди: бир фирқа: «Улар билан жанг қиламиз», дерди, бир фирқа: «Улар билан жанг қилмаймиз», дерди. Шунда: «Сизларга нима бўлдики, мунофиқлар (масаласи)да икки фирқа бўлдингиз, ҳолбуки Аллоҳ уларни қилмишлари туфайли орқага қайтарган...» (Нисо сураси, 88) (ояти) нозил бўлди. У зот: «Албатта у (Мадина) Тойба (пок)дир, гуноҳларни — олов кумуш ахлатини (тоза)лаганидек — тоза(лаб) чиқаради», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، عَنِ ابْنِ عُيَيْنَةَ، عَنْ عَمْرٍو، عَنْ جَابِرٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ نَزَلَتْ هَذِهِ الآيَةُ فِينَا ‏[quran sura="3" aya_start="122" aya_end="122"]{‏إِذْ هَمَّتْ طَائِفَتَانِ مِنْكُمْ أَنْ تَفْشَلاَ‏}‏ بَنِي سَلِمَةَ وَبَنِي حَارِثَةَ، وَمَا أُحِبُّ أَنَّهَا لَمْ تَنْزِلْ، وَاللَّهُ يَقُولُ ‏[quran sura="3" aya_start="122" aya_end="122"]{‏وَاللَّهُ وَلِيُّهُمَا‏}‏

Mana bu oyat biz haqimizda — Bani Salima va Bani Horisa haqida — nozil boʻldi: «Oʻshanda sizlardan ikki toifa (Bani Salima va Bani Horisa) zaiflashishga (orqaga qaytishga) niyat qilgan edi...» (Oli Imron surasi, 122). Men uning nozil boʻlmasligini istamayman, chunki Alloh: «...holbuki Alloh ularning valiysi (homiysi) edi» (Oli Imron surasi, 122) deydi.Мана бу оят биз ҳақимизда — Бани Салима ва Бани Ҳориса ҳақида — нозил бўлди: «Ўшанда сизлардан икки тоифа (Бани Салима ва Бани Ҳориса) заифлашишга (орқага қайтишга) ният қилган эди...» (Оли Имрон сураси, 122). Мен унинг нозил бўлмаслигини истамайман, чунки Аллоҳ: «...ҳолбуки Аллоҳ уларнинг валийси (ҳомийси) эди» (Оли Имрон сураси, 122) дейди.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، أَخْبَرَنَا عَمْرٌو، عَنْ جَابِرٍ، قَالَ قَالَ لِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ هَلْ نَكَحْتَ يَا جَابِرُ ‏"‏‏.‏ قُلْتُ نَعَمْ‏.‏ قَالَ ‏"‏ مَاذَا أَبِكْرًا أَمْ ثَيِّبًا ‏"‏‏.‏ قُلْتُ لاَ بَلْ ثَيِّبًا‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَهَلاَّ جَارِيَةً تُلاَعِبُكَ ‏"‏‏.‏ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنَّ أَبِي قُتِلَ يَوْمَ أُحُدٍ وَتَرَكَ تِسْعَ بَنَاتٍ كُنَّ لِي تِسْعَ أَخَوَاتٍ، فَكَرِهْتُ أَنْ أَجْمَعَ إِلَيْهِنَّ جَارِيَةً خَرْقَاءَ مِثْلَهُنَّ، وَلَكِنِ امْرَأَةً تَمْشُطُهُنَّ وَتَقُومُ عَلَيْهِنَّ‏.‏ قَالَ ‏"‏ أَصَبْتَ ‏"‏‏.‏

Rasululloh ﷺ menga: «Uylandingmi, ey Jobir?» dedilar. Men: «Ha», dedim. U zot: «Nima — bokira qizgami yoki turmush koʻrgan (beva)gami?» dedilar. Men: «Yoʻq, balki turmush koʻrganga», dedim. U zot: «Nega sen bilan oʻynashadigan bir (yosh) qizga (uylanmading)?» dedilar. Men: «Ey Allohning Rasuli, otam Uhud kuni oʻldirildi va toʻqqiz qiz qoldirdi — ular menga toʻqqiz singil boʻldi. Men ularning yoniga oʻzlariday tajribasiz (yosh) bir qizni qoʻshishni yoqtirmadim, balki ularni taraydigan va ularning (ishlarini) qarab turadigan bir ayolni (xohladim)», dedim. U zot: «Toʻgʻri qilibsan», dedilar.Расулуллоҳ ﷺ менга: «Уйландингми, эй Жобир?» дедилар. Мен: «Ҳа», дедим. У зот: «Нима — бокира қизгами ёки турмуш кўрган (бева)гами?» дедилар. Мен: «Йўқ, балки турмуш кўрганга», дедим. У зот: «Нега сен билан ўйнашадиган бир (ёш) қизга (уйланмадинг)?» дедилар. Мен: «Эй Аллоҳнинг Расули, отам Уҳуд куни ўлдирилди ва тўққиз қиз қолдирди — улар менга тўққиз сингил бўлди. Мен уларнинг ёнига ўзларидай тажрибасиз (ёш) бир қизни қўшишни ёқтирмадим, балки уларни тарайдиган ва уларнинг (ишларини) қараб турадиган бир аёлни (хоҳладим)», дедим. У зот: «Тўғри қилибсан», дедилар.

حَدَّثَنِي أَحْمَدُ بْنُ أَبِي سُرَيْجٍ، أَخْبَرَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى، حَدَّثَنَا شَيْبَانُ، عَنْ فِرَاسٍ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، قَالَ حَدَّثَنِي جَابِرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ ـ رضى الله عنهما أَنَّ أَبَاهُ، اسْتُشْهِدَ يَوْمَ أُحُدٍ وَتَرَكَ عَلَيْهِ دَيْنًا، وَتَرَكَ سِتَّ بَنَاتٍ، فَلَمَّا حَضَرَ جِذَاذُ النَّخْلِ قَالَ أَتَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقُلْتُ قَدْ عَلِمْتَ أَنَّ وَالِدِي قَدِ اسْتُشْهِدَ يَوْمَ أُحُدٍ، وَتَرَكَ دَيْنًا كَثِيرًا، وَإِنِّي أُحِبُّ أَنْ يَرَاكَ الْغُرَمَاءُ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ اذْهَبْ فَبَيْدِرْ كُلَّ تَمْرٍ عَلَى نَاحِيَةٍ ‏"‏‏.‏ فَفَعَلْتُ ثُمَّ دَعَوْتُهُ، فَلَمَّا نَظَرُوا إِلَيْهِ كَأَنَّهُمْ أُغْرُوا بِي تِلْكَ السَّاعَةَ، فَلَمَّا رَأَى مَا يَصْنَعُونَ أَطَافَ حَوْلَ أَعْظَمِهَا بَيْدَرًا ثَلاَثَ مَرَّاتٍ، ثُمَّ جَلَسَ عَلَيْهِ، ثُمَّ قَالَ ‏"‏ ادْعُ لَكَ أَصْحَابَكَ ‏"‏‏.‏ فَمَا زَالَ يَكِيلُ لَهُمْ حَتَّى أَدَّى اللَّهُ عَنْ وَالِدِي أَمَانَتَهُ، وَأَنَا أَرْضَى أَنْ يُؤَدِّيَ اللَّهُ أَمَانَةَ وَالِدِي، وَلاَ أَرْجِعَ إِلَى أَخَوَاتِي بِتَمْرَةٍ، فَسَلَّمَ اللَّهُ الْبَيَادِرَ كُلَّهَا وَحَتَّى إِنِّي أَنْظُرُ إِلَى الْبَيْدَرِ الَّذِي كَانَ عَلَيْهِ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم كَأَنَّهَا لَمْ تَنْقُصْ تَمْرَةً وَاحِدَةً‏.‏

Otam Uhud kuni shahid boʻlib, ustida qarz qoldirgan va olti qiz qoldirgan edi. Xurmo terish (vaqti) kelganda — men aytdim: Men Rasululloh ﷺning oldilariga kelib: «Bilasizki, otam Uhud kuni shahid boʻldi va koʻp qarz qoldirdi. Men qarzdorlar sizni koʻrishini (siz bilan uchrashishini) xohlardim», dedim. U zot: «Bor, har xil xurmoni (har turini) bir chetga uyib (alohida) qoʻy», dedilar. Men shunday qildim, soʻng u zotni chaqirdim. Qarzdorlar u zotni koʻrganlarida, goʻyo oʻsha soatda menga (qarshi) qattiqroq (qoʻzgʻatildilar) — talabini kuchaytirdilar. U zot ularning qilayotganini koʻrgach, eng katta uyum atrofini uch marta aylandilar, soʻng uning ustiga oʻtirdilar va: «Sheriklaringni (qarzdorlarni) chaqir», dedilar. U zot ularga (xurmo) oʻlchab berishda davom etdilar, to Alloh otamning omonatini (qarzini) ado etguncha. Men Alloh otamning omonatini ado etsa-yu, singillarimga bir dona xurmo (bilan ham) qaytmasam (qaytsam ham) rozi edim. Alloh barcha uyumlarni eson saqladi (kamaytirmadi), hatto men Paygʻambar ﷺ ustida oʻtirgan uyumga qarasam, goʻyo undan bir dona xurmo (ham) kamaymagandek edi.Отам Уҳуд куни шаҳид бўлиб, устида қарз қолдирган ва олти қиз қолдирган эди. Хурмо териш (вақти) келганда — мен айтдим: Мен Расулуллоҳ ﷺнинг олдиларига келиб: «Биласизки, отам Уҳуд куни шаҳид бўлди ва кўп қарз қолдирди. Мен қарздорлар сизни кўришини (сиз билан учрашишини) хоҳлардим», дедим. У зот: «Бор, ҳар хил хурмони (ҳар турини) бир четга уйиб (алоҳида) қўй», дедилар. Мен шундай қилдим, сўнг у зотни чақирдим. Қарздорлар у зотни кўрганларида, гўё ўша соатда менга (қарши) қаттиқроқ (қўзғатилдилар) — талабини кучайтирдилар. У зот уларнинг қилаётганини кўргач, энг катта уюм атрофини уч марта айландилар, сўнг унинг устига ўтирдилар ва: «Шерикларингни (қарздорларни) чақир», дедилар. У зот уларга (хурмо) ўлчаб беришда давом этдилар, то Аллоҳ отамнинг омонатини (қарзини) адо этгунча. Мен Аллоҳ отамнинг омонатини адо эца-ю, сингилларимга бир дона хурмо (билан ҳам) қайтмасам (қайцам ҳам) рози эдим. Аллоҳ барча уюмларни эсон сақлади (камайтирмади), ҳатто мен Пайғамбар ﷺ устида ўтирган уюмга қарасам, гўё ундан бир дона хурмо (ҳам) камаймагандек эди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، عَنْ سَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَوْمَ أُحُدٍ، وَمَعَهُ رَجُلاَنِ يُقَاتِلاَنِ عَنْهُ، عَلَيْهِمَا ثِيَابٌ بِيضٌ، كَأَشَدِّ الْقِتَالِ، مَا رَأَيْتُهُمَا قَبْلُ وَلاَ بَعْدُ‏.‏

Men Uhud kuni Rasululloh ﷺni koʻrdim — u zotning yonida ikki kishi, u zot tomonidan (himoya qilib) jang qilardi, ustlarida oq kiyimlar (bor edi), eng shiddatli jang(chi)dek. Men ularni na undan oldin, na undan keyin (boshqa) koʻrganman.Мен Уҳуд куни Расулуллоҳ ﷺни кўрдим — у зотнинг ёнида икки киши, у зот томонидан (ҳимоя қилиб) жанг қиларди, устларида оқ кийимлар (бор эди), энг шиддатли жанг(чи)дек. Мен уларни на ундан олдин, на ундан кейин (бошқа) кўрганман.

حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا مَرْوَانُ بْنُ مُعَاوِيَةَ، حَدَّثَنَا هَاشِمُ بْنُ هَاشِمٍ السَّعْدِيُّ، قَالَ سَمِعْتُ سَعِيدَ بْنَ الْمُسَيَّبِ، يَقُولُ سَمِعْتُ سَعْدَ بْنَ أَبِي وَقَّاصٍ، يَقُولُ نَثَلَ لِي النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم كِنَانَتَهُ يَوْمَ أُحُدٍ فَقَالَ ‏"‏ ارْمِ فِدَاكَ أَبِي وَأُمِّي ‏"‏‏.‏

Paygʻambar ﷺ Uhud kuni menga oʻz oʻq xaltasini (titib) toʻkib: «Ot (otaver), otam-onam senga fido boʻlsin!» dedilar.Пайғамбар ﷺ Уҳуд куни менга ўз ўқ халтасини (титиб) тўкиб: «От (отавер), отам-онам сенга фидо бўлсин!» дедилар.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، قَالَ سَمِعْتُ سَعِيدَ بْنَ الْمُسَيَّبِ، قَالَ سَمِعْتُ سَعْدًا، يَقُولُ جَمَعَ لِي النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَبَوَيْهِ يَوْمَ أُحُدٍ‏.‏

Paygʻambar ﷺ Uhud kuni men uchun ota-onasini (birga) jamladilar (‹otam-onam senga fido boʻlsin› dedilar).Пайғамбар ﷺ Уҳуд куни мен учун ота-онасини (бирга) жамладилар (‹отам-онам сенга фидо бўлсин› дедилар).

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا لَيْثٌ، عَنْ يَحْيَى، عَنِ ابْنِ الْمُسَيَّبِ، أَنَّهُ قَالَ قَالَ سَعْدُ بْنُ أَبِي وَقَّاصٍ ـ رضى الله عنه ـ لَقَدْ جَمَعَ لِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَوْمَ أُحُدٍ أَبَوَيْهِ كِلَيْهِمَا‏.‏ يُرِيدُ حِينَ قَالَ ‏"‏ فِدَاكَ أَبِي وَأُمِّي ‏"‏‏.‏ وَهُوَ يُقَاتِلُ‏.‏

Saʼd ibn Abu Vaqqos: «Rasululloh ﷺ Uhud kuni men uchun ota-onasining ikkovini (birga) jamladilar», dedi — u jang qilayotganida u zotning ‹otam-onam senga fido boʻlsin› deganlarini nazarda tutadi.Саъд ибн Абу Ваққос: «Расулуллоҳ ﷺ Уҳуд куни мен учун ота-онасининг икковини (бирга) жамладилар», деди — у жанг қилаётганида у зотнинг ‹отам-онам сенга фидо бўлсин› деганларини назарда тутади.

حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ، حَدَّثَنَا مِسْعَرٌ، عَنْ سَعْدٍ، عَنِ ابْنِ شَدَّادٍ، قَالَ سَمِعْتُ عَلِيًّا ـ رضى الله عنه ـ يَقُولُ مَا سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَجْمَعُ أَبَوَيْهِ لأَحَدٍ غَيْرَ سَعْدٍ‏.‏

Men Paygʻambar ﷺning Saʼddan boshqa hech kim uchun ota-onasini (birga) jamlaganlarini eshitmadim.Мен Пайғамбар ﷺнинг Саъддан бошқа ҳеч ким учун ота-онасини (бирга) жамлаганларини эшитмадим.

حَدَّثَنَا يَسَرَةُ بْنُ صَفْوَانَ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ شَدَّادٍ، عَنْ عَلِيٍّ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ مَا سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم جَمَعَ أَبَوَيْهِ لأَحَدٍ إِلاَّ لِسَعْدِ بْنِ مَالِكٍ، فَإِنِّي سَمِعْتُهُ يَقُولُ يَوْمَ أُحُدٍ ‏"‏ يَا سَعْدُ ارْمِ، فِدَاكَ أَبِي وَأُمِّي ‏"‏‏.‏

Men Paygʻambar ﷺning Saʼd ibn Molikdan boshqa hech kim uchun ota-onasini (birga) jamlaganlarini eshitmadim. Men u zotning Uhud kuni: «Ey Saʼd, ot (otaver), otam-onam senga fido boʻlsin!» deganlarini eshitganman.Мен Пайғамбар ﷺнинг Саъд ибн Моликдан бошқа ҳеч ким учун ота-онасини (бирга) жамлаганларини эшитмадим. Мен у зотнинг Уҳуд куни: «Эй Саъд, от (отавер), отам-онам сенга фидо бўлсин!» деганларини эшитганман.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، عَنْ مُعْتَمِرٍ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ زَعَمَ أَبُو عُثْمَانَ أَنَّهُ لَمْ يَبْقَ مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي بَعْضِ تِلْكَ الأَيَّامِ الَّتِي يُقَاتِلُ فِيهِنَّ غَيْرُ طَلْحَةَ وَسَعْدٍ‏.‏ عَنْ حَدِيثِهِمَا‏.‏

Abu Usmon shunday daʼvo qildiki, oʻsha jang qilingan kunlarning baʼzisida Paygʻambar ﷺ bilan birga Talha va Saʼddan boshqa hech kim qolmagan — ularning (ikkovining) hadisidan (rivoyat qilib).Абу Усмон шундай даъво қилдики, ўша жанг қилинган кунларнинг баъзисида Пайғамбар ﷺ билан бирга Талҳа ва Саъддан бошқа ҳеч ким қолмаган — уларнинг (икковининг) ҳадисидан (ривоят қилиб).

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي الأَسْوَدِ، حَدَّثَنَا حَاتِمُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يُوسُفَ، قَالَ سَمِعْتُ السَّائِبَ بْنَ يَزِيدَ، قَالَ صَحِبْتُ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ عَوْفٍ وَطَلْحَةَ بْنَ عُبَيْدِ اللَّهِ وَالْمِقْدَادَ وَسَعْدًا رضى الله عنهم فَمَا سَمِعْتُ أَحَدًا مِنْهُمْ يُحَدِّثُ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم، إِلاَّ أَنِّي سَمِعْتُ طَلْحَةَ يُحَدِّثُ عَنْ يَوْمِ أُحُدٍ

Men Abdurrahmon ibn Avf, Talha ibn Ubaydulloh, Miqdod va Saʼd (roziyallohu anhum) bilan suhbatdosh boʻldim, ulardan birortasining Paygʻambar ﷺdan hadis rivoyat qilganini eshitmadim — faqat men Talhaning Uhud kuni haqida hadis rivoyat qilganini eshitganman.Мен Абдурраҳмон ибн Авф, Талҳа ибн Убайдуллоҳ, Миқдод ва Саъд (розияллоҳу анҳум) билан суҳбатдош бўлдим, улардан бирортасининг Пайғамбар ﷺдан ҳадис ривоят қилганини эшитмадим — фақат мен Талҳанинг Уҳуд куни ҳақида ҳадис ривоят қилганини эшитганман.

حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ، عَنْ قَيْسٍ، قَالَ رَأَيْتُ يَدَ طَلْحَةَ شَلاَّءَ، وَقَى بِهَا النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَوْمَ أُحُدٍ‏.‏

Men Talhaning qoʻlini shol (harakatsiz) holda koʻrdim — u (qoʻli) bilan Uhud kuni Paygʻambar ﷺni (oʻqdan) himoya qilgan edi.Мен Талҳанинг қўлини шол (ҳаракациз) ҳолда кўрдим — у (қўли) билан Уҳуд куни Пайғамбар ﷺни (ўқдан) ҳимоя қилган эди.

حَدَّثَنَا أَبُو مَعْمَرٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَارِثِ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ، عَنْ أَنَسٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ لَمَّا كَانَ يَوْمَ أُحُدٍ انْهَزَمَ النَّاسُ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَأَبُو طَلْحَةَ بَيْنَ يَدَىِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مُجَوِّبٌ عَلَيْهِ بِحَجَفَةٍ لَهُ، وَكَانَ أَبُو طَلْحَةَ رَجُلاً رَامِيًا شَدِيدَ النَّزْعِ، كَسَرَ يَوْمَئِذٍ قَوْسَيْنِ أَوْ ثَلاَثًا، وَكَانَ الرَّجُلُ يَمُرُّ مَعَهُ بِجَعْبَةٍ مِنَ النَّبْلِ فَيَقُولُ انْثُرْهَا لأَبِي طَلْحَةَ‏.‏ قَالَ وَيُشْرِفُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَنْظُرُ إِلَى الْقَوْمِ، فَيَقُولُ أَبُو طَلْحَةَ بِأَبِي أَنْتَ وَأُمِّي، لاَ تُشْرِفْ يُصِيبُكَ سَهْمٌ مِنْ سِهَامِ الْقَوْمِ، نَحْرِي دُونَ نَحْرِكَ‏.‏ وَلَقَدْ رَأَيْتُ عَائِشَةَ بِنْتَ أَبِي بَكْرٍ وَأُمَّ سُلَيْمٍ، وَإِنَّهُمَا لَمُشَمِّرَتَانِ أَرَى خَدَمَ سُوقِهِمَا تَنْقُزَانِ الْقِرَبَ عَلَى مُتُونِهِمَا، تُفْرِغَانِهِ فِي أَفْوَاهِ الْقَوْمِ ثُمَّ تَرْجِعَانِ فَتَمْلآنِهَا، ثُمَّ تَجِيئَانِ فَتُفْرِغَانِهِ فِي أَفْوَاهِ الْقَوْمِ، وَلَقَدْ وَقَعَ السَّيْفُ مِنْ يَدَىْ أَبِي طَلْحَةَ إِمَّا مَرَّتَيْنِ وَإِمَّا ثَلاَثًا‏.‏

Uhud kuni boʻlganda, odamlar Paygʻambar ﷺdan (qochib) magʻlub boʻldi. Abu Talha esa Paygʻambar ﷺning oldilarida, u zotni oʻzining qalqoni bilan (toʻsib) himoya qilardi. Abu Talha kuchli kamon tortuvchi (mohir) otuvchi kishi edi — u kuni ikki yoki uchta kamon (tortib) sindirdi. Bir kishi yonida oʻq toʻla (kamon) xaltasi bilan oʻtsa, (Paygʻambar ﷺ): «Uni Abu Talha uchun toʻkib (ber)», derdilar. Paygʻambar ﷺ qavmga qarash uchun (boshlarini) koʻtarsalar, Abu Talha: «Otam-onam sizga fido boʻlsin, (boshingizni) koʻtarmang, sizga qavmning oʻqlaridan bir oʻq tegib qolmasin. Mening koʻkragim sizning koʻkragingiz oldida (qalqon)!» derdi. Men Oisha bint Abu Bakr va Ummu Sulaymni — ikkovi (etagini) shimarib, men ularning oyoq-bilaguzuklarini koʻrayotgan holda — mesh (suv idishlari)ni yelkalarida tashib, ularni qavmning (yarador)larining ogʻizlariga quyayotganlarini, soʻng qaytib (yana) toʻldirayotganlarini, soʻng kelib qavmning ogʻizlariga quyayotganlarini koʻrganman. Abu Talhaning qoʻlidan qilich — yo ikki marta, yo uch marta — tushib ketgan edi.Уҳуд куни бўлганда, одамлар Пайғамбар ﷺдан (қочиб) мағлуб бўлди. Абу Талҳа эса Пайғамбар ﷺнинг олдиларида, у зотни ўзининг қалқони билан (тўсиб) ҳимоя қиларди. Абу Талҳа кучли камон тортувчи (моҳир) отувчи киши эди — у куни икки ёки учта камон (тортиб) синдирди. Бир киши ёнида ўқ тўла (камон) халтаси билан ўца, (Пайғамбар ﷺ): «Уни Абу Талҳа учун тўкиб (бер)», дердилар. Пайғамбар ﷺ қавмга қараш учун (бошларини) кўтарсалар, Абу Талҳа: «Отам-онам сизга фидо бўлсин, (бошингизни) кўтарманг, сизга қавмнинг ўқларидан бир ўқ тегиб қолмасин. Менинг кўкрагим сизнинг кўкрагингиз олдида (қалқон)!» дерди. Мен Оиша бинт Абу Бакр ва Умму Сулаймни — иккови (этагини) шимариб, мен уларнинг оёқ-билагузукларини кўраётган ҳолда — меш (сув идишлари)ни елкаларида ташиб, уларни қавмнинг (ярадор)ларининг оғизларига қуяётганларини, сўнг қайтиб (яна) тўлдираётганларини, сўнг келиб қавмнинг оғизларига қуяётганларини кўрганман. Абу Талҳанинг қўлидан қилич — ё икки марта, ё уч марта — тушиб кетган эди.

حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتْ لَمَّا كَانَ يَوْمَ أُحُدٍ هُزِمَ الْمُشْرِكُونَ، فَصَرَخَ إِبْلِيسُ لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَيْهِ أَىْ عِبَادَ اللَّهِ أُخْرَاكُمْ‏.‏ فَرَجَعَتْ أُولاَهُمْ فَاجْتَلَدَتْ هِيَ وَأُخْرَاهُمْ فَبَصُرَ حُذَيْفَةُ فَإِذَا هُوَ بِأَبِيهِ الْيَمَانِ فَقَالَ أَىْ عِبَادَ اللَّهِ أَبِي أَبِي‏.‏ قَالَ قَالَتْ فَوَاللَّهِ مَا احْتَجَزُوا حَتَّى قَتَلُوهُ فَقَالَ حُذَيْفَةُ يَغْفِرُ اللَّهُ لَكُمْ‏.‏ قَالَ عُرْوَةُ فَوَاللَّهِ مَا زَالَتْ فِي حُذَيْفَةَ بَقِيَّةُ خَيْرٍ حَتَّى لَحِقَ بِاللَّهِ‏.‏ بَصُرْتُ عَلِمْتُ، مِنَ الْبَصِيرَةِ فِي الأَمْرِ، وَأَبْصَرْتُ مِنْ بَصَرِ الْعَيْنِ وَيُقَالُ بَصُرْتُ وَأَبْصَرْتُ وَاحِدٌ‏.‏

Uhud kuni boʻlganda, mushriklar magʻlub boʻldi. Shunda Iblis — Allohning laʼnati unga boʻlsin — baqirdi: «Ey Allohning bandalari, ortingizdagilar(ga ehtiyot boʻ ling)!» Shunda ularning oldingilari qaytib, ular (musulmonlar) bir-biri bilan urishib ketdi. Huzayfa qarasa, (oldida) otasi Yamonni koʻrdi va: «Ey Allohning bandalari, otam, otam!» dedi. (Oisha) aytdi: Allohga qasamki, ular (uni oʻldirishdan) toʻxtamadilar, to uni oʻldirgunlaricha. Huzayfa: «Alloh sizlarni magʻfirat qilsin», dedi. Urva: «Allohga qasamki, Huzayfada — u Allohga yetgunicha (vafotigacha) — yaxshilik qoldigʻi (saxovat-kechirimlilik) saqlanib qoldi», dedi.Уҳуд куни бўлганда, мушриклар мағлуб бўлди. Шунда Иблис — Аллоҳнинг лаънати унга бўлсин — бақирди: «Эй Аллоҳнинг бандалари, ортингиздагилар(га эҳтиёт бў линг)!» Шунда уларнинг олдингилари қайтиб, улар (мусулмонлар) бир-бири билан уришиб кетди. Ҳузайфа қараса, (олдида) отаси Ямонни кўрди ва: «Эй Аллоҳнинг бандалари, отам, отам!» деди. (Оиша) айтди: Аллоҳга қасамки, улар (уни ўлдиришдан) тўхтамадилар, то уни ўлдиргунларича. Ҳузайфа: «Аллоҳ сизларни мағфират қилсин», деди. Урва: «Аллоҳга қасамки, Ҳузайфада — у Аллоҳга етгунича (вафотигача) — яхшилик қолдиғи (саховат-кечиримлилик) сақланиб қолди», деди.

حَدَّثَنَا عَبْدَانُ، أَخْبَرَنَا أَبُو حَمْزَةَ، عَنْ عُثْمَانَ بْنِ مَوْهَبٍ، قَالَ جَاءَ رَجُلٌ حَجَّ الْبَيْتَ فَرَأَى قَوْمًا جُلُوسًا فَقَالَ مَنْ هَؤُلاَءِ الْقُعُودُ قَالُوا هَؤُلاَءِ قُرَيْشٌ‏.‏ قَالَ مَنِ الشَّيْخُ قَالُوا ابْنُ عُمَرَ‏.‏ فَأَتَاهُ فَقَالَ إِنِّي سَائِلُكَ عَنْ شَىْءٍ أَتُحَدِّثُنِي، قَالَ أَنْشُدُكَ بِحُرْمَةِ هَذَا الْبَيْتِ أَتَعْلَمُ أَنَّ عُثْمَانَ بْنَ عَفَّانَ فَرَّ يَوْمَ أُحُدٍ قَالَ نَعَمْ‏.‏ قَالَ فَتَعْلَمُهُ تَغَيَّبَ عَنْ بَدْرٍ فَلَمْ يَشْهَدْهَا قَالَ نَعَمْ‏.‏ قَالَ فَتَعْلَمُ أَنَّهُ تَخَلَّفَ عَنْ بَيْعَةِ الرُّضْوَانِ فَلَمْ يَشْهَدْهَا قَالَ نَعَمْ‏.‏ قَالَ فَكَبَّرَ‏.‏ قَالَ ابْنُ عُمَرَ تَعَالَ لأُخْبِرَكَ وَلأُبَيِّنَ لَكَ عَمَّا سَأَلْتَنِي عَنْهُ، أَمَّا فِرَارُهُ يَوْمَ أُحُدٍ فَأَشْهَدُ أَنَّ اللَّهَ عَفَا عَنْهُ، وَأَمَّا تَغَيُّبُهُ عَنْ بَدْرٍ فَإِنَّهُ كَانَ تَحْتَهُ بِنْتُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَكَانَتْ مَرِيضَةً، فَقَالَ لَهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ لَكَ أَجْرَ رَجُلٍ مِمَّنْ شَهِدَ بَدْرًا وَسَهْمَهُ ‏"‏‏.‏ وَأَمَّا تَغَيُّبُهُ عَنْ بَيْعَةِ الرُّضْوَانِ فَإِنَّهُ لَوْ كَانَ أَحَدٌ أَعَزَّ بِبَطْنِ مَكَّةَ مِنْ عُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ لَبَعَثَهُ مَكَانَهُ، فَبَعَثَ عُثْمَانَ، وَكَانَ بَيْعَةُ الرُّضْوَانِ بَعْدَ مَا ذَهَبَ عُثْمَانُ إِلَى مَكَّةَ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بِيَدِهِ الْيُمْنَى ‏"‏ هَذِهِ يَدُ عُثْمَانَ ‏"‏‏.‏ فَضَرَبَ بِهَا عَلَى يَدِهِ فَقَالَ ‏"‏ هَذِهِ لِعُثْمَانَ ‏"‏‏.‏ اذْهَبْ بِهَذَا الآنَ مَعَكَ‏.‏

Baytni haj qilgan bir kishi keldi va bir qavmni (oʻtirgan) holda koʻrib: «Bu oʻtirganlar kimlar?» dedi. Ular: «Bular Quraysh», dedilar. U: «(Ulardagi) chol kim?» dedi. Ular: «Ibn Umar», dedilar. U uning oldiga kelib: «Men sendan bir narsa soʻrayman, menga (rost) gapirasanmi? Mana bu Baytning hurmati (haqqi) bilan sendan soʻrayman: bilasanmi, Usmon ibn Affon Uhud kuni qochgan edi?» dedi. (Ibn Umar:) «Ha», dedi. U: «Bilasanmi, u Badrdan gʻoyib boʻlib, unda qatnashmadi?» dedi. (Ibn Umar:) «Ha», dedi. U: «Bilasanmi, u Rizvon bayʼatidan qolib, unda qatnashmadi?» dedi. (Ibn Umar:) «Ha», dedi. Shunda u (gʻolibona) takbir aytdi. Ibn Umar: «Kel, men senga (buni) bayon qilay. Uning Uhud kuni qochishiga kelsak — men guvohlik beramanki, Alloh uni afv etdi. Badrdan gʻoyib boʻlishiga kelsak — uning nikohida Rasululloh ﷺning qizi bor edi va u kasal edi; Paygʻambar ﷺ unga: ‹Sen uchun Badrda qatnashgan kishining ajri va uning ulushi bordir› dedilar. Rizvon bayʼatidan qolishiga kelsak — agar Makka botnida Usmon ibn Affondan koʻra izzatliroq (kuchliroq) biror kishi boʻlganida, u zot uning oʻrniga oʻshani yuborardilar; (lekin) u zot Usmonni yubordilar. Rizvon bayʼati Usmon Makkaga ketganidan keyin boʻldi. Paygʻambar ﷺ oʻng qoʻllari bilan: ‹Bu Usmonning qoʻli› deb, uni (boshqa) qoʻllariga urib (qoʻyib): ‹Bu Usmon uchun (bayʼat)› dedilar. (Ibn Umar:) Endi mana shuni oʻzing bilan (javob qilib) olib ket», dedi.Байтни ҳаж қилган бир киши келди ва бир қавмни (ўтирган) ҳолда кўриб: «Бу ўтирганлар кимлар?» деди. Улар: «Булар Қурайш», дедилар. У: «(Улардаги) чол ким?» деди. Улар: «Ибн Умар», дедилар. У унинг олдига келиб: «Мен сендан бир нарса сўрайман, менга (рост) гапирасанми? Мана бу Байтнинг ҳурмати (ҳаққи) билан сендан сўрайман: биласанми, Усмон ибн Аффон Уҳуд куни қочган эди?» деди. (Ибн Умар:) «Ҳа», деди. У: «Биласанми, у Бадрдан ғойиб бўлиб, унда қатнашмади?» деди. (Ибн Умар:) «Ҳа», деди. У: «Биласанми, у Ризвон байъатидан қолиб, унда қатнашмади?» деди. (Ибн Умар:) «Ҳа», деди. Шунда у (ғолибона) такбир айтди. Ибн Умар: «Кел, мен сенга (буни) баён қилай. Унинг Уҳуд куни қочишига келсак — мен гувоҳлик бераманки, Аллоҳ уни афв этди. Бадрдан ғойиб бўлишига келсак — унинг никоҳида Расулуллоҳ ﷺнинг қизи бор эди ва у касал эди; Пайғамбар ﷺ унга: ‹Сен учун Бадрда қатнашган кишининг ажри ва унинг улуши бордир› дедилар. Ризвон байъатидан қолишига келсак — агар Макка ботнида Усмон ибн Аффондан кўра иззатлироқ (кучлироқ) бирор киши бўлганида, у зот унинг ўрнига ўшани юборардилар; (лекин) у зот Усмонни юбордилар. Ризвон байъати Усмон Маккага кетганидан кейин бўлди. Пайғамбар ﷺ ўнг қўллари билан: ‹Бу Усмоннинг қўли› деб, уни (бошқа) қўлларига уриб (қўйиб): ‹Бу Усмон учун (байъат)› дедилар. (Ибн Умар:) Энди мана шуни ўзинг билан (жавоб қилиб) олиб кет», деди.

حَدَّثَنِي عَمْرُو بْنُ خَالِدٍ، حَدَّثَنَا زُهَيْرٌ، حَدَّثَنَا أَبُو إِسْحَاقَ، قَالَ سَمِعْتُ الْبَرَاءَ بْنَ عَازِبٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ جَعَلَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم عَلَى الرَّجَّالَةِ يَوْمَ أُحُدٍ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ جُبَيْرٍ، وَأَقْبَلُوا مُنْهَزِمِينَ، فَذَاكَ إِذْ يَدْعُوهُمُ الرَّسُولُ فِي أُخْرَاهُمْ‏.‏

Paygʻambar ﷺ Uhud kuni piyodalar (oʻq otuvchilar) ustiga Abdulloh ibn Jubayrni (qoʻmondon) qildilar. Ular (oxiri) magʻlub boʻlib (orqaga) qaytdilar. Mana shu — Rasul ularni ortlaridan (turib) chaqirayotgan payt edi.Пайғамбар ﷺ Уҳуд куни пиёдалар (ўқ отувчилар) устига Абдуллоҳ ибн Жубайрни (қўмондон) қилдилар. Улар (охири) мағлуб бўлиб (орқага) қайтдилар. Мана шу — Расул уларни ортларидан (туриб) чақираётган пайт эди.

وَقَالَ لِي خَلِيفَةُ حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ، حَدَّثَنَا سَعِيدٌ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسٍ، عَنْ أَبِي طَلْحَةَ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ كُنْتُ فِيمَنْ تَغَشَّاهُ النُّعَاسُ يَوْمَ أُحُدٍ، حَتَّى سَقَطَ سَيْفِي مِنْ يَدِي مِرَارًا، يَسْقُطُ وَآخُذُهُ، وَيَسْقُطُ فَآخُذُهُ‏.‏

Men Uhud kuni mudroq bosgan kishilardan edim, hatto qilichim qoʻlimdan necha marta tushib ketdi — tushar, men olardim, (yana) tushar, men olardim.Мен Уҳуд куни мудроқ босган кишилардан эдим, ҳатто қиличим қўлимдан неча марта тушиб кетди — тушар, мен олардим, (яна) тушар, мен олардим.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ عَبْدِ اللَّهِ السُّلَمِيُّ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، حَدَّثَنِي سَالِمٌ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّهُ سَمِعَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذَا رَفَعَ رَأْسَهُ مِنَ الرُّكُوعِ مِنَ الرَّكْعَةِ الآخِرَةِ مِنَ الْفَجْرِ يَقُولُ ‏"‏ اللَّهُمَّ الْعَنْ فُلاَنًا وَفُلاَنًا وَفُلاَنًا ‏"‏‏.‏ بَعْدَ مَا يَقُولُ ‏"‏ سَمِعَ اللَّهُ لِمَنْ حَمِدَهُ رَبَّنَا وَلَكَ الْحَمْدُ ‏"‏‏.‏ فَأَنْزَلَ اللَّهُ [quran sura="3" aya_start="128" aya_end="128"]‏{‏لَيْسَ لَكَ مِنَ الأَمْرِ شَىْءٌ‏}‏ إِلَى قَوْلِهِ ‏[quran sura="3" aya_start="128" aya_end="128"]{‏ فَإِنَّهُمْ ظَالِمُونَ‏}‏

U (Solim) otasi (Ibn Umar)dan (rivoyat qildiki), u Rasululloh ﷺning bomdodning oxirgi rakatida rukuʼdan boshlarini koʻtarganlarida, «Samiallohu liman hamidah, Robbano va lakal-hamd» deganlaridan keyin: «Allohim, falonchini, falonchini va falonchini laʼnatla», deb (duo qilayotganlarini) eshitdi. Shunda Alloh: «(Bu ishda) senga hech qanday ixtiyor yoʻq...» — «...chunki ular zolimlardir» (Oli Imron surasi, 128) (degan) soʻzigacha (oyatni) nozil qildi.У (Солим) отаси (Ибн Умар)дан (ривоят қилдики), у Расулуллоҳ ﷺнинг бомдоднинг охирги ракатида рукуъдан бошларини кўтарганларида, «Самиаллоҳу лиман ҳамидаҳ, Роббано ва лакал-ҳамд» деганларидан кейин: «Аллоҳим, фалончини, фалончини ва фалончини лаънатла», деб (дуо қилаётганларини) эшитди. Шунда Аллоҳ: «(Бу ишда) сенга ҳеч қандай ихтиёр йўқ...» — «...чунки улар золимлардир» (Оли Имрон сураси, 128) (деган) сўзигача (оятни) нозил қилди.

وَعَنْ حَنْظَلَةَ بْنِ أَبِي سُفْيَانَ، سَمِعْتُ سَالِمَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ، يَقُولُ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَدْعُو عَلَى صَفْوَانَ بْنِ أُمَيَّةَ وَسُهَيْلِ بْنِ عَمْرٍو وَالْحَارِثِ بْنِ هِشَامٍ فَنَزَلَتْ [quran sura="3" aya_start="128" aya_end="128"]‏{‏لَيْسَ لَكَ مِنَ الأَمْرِ شَىْءٌ‏}‏ إِلَى قَوْلِهِ ‏[quran sura="3" aya_start="128" aya_end="128"]{‏فَإِنَّهُمْ ظَالِمُونَ‏}‏‏.‏

Hanzala ibn Abu Sufyondan (rivoyat): Men Solim ibn Abdullohning shunday deganini eshitdim: Rasululloh ﷺ Safvon ibn Umayya, Suhayl ibn Amr va Horis ibn Hishomga (qarshi) duo qilardilar. Shunda: «(Bu ishda) senga hech qanday ixtiyor yoʻq...» — «...chunki ular zolimlardir» (Oli Imron surasi, 128) (degan) soʻzigacha (oyat) nozil boʻldi.Ҳанзала ибн Абу Суфёндан (ривоят): Мен Солим ибн Абдуллоҳнинг шундай деганини эшитдим: Расулуллоҳ ﷺ Сафвон ибн Умайя, Суҳайл ибн Амр ва Ҳорис ибн Ҳишомга (қарши) дуо қилардилар. Шунда: «(Бу ишда) сенга ҳеч қандай ихтиёр йўқ...» — «...чунки улар золимлардир» (Оли Имрон сураси, 128) (деган) сўзигача (оят) нозил бўлди.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ بُكَيْرٍ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ يُونُسَ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، وَقَالَ ثَعْلَبَةُ بْنُ أَبِي مَالِكٍ إِنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ ـ رضى الله عنه ـ قَسَمَ مُرُوطًا بَيْنَ نِسَاءٍ مِنْ نِسَاءِ أَهْلِ الْمَدِينَةِ، فَبَقِيَ مِنْهَا مِرْطٌ جَيِّدٌ، فَقَالَ لَهُ بَعْضُ مَنْ عِنْدَهُ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ أَعْطِ هَذَا بِنْتَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الَّتِي عِنْدَكَ‏.‏ يُرِيدُونَ أُمَّ كُلْثُومٍ بِنْتَ عَلِيٍّ‏.‏ فَقَالَ عُمَرُ أُمُّ سَلِيطٍ أَحَقُّ بِهِ‏.‏ وَأُمُّ سَلِيطٍ مِنْ نِسَاءِ الأَنْصَارِ مِمَّنْ بَايَعَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم، قَالَ عُمَرُ فَإِنَّهَا كَانَتْ تُزْفِرُ لَنَا الْقِرَبَ يَوْمَ أُحُدٍ‏.‏

Saʼlaba ibn Abu Molik (rivoyat qilib aytdi)ki, Umar ibn Xattob (roziyallohu anhu) Madina ahlining ayollari orasida (jun) ridolarni (murt)ni taqsimladi. Ulardan bir yaxshi rido qoldi. Uning yonidagi baʼzilar unga: «Ey moʻminlar amiri, buni Rasululloh ﷺning yoningizdagi qizi(ga) — yaʼni Ali (oʻgʻli)ning qizi Ummu Kulsumni nazarda tutib — bering», deyishdi. Umar: «Ummu Salit unga (koʻproq) haqlidir», dedi. Ummu Salit ansor ayollaridan — Rasululloh ﷺga bayʼat qilganlardan edi. Umar: «Albatta u Uhud kuni biz uchun mesh (suv idishlari)ni koʻtarib (tashib) berardi», dedi.Саълаба ибн Абу Молик (ривоят қилиб айтди)ки, Умар ибн Хаттоб (розияллоҳу анҳу) Мадина аҳлининг аёллари орасида (жун) ридоларни (мурт)ни тақсимлади. Улардан бир яхши ридо қолди. Унинг ёнидаги баъзилар унга: «Эй мўминлар амири, буни Расулуллоҳ ﷺнинг ёнингиздаги қизи(га) — яъни Али (ўғли)нинг қизи Умму Кулсумни назарда тутиб — беринг», дейишди. Умар: «Умму Салит унга (кўпроқ) ҳақлидир», деди. Умму Салит ансор аёлларидан — Расулуллоҳ ﷺга байъат қилганлардан эди. Умар: «Албатта у Уҳуд куни биз учун меш (сув идишлари)ни кўтариб (ташиб) берарди», деди.

حَدَّثَنِي أَبُو جَعْفَرٍ، مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ حَدَّثَنَا حُجَيْنُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْفَضْلِ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ عَمْرِو بْنِ أُمَيَّةَ الضَّمْرِيِّ، قَالَ خَرَجْتُ مَعَ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَدِيِّ بْنِ الْخِيَارِ، فَلَمَّا قَدِمْنَا حِمْصَ قَالَ لِي عُبَيْدُ اللَّهِ هَلْ لَكَ فِي وَحْشِيٍّ نَسْأَلُهُ عَنْ قَتْلِ حَمْزَةَ قُلْتُ نَعَمْ‏.‏ وَكَانَ وَحْشِيٌّ يَسْكُنُ حِمْصَ فَسَأَلْنَا عَنْهُ فَقِيلَ لَنَا هُوَ ذَاكَ فِي ظِلِّ قَصْرِهِ، كَأَنَّهُ حَمِيتٌ‏.‏ قَالَ فَجِئْنَا حَتَّى وَقَفْنَا عَلَيْهِ بِيَسِيرٍ، فَسَلَّمْنَا، فَرَدَّ السَّلاَمَ، قَالَ وَعُبَيْدُ اللَّهِ مُعْتَجِرٌ بِعِمَامَتِهِ، مَا يَرَى وَحْشِيٌّ إِلاَّ عَيْنَيْهِ وَرِجْلَيْهِ، فَقَالَ عُبَيْدُ اللَّهِ يَا وَحْشِيُّ أَتَعْرِفُنِي قَالَ فَنَظَرَ إِلَيْهِ ثُمَّ قَالَ لاَ وَاللَّهِ إِلاَّ أَنِّي أَعْلَمُ أَنَّ عَدِيَّ بْنَ الْخِيَارِ تَزَوَّجَ امْرَأَةً يُقَالُ لَهَا أُمُّ قِتَالٍ بِنْتُ أَبِي الْعِيصِ، فَوَلَدَتْ لَهُ غُلاَمًا بِمَكَّةَ، فَكُنْتُ أَسْتَرْضِعُ لَهُ، فَحَمَلْتُ ذَلِكَ الْغُلاَمَ مَعَ أُمِّهِ، فَنَاوَلْتُهَا إِيَّاهُ، فَلَكَأَنِّي نَظَرْتُ إِلَى قَدَمَيْكَ‏.‏ قَالَ فَكَشَفَ عُبَيْدُ اللَّهِ عَنْ وَجْهِهِ ثُمَّ قَالَ أَلاَ تُخْبِرُنَا بِقَتْلِ حَمْزَةَ قَالَ نَعَمْ، إِنَّ حَمْزَةَ قَتَلَ طُعَيْمَةَ بْنَ عَدِيِّ بْنِ الْخِيَارِ بِبَدْرٍ، فَقَالَ لِي مَوْلاَىَ جُبَيْرُ بْنُ مُطْعِمٍ إِنْ قَتَلْتَ حَمْزَةَ بِعَمِّي فَأَنْتَ حُرٌّ، قَالَ فَلَمَّا أَنْ خَرَجَ النَّاسُ عَامَ عَيْنَيْنِ ـ وَعَيْنَيْنِ جَبَلٌ بِحِيَالِ أُحُدٍ، بَيْنَهُ وَبَيْنَهُ وَادٍ ـ خَرَجْتُ مَعَ النَّاسِ إِلَى الْقِتَالِ، فَلَمَّا اصْطَفُّوا لِلْقِتَالِ خَرَجَ سِبَاعٌ فَقَالَ هَلْ مِنْ مُبَارِزٍ قَالَ فَخَرَجَ إِلَيْهِ حَمْزَةُ بْنُ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ فَقَالَ يَا سِبَاعُ يَا ابْنَ أُمِّ أَنْمَارٍ مُقَطِّعَةِ الْبُظُورِ، أَتُحَادُّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ صلى الله عليه وسلم قَالَ ثُمَّ شَدَّ عَلَيْهِ فَكَانَ كَأَمْسِ الذَّاهِبِ ـ قَالَ ـ وَكَمَنْتُ لِحَمْزَةَ تَحْتَ صَخْرَةٍ فَلَمَّا دَنَا مِنِّي رَمَيْتُهُ بِحَرْبَتِي، فَأَضَعُهَا فِي ثُنَّتِهِ حَتَّى خَرَجَتْ مِنْ بَيْنِ وَرِكَيْهِ ـ قَالَ ـ فَكَانَ ذَاكَ الْعَهْدَ بِهِ، فَلَمَّا رَجَعَ النَّاسُ رَجَعْتُ مَعَهُمْ فَأَقَمْتُ بِمَكَّةَ، حَتَّى فَشَا فِيهَا الإِسْلاَمُ، ثُمَّ خَرَجْتُ إِلَى الطَّائِفِ، فَأَرْسَلُوا إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم رَسُولاً، فَقِيلَ لِي إِنَّهُ لاَ يَهِيجُ الرُّسُلَ ـ قَالَ ـ فَخَرَجْتُ مَعَهُمْ حَتَّى قَدِمْتُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَلَمَّا رَآنِي قَالَ ‏"‏ آنْتَ وَحْشِيٌّ ‏"‏‏.‏ قُلْتُ نَعَمْ‏.‏ قَالَ ‏"‏ أَنْتَ قَتَلْتَ حَمْزَةَ ‏"‏‏.‏ قُلْتُ قَدْ كَانَ مِنَ الأَمْرِ مَا بَلَغَكَ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَهَلْ تَسْتَطِيعُ أَنْ تُغَيِّبَ وَجْهَكَ عَنِّي ‏"‏‏.‏ قَالَ فَخَرَجْتُ، فَلَمَّا قُبِضَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَخَرَجَ مُسَيْلِمَةُ الْكَذَّابُ قُلْتُ لأَخْرُجَنَّ إِلَى مُسَيْلِمَةَ لَعَلِّي أَقْتُلُهُ فَأُكَافِئَ بِهِ حَمْزَةَ ـ قَالَ ـ فَخَرَجْتُ مَعَ النَّاسِ، فَكَانَ مِنْ أَمْرِهِ مَا كَانَ ـ قَالَ ـ فَإِذَا رَجُلٌ قَائِمٌ فِي ثَلْمَةِ جِدَارٍ، كَأَنَّهُ جَمَلٌ أَوْرَقُ ثَائِرُ الرَّأْسِ ـ قَالَ ـ فَرَمَيْتُهُ بِحَرْبَتِي، فَأَضَعُهَا بَيْنَ ثَدْيَيْهِ حَتَّى خَرَجَتْ مِنْ بَيْنِ كَتِفَيْهِ ـ قَالَ ـ وَوَثَبَ إِلَيْهِ رَجُلٌ مِنَ الأَنْصَارِ، فَضَرَبَهُ بِالسَّيْفِ عَلَى هَامَتِهِ‏.‏ قَالَ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْفَضْلِ فَأَخْبَرَنِي سُلَيْمَانُ بْنُ يَسَارٍ أَنَّهُ سَمِعَ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ يَقُولُ فَقَالَتْ جَارِيَةٌ عَلَى ظَهْرِ بَيْتٍ وَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ، قَتَلَهُ الْعَبْدُ الأَسْوَدُ‏.‏

Men Ubaydulloh ibn Adiy ibnul-Xiyor bilan (yoʻlga) chiqdim. Himsga yetganimizda, Ubaydulloh menga: «Vahshiyning oldiga (borib), undan Hamzaning oʻldirilishi haqida soʻrasakmikan?» dedi. Men: «Ha», dedim. Vahshiy Himsda yashardi. Biz uni soʻradik, bizga: «U mana, qasrining soyasida, goʻyo (toʻla) meshdek (semiz)», deyildi. Biz kelib, uning oldida bir oz turdik, salom berdik, u salomga (alik) qaytardi. Ubaydulloh sallasi bilan (yuzini) oʻrab olgan, Vahshiy faqat uning koʻzlari va oyoqlarini koʻrardi. Ubaydulloh: «Ey Vahshiy, meni tanaysanmi?» dedi. U unga qarab, soʻng: «Yoʻq, Allohga qasamki, faqat shuni bilamanki, Adiy ibnul-Xiyor Ummu Qitol bint Abul-Iys degan bir ayolga uylanib, unga Makkada bir oʻgʻil tugʻib bergan edi. Men u uchun emizuvchi (enaga) izlardim. Men oʻsha bolani onasi bilan koʻtarib (olib bordim) va uni unga (onasiga) berdim. Goʻyo men sening oyoqlaringga qaragandek (oʻsha bolaning oyogʻini eslayman)», dedi. Shunda Ubaydulloh yuzini ochib: «Bizga Hamzaning oʻldirilishini xabar bermaysanmi?» dedi. U: «Ha. Hamza Badrda Tuʼayma ibn Adiy ibnul-Xiyorni oʻldirgan edi. Xoʻjayinim Jubayr ibn Mutʼim menga: ‹Agar Hamzani amakim (oʻrniga) oʻldirsang, sen ozodsan› dedi», dedi. (Vahshiy davom etdi:) Aynayn yili odamlar chiqqanda — Aynayn Uhudga roʻbaroʻ bir togʻ, u bilan uning orasida bir vodiy bor — men ham odamlar bilan jangga chiqdim. Ular jangga saf tortganlarida, Sibo (Qurayshdan) chiqib: «Yakkama-yakka (jangchi) bormi?» dedi. Shunda unga Hamza ibn Abdulmuttalib chiqib: «Ey Sibo, ey (ayollarni) xatna qiluvchi ayol Ummu Anmarning oʻgʻli, Alloh va Rasuliga ﷺ qarshilik qilasanmi?» dedi, soʻng unga (shiddat bilan) tashlandi — u (Sibo) oʻtgan kungi (yoʻq narsa)dek (yoʻq) boʻldi. Men Hamza uchun bir qoya tagiga yashirinib (poylab) turdim. U menga yaqinlashganda, men unga nayzamni otdim, uni qorin pastiga (botirdim), to ikki sonining orasidan chiqdi. Bu (uning) bilan (oxirgi) ahd (uchrashuv) boʻldi. Odamlar (Makkaga) qaytganlarida, men ham ular bilan qaytib, Makkada turdim, to unda islom yoyilguncha. Soʻng Toifga chiqdim. Ular Rasululloh ﷺning oldilariga bir elchi yuborishdi va menga: ‹U zot elchilarga (tegmaydi) ozor bermaydi› deyildi. Men ular bilan chiqdim, to Rasululloh ﷺning oldilariga keldim. U zot meni koʻrganlarida: «Sen Vahshiymisan?» dedilar. Men: «Ha», dedim. U zot: «Sen Hamzani oʻldirganmisan?» dedilar. Men: «Ish sizga yetgandek boʻldi», dedim. U zot: «Yuzingni mendan gʻoyib qila olasanmi?» dedilar. Men chiqib ketdim. Rasululloh ﷺ vafot etganlarida, Musaylima Kazzob chiqdi. Men: ‹Albatta Musaylimaga (qarshi) chiqaman, balki uni oʻldirib, u bilan Hamza (qonim)ga kafforat (oʻrnini qoplash) qilarman› dedim. Men odamlar bilan chiqdim. Uning (jangning) ishi (boʻlar) boʻldi. Birdan bir kishi devor teshigida turardi — goʻyo kulrang bir tuya, sochi toʻzigan. Men unga nayzamni otib, uni ikki koʻkragi orasiga (botirdim), to ikki yelkasi orasidan chiqdi. Shunda unga ansorlardan bir kishi (sakrab) tashlanib, uni qilich bilan boshiga urdi. Abdulloh ibn Fazl (aytdi): Menga Sulaymon ibn Yasor xabar berdiki, u Abdulloh ibn Umarning shunday deganini eshitgan: (Shunda) bir tom ustidagi joriya (qiz): «Voy, moʻminlar amiriga (achinaman) — uni qora qul oʻldirdi!» dedi.Мен Убайдуллоҳ ибн Адий ибнул-Хиёр билан (йўлга) чиқдим. Ҳимсга етганимизда, Убайдуллоҳ менга: «Ваҳшийнинг олдига (бориб), ундан Ҳамзанинг ўлдирилиши ҳақида сўрасакмикан?» деди. Мен: «Ҳа», дедим. Ваҳший Ҳимсда яшарди. Биз уни сўрадик, бизга: «У мана, қасрининг соясида, гўё (тўла) мешдек (семиз)», дейилди. Биз келиб, унинг олдида бир оз турдик, салом бердик, у саломга (алик) қайтарди. Убайдуллоҳ салласи билан (юзини) ўраб олган, Ваҳший фақат унинг кўзлари ва оёқларини кўрарди. Убайдуллоҳ: «Эй Ваҳший, мени танайсанми?» деди. У унга қараб, сўнг: «Йўқ, Аллоҳга қасамки, фақат шуни биламанки, Адий ибнул-Хиёр Умму Қитол бинт Абул-Ийс деган бир аёлга уйланиб, унга Маккада бир ўғил туғиб берган эди. Мен у учун эмизувчи (энага) излардим. Мен ўша болани онаси билан кўтариб (олиб бордим) ва уни унга (онасига) бердим. Гўё мен сенинг оёқларингга қарагандек (ўша боланинг оёғини эслайман)», деди. Шунда Убайдуллоҳ юзини очиб: «Бизга Ҳамзанинг ўлдирилишини хабар бермайсанми?» деди. У: «Ҳа. Ҳамза Бадрда Туъайма ибн Адий ибнул-Хиёрни ўлдирган эди. Хўжайиним Жубайр ибн Мутъим менга: ‹Агар Ҳамзани амаким (ўрнига) ўлдирсанг, сен озодсан› деди», деди. (Ваҳший давом этди:) Айнайн йили одамлар чиққанда — Айнайн Уҳудга рўбарў бир тоғ, у билан унинг орасида бир водий бор — мен ҳам одамлар билан жангга чиқдим. Улар жангга саф тортганларида, Сибо (Қурайшдан) чиқиб: «Яккама-якка (жангчи) борми?» деди. Шунда унга Ҳамза ибн Абдулмутталиб чиқиб: «Эй Сибо, эй (аёлларни) хатна қилувчи аёл Умму Анмарнинг ўғли, Аллоҳ ва Расулига ﷺ қаршилик қиласанми?» деди, сўнг унга (шиддат билан) ташланди — у (Сибо) ўтган кунги (йўқ нарса)дек (йўқ) бўлди. Мен Ҳамза учун бир қоя тагига яшириниб (пойлаб) турдим. У менга яқинлашганда, мен унга найзамни отдим, уни қорин пастига (ботирдим), то икки сонининг орасидан чиқди. Бу (унинг) билан (охирги) аҳд (учрашув) бўлди. Одамлар (Маккага) қайтганларида, мен ҳам улар билан қайтиб, Маккада турдим, то унда ислом ёйилгунча. Сўнг Тоифга чиқдим. Улар Расулуллоҳ ﷺнинг олдиларига бир элчи юборишди ва менга: ‹У зот элчиларга (тегмайди) озор бермайди› дейилди. Мен улар билан чиқдим, то Расулуллоҳ ﷺнинг олдиларига келдим. У зот мени кўрганларида: «Сен Ваҳшиймисан?» дедилар. Мен: «Ҳа», дедим. У зот: «Сен Ҳамзани ўлдирганмисан?» дедилар. Мен: «Иш сизга етгандек бўлди», дедим. У зот: «Юзингни мендан ғойиб қила оласанми?» дедилар. Мен чиқиб кетдим. Расулуллоҳ ﷺ вафот этганларида, Мусайлима Каззоб чиқди. Мен: ‹Албатта Мусайлимага (қарши) чиқаман, балки уни ўлдириб, у билан Ҳамза (қоним)га каффорат (ўрнини қоплаш) қиларман› дедим. Мен одамлар билан чиқдим. Унинг (жангнинг) иши (бўлар) бўлди. Бирдан бир киши девор тешигида турарди — гўё кулранг бир туя, сочи тўзиган. Мен унга найзамни отиб, уни икки кўкраги орасига (ботирдим), то икки елкаси орасидан чиқди. Шунда унга ансорлардан бир киши (сакраб) ташланиб, уни қилич билан бошига урди. Абдуллоҳ ибн Фазл (айтди): Менга Сулаймон ибн Ясор хабар бердики, у Абдуллоҳ ибн Умарнинг шундай деганини эшитган: (Шунда) бир том устидаги жория (қиз): «Вой, мўминлар амирига (ачинаман) — уни қора қул ўлдирди!» деди.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ نَصْرٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنْ هَمَّامٍ، سَمِعَ أَبَا هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ اشْتَدَّ غَضَبُ اللَّهِ عَلَى قَوْمٍ فَعَلُوا بِنَبِيِّهِ ـ يُشِيرُ إِلَى رَبَاعِيَتِهِ ـ اشْتَدَّ غَضَبُ اللَّهِ عَلَى رَجُلٍ يَقْتُلُهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي سَبِيلِ اللَّهِ ‏"‏‏.‏

Rasululloh ﷺ: «Bir qavmga — paygʻambariga (shunday ish) qilganlari uchun — Allohning gʻazabi qattiq boʻldi», dedilar (u zot oʻzlarining (sindirilgan) old tishlariga ishora qildilar). «Rasululloh ﷺ Alloh yoʻlida oʻldiradigan bir kishiga (ham) Allohning gʻazabi qattiq boʻldi» (dedilar).Расулуллоҳ ﷺ: «Бир қавмга — пайғамбарига (шундай иш) қилганлари учун — Аллоҳнинг ғазаби қаттиқ бўлди», дедилар (у зот ўзларининг (синдирилган) олд тишларига ишора қилдилар). «Расулуллоҳ ﷺ Аллоҳ йўлида ўлдирадиган бир кишига (ҳам) Аллоҳнинг ғазаби қаттиқ бўлди» (дедилар).

حَدَّثَنِي مَخْلَدُ بْنُ مَالِكٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الأُمَوِيُّ، حَدَّثَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ اشْتَدَّ غَضَبُ اللَّهِ عَلَى مَنْ قَتَلَهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فِي سَبِيلِ اللَّهِ، اشْتَدَّ غَضَبُ اللَّهِ عَلَى قَوْمٍ دَمَّوْا وَجْهَ نَبِيِّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم‏.‏

(Ibn Abbos:) «Paygʻambar ﷺ Alloh yoʻlida oʻldirgan kishiga Allohning gʻazabi qattiq boʻldi. Allohning paygʻambari ﷺning yuzini qonatgan qavmga (ham) Allohning gʻazabi qattiq boʻldi», dedi.(Ибн Аббос:) «Пайғамбар ﷺ Аллоҳ йўлида ўлдирган кишига Аллоҳнинг ғазаби қаттиқ бўлди. Аллоҳнинг пайғамбари ﷺнинг юзини қонатган қавмга (ҳам) Аллоҳнинг ғазаби қаттиқ бўлди», деди.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ، عَنْ أَبِي حَازِمٍ، أَنَّهُ سَمِعَ سَهْلَ بْنَ سَعْدٍ، وَهْوَ يُسْأَلُ عَنْ جُرْحِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ أَمَا وَاللَّهِ إِنِّي لأَعْرِفُ مَنْ كَانَ يَغْسِلُ جُرْحَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَمَنْ كَانَ يَسْكُبُ الْمَاءَ وَبِمَا دُووِيَ ـ قَالَ كَانَتْ فَاطِمَةُ ـ عَلَيْهَا السَّلاَمُ ـ بِنْتُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم تَغْسِلُهُ وَعَلِيٌّ يَسْكُبُ الْمَاءَ بِالْمِجَنِّ، فَلَمَّا رَأَتْ فَاطِمَةُ أَنَّ الْمَاءَ لاَ يَزِيدُ الدَّمَ إِلاَّ كَثْرَةً أَخَذَتْ قِطْعَةً مِنْ حَصِيرٍ، فَأَحْرَقَتْهَا وَأَلْصَقَتْهَا فَاسْتَمْسَكَ الدَّمُ، وَكُسِرَتْ رَبَاعِيَتُهُ يَوْمَئِذٍ، وَجُرِحَ وَجْهُهُ، وَكُسِرَتِ الْبَيْضَةُ عَلَى رَأْسِهِ‏.‏

U (Abu Hozim) Sahl ibn Saʼddan — undan Rasululloh ﷺning jarohati haqida soʻralganda — eshitdi. U: «Ogoh boʻ ling, Allohga qasamki, men Rasululloh ﷺning jarohatini kim yuvganini, kim suv quyganini va u nima bilan davolanganini bilaman», dedi. (U) aytdi: Rasululloh ﷺning qizi Fotima (alayhassalom) uni yuvardi, Ali esa qalqon bilan suv quyardi. Fotima suv qonni faqat koʻpaytirayotganini koʻrgach, bir parcha boʻyrani olib, uni yoqib (kuydirib), (jarohatga) yopishtirdi, shunda qon toʻxtadi. Oʻsha kuni u zotning old tishlari singan, yuzlari jarohatlangan va boshlariga dubulgʻa sinib (botgan) edi.У (Абу Ҳозим) Саҳл ибн Саъддан — ундан Расулуллоҳ ﷺнинг жароҳати ҳақида сўралганда — эшитди. У: «Огоҳ бў линг, Аллоҳга қасамки, мен Расулуллоҳ ﷺнинг жароҳатини ким ювганини, ким сув қуйганини ва у нима билан даволанганини биламан», деди. (У) айтди: Расулуллоҳ ﷺнинг қизи Фотима (алайҳассалом) уни юварди, Али эса қалқон билан сув қуярди. Фотима сув қонни фақат кўпайтираётганини кўргач, бир парча бўйрани олиб, уни ёқиб (куйдириб), (жароҳатга) ёпиштирди, шунда қон тўхтади. Ўша куни у зотнинг олд тишлари синган, юзлари жароҳатланган ва бошларига дубулға синиб (ботган) эди.

حَدَّثَنِي عَمْرُو بْنُ عَلِيٍّ، حَدَّثَنَا أَبُو عَاصِمٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ اشْتَدَّ غَضَبُ اللَّهِ عَلَى مَنْ قَتَلَهُ نَبِيٌّ، اشْتَدَّ غَضَبُ اللَّهِ عَلَى مَنْ دَمَّى وَجْهَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم‏.‏

(Ibn Abbos:) «Paygʻambar oʻldirgan kishiga Allohning gʻazabi qattiq boʻldi. Rasululloh ﷺning yuzini qonatgan kishiga (ham) Allohning gʻazabi qattiq boʻldi», dedi.(Ибн Аббос:) «Пайғамбар ўлдирган кишига Аллоҳнинг ғазаби қаттиқ бўлди. Расулуллоҳ ﷺнинг юзини қонатган кишига (ҳам) Аллоҳнинг ғазаби қаттиқ бўлди», деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدٌ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنْ هِشَامٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ‏[quran sura="3" aya_start="172" aya_end="172"]{‏الَّذِينَ اسْتَجَابُوا لِلَّهِ وَالرَّسُولِ مِنْ بَعْدِ مَا أَصَابَهُمُ الْقَرْحُ لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا مِنْهُمْ وَاتَّقَوْا أَجْرٌ عَظِيمٌ‏}‏ قَالَتْ لِعُرْوَةَ يَا ابْنَ أُخْتِي كَانَ أَبُوكَ مِنْهُمُ الزُّبَيْرُ وَأَبُو بَكْرٍ، لَمَّا أَصَابَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَا أَصَابَ يَوْمَ أُحُدٍ، وَانْصَرَفَ عَنْهُ الْمُشْرِكُونَ خَافَ أَنْ يَرْجِعُوا قَالَ ‏"‏ مَنْ يَذْهَبُ فِي إِثْرِهِمْ ‏"‏‏.‏ فَانْتَدَبَ مِنْهُمْ سَبْعُونَ رَجُلاً، قَالَ كَانَ فِيهِمْ أَبُو بَكْرٍ وَالزُّبَيْرُ‏.‏

«Jarohat yetganidan keyin (ham) Alloh va Rasulning (chaqirigʻiga) javob berganlar — ulardan yaxshilik qilgan va taqvo qilganlar uchun buyuk ajr bordir» (Oli Imron surasi, 172) — (Oisha) Urvaga: «Ey jiyanim, sening otang Zubayr va Abu Bakr ulardan (oʻsha javob berganlardan) edi. Rasululloh ﷺga Uhud kuni yetgan (musibat) yetib, mushriklar u zotdan (chekinib) qaytganlarida, u zot ularning (yana) qaytishidan qoʻrqib: ‹Kim ularning ortidan boradi?› dedilar. Ulardan yetmish kishi (bu ishga) chiqdi», dedi. (U) aytdi: Ular orasida Abu Bakr va Zubayr (bor) edi.«Жароҳат етганидан кейин (ҳам) Аллоҳ ва Расулнинг (чақириғига) жавоб берганлар — улардан яхшилик қилган ва тақво қилганлар учун буюк ажр бордир» (Оли Имрон сураси, 172) — (Оиша) Урвага: «Эй жияним, сенинг отанг Зубайр ва Абу Бакр улардан (ўша жавоб берганлардан) эди. Расулуллоҳ ﷺга Уҳуд куни етган (мусибат) етиб, мушриклар у зотдан (чекиниб) қайтганларида, у зот уларнинг (яна) қайтишидан қўрқиб: ‹Ким уларнинг ортидан боради?› дедилар. Улардан етмиш киши (бу ишга) чиқди», деди. (У) айтди: Улар орасида Абу Бакр ва Зубайр (бор) эди.

حَدَّثَنِي عَمْرُو بْنُ عَلِيٍّ، حَدَّثَنَا مُعَاذُ بْنُ هِشَامٍ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي، عَنْ قَتَادَةَ، قَالَ مَا نَعْلَمُ حَيًّا مِنْ أَحْيَاءِ الْعَرَبِ أَكْثَرَ شَهِيدًا أَعَزَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مِنَ الأَنْصَارِ‏.‏ قَالَ قَتَادَةُ وَحَدَّثَنَا أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ أَنَّهُ قُتِلَ مِنْهُمْ يَوْمَ أُحُدٍ سَبْعُونَ، وَيَوْمَ بِئْرِ مَعُونَةَ سَبْعُونَ، وَيَوْمَ الْيَمَامَةِ سَبْعُونَ، قَالَ وَكَانَ بِئْرُ مَعُونَةَ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم، وَيَوْمُ الْيَمَامَةِ عَلَى عَهْدِ أَبِي بَكْرٍ يَوْمَ مُسَيْلِمَةَ الْكَذَّابِ‏.‏

Qatoda: «Biz arab qabilalaridan ansorlardan koʻ ra koʻproq shahidli va qiyomat kuni izzatliroq (boʻlgan) biror qabilani bilmaymiz», dedi. Qatoda: Bizga Anas ibn Molik rivoyat qildiki, ulardan (ansorlardan) Uhud kuni yetmish (kishi), Biʼri Maʼuna kuni yetmish (kishi), Yamoma kuni yetmish (kishi) oʻldirildi. (Qatoda) aytdi: Biʼri Maʼuna Rasululloh ﷺ davrida, Yamoma kuni esa Abu Bakr davrida — Musaylima Kazzob kuni (boʻlgan) edi.Қатода: «Биз араб қабилаларидан ансорлардан кў ра кўпроқ шаҳидли ва қиёмат куни иззатлироқ (бўлган) бирор қабилани билмаймиз», деди. Қатода: Бизга Анас ибн Молик ривоят қилдики, улардан (ансорлардан) Уҳуд куни етмиш (киши), Биъри Маъуна куни етмиш (киши), Ямома куни етмиш (киши) ўлдирилди. (Қатода) айтди: Биъри Маъуна Расулуллоҳ ﷺ даврида, Ямома куни эса Абу Бакр даврида — Мусайлима Каззоб куни (бўлган) эди.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ، أَنَّ جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ ـ رضى الله عنهما ـ أَخْبَرَهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَجْمَعُ بَيْنَ الرَّجُلَيْنِ مِنْ قَتْلَى أُحُدٍ فِي ثَوْبٍ وَاحِدٍ ثُمَّ يَقُولُ ‏"‏ أَيُّهُمْ أَكْثَرُ أَخْذًا لِلْقُرْآنِ ‏"‏‏.‏ فَإِذَا أُشِيرَ لَهُ إِلَى أَحَدٍ، قَدَّمَهُ فِي اللَّحْدِ، وَقَالَ ‏"‏ أَنَا شَهِيدٌ عَلَى هَؤُلاَءِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ‏"‏‏.‏ وَأَمَرَ بِدَفْنِهِمْ بِدِمَائِهِمْ، وَلَمْ يُصَلِّ عَلَيْهِمْ، وَلَمْ يُغَسَّلُوا‏.‏ وَقَالَ أَبُو الْوَلِيدِ عَنْ شُعْبَةَ، عَنِ ابْنِ الْمُنْكَدِرِ، قَالَ سَمِعْتُ جَابِرًا، قَالَ لَمَّا قُتِلَ أَبِي جَعَلْتُ أَبْكِي وَأَكْشِفُ الثَّوْبَ عَنْ وَجْهِهِ،، فَجَعَلَ أَصْحَابُ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم يَنْهَوْنِي وَالنَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم لَمْ يَنْهَ، وَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ تَبْكِيهِ أَوْ مَا تَبْكِيهِ، مَا زَالَتِ الْمَلاَئِكَةُ تُظِلُّهُ بِأَجْنِحَتِهَا حَتَّى رُفِعَ ‏"‏‏.‏

Rasululloh ﷺ Uhud (shahid)laridan ikki kishini bitta kiyim (kafan)ga jamlar, soʻng: «Ularning qaysi biri Qurʼonni koʻproq olgan (yodlagan)?» derdilar. Ulardan biriga ishora qilinsa, uni lahdda (qabrda) oldinga qoʻyar va: «Men qiyomat kuni mana bularga guvohman», derdilar. U zot ularni qonlari bilan (yuvilmasdan) dafn qilishni buyurdilar, ularga (janoza) namozini ham oʻqimadilar va ular yuvilmadi (gʻusl qilinmadi). Ibnul-Munkadir (rivoyat qilib): Men Jobirning shunday deganini eshitdim: «Otam oʻldirilganda, men yigʻlay boshlab, uning yuzidan kiyim(kafan)ni ocha boshladim. Paygʻambar ﷺning sahobalari meni qaytarar, Paygʻambar ﷺ esa qaytarmasdilar. Paygʻambar ﷺ: ‹Uni yigʻlama› — yoki: ‹nega uni yigʻlaysan?› (dedilar va:) ‹Farishtalar uni (osmonga) koʻtarilguncha qanotlari bilan soyalab turdilar› dedilar», dedi.Расулуллоҳ ﷺ Уҳуд (шаҳид)ларидан икки кишини битта кийим (кафан)га жамлар, сўнг: «Уларнинг қайси бири Қуръонни кўпроқ олган (ёдлаган)?» дердилар. Улардан бирига ишора қилинса, уни лаҳдда (қабрда) олдинга қўяр ва: «Мен қиёмат куни мана буларга гувоҳман», дердилар. У зот уларни қонлари билан (ювилмасдан) дафн қилишни буюрдилар, уларга (жаноза) намозини ҳам ўқимадилар ва улар ювилмади (ғусл қилинмади). Ибнул-Мункадир (ривоят қилиб): Мен Жобирнинг шундай деганини эшитдим: «Отам ўлдирилганда, мен йиғлай бошлаб, унинг юзидан кийим(кафан)ни оча бошладим. Пайғамбар ﷺнинг саҳобалари мени қайтарар, Пайғамбар ﷺ эса қайтармасдилар. Пайғамбар ﷺ: ‹Уни йиғлама› — ёки: ‹нега уни йиғлайсан?› (дедилар ва:) ‹Фаришталар уни (осмонга) кўтарилгунча қанотлари билан соялаб турдилар› дедилар», деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاَءِ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، عَنْ بُرَيْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي بُرْدَةَ، عَنْ جَدِّهِ أَبِي بُرْدَةَ، عَنْ أَبِي مُوسَى ـ رضى الله عنه ـ أُرَى عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ رَأَيْتُ فِي رُؤْيَاىَ أَنِّي هَزَزْتُ سَيْفًا فَانْقَطَعَ صَدْرُهُ، فَإِذَا هُوَ مَا أُصِيبَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ يَوْمَ أُحُدٍ، ثُمَّ هَزَزْتُهُ أُخْرَى فَعَادَ أَحْسَنَ مَا كَانَ، فَإِذَا هُوَ مَا جَاءَ بِهِ اللَّهُ مِنَ الْفَتْحِ وَاجْتِمَاعِ الْمُؤْمِنِينَ، وَرَأَيْتُ فِيهَا بَقَرًا وَاللَّهُ خَيْرٌ، فَإِذَا هُمُ الْمُؤْمِنُونَ يَوْمَ أُحُدٍ ‏"‏‏.‏

Paygʻambar ﷺ (dedilar): «Men tushimda bir qilichni silkitganimni, uning uchi (yuqori qismi) singanini koʻrdim — bu Uhud kuni moʻminlardan yetgan (musibat) ekan. Soʻng uni yana silkitdim, u avvalgisidan ham goʻzalroq holga qaytdi — bu Alloh keltirgan fath (gʻalaba) va moʻminlarning (qayta) jamlanishi ekan. Men unda (tushimda) sigirlarni (ham) koʻrdim — Alloh (taqdiri) yaxshidir — bular Uhud kuni(gi) moʻminlar ekan».Пайғамбар ﷺ (дедилар): «Мен тушимда бир қилични силкитганимни, унинг учи (юқори қисми) синганини кўрдим — бу Уҳуд куни мўминлардан етган (мусибат) экан. Сўнг уни яна силкитдим, у аввалгисидан ҳам гўзалроқ ҳолга қайтди — бу Аллоҳ келтирган фатҳ (ғалаба) ва мўминларнинг (қайта) жамланиши экан. Мен унда (тушимда) сигирларни (ҳам) кўрдим — Аллоҳ (тақдири) яхшидир — булар Уҳуд куни(ги) мўминлар экан».

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ يُونُسَ، حَدَّثَنَا زُهَيْرٌ، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، عَنْ شَقِيقٍ، عَنْ خَبَّابٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ هَاجَرْنَا مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَنَحْنُ نَبْتَغِي وَجْهَ اللَّهِ، فَوَجَبَ أَجْرُنَا عَلَى اللَّهِ، فَمِنَّا مَنْ مَضَى أَوْ ذَهَبَ لَمْ يَأْكُلْ مِنْ أَجْرِهِ شَيْئًا، كَانَ مِنْهُمْ مُصْعَبُ بْنُ عُمَيْرٍ قُتِلَ يَوْمَ أُحُدٍ، فَلَمْ يَتْرُكْ إِلاَّ نَمِرَةً كُنَّا إِذَا غَطَّيْنَا بِهَا رَأْسَهُ خَرَجَتْ رِجْلاَهُ، وَإِذَا غُطِّيَ بِهَا رِجْلاَهُ خَرَجَ رَأْسُهُ، فَقَالَ لَنَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ غَطُّوا بِهَا رَأْسَهُ، وَاجْعَلُوا عَلَى رِجْلَيْهِ الإِذْخِرَ ‏"‏‏.‏ أَوْ قَالَ ‏"‏ أَلْقُوا عَلَى رِجْلَيْهِ مِنَ الإِذْخِرِ ‏"‏‏.‏ وَمِنَّا مَنْ أَيْنَعَتْ لَهُ ثَمَرَتُهُ فَهْوَ يَهْدِبُهَا‏.‏

Biz Paygʻambar ﷺ bilan, Allohning yuzini istab hijrat qildik, ajrimiz Allohga (vojib) boʻldi. Bizdan baʼzilar (shahid) boʻlib oʻtdiki, ajridan hech narsa yemadi; ulardan biri Musʼab ibn Umayr edi — u Uhud kuni oʻldirildi, bir nimra (jun choyshab)dan boshqa hech narsa qoldirmadi. Biz uning boshini u bilan yopsak, oyoqlari chiqib qolar, oyoqlarini yopsak, boshi chiqib qolardi. Shunda Paygʻambar ﷺ bizga: «Uning boshini u bilan yopinglar, oyoqlariga izxir (oʻt) qoʻyinglar» — yoki: «oyoqlariga izxirdan tashlanglar», dedilar. Bizdan baʼzilar esa (shunday)ki, mevasi (ajri) pishib yetildi, u endi uni terib (yeb)moqda.Биз Пайғамбар ﷺ билан, Аллоҳнинг юзини истаб ҳижрат қилдик, ажримиз Аллоҳга (вожиб) бўлди. Биздан баъзилар (шаҳид) бўлиб ўтдики, ажридан ҳеч нарса емади; улардан бири Мусъаб ибн Умайр эди — у Уҳуд куни ўлдирилди, бир нимра (жун чойшаб)дан бошқа ҳеч нарса қолдирмади. Биз унинг бошини у билан ёпсак, оёқлари чиқиб қолар, оёқларини ёпсак, боши чиқиб қоларди. Шунда Пайғамбар ﷺ бизга: «Унинг бошини у билан ёпинглар, оёқларига изхир (ўт) қўйинглар» — ёки: «оёқларига изхирдан ташланглар», дедилар. Биздан баъзилар эса (шундай)ки, меваси (ажри) пишиб етилди, у энди уни териб (еб)моқда.

حَدَّثَنِي نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ، قَالَ أَخْبَرَنِي أَبِي، عَنْ قُرَّةَ بْنِ خَالِدٍ، عَنْ قَتَادَةَ، سَمِعْتُ أَنَسًا ـ رضى الله عنه ـ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ هَذَا جَبَلٌ يُحِبُّنَا وَنُحِبُّهُ ‏"‏‏.‏

Paygʻambar ﷺ: «Mana bu (Uhud) — bizni sevadigan va biz sevadigan bir togʻdir», dedilar.Пайғамбар ﷺ: «Мана бу (Уҳуд) — бизни севадиган ва биз севадиган бир тоғдир», дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، أَخْبَرَنَا مَالِكٌ، عَنْ عَمْرٍو، مَوْلَى الْمُطَّلِبِ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ـ رضى الله عنه ـ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم طَلَعَ لَهُ أُحُدٌ فَقَالَ ‏"‏ هَذَا جَبَلٌ يُحِبُّنَا وَنُحِبُّهُ، اللَّهُمَّ إِنَّ إِبْرَاهِيمَ حَرَّمَ مَكَّةَ، وَإِنِّي حَرَّمْتُ مَا بَيْنَ لاَبَتَيْهَا ‏"‏‏.‏

Rasululloh ﷺga Uhud (togʻi) koʻrindi (roʻbaroʻ boʻldi). U zot: «Mana bu — bizni sevadigan va biz sevadigan bir togʻdir. Allohim, albatta Ibrohim Makkani harom (muqaddas) qilgan edi, men esa uning ikki harrasi (qoraqumtosh maydoni) orasidagi (Madina)ni harom qildim», dedilar.Расулуллоҳ ﷺга Уҳуд (тоғи) кўринди (рўбарў бўлди). У зот: «Мана бу — бизни севадиган ва биз севадиган бир тоғдир. Аллоҳим, албатта Иброҳим Маккани ҳаром (муқаддас) қилган эди, мен эса унинг икки ҳарраси (қорақумтош майдони) орасидаги (Мадина)ни ҳаром қилдим», дедилар.

حَدَّثَنِي عَمْرُو بْنُ خَالِدٍ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي حَبِيبٍ، عَنْ أَبِي الْخَيْرِ، عَنْ عُقْبَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم خَرَجَ يَوْمًا فَصَلَّى عَلَى أَهْلِ أُحُدٍ صَلاَتَهُ عَلَى الْمَيِّتِ، ثُمَّ انْصَرَفَ إِلَى الْمِنْبَرِ فَقَالَ ‏"‏ إِنِّي فَرَطٌ لَكُمْ، وَأَنَا شَهِيدٌ عَلَيْكُمْ، وَإِنِّي لأَنْظُرُ إِلَى حَوْضِي الآنَ، وَإِنِّي أُعْطِيتُ مَفَاتِيحَ خَزَائِنِ الأَرْضِ ـ أَوْ مَفَاتِيحَ الأَرْضِ ـ وَإِنِّي وَاللَّهِ مَا أَخَافُ عَلَيْكُمْ أَنْ تُشْرِكُوا بَعْدِي، وَلَكِنِّي أَخَافُ عَلَيْكُمْ أَنْ تَنَافَسُوا فِيهَا ‏"‏‏.‏

Paygʻambar ﷺ bir kuni chiqib, Uhud ahli (shahidlari)ga — oʻzlarining marhumga (oʻqiydigan janoza) namozini oʻqidilar, soʻng minbarga qaytib: «Albatta men sizlar uchun (Havzga) borib turuvchiman va men sizlarga guvohman. Albatta men hozir oʻz Havzimni koʻrib turibman. Albatta menga Yer xazinalarining kalitlari — yoki Yerning kalitlari — berildi. Allohga qasamki, men sizlar mendan keyin shirk keltirishingizdan qoʻrqmayman, balki sizlar u (dunyo)da (talashib) raqobat qilishingizdan qoʻrqaman», dedilar.Пайғамбар ﷺ бир куни чиқиб, Уҳуд аҳли (шаҳидлари)га — ўзларининг марҳумга (ўқийдиган жаноза) намозини ўқидилар, сўнг минбарга қайтиб: «Албатта мен сизлар учун (Ҳавзга) бориб турувчиман ва мен сизларга гувоҳман. Албатта мен ҳозир ўз Ҳавзимни кўриб турибман. Албатта менга Ер хазиналарининг калитлари — ёки Ернинг калитлари — берилди. Аллоҳга қасамки, мен сизлар мендан кейин ширк келтиришингиздан қўрқмайман, балки сизлар у (дунё)да (талашиб) рақобат қилишингиздан қўрқаман», дедилар.

حَدَّثَنِي إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُوسَى، أَخْبَرَنَا هِشَامُ بْنُ يُوسُفَ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عَمْرِو بْنِ أَبِي سُفْيَانَ الثَّقَفِيِّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ بَعَثَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم سَرِيَّةً عَيْنًا، وَأَمَّرَ عَلَيْهِمْ عَاصِمَ بْنَ ثَابِتٍ ـ وَهْوَ جَدُّ عَاصِمِ بْنِ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ ـ فَانْطَلَقُوا حَتَّى إِذَا كَانَ بَيْنَ عُسْفَانَ وَمَكَّةَ ذُكِرُوا لَحِيٍّ مِنْ هُذَيْلٍ، يُقَالُ لَهُمْ بَنُو لَحْيَانَ، فَتَبِعُوهُمْ بِقَرِيبٍ مِنْ مِائَةِ رَامٍ، فَاقْتَصُّوا آثَارَهُمْ حَتَّى أَتَوْا مَنْزِلاً نَزَلُوهُ فَوَجَدُوا فِيهِ نَوَى تَمْرٍ تَزَوَّدُوهُ مِنَ الْمَدِينَةِ فَقَالُوا هَذَا تَمْرُ يَثْرِبَ‏.‏ فَتَبِعُوا آثَارَهُمْ حَتَّى لَحِقُوهُمْ، فَلَمَّا انْتَهَى عَاصِمٌ وَأَصْحَابُهُ لَجَئُوا إِلَى فَدْفَدٍ، وَجَاءَ الْقَوْمُ فَأَحَاطُوا بِهِمْ، فَقَالُوا لَكُمُ الْعَهْدُ وَالْمِيثَاقُ إِنْ نَزَلْتُمْ إِلَيْنَا أَنْ لاَ نَقْتُلَ مِنْكُمْ رَجُلاً‏.‏ فَقَالَ عَاصِمٌ أَمَّا أَنَا فَلاَ أَنْزِلُ فِي ذِمَّةِ كَافِرٍ، اللَّهُمَّ أَخْبِرْ عَنَّا نَبِيَّكَ‏.‏ فَقَاتَلُوهُمْ حَتَّى قَتَلُوا عَاصِمًا فِي سَبْعَةِ نَفَرٍ بِالنَّبْلِ، وَبَقِيَ خُبَيْبٌ، وَزَيْدٌ وَرَجُلٌ آخَرُ، فَأَعْطَوْهُمُ الْعَهْدَ وَالْمِيثَاقَ، فَلَمَّا أَعْطَوْهُمُ الْعَهْدَ وَالْمِيثَاقَ نَزَلُوا إِلَيْهِمْ، فَلَمَّا اسْتَمْكَنُوا مِنْهُمْ حَلُّوا أَوْتَارَ قِسِيِّهِمْ فَرَبَطُوهُمْ بِهَا‏.‏ فَقَالَ الرَّجُلُ الثَّالِثُ الَّذِي مَعَهُمَا هَذَا أَوَّلُ الْغَدْرِ‏.‏ فَأَبَى أَنْ يَصْحَبَهُمْ فَجَرَّرُوهُ وَعَالَجُوهُ عَلَى أَنْ يَصْحَبَهُمْ، فَلَمْ يَفْعَلْ، فَقَتَلُوهُ، وَانْطَلَقُوا بِخُبَيْبٍ وَزَيْدٍ حَتَّى بَاعُوهُمَا بِمَكَّةَ، فَاشْتَرَى خُبَيْبًا بَنُو الْحَارِثِ بْنِ عَامِرِ بْنِ نَوْفَلٍ، وَكَانَ خُبَيْبٌ هُوَ قَتَلَ الْحَارِثَ يَوْمَ بَدْرٍ، فَمَكَثَ عِنْدَهُمْ أَسِيرًا حَتَّى إِذَا أَجْمَعُوا قَتْلَهُ اسْتَعَارَ مُوسَى مِنْ بَعْضِ بَنَاتِ الْحَارِثِ أَسْتَحِدَّ بِهَا فَأَعَارَتْهُ، قَالَتْ فَغَفَلْتُ عَنْ صَبِيٍّ لِي فَدَرَجَ إِلَيْهِ حَتَّى أَتَاهُ، فَوَضَعَهُ عَلَى فَخِذِهِ، فَلَمَّا رَأَيْتُهُ فَزِعْتُ فَزْعَةً عَرَفَ ذَاكَ مِنِّي، وَفِي يَدِهِ الْمُوسَى فَقَالَ أَتَخْشَيْنَ أَنْ أَقْتُلَهُ مَا كُنْتُ لأَفْعَلَ ذَاكِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ‏.‏ وَكَانَتْ تَقُولُ مَا رَأَيْتُ أَسِيرًا قَطُّ خَيْرًا مِنْ خُبَيْبٍ، لَقَدْ رَأَيْتُهُ يَأْكُلُ مِنْ قِطْفِ عِنَبٍ، وَمَا بِمَكَّةَ يَوْمَئِذٍ ثَمَرَةٌ، وَإِنَّهُ لَمُوثَقٌ فِي الْحَدِيدِ، وَمَا كَانَ إِلاَّ رِزْقٌ رَزَقَهُ اللَّهُ، فَخَرَجُوا بِهِ مِنَ الْحَرَمِ، لِيَقْتُلُوهُ فَقَالَ دَعُونِي أُصَلِّي رَكْعَتَيْنِ‏.‏ ثُمَّ انْصَرَفَ إِلَيْهِمْ فَقَالَ لَوْلاَ أَنْ تَرَوْا أَنَّ مَا بِي جَزَعٌ مِنَ الْمَوْتِ، لَزِدْتُ‏.‏ فَكَانَ أَوَّلَ مَنْ سَنَّ الرَّكْعَتَيْنِ عِنْدَ الْقَتْلِ هُوَ، ثُمَّ قَالَ اللَّهُمَّ أَحْصِهِمْ عَدَدًا ثُمَّ قَالَ مَا أُبَالِي حِينَ أُقْتَلُ مُسْلِمًا عَلَى أَىِّ شِقٍّ كَانَ لِلَّهِ مَصْرَعِي وَذَلِكَ فِي ذَاتِ الإِلَهِ وَإِنْ يَشَأْ يُبَارِكْ عَلَى أَوْصَالِ شِلْوٍ مُمَزَّعِ ثُمَّ قَامَ إِلَيْهِ عُقْبَةُ بْنُ الْحَارِثِ فَقَتَلَهُ، وَبَعَثَ قُرَيْشٌ إِلَى عَاصِمٍ لِيُؤْتَوْا بِشَىْءٍ مِنْ جَسَدِهِ يَعْرِفُونَهُ، وَكَانَ عَاصِمٌ قَتَلَ عَظِيمًا مِنْ عُظَمَائِهِمْ يَوْمَ بَدْرٍ، فَبَعَثَ اللَّهُ عَلَيْهِ مِثْلَ الظُّلَّةِ مِنَ الدَّبْرِ، فَحَمَتْهُ مِنْ رُسُلِهِمْ، فَلَمْ يَقْدِرُوا مِنْهُ عَلَى شَىْءٍ‏.‏

Paygʻambar ﷺ bir sariyya (otryad)ni josus (kuzatuvchi) qilib yuborib, ularga Osim ibn Sobitni — u Osim ibn Umar ibn Xattobning bobosidir — amir qildilar. Ular yurib, Usfon bilan Makka orasiga yetganlarida, Huzayldan boʻlgan, Bani Lihyon deb ataladigan bir qabilaga (xabar qilib) zikr qilindi. Ular ularning ortidan yuzga yaqin oʻq otuvchi bilan ergashib, ularning izlaridan ketishdi, to ular (musulmonlar) tushgan bir manzilga yetib, unda Madinadan ozuqa qilib olgan xurmoning danaklarini topib: «Bu Yasrib (Madina) xurmosi!» deyishdi. Ular izlaridan ergashib, ularga yetib oldilar. Osim va sheriklari (buni) sezganlarida, bir tepalikka panoh oldilar. Qavm kelib, ularni oʻrab oldi va: «Sizlarga ahd va paymon (boʻlsin)ki, bizning oldimizga tushsangiz, sizlardan bir kishini ham oʻldirmaymiz», deyishdi. Osim: «Men esa kofirning zimmasiga (omoniga ishonib) tushmayman. Allohim, biz haqimizda paygʻambaringga xabar ber», dedi. Ular jang qilib, Osimni yetti kishi bilan birga oʻq bilan oʻldirishdi. Xubayb, Zayd va yana bir kishi qoldi. (Qavm) ularga ahd va paymon berdi. Ahd va paymon berganlarida, (haligilar) ularning oldiga tushdilar. Qachonki (qavm) ulardan toʻla qoʻlga olgach, kamonlarining iplarini yechib, ular bilan ularni bogʻlashdi. Ular bilan boʻlgan uchinchi kishi: «Bu xiyonatning boshlanishi», dedi va ularga hamroh boʻlishdan bosh tortdi. Ular uni sudrab, hamroh boʻlishga (majburlashga) urinishdi, ammo u qilmadi, shunda uni oʻldirishdi. Ular Xubayb va Zaydni olib ketib, ularni Makkada sotishdi. Xubaybni Bani Horis ibn Omir ibn Navfal sotib oldi — Xubayb Badr kuni Horisni oʻldirgan edi. U ularning huzurida asir boʻlib turdi, to ular uni oʻldirishga jamlanishdi (qaror qilishdi). U Horisning qizlaridan biridan soch (qov) tozalaydigan ustara soʻrab oldi, u berdi. (Ayol) aytdi: Men kichkina bolamdan gʻofil boʻ ldim, u emaklab uning oldiga bordi, u (Xubayb) uni tizzasiga oʻtqazdi. Men buni koʻrib, shunday qoʻrqib ketdimki, u buni mendan bildi (sezdi) — qoʻlida ustara bor edi. U: «Uni oʻldirishimdan qoʻrqyapsanmi? Men — inshaalloh — bunday qilmasdim», dedi. (Ayol) shunday derdi: «Men Xubaybdan yaxshiroq biror asirni hech koʻrmaganman. Men uni bir bosh uzumdan yeyayotgan holda koʻrdim — holbuki oʻsha kunlari Makkada (hech qanday) meva yoʻq, u temir (kishan) bilan bogʻlangan edi. Bu faqat Alloh unga bergan rizq edi». Ular uni oʻldirish uchun Haramdan tashqariga chiqarishdi. U: «Meni qoʻyinglar, ikki rakat namoz oʻqib olay», dedi. Soʻng ular tomon (qaytib): «Sizlar ‹mendagi oʻlimdan qoʻrquv (kechiktirdi)› deb koʻrmasangiz edi, albatta koʻproq (oʻqirdim)», dedi. U oʻlim oldida ikki rakat (namoz)ni birinchi boʻlib sunnat qilgan (joriy etgan) kishi edi. Soʻng: «Allohim, ularning (sonini) birma-bir sanab ol», dedi. Soʻng (sheʼr aytdi): «Musulmon holimda oʻldirilar ekanman, qaysi yonim ustida boʻlsa ham — Alloh (yoʻli)dagi oʻlimimga (parvo qilmayman). Bu Alloh zoti (yoʻli)dadir; agar U xohlasa, boʻlak-boʻlak qilingan tananing aʼzolariga (ham) baraka beradi». Soʻng unga Uqba ibn Horis turib (kelib), uni oʻldirdi. Quraysh Osim(ning jasadi)ga — undan tanib olinadigan biror narsa keltirilishi uchun (odam) yuborishdi, chunki Osim Badr kuni ularning ulugʻlaridan birini oʻldirgan edi. Shunda Alloh uning (jasadi) ustiga ariga (asalariga) oʻxshash bir soyabon (toʻda) yubordi, u uni ularning elchilaridan himoya qildi, ular undan biror narsa(ga) qodir boʻlolmadilar (kesib ololmadilar).Пайғамбар ﷺ бир сарийя (отряд)ни жосус (кузатувчи) қилиб юбориб, уларга Осим ибн Собитни — у Осим ибн Умар ибн Хаттобнинг бобосидир — амир қилдилар. Улар юриб, Усфон билан Макка орасига етганларида, Ҳузайлдан бўлган, Бани Лиҳён деб аталадиган бир қабилага (хабар қилиб) зикр қилинди. Улар уларнинг ортидан юзга яқин ўқ отувчи билан эргашиб, уларнинг изларидан кетишди, то улар (мусулмонлар) тушган бир манзилга етиб, унда Мадинадан озуқа қилиб олган хурмонинг данакларини топиб: «Бу Ясриб (Мадина) хурмоси!» дейишди. Улар изларидан эргашиб, уларга етиб олдилар. Осим ва шериклари (буни) сезганларида, бир тепаликка паноҳ олдилар. Қавм келиб, уларни ўраб олди ва: «Сизларга аҳд ва паймон (бўлсин)ки, бизнинг олдимизга тушсангиз, сизлардан бир кишини ҳам ўлдирмаймиз», дейишди. Осим: «Мен эса кофирнинг зиммасига (омонига ишониб) тушмайман. Аллоҳим, биз ҳақимизда пайғамбарингга хабар бер», деди. Улар жанг қилиб, Осимни етти киши билан бирга ўқ билан ўлдиришди. Хубайб, Зайд ва яна бир киши қолди. (Қавм) уларга аҳд ва паймон берди. Аҳд ва паймон берганларида, (ҳалигилар) уларнинг олдига тушдилар. Қачонки (қавм) улардан тўла қўлга олгач, камонларининг ипларини ечиб, улар билан уларни боғлашди. Улар билан бўлган учинчи киши: «Бу хиёнатнинг бошланиши», деди ва уларга ҳамроҳ бўлишдан бош тортди. Улар уни судраб, ҳамроҳ бўлишга (мажбурлашга) уринишди, аммо у қилмади, шунда уни ўлдиришди. Улар Хубайб ва Зайдни олиб кетиб, уларни Маккада сотишди. Хубайбни Бани Ҳорис ибн Омир ибн Навфал сотиб олди — Хубайб Бадр куни Ҳорисни ўлдирган эди. У уларнинг ҳузурида асир бўлиб турди, то улар уни ўлдиришга жамланишди (қарор қилишди). У Ҳориснинг қизларидан биридан соч (қов) тозалайдиган устара сўраб олди, у берди. (Аёл) айтди: Мен кичкина боламдан ғофил бў лдим, у эмаклаб унинг олдига борди, у (Хубайб) уни тиззасига ўтқазди. Мен буни кўриб, шундай қўрқиб кетдимки, у буни мендан билди (сезди) — қўлида устара бор эди. У: «Уни ўлдиришимдан қўрқяпсанми? Мен — иншааллоҳ — бундай қилмасдим», деди. (Аёл) шундай дерди: «Мен Хубайбдан яхшироқ бирор асирни ҳеч кўрмаганман. Мен уни бир бош узумдан еяётган ҳолда кўрдим — ҳолбуки ўша кунлари Маккада (ҳеч қандай) мева йўқ, у темир (кишан) билан боғланган эди. Бу фақат Аллоҳ унга берган ризқ эди». Улар уни ўлдириш учун Ҳарамдан ташқарига чиқаришди. У: «Мени қўйинглар, икки ракат намоз ўқиб олай», деди. Сўнг улар томон (қайтиб): «Сизлар ‹мендаги ўлимдан қўрқув (кечиктирди)› деб кўрмасангиз эди, албатта кўпроқ (ўқирдим)», деди. У ўлим олдида икки ракат (намоз)ни биринчи бўлиб суннат қилган (жорий этган) киши эди. Сўнг: «Аллоҳим, уларнинг (сонини) бирма-бир санаб ол», деди. Сўнг (шеър айтди): «Мусулмон ҳолимда ўлдирилар эканман, қайси ёним устида бўлса ҳам — Аллоҳ (йўли)даги ўлимимга (парво қилмайман). Бу Аллоҳ зоти (йўли)дадир; агар У хоҳласа, бўлак-бўлак қилинган тананинг аъзоларига (ҳам) барака беради». Сўнг унга Уқба ибн Ҳорис туриб (келиб), уни ўлдирди. Қурайш Осим(нинг жасади)га — ундан таниб олинадиган бирор нарса келтирилиши учун (одам) юборишди, чунки Осим Бадр куни уларнинг улуғларидан бирини ўлдирган эди. Шунда Аллоҳ унинг (жасади) устига арига (асаларига) ўхшаш бир соябон (тўда) юборди, у уни уларнинг элчиларидан ҳимоя қилди, улар ундан бирор нарса(га) қодир бўлолмадилар (кесиб ололмадилар).

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَمْرٍو، سَمِعَ جَابِرًا، يَقُولُ الَّذِي قَتَلَ خُبَيْبًا هُوَ أَبُو سِرْوَعَةَ‏.‏

Jobir: «Xubaybni oʻldirgan kishi Abu Sirvaadir», dedi.Жобир: «Хубайбни ўлдирган киши Абу Сирваадир», деди.

حَدَّثَنَا أَبُو مَعْمَرٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَارِثِ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ، عَنْ أَنَسٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ بَعَثَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم سَبْعِينَ رَجُلاً لِحَاجَةٍ يُقَالُ لَهُمُ الْقُرَّاءُ، فَعَرَضَ لَهُمْ حَيَّانِ مِنْ بَنِي سُلَيْمٍ رِعْلٌ وَذَكْوَانُ، عِنْدَ بِئْرٍ يُقَالُ لَهَا بِئْرُ مَعُونَةَ، فَقَالَ الْقَوْمُ وَاللَّهِ مَا إِيَّاكُمْ أَرَدْنَا، إِنَّمَا نَحْنُ مُجْتَازُونَ فِي حَاجَةٍ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم، فَقَتَلُوهُمْ فَدَعَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم عَلَيْهِمْ شَهْرًا فِي صَلاَةِ الْغَدَاةِ، وَذَلِكَ بَدْءُ الْقُنُوتِ وَمَا كُنَّا نَقْنُتُ‏.‏ قَالَ عَبْدُ الْعَزِيزِ وَسَأَلَ رَجُلٌ أَنَسًا عَنِ الْقُنُوتِ أَبَعْدَ الرُّكُوعِ، أَوْ عِنْدَ فَرَاغٍ مِنَ الْقِرَاءَةِ قَالَ لاَ بَلْ عِنْدَ فَرَاغٍ مِنَ الْقِرَاءَةِ‏.‏

Paygʻambar ﷺ bir hojat uchun yetmish kishini yubordilar — ularga «al-Qurro» (qorilar) deyilardi. Ularga Bani Sulaymdan ikki qabila — Riʼl va Zakvon — Biʼri Maʼuna deb ataladigan bir quduq yonida roʻbaroʻ chiqdi. Qavm (qorilar): «Allohga qasamki, biz sizlarni (jang)ni istamadik, biz faqat Paygʻambar ﷺning bir hojati uchun (yoʻldan) oʻtuvchilarmiz», dedilar. (Lekin) ular ularni oʻldirishdi. Shunda Paygʻambar ﷺ bomdod namozida bir oy davomida ularga (qarshi) duo qildilar — bu qunutning boshlanishi edi; biz (ilgari) qunut qilmas edik. Abdulaziz aytdi: Bir kishi Anasdan qunut haqida — u rukuʼdan keyinmi yoki qiroatdan boʻshaganda(mi)? — deb soʻradi. U: «Yoʻq, balki qiroatdan boʻshaganda», dedi.Пайғамбар ﷺ бир ҳожат учун етмиш кишини юбордилар — уларга «ал-Қурро» (қорилар) дейиларди. Уларга Бани Сулаймдан икки қабила — Риъл ва Заквон — Биъри Маъуна деб аталадиган бир қудуқ ёнида рўбарў чиқди. Қавм (қорилар): «Аллоҳга қасамки, биз сизларни (жанг)ни истамадик, биз фақат Пайғамбар ﷺнинг бир ҳожати учун (йўлдан) ўтувчилармиз», дедилар. (Лекин) улар уларни ўлдиришди. Шунда Пайғамбар ﷺ бомдод намозида бир ой давомида уларга (қарши) дуо қилдилар — бу қунутнинг бошланиши эди; биз (илгари) қунут қилмас эдик. Абдулазиз айтди: Бир киши Анасдан қунут ҳақида — у рукуъдан кейинми ёки қироатдан бўшаганда(ми)? — деб сўради. У: «Йўқ, балки қироатдан бўшаганда», деди.

حَدَّثَنَا مُسْلِمٌ، حَدَّثَنَا هِشَامٌ، حَدَّثَنَا قَتَادَةُ، عَنْ أَنَسٍ، قَالَ قَنَتَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم شَهْرًا بَعْدَ الرُّكُوعِ يَدْعُو عَلَى أَحْيَاءٍ مِنَ الْعَرَبِ‏.‏

Rasululloh ﷺ bir oy davomida rukuʼdan keyin qunut qilib, arablardan baʼzi qabilalarga (qarshi) duo qildilar.Расулуллоҳ ﷺ бир ой давомида рукуъдан кейин қунут қилиб, араблардан баъзи қабилаларга (қарши) дуо қилдилар.

حَدَّثَنِي عَبْدُ الأَعْلَى بْنُ حَمَّادٍ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ، حَدَّثَنَا سَعِيدٌ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ـ رضى الله عنه ـ أَنَّ رِعْلاً، وَذَكْوَانَ وَعُصَيَّةَ وَبَنِي لَحْيَانَ اسْتَمَدُّوا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى عَدُوٍّ، فَأَمَدَّهُمْ بِسَبْعِينَ مِنَ الأَنْصَارِ، كُنَّا نُسَمِّيهِمُ الْقُرَّاءَ فِي زَمَانِهِمْ، كَانُوا يَحْتَطِبُونَ بِالنَّهَارِ وَيُصَلُّونَ بِاللَّيْلِ، حَتَّى كَانُوا بِبِئْرِ مَعُونَةَ قَتَلُوهُمْ، وَغَدَرُوا بِهِمْ، فَبَلَغَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم، فَقَنَتَ شَهْرًا يَدْعُو فِي الصُّبْحِ عَلَى أَحْيَاءٍ مِنْ أَحْيَاءِ الْعَرَبِ، عَلَى رِعْلٍ وَذَكْوَانَ وَعُصَيَّةَ وَبَنِي لَحْيَانَ‏.‏ قَالَ أَنَسٌ فَقَرَأْنَا فِيهِمْ قُرْآنًا ثُمِّ إِنَّ ذَلِكَ رُفِعَ بَلِّغُوا عَنَّا قَوْمَنَا، أَنَّا لَقِينَا رَبَّنَا، فَرَضِيَ عَنَّا وَأَرْضَانَا‏.‏ وَعَنْ قَتَادَةَ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ حَدَّثَهُ أَنَّ نَبِيَّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَنَتَ شَهْرًا فِي صَلاَةِ الصُّبْحِ يَدْعُو عَلَى أَحْيَاءٍ مِنْ أَحْيَاءِ الْعَرَبِ، عَلَى رِعْلٍ وَذَكْوَانَ وَعُصَيَّةَ وَبَنِي لَحْيَانَ‏.‏ زَادَ خَلِيفَةُ حَدَّثَنَا ابْنُ زُرَيْعٍ، حَدَّثَنَا سَعِيدٌ، عَنْ قَتَادَةَ، حَدَّثَنَا أَنَسٌ، أَنَّ أُولَئِكَ السَّبْعِينَ، مِنَ الأَنْصَارِ قُتِلُوا بِبِئْرِ مَعُونَةَ، قُرْآنًا كِتَابًا‏.‏ نَحْوَهُ‏.‏

Riʼl, Zakvon, Usayya va Bani Lihyon Rasululloh ﷺdan bir dushmanga (qarshi) yordam soʻrashdi. U zot ularga ansorlardan yetmish (kishi) bilan yordam berdilar — biz ularni oʻz zamonlarida ‹al-Qurro› (qorilar) deb atardik; ular kunduzi oʻtin terar, kechasi namoz oʻqir edilar. To ular Biʼri Maʼunada (yetib) boʻlganlarida, (haligilar) ularni oʻldirishdi va ularga xiyonat qilishdi. Bu Paygʻambar ﷺga yetdi. Shunda u zot bir oy bomdodda qunut qilib, arab qabilalaridan baʼzilariga — Riʼl, Zakvon, Usayya va Bani Lihyonga (qarshi) duo qildilar. Anas aytdi: Biz ular haqida bir Qurʼon (oyat) oʻqir edik, soʻng u koʻtarib (bekor qilib) tashlandi: «Qavmimizga bizdan yetkazinglarki, biz Robbimizga yoʻliqdik, U bizdan rozi boʻldi va bizni rozi qildi». Qatodadan, Anas ibn Molikdan (yana rivoyat qilingan)ki, Allohning paygʻambari ﷺ bomdod namozida bir oy qunut qilib, arab qabilalaridan baʼzilariga — Riʼl, Zakvon, Usayya va Bani Lihyonga (qarshi) duo qildilar. Xalifa ziyoda qildi: Bizga Anas (rivoyat qildi)ki, ansorlardan oʻsha yetmish (kishi) Biʼri Maʼunada oʻldirildi — (ular haqida) bir Qurʼon (oyat nozil boʻldi) — shunga oʻxshash.Риъл, Заквон, Усайя ва Бани Лиҳён Расулуллоҳ ﷺдан бир душманга (қарши) ёрдам сўрашди. У зот уларга ансорлардан етмиш (киши) билан ёрдам бердилар — биз уларни ўз замонларида ‹ал-Қурро› (қорилар) деб атардик; улар кундузи ўтин терар, кечаси намоз ўқир эдилар. То улар Биъри Маъунада (етиб) бўлганларида, (ҳалигилар) уларни ўлдиришди ва уларга хиёнат қилишди. Бу Пайғамбар ﷺга етди. Шунда у зот бир ой бомдодда қунут қилиб, араб қабилаларидан баъзиларига — Риъл, Заквон, Усайя ва Бани Лиҳёнга (қарши) дуо қилдилар. Анас айтди: Биз улар ҳақида бир Қуръон (оят) ўқир эдик, сўнг у кўтариб (бекор қилиб) ташланди: «Қавмимизга биздан етказингларки, биз Роббимизга йўлиқдик, У биздан рози бўлди ва бизни рози қилди». Қатодадан, Анас ибн Моликдан (яна ривоят қилинган)ки, Аллоҳнинг пайғамбари ﷺ бомдод намозида бир ой қунут қилиб, араб қабилаларидан баъзиларига — Риъл, Заквон, Усайя ва Бани Лиҳёнга (қарши) дуо қилдилар. Халифа зиёда қилди: Бизга Анас (ривоят қилди)ки, ансорлардан ўша етмиш (киши) Биъри Маъунада ўлдирилди — (улар ҳақида) бир Қуръон (оят нозил бўлди) — шунга ўхшаш.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا هَمَّامٌ، عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي طَلْحَةَ، قَالَ حَدَّثَنِي أَنَسٌ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم بَعَثَ خَالَهُ أَخٌ لأُمِّ سُلَيْمٍ فِي سَبْعِينَ رَاكِبًا، وَكَانَ رَئِيسَ الْمُشْرِكِينَ عَامِرُ بْنُ الطُّفَيْلِ خَيَّرَ بَيْنَ ثَلاَثِ خِصَالٍ فَقَالَ يَكُونُ لَكَ أَهْلُ السَّهْلِ، وَلِي أَهْلُ الْمَدَرِ، أَوْ أَكُونُ خَلِيفَتَكَ، أَوْ أَغْزُوكَ بِأَهْلِ غَطَفَانَ بِأَلْفٍ وَأَلْفٍ، فَطُعِنَ عَامِرٌ فِي بَيْتِ أُمِّ فُلاَنٍ فَقَالَ غُدَّةٌ كَغُدَّةِ الْبَكْرِ فِي بَيْتِ امْرَأَةٍ مِنْ آلِ فُلاَنٍ ائْتُونِي بِفَرَسِي‏.‏ فَمَاتَ عَلَى ظَهْرِ فَرَسِهِ، فَانْطَلَقَ حَرَامٌ أَخُو أُمِّ سُلَيْمٍ هُوَ ‏{‏وَ‏}‏ رَجُلٌ أَعْرَجُ وَرَجُلٌ مِنْ بَنِي فُلاَنٍ قَالَ كُونَا قَرِيبًا حَتَّى آتِيَهُمْ، فَإِنْ آمَنُونِي كُنْتُمْ، وَإِنْ قَتَلُونِي أَتَيْتُمْ أَصْحَابَكُمْ‏.‏ فَقَالَ أَتُؤْمِنُونِي أُبَلِّغْ رِسَالَةَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم‏.‏ فَجَعَلَ يُحَدِّثُهُمْ وَأَوْمَئُوا إِلَى رَجُلٍ، فَأَتَاهُ مِنْ خَلْفِهِ فَطَعَنَهُ ـ قَالَ هَمَّامٌ أَحْسِبُهُ حَتَّى أَنْفَذَهُ ـ بِالرُّمْحِ، قَالَ اللَّهُ أَكْبَرُ فُزْتُ وَرَبِّ الْكَعْبَةِ‏.‏ فَلُحِقَ الرَّجُلُ، فَقُتِلُوا كُلُّهُمْ غَيْرَ الأَعْرَجِ كَانَ فِي رَأْسِ جَبَلٍ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَلَيْنَا، ثُمَّ كَانَ مِنَ الْمَنْسُوخِ إِنَّا قَدْ لَقِينَا رَبَّنَا فَرَضِيَ عَنَّا وَأَرْضَانَا‏.‏ فَدَعَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم عَلَيْهِمْ ثَلاَثِينَ صَبَاحًا، عَلَى رِعْلٍ وَذَكْوَانَ وَبَنِي لَحْيَانَ وَعُصَيَّةَ، الَّذِينَ عَصَوُا اللَّهَ وَرَسُولَهُ صلى الله عليه وسلم‏.‏

Paygʻambar ﷺ togʻasini — Ummu Sulaymning ukasini — yetmish otliq bilan yubordilar. Mushriklarning boshligʻi Omir ibn Tufayl uch xislatdan birini (tanlashni) taklif qilgan edi: «Senga choʻl ahli (badaviylar), menga shahar ahli (boʻladi); yoki men sening oʻrinbosaring boʻlaman; yoki men senga Gʻatafon ahli bilan — ming-ming (kishi) bilan — gʻazot qilaman», dedi. (Keyin) Omir falonchining ayolining uyida (taʼunga) chalindi va: «(Bir-ikki) tuya bezgagi (gʻuddasi)dek gʻudda — falonchi xonadonining bir ayoli uyida (men oʻlsammi)?! Otimni keltiringlar», dedi. U oti ustida oʻldi. Harom — Ummu Sulaymning ukasi — u, bir oqsoq kishi va falon (qabila)dan bir kishi (bilan yurdi). U: «Yaqin (joyda) turinglar, men ular oldiga boray. Agar meni omon qoldirsalar, sizlar (yaqinda) boʻlasiz; agar meni oʻldirsalar, sheriklaringizning oldiga borasiz», dedi. Soʻng (Harom): «Meni omon qoldirasizlarmi, Rasululloh ﷺning xabarini yetkazsam?» dedi va ularga gapira boshladi. Ular bir kishiga ishora qilishdi, u uning ortidan kelib, uni nayza bilan urdi — (Hammom: ‹uni teshib oʻtdi deb oʻylayman›). U: «Allohu akbar, Kaʼbaning Robbiga qasamki, yutdim (najot topdim)!» dedi. (Haligi) kishi(ning sheriklari)ga yetildi va ular hammasi oʻldirildi — togʻ boshida boʻlgan oqsoqdan boshqa. Alloh bizga (oyat) nozil qildi, soʻng u mansux boʻlganlardan boʻldi: «Biz Robbimizga yoʻliqdik, U bizdan rozi boʻldi va bizni rozi qildi». Paygʻambar ﷺ ularga — Riʼl, Zakvon, Bani Lihyon va Usayyaga, Alloh va Rasuliga ﷺ osiy boʻlganlarga — oʻttiz tong (davomida) duo qildilar.Пайғамбар ﷺ тоғасини — Умму Сулаймнинг укасини — етмиш отлиқ билан юбордилар. Мушрикларнинг бошлиғи Омир ибн Туфайл уч хислатдан бирини (танлашни) таклиф қилган эди: «Сенга чўл аҳли (бадавийлар), менга шаҳар аҳли (бўлади); ёки мен сенинг ўринбосаринг бўламан; ёки мен сенга Ғатафон аҳли билан — минг-минг (киши) билан — ғазот қиламан», деди. (Кейин) Омир фалончининг аёлининг уйида (таъунга) чалинди ва: «(Бир-икки) туя безгаги (ғуддаси)дек ғудда — фалончи хонадонининг бир аёли уйида (мен ўлсамми)?! Отимни келтиринглар», деди. У оти устида ўлди. Ҳаром — Умму Сулаймнинг укаси — у, бир оқсоқ киши ва фалон (қабила)дан бир киши (билан юрди). У: «Яқин (жойда) туринглар, мен улар олдига борай. Агар мени омон қолдирсалар, сизлар (яқинда) бўласиз; агар мени ўлдирсалар, шерикларингизнинг олдига борасиз», деди. Сўнг (Ҳаром): «Мени омон қолдирасизларми, Расулуллоҳ ﷺнинг хабарини етказсам?» деди ва уларга гапира бошлади. Улар бир кишига ишора қилишди, у унинг ортидан келиб, уни найза билан урди — (Ҳаммом: ‹уни тешиб ўтди деб ўйлайман›). У: «Аллоҳу акбар, Каъбанинг Роббига қасамки, ютдим (нажот топдим)!» деди. (Ҳалиги) киши(нинг шериклари)га етилди ва улар ҳаммаси ўлдирилди — тоғ бошида бўлган оқсоқдан бошқа. Аллоҳ бизга (оят) нозил қилди, сўнг у мансух бўлганлардан бўлди: «Биз Роббимизга йўлиқдик, У биздан рози бўлди ва бизни рози қилди». Пайғамбар ﷺ уларга — Риъл, Заквон, Бани Лиҳён ва Усайяга, Аллоҳ ва Расулига ﷺ осий бўлганларга — ўттиз тонг (давомида) дуо қилдилар.

حَدَّثَنِي حِبَّانُ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، قَالَ حَدَّثَنِي ثُمَامَةُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَنَسٍ، أَنَّهُ سَمِعَ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ ـ رضى الله عنه ـ يَقُولُ لَمَّا طُعِنَ حَرَامُ بْنُ مِلْحَانَ ـ وَكَانَ خَالَهُ ـ يَوْمَ بِئْرِ مَعُونَةَ قَالَ بِالدَّمِ هَكَذَا، فَنَضَحَهُ عَلَى وَجْهِهِ وَرَأْسِهِ، ثُمَّ قَالَ فُزْتُ وَرَبِّ الْكَعْبَةِ‏.‏

Harom ibn Milhon — u (Anasning) togʻasi edi — Biʼri Maʼuna kuni nayza yegach, (qonidan olib) shunday qildi — uni yuziga va boshiga sepib (surtib), soʻng: «Kaʼbaning Robbiga qasamki, men yutdim (najot topdim)!» dedi.Ҳаром ибн Милҳон — у (Анаснинг) тоғаси эди — Биъри Маъуна куни найза егач, (қонидан олиб) шундай қилди — уни юзига ва бошига сепиб (суртиб), сўнг: «Каъбанинг Роббига қасамки, мен ютдим (нажот топдим)!» деди.

حَدَّثَنَا عُبَيْدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، عَنْ هِشَامٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتِ اسْتَأْذَنَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَبُو بَكْرٍ فِي الْخُرُوجِ حِينَ اشْتَدَّ عَلَيْهِ الأَذَى، فَقَالَ لَهُ ‏"‏ أَقِمْ ‏"‏‏.‏ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَتَطْمَعُ أَنْ يُؤْذَنَ لَكَ، فَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ إِنِّي لأَرْجُو ذَلِكَ ‏"‏ قَالَتْ فَانْتَظَرَهُ أَبُو بَكْرٍ فَأَتَاهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ذَاتَ يَوْمٍ ظُهْرًا فَنَادَاهُ فَقَالَ ‏"‏ أَخْرِجْ مَنْ عِنْدَكَ ‏"‏‏.‏ فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ إِنَّمَا هُمَا ابْنَتَاىَ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ أَشَعَرْتَ أَنَّهُ قَدْ أُذِنَ لِي فِي الْخُرُوجِ ‏"‏‏.‏ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ الصُّحْبَةُ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الصُّحْبَةُ ‏"‏‏.‏ قَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ عِنْدِي نَاقَتَانِ قَدْ كُنْتُ أَعْدَدْتُهُمَا لِلْخُرُوجِ‏.‏ فَأَعْطَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم إِحْدَاهُمَا وَهْىَ الْجَدْعَاءُ، فَرَكِبَا فَانْطَلَقَا حَتَّى أَتَيَا الْغَارَ، وَهْوَ بِثَوْرٍ، فَتَوَارَيَا فِيهِ، فَكَانَ عَامِرُ بْنُ فُهَيْرَةَ غُلاَمًا لِعَبْدِ اللَّهِ بْنِ الطُّفَيْلِ بْنِ سَخْبَرَةَ أَخُو عَائِشَةَ لأُمِّهَا، وَكَانَتْ لأَبِي بَكْرٍ مِنْحَةٌ، فَكَانَ يَرُوحُ بِهَا وَيَغْدُو عَلَيْهِمْ، وَيُصْبِحُ فَيَدَّلِجُ إِلَيْهِمَا ثُمَّ يَسْرَحُ، فَلاَ يَفْطُنُ بِهِ أَحَدٌ مِنَ الرِّعَاءِ، فَلَمَّا خَرَجَ خَرَجَ مَعَهُمَا يُعْقِبَانِهِ حَتَّى قَدِمَا الْمَدِينَةَ، فَقُتِلَ عَامِرُ بْنُ فُهَيْرَةَ يَوْمَ بِئْرِ مَعُونَةَ‏.‏ وَعَنْ أَبِي أُسَامَةَ قَالَ قَالَ هِشَامُ بْنُ عُرْوَةَ فَأَخْبَرَنِي أَبِي قَالَ لَمَّا قُتِلَ الَّذِينَ بِبِئْرِ مَعُونَةَ وَأُسِرَ عَمْرُو بْنُ أُمَيَّةَ الضَّمْرِيُّ قَالَ لَهُ عَامِرُ بْنُ الطُّفَيْلِ مَنْ هَذَا فَأَشَارَ إِلَى قَتِيلٍ، فَقَالَ لَهُ عَمْرُو بْنُ أُمَيَّةَ هَذَا عَامِرُ بْنُ فُهَيْرَةَ‏.‏ فَقَالَ لَقَدْ رَأَيْتُهُ بَعْدَ مَا قُتِلَ رُفِعَ إِلَى السَّمَاءِ حَتَّى إِنِّي لأَنْظُرُ إِلَى السَّمَاءِ بَيْنَهُ وَبَيْنَ الأَرْضِ، ثُمَّ وُضِعَ‏.‏ فَأَتَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم خَبَرُهُمْ فَنَعَاهُمْ فَقَالَ ‏"‏ إِنَّ أَصْحَابَكُمْ قَدْ أُصِيبُوا، وَإِنَّهُمْ قَدْ سَأَلُوا رَبَّهُمْ، فَقَالُوا رَبَّنَا أَخْبِرْ عَنَّا إِخْوَانَنَا بِمَا رَضِينَا عَنْكَ وَرَضِيتَ عَنَّا‏.‏ فَأَخْبَرَهُمْ عَنْهُمْ ‏"‏‏.‏ وَأُصِيبَ يَوْمَئِذٍ فِيهِمْ عُرْوَةُ بْنُ أَسْمَاءَ بْنِ الصَّلْتِ، فَسُمِّيَ عُرْوَةُ بِهِ، وَمُنْذِرُ بْنُ عَمْرٍو سُمِّيَ بِهِ مُنْذِرًا‏.‏

Abu Bakr — unga (Makkadagi) ozor qattiqlashganda — Paygʻambar ﷺdan (hijratga) chiqishga izn soʻradi. U zot unga: «(Shoshma,) tur (kut)», dedilar. U: «Ey Allohning Rasuli, sizga (ham) izn berilishini umid qilasizmi?» dedi. Rasululloh ﷺ: «Albatta men buni umid qilaman», derdilar. (Oisha) aytdi: Abu Bakr u zotni kutdi. Bir kuni peshinda Rasululloh ﷺ uning oldiga kelib, uni chaqirib: «Yoningdagilarni chiqar», dedilar. Abu Bakr: «Ular faqat mening ikki qizim», dedi. U zot: «Bilasanmi, menga (hijratga) chiqishga izn berildi», dedilar. U: «Ey Allohning Rasuli, hamrohlik (men uchunmi)?» dedi. Paygʻambar ﷺ: «Hamrohlik (ha, sen bilan)», dedilar. U: «Ey Allohning Rasuli, menda ikki tuya bor, men ularni (hijratga) chiqish uchun tayyorlab qoʻygan edim», dedi va Paygʻambar ﷺga ulardan birini — Jadʼo (qulogʻi kesilgan)ni — berdi. Ikkovi minib, yoʻlga chiqishdi, to Savrdagi gʻorga yetib, unda yashirinishdi. Omir ibn Fuhayra — Oishaning ona tomonidan ukasi Abdulloh ibn Tufayl ibn Saxbaraning quli — (bor edi). Abu Bakrning sutlik (qoʻylari) bor edi. U ularni (kechqurun) haydab kelar, ertalab ularning (qoʻylar)ini (oʻtlatib), tongda ikkoviga (gʻorga) tunda (sut) keltirib, soʻng (qoʻylarni) oʻtlatib yuborardi — choʻponlardan hech kim uni sezmasdi. (Paygʻambar ﷺ) chiqqanlarida, u (Omir) ikkovi bilan birga chiqdi, ular navbatma-navbat (tuyaga) minib bordilar, to Madinaga yetib kelishdi. Omir ibn Fuhayra Biʼri Maʼuna kuni oʻldirildi. Hishom ibn Urva otasidan (rivoyat qilib) aytdi: Biʼri Maʼunadagilar oʻldirilib, Amr ibn Umayya ad-Damriy asir olinganda, Omir ibn Tufayl unga: «Bu kim?» dedi va bir oʻlikka ishora qildi. Amr ibn Umayya unga: «Bu Omir ibn Fuhayra», dedi. (Omir ibn Tufayl): «Men uni oʻldirilganidan keyin osmonga koʻtarilganini koʻrdim, hatto men osmonni u bilan yer orasida (turganini) koʻrdim, soʻng u (yerga) qoʻyildi», dedi. Paygʻambar ﷺga ularning xabari yetib, u zot ularni (oʻlimini) eʼlon qilib: «Albatta sheriklaringiz (shahid) boʻldilar. Ular Robbilaridan soʻrab: ‹Robbimiz, birodarlarimizga bizdan xabar berki, biz Sendan rozi boʻldik, Sen bizdan rozi boʻlding› dedilar. Bas, U ularga ular (haqida) xabar berdi», dedilar. Oʻsha kuni ular orasida Urva ibn Asmo ibn Salt (shahid) boʻldi — Urva oʻsha (nom) bilan ataldi; va Munzir ibn Amr (shahid boʻldi) — Munzir oʻsha (nom) bilan ataldi.Абу Бакр — унга (Маккадаги) озор қаттиқлашганда — Пайғамбар ﷺдан (ҳижратга) чиқишга изн сўради. У зот унга: «(Шошма,) тур (кут)», дедилар. У: «Эй Аллоҳнинг Расули, сизга (ҳам) изн берилишини умид қиласизми?» деди. Расулуллоҳ ﷺ: «Албатта мен буни умид қиламан», дердилар. (Оиша) айтди: Абу Бакр у зотни кутди. Бир куни пешинда Расулуллоҳ ﷺ унинг олдига келиб, уни чақириб: «Ёнингдагиларни чиқар», дедилар. Абу Бакр: «Улар фақат менинг икки қизим», деди. У зот: «Биласанми, менга (ҳижратга) чиқишга изн берилди», дедилар. У: «Эй Аллоҳнинг Расули, ҳамроҳлик (мен учунми)?» деди. Пайғамбар ﷺ: «Ҳамроҳлик (ҳа, сен билан)», дедилар. У: «Эй Аллоҳнинг Расули, менда икки туя бор, мен уларни (ҳижратга) чиқиш учун тайёрлаб қўйган эдим», деди ва Пайғамбар ﷺга улардан бирини — Жадъо (қулоғи кесилган)ни — берди. Иккови миниб, йўлга чиқишди, то Саврдаги ғорга етиб, унда яширинишди. Омир ибн Фуҳайра — Оишанинг она томонидан укаси Абдуллоҳ ибн Туфайл ибн Сахбаранинг қули — (бор эди). Абу Бакрнинг сутлик (қўйлари) бор эди. У уларни (кечқурун) ҳайдаб келар, эрталаб уларнинг (қўйлар)ини (ўтлатиб), тонгда икковига (ғорга) тунда (сут) келтириб, сўнг (қўйларни) ўтлатиб юборарди — чўпонлардан ҳеч ким уни сезмасди. (Пайғамбар ﷺ) чиққанларида, у (Омир) иккови билан бирга чиқди, улар навбатма-навбат (туяга) миниб бордилар, то Мадинага етиб келишди. Омир ибн Фуҳайра Биъри Маъуна куни ўлдирилди. Ҳишом ибн Урва отасидан (ривоят қилиб) айтди: Биъри Маъунадагилар ўлдирилиб, Амр ибн Умайя ад-Дамрий асир олинганда, Омир ибн Туфайл унга: «Бу ким?» деди ва бир ўликка ишора қилди. Амр ибн Умайя унга: «Бу Омир ибн Фуҳайра», деди. (Омир ибн Туфайл): «Мен уни ўлдирилганидан кейин осмонга кўтарилганини кўрдим, ҳатто мен осмонни у билан ер орасида (турганини) кўрдим, сўнг у (ерга) қўйилди», деди. Пайғамбар ﷺга уларнинг хабари етиб, у зот уларни (ўлимини) эълон қилиб: «Албатта шерикларингиз (шаҳид) бўлдилар. Улар Роббиларидан сўраб: ‹Роббимиз, биродарларимизга биздан хабар берки, биз Сендан рози бўлдик, Сен биздан рози бўлдинг› дедилар. Бас, У уларга улар (ҳақида) хабар берди», дедилар. Ўша куни улар орасида Урва ибн Асмо ибн Салт (шаҳид) бўлди — Урва ўша (ном) билан аталди; ва Мунзир ибн Амр (шаҳид бўлди) — Мунзир ўша (ном) билан аталди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدٌ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ، أَخْبَرَنَا سُلَيْمَانُ التَّيْمِيُّ، عَنْ أَبِي مِجْلَزٍ، عَنْ أَنَسٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قَنَتَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بَعْدَ الرُّكُوعِ شَهْرًا يَدْعُو عَلَى رِعْلٍ وَذَكْوَانَ وَيَقُولُ ‏"‏ عُصَيَّةُ عَصَتِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ ‏"‏‏.‏

Paygʻambar ﷺ rukuʼdan keyin bir oy qunut qilib, Riʼl va Zakvonga (qarshi) duo qildilar va: «Usayya — Alloh va Rasuliga osiy boʻldi», dedilar.Пайғамбар ﷺ рукуъдан кейин бир ой қунут қилиб, Риъл ва Заквонга (қарши) дуо қилдилар ва: «Усайя — Аллоҳ ва Расулига осий бўлди», дедилар.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ بُكَيْرٍ، حَدَّثَنَا مَالِكٌ، عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي طَلْحَةَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ دَعَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم عَلَى الَّذِينَ قَتَلُوا ـ يَعْنِي ـ أَصْحَابَهُ بِبِئْرِ مَعُونَةَ ثَلاَثِينَ صَبَاحًا حِينَ يَدْعُو عَلَى رِعْلٍ وَلِحْيَانَ وَعُصَيَّةَ عَصَتِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ صلى الله عليه وسلم‏.‏ قَالَ أَنَسٌ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى لِنَبِيِّهِ صلى الله عليه وسلم فِي الَّذِينَ قُتِلُوا أَصْحَابِ بِئْرِ مَعُونَةَ قُرْآنًا قَرَأْنَاهُ حَتَّى نُسِخَ بَعْدُ بَلِّغُوا قَوْمَنَا فَقَدْ لَقِينَا رَبَّنَا فَرَضِيَ عَنَّا وَرَضِينَا عَنْهُ‏.‏

Paygʻambar ﷺ — yaʼni sheriklarini Biʼri Maʼunada oʻldirganlarga — oʻttiz tong (davomida) duo qildilar; u zot Riʼl, Lihyon va Usayyaga — ular Alloh va Rasuliga ﷺ osiy boʻldilar — (qarshi) duo qilardilar. Anas aytdi: Alloh taolo Paygʻambariga ﷺ Biʼri Maʼunada oʻldirilgan sheriklar haqida bir Qurʼon (oyat) nozil qildiki, biz uni keyinchalik mansux (bekor) qilingunicha oʻqir edik: «Qavmimizga yetkazinglarki, biz Robbimizga yoʻliqdik, U bizdan rozi boʻldi, biz Undan rozi boʻldik».Пайғамбар ﷺ — яъни шерикларини Биъри Маъунада ўлдирганларга — ўттиз тонг (давомида) дуо қилдилар; у зот Риъл, Лиҳён ва Усайяга — улар Аллоҳ ва Расулига ﷺ осий бўлдилар — (қарши) дуо қилардилар. Анас айтди: Аллоҳ таоло Пайғамбарига ﷺ Биъри Маъунада ўлдирилган шериклар ҳақида бир Қуръон (оят) нозил қилдики, биз уни кейинчалик мансух (бекор) қилингунича ўқир эдик: «Қавмимизга етказингларки, биз Роббимизга йўлиқдик, У биздан рози бўлди, биз Ундан рози бўлдик».

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ، حَدَّثَنَا عَاصِمٌ الأَحْوَلُ، قَالَ سَأَلْتُ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ ـ رضى الله عنه ـ عَنِ الْقُنُوتِ، فِي الصَّلاَةِ فَقَالَ نَعَمْ‏.‏ فَقُلْتُ كَانَ قَبْلَ الرُّكُوعِ أَوْ بَعْدَهُ قَالَ قَبْلَهُ‏.‏ قُلْتُ فَإِنَّ فُلاَنًا أَخْبَرَنِي عَنْكَ أَنَّكَ قُلْتَ بَعْدَهُ، قَالَ كَذَبَ إِنَّمَا قَنَتَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَعْدَ الرُّكُوعِ شَهْرًا، أَنَّهُ كَانَ بَعَثَ نَاسًا يُقَالُ لَهُمُ الْقُرَّاءُ، وَهُمْ سَبْعُونَ رَجُلاً إِلَى نَاسٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ، وَبَيْنَهُمْ وَبَيْنَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَهْدٌ قِبَلَهُمْ، فَظَهَرَ هَؤُلاَءِ الَّذِينَ كَانَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَهْدٌ، فَقَنَتَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَعْدَ الرُّكُوعِ شَهْرًا يَدْعُو عَلَيْهِمْ‏.‏

Men Anas ibn Molikdan namozdagi qunut haqida soʻradim. U: «Ha (boʻlgan)», dedi. Men: «(U) rukuʼdan oldinmi yoki keyinmi?» dedim. U: «Undan (rukuʼdan) oldin», dedi. Men: «Albatta falonchi mendan, sen ‹undan keyin› deding, deb xabar berdi», dedim. U: «Yolgʻon aytibdi. Rasululloh ﷺ faqat bir oy rukuʼdan keyin qunut qildilar — u zot ‹al-Qurro› deb ataladigan, yetmish kishilik (jamoa)ni mushriklardan baʼzi odamlarning oldiga yuborgan edilar; ular bilan Rasululloh ﷺ orasida ahd (sulh) bor edi. Rasululloh ﷺ bilan ular orasida ahd boʻlgan ana shu (kishi)lar (ahdni buzib) gʻolib chiqdilar (xiyonat qildilar). Shunda Rasululloh ﷺ rukuʼdan keyin bir oy qunut qilib, ularga (qarshi) duo qildilar», dedi.Мен Анас ибн Моликдан намоздаги қунут ҳақида сўрадим. У: «Ҳа (бўлган)», деди. Мен: «(У) рукуъдан олдинми ёки кейинми?» дедим. У: «Ундан (рукуъдан) олдин», деди. Мен: «Албатта фалончи мендан, сен ‹ундан кейин› дединг, деб хабар берди», дедим. У: «Ёлғон айтибди. Расулуллоҳ ﷺ фақат бир ой рукуъдан кейин қунут қилдилар — у зот ‹ал-Қурро› деб аталадиган, етмиш кишилик (жамоа)ни мушриклардан баъзи одамларнинг олдига юборган эдилар; улар билан Расулуллоҳ ﷺ орасида аҳд (сулҳ) бор эди. Расулуллоҳ ﷺ билан улар орасида аҳд бўлган ана шу (киши)лар (аҳдни бузиб) ғолиб чиқдилар (хиёнат қилдилар). Шунда Расулуллоҳ ﷺ рукуъдан кейин бир ой қунут қилиб, уларга (қарши) дуо қилдилар», деди.

حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ، قَالَ أَخْبَرَنِي نَافِعٌ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم عَرَضَهُ يَوْمَ أُحُدٍ وَهْوَ ابْنُ أَرْبَعَ عَشْرَةَ فَلَمْ يُجِزْهُ، وَعَرَضَهُ يَوْمَ الْخَنْدَقِ وَهْوَ ابْنُ خَمْسَ عَشْرَةَ فَأَجَازَهُ‏.‏

Paygʻambar ﷺ uni (Ibn Umarni) Uhud kuni — u oʻn toʻrt yoshda boʻlganida — (jangga) koʻzdan kechirib, unga ruxsat bermadilar. Xandaq kuni esa — u oʻn besh yoshda boʻlganida — koʻzdan kechirib, unga ruxsat berdilar.Пайғамбар ﷺ уни (Ибн Умарни) Уҳуд куни — у ўн тўрт ёшда бўлганида — (жангга) кўздан кечириб, унга рухсат бермадилар. Хандақ куни эса — у ўн беш ёшда бўлганида — кўздан кечириб, унга рухсат бердилар.

حَدَّثَنِي قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ، عَنْ أَبِي حَازِمٍ، عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ كُنَّا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي الْخَنْدَقِ، وَهُمْ يَحْفِرُونَ، وَنَحْنُ نَنْقُلُ التُّرَابَ عَلَى أَكْتَادِنَا، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ اللَّهُمَّ لاَ عَيْشَ إِلاَّ عَيْشُ الآخِرَهْ، فَاغْفِرْ لِلْمُهَاجِرِينَ وَالأَنْصَارِ ‏"‏‏.‏

Biz Rasululloh ﷺ bilan Xandaqda edik — ular (xandaq) kovlar, biz tuproqni yelkalarimizda tashir edik. Rasululloh ﷺ: «Allohim, oxirat hayotidan boshqa (haqiqiy) hayot yoʻq; bas, muhojirlar va ansorlarni magʻfirat qil», dedilar.Биз Расулуллоҳ ﷺ билан Хандақда эдик — улар (хандақ) ковлар, биз тупроқни елкаларимизда ташир эдик. Расулуллоҳ ﷺ: «Аллоҳим, охират ҳаётидан бошқа (ҳақиқий) ҳаёт йўқ; бас, муҳожирлар ва ансорларни мағфират қил», дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا مُعَاوِيَةُ بْنُ عَمْرٍو، حَدَّثَنَا أَبُو إِسْحَاقَ، عَنْ حُمَيْدٍ، سَمِعْتُ أَنَسًا ـ رضى الله عنه ـ يَقُولُ خَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلَى الْخَنْدَقِ، فَإِذَا الْمُهَاجِرُونَ وَالأَنْصَارُ يَحْفِرُونَ فِي غَدَاةٍ بَارِدَةٍ، فَلَمْ يَكُنْ لَهُمْ عَبِيدٌ يَعْمَلُونَ ذَلِكَ لَهُمْ، فَلَمَّا رَأَى مَا بِهِمْ مِنَ النَّصَبِ وَالْجُوعِ قَالَ ‏"‏ اللَّهُمَّ إِنَّ الْعَيْشَ عَيْشُ الآخِرَهْ فَاغْفِرْ لِلأَنْصَارِ وَالْمُهَاجِرَهْ ‏"‏ فَقَالُوا مُجِيبِينَ لَهُ نَحْنُ الَّذِينَ بَايَعُوا مُحَمَّدَا عَلَى الْجِهَادِ مَا بَقِينَا أَبَدَا

Rasululloh ﷺ Xandaqqa chiqdilar. Muhojirlar va ansorlar sovuq tongda (xandaq) kovlayotgan edilar — ularning bu (ish)ni qiladigan qullari yoʻq edi. U zot ularning charchoq va ochligini koʻrganlarida: «Allohim, albatta (haqiqiy) hayot oxirat hayotidir; bas, ansorlar va muhojirlarni magʻfirat qil», dedilar. Ular u zotga javob berib: «Biz Muhammadga jihod ustiga — toki tirik ekanmiz, abadiy — bayʼat qilganlarmiz», dedilar.Расулуллоҳ ﷺ Хандаққа чиқдилар. Муҳожирлар ва ансорлар совуқ тонгда (хандақ) ковлаётган эдилар — уларнинг бу (иш)ни қиладиган қуллари йўқ эди. У зот уларнинг чарчоқ ва очлигини кўрганларида: «Аллоҳим, албатта (ҳақиқий) ҳаёт охират ҳаётидир; бас, ансорлар ва муҳожирларни мағфират қил», дедилар. Улар у зотга жавоб бериб: «Биз Муҳаммадга жиҳод устига — токи тирик эканмиз, абадий — байъат қилганлармиз», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو مَعْمَرٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَارِثِ، عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ، عَنْ أَنَسٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ جَعَلَ الْمُهَاجِرُونَ وَالأَنْصَارُ يَحْفِرُونَ الْخَنْدَقَ حَوْلَ الْمَدِينَةِ، وَيَنْقُلُونَ التُّرَابَ عَلَى مُتُونِهِمْ وَهُمْ يَقُولُونَ نَحْنُ الَّذِينَ بَايَعُوا مُحَمَّدَا عَلَى الإِسْلاَمِ مَا بَقِينَا أَبَدَا قَالَ يَقُولُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم وَهْوَ يُجِيبُهُمُ ‏"‏ اللَّهُمَّ إِنَّهُ لاَ خَيْرَ إِلاَّ خَيْرُ الآخِرَهْ، فَبَارِكْ فِي الأَنْصَارِ وَالْمُهَاجِرَهْ ‏"‏‏.‏ قَالَ يُؤْتَوْنَ بِمِلْءِ كَفَّى مِنَ الشَّعِيرِ فَيُصْنَعُ لَهُمْ بِإِهَالَةٍ سَنِخَةٍ تُوضَعُ بَيْنَ يَدَىِ الْقَوْمِ، وَالْقَوْمُ جِيَاعٌ، وَهْىَ بَشِعَةٌ فِي الْحَلْقِ وَلَهَا رِيحٌ مُنْتِنٌ‏.‏

Muhojirlar va ansorlar Madina atrofida xandaq kovlay boshladilar va tuproqni yelkalarida tashir, shu (ashʼulani) aytar edilar: «Biz Muhammadga islom ustiga — toki tirik ekanmiz, abadiy — bayʼat qilganlarmiz». (Anas) aytdi: Paygʻambar ﷺ ularga javob berib: «Allohim, albatta oxirat yaxshiligidan boshqa (haqiqiy) yaxshilik yoʻq; bas, ansorlar va muhojirlarga baraka ber», derdilar. (Anas) aytdi: Ularga bir hovuch arpa keltirilar, ular uchun u sassiq (achigan) yogʻ bilan (taom) tayyorlanardi — u qavmning oldiga qoʻyilar, qavm och edi, u (taom) tomoqda achchiq (yoqimsiz) va sassiq hidli edi.Муҳожирлар ва ансорлар Мадина атрофида хандақ ковлай бошладилар ва тупроқни елкаларида ташир, шу (ашъулани) айтар эдилар: «Биз Муҳаммадга ислом устига — токи тирик эканмиз, абадий — байъат қилганлармиз». (Анас) айтди: Пайғамбар ﷺ уларга жавоб бериб: «Аллоҳим, албатта охират яхшилигидан бошқа (ҳақиқий) яхшилик йўқ; бас, ансорлар ва муҳожирларга барака бер», дердилар. (Анас) айтди: Уларга бир ҳовуч арпа келтирилар, улар учун у сассиқ (ачиган) ёғ билан (таом) тайёрланарди — у қавмнинг олдига қўйилар, қавм оч эди, у (таом) томоқда аччиқ (ёқимсиз) ва сассиқ ҳидли эди.

حَدَّثَنَا خَلاَّدُ بْنُ يَحْيَى، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ أَيْمَنَ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ أَتَيْتُ جَابِرًا ـ رضى الله عنه ـ فَقَالَ إِنَّا يَوْمَ الْخَنْدَقِ نَحْفِرُ فَعَرَضَتْ كُدْيَةٌ شَدِيدَةٌ، فَجَاءُوا النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَالُوا هَذِهِ كُدْيَةٌ عَرَضَتْ فِي الْخَنْدَقِ، فَقَالَ ‏"‏ أَنَا نَازِلٌ ‏"‏‏.‏ ثُمَّ قَامَ وَبَطْنُهُ مَعْصُوبٌ بِحَجَرٍ، وَلَبِثْنَا ثَلاَثَةَ أَيَّامٍ لاَ نَذُوقُ ذَوَاقًا، فَأَخَذَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم الْمِعْوَلَ فَضَرَبَ، فَعَادَ كَثِيبًا أَهْيَلَ أَوْ أَهْيَمَ، فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ ائْذَنْ لِي إِلَى الْبَيْتِ‏.‏ فَقُلْتُ لاِمْرَأَتِي رَأَيْتُ بِالنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم شَيْئًا، مَا كَانَ فِي ذَلِكَ صَبْرٌ، فَعِنْدَكِ شَىْءٌ قَالَتْ عِنْدِي شَعِيرٌ وَعَنَاقٌ‏.‏ فَذَبَحْتُ الْعَنَاقَ وَطَحَنَتِ الشَّعِيرَ، حَتَّى جَعَلْنَا اللَّحْمَ فِي الْبُرْمَةِ، ثُمَّ جِئْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم وَالْعَجِينُ قَدِ انْكَسَرَ، وَالْبُرْمَةُ بَيْنَ الأَثَافِيِّ قَدْ كَادَتْ أَنْ تَنْضَجَ فَقُلْتُ طُعَيِّمٌ لِي، فَقُمْ أَنْتَ يَا رَسُولَ اللَّهِ وَرَجُلٌ أَوْ رَجُلاَنِ‏.‏ قَالَ ‏"‏ كَمْ هُوَ ‏"‏‏.‏ فَذَكَرْتُ لَهُ، قَالَ ‏"‏ كَثِيرٌ طَيِّبٌ ‏"‏‏.‏ قَالَ ‏"‏ قُلْ لَهَا لاَ تَنْزِعُ الْبُرْمَةَ وَلاَ الْخُبْزَ مِنَ التَّنُّورِ حَتَّى آتِيَ ‏"‏‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ قُومُوا ‏"‏‏.‏ فَقَامَ الْمُهَاجِرُونَ وَالأَنْصَارُ، فَلَمَّا دَخَلَ عَلَى امْرَأَتِهِ قَالَ وَيْحَكِ جَاءَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بِالْمُهَاجِرِينَ وَالأَنْصَارِ وَمَنْ مَعَهُمْ‏.‏ قَالَتْ هَلْ سَأَلَكَ قُلْتُ نَعَمْ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ ادْخُلُوا وَلاَ تَضَاغَطُوا ‏"‏‏.‏ فَجَعَلَ يَكْسِرُ الْخُبْزَ وَيَجْعَلُ عَلَيْهِ اللَّحْمَ، وَيُخَمِّرُ الْبُرْمَةَ وَالتَّنُّورَ إِذَا أَخَذَ مِنْهُ، وَيُقَرِّبُ إِلَى أَصْحَابِهِ ثُمَّ يَنْزِعُ، فَلَمْ يَزَلْ يَكْسِرُ الْخُبْزَ وَيَغْرِفُ حَتَّى شَبِعُوا وَبَقِيَ بَقِيَّةٌ قَالَ ‏"‏ كُلِي هَذَا وَأَهْدِي، فَإِنَّ النَّاسَ أَصَابَتْهُمْ مَجَاعَةٌ ‏"‏‏.‏

Biz Xandaq kuni (xandaq) kovlardik, shunda qattiq bir qoya (toshli yer) chiqib qoldi. Ular Paygʻambar ﷺning oldilariga kelib: «Mana bu — xandaqda chiqib qolgan bir qoya», deyishdi. U zot: «Men tushaman», dedilar. Soʻng — qornilari (ochlikdan) tosh bilan bogʻlangan holda — turdilar. Biz uch kun (hech narsa) totmasdan, taom yemay turgan edik. Paygʻambar ﷺ ketmonni olib (qoyaga) urdilar, shunda u toʻkilib (yumshab), uyilgan qum (uyum) boʻlib qoldi. Men: «Ey Allohning Rasuli, menga uyga (borishga) izn bering», dedim. (Uyga borib) xotinimga: «Men Paygʻambar ﷺda shunday (ochlik) holatini koʻrdimki, unga sabr (toqat) qilib boʻlmasdi. Senda biror narsa bormi?» dedim. U: «Menda (bir oz) arpa va bir uloq (echki bolasi) bor», dedi. Men uloqni soʻyib, u arpani yanchdi, biz goʻshtni qozonga soldik. Soʻng men Paygʻambar ﷺning oldilariga keldim — xamir achib, qozon oʻchoq toshlari ustida pishay deb qolgan edi. Men: «Mendagi (bir oz) taom (tayyor), siz turing, ey Allohning Rasuli, va bir-ikki kishi (bilan keling)», dedim. U zot: «U (taom) qanchadir?» dedilar. Men unga (miqdorini) aytdim. U zot: «Koʻp va yaxshi (taom). Unga (xotiningga) ayt, men kelmagunimcha qozonni (oʻchoqdan) tushirmasin va nondan (tandirdan) olmasin», dedilar. Soʻng: «(Hammangiz) turinglar!» dedilar. Muhojirlar va ansorlar turishdi. (Jobir) xotinining oldiga kirib: «Senga voy boʻlsin! Paygʻambar ﷺ muhojirlar, ansorlar va ular bilan boʻlganlarni (olib) keldilar!» dedi. U: «(U zot) sendan (miqdorini) soʻradimi?» dedi. (Jobir:) «Ha», dedim. (Paygʻambar ﷺ:) «Kiringlar, tiqilishmanglar (bir-biringizni qisib qoʻymanglar)», dedilar. U zot nonni sindirib, ustiga goʻsht qoʻya boshladilar, undan (qozondan) olganlarida qozonni va tandirni yopib qoʻyar, sahobalariga yaqinlashtirar (uzatar), soʻng (yana) olardilar. U zot nonni sindirib, (shoʻrva) suzishda davom etdilar, to ular toʻyguncha, yana (taom) ortib qoldi. U zot: «Buni (oʻzing) ye va hadya qil, chunki odamlarga ochlik yetgan», dedilar.Биз Хандақ куни (хандақ) ковлардик, шунда қаттиқ бир қоя (тошли ер) чиқиб қолди. Улар Пайғамбар ﷺнинг олдиларига келиб: «Мана бу — хандақда чиқиб қолган бир қоя», дейишди. У зот: «Мен тушаман», дедилар. Сўнг — қорнилари (очликдан) тош билан боғланган ҳолда — турдилар. Биз уч кун (ҳеч нарса) тотмасдан, таом емай турган эдик. Пайғамбар ﷺ кетмонни олиб (қояга) урдилар, шунда у тўкилиб (юмшаб), уйилган қум (уюм) бўлиб қолди. Мен: «Эй Аллоҳнинг Расули, менга уйга (боришга) изн беринг», дедим. (Уйга бориб) хотинимга: «Мен Пайғамбар ﷺда шундай (очлик) ҳолатини кўрдимки, унга сабр (тоқат) қилиб бўлмасди. Сенда бирор нарса борми?» дедим. У: «Менда (бир оз) арпа ва бир улоқ (эчки боласи) бор», деди. Мен улоқни сўйиб, у арпани янчди, биз гўштни қозонга солдик. Сўнг мен Пайғамбар ﷺнинг олдиларига келдим — хамир ачиб, қозон ўчоқ тошлари устида пишай деб қолган эди. Мен: «Мендаги (бир оз) таом (тайёр), сиз туринг, эй Аллоҳнинг Расули, ва бир-икки киши (билан келинг)», дедим. У зот: «У (таом) қанчадир?» дедилар. Мен унга (миқдорини) айтдим. У зот: «Кўп ва яхши (таом). Унга (хотинингга) айт, мен келмагунимча қозонни (ўчоқдан) туширмасин ва нондан (тандирдан) олмасин», дедилар. Сўнг: «(Ҳаммангиз) туринглар!» дедилар. Муҳожирлар ва ансорлар туришди. (Жобир) хотинининг олдига кириб: «Сенга вой бўлсин! Пайғамбар ﷺ муҳожирлар, ансорлар ва улар билан бўлганларни (олиб) келдилар!» деди. У: «(У зот) сендан (миқдорини) сўрадими?» деди. (Жобир:) «Ҳа», дедим. (Пайғамбар ﷺ:) «Киринглар, тиқилишманглар (бир-бирингизни қисиб қўйманглар)», дедилар. У зот нонни синдириб, устига гўшт қўя бошладилар, ундан (қозондан) олганларида қозонни ва тандирни ёпиб қўяр, саҳобаларига яқинлаштирар (узатар), сўнг (яна) олардилар. У зот нонни синдириб, (шўрва) сузишда давом этдилар, то улар тўйгунча, яна (таом) ортиб қолди. У зот: «Буни (ўзинг) е ва ҳадя қил, чунки одамларга очлик етган», дедилар.

حَدَّثَنِي عَمْرُو بْنُ عَلِيٍّ، حَدَّثَنَا أَبُو عَاصِمٍ، أَخْبَرَنَا حَنْظَلَةُ بْنُ أَبِي سُفْيَانَ، أَخْبَرَنَا سَعِيدُ بْنُ مِينَاءَ، قَالَ سَمِعْتُ جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ لَمَّا حُفِرَ الْخَنْدَقُ رَأَيْتُ بِالنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم خَمَصًا شَدِيدًا، فَانْكَفَأْتُ إِلَى امْرَأَتِي فَقُلْتُ هَلْ عِنْدَكِ شَىْءٌ فَإِنِّي رَأَيْتُ بِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم خَمَصًا شَدِيدًا‏.‏ فَأَخْرَجَتْ إِلَىَّ جِرَابًا فِيهِ صَاعٌ مِنْ شَعِيرٍ، وَلَنَا بُهَيْمَةٌ دَاجِنٌ فَذَبَحْتُهَا، وَطَحَنَتِ الشَّعِيرَ فَفَرَغَتْ إِلَى فَرَاغِي، وَقَطَّعْتُهَا فِي بُرْمَتِهَا، ثُمَّ وَلَّيْتُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَتْ لاَ تَفْضَحْنِي بِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَبِمَنْ مَعَهُ‏.‏ فَجِئْتُهُ فَسَارَرْتُهُ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ ذَبَحْنَا بُهَيْمَةً لَنَا وَطَحَنَّا صَاعًا مِنْ شَعِيرٍ كَانَ عِنْدَنَا، فَتَعَالَ أَنْتَ وَنَفَرٌ مَعَكَ‏.‏ فَصَاحَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ يَا أَهْلَ الْخَنْدَقِ، إِنَّ جَابِرًا قَدْ صَنَعَ سُورًا فَحَىَّ هَلاً بِكُمْ ‏"‏‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ تُنْزِلُنَّ بُرْمَتَكُمْ، وَلاَ تَخْبِزُنَّ عَجِينَكُمْ حَتَّى أَجِيءَ ‏"‏‏.‏ فَجِئْتُ وَجَاءَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقْدُمُ النَّاسَ حَتَّى جِئْتُ امْرَأَتِي، فَقَالَتْ بِكَ وَبِكَ‏.‏ فَقُلْتُ قَدْ فَعَلْتُ الَّذِي قُلْتِ‏.‏ فَأَخْرَجَتْ لَهُ عَجِينًا، فَبَصَقَ فِيهِ وَبَارَكَ، ثُمَّ عَمَدَ إِلَى بُرْمَتِنَا فَبَصَقَ وَبَارَكَ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ ادْعُ خَابِزَةً فَلْتَخْبِزْ مَعِي وَاقْدَحِي مِنْ بُرْمَتِكُمْ وَلاَ تُنْزِلُوهَا‏"‏، وَهُمْ أَلْفٌ، فَأُقْسِمُ بِاللَّهِ لَقَدْ أَكَلُوا حَتَّى تَرَكُوهُ وَانْحَرَفُوا، وَإِنَّ بُرْمَتَنَا لَتَغِطُّ كَمَا هِيَ، وَإِنَّ عَجِينَنَا لَيُخْبَزُ كَمَا هُوَ‏.‏

Xandaq kovlanganida, men Paygʻambar ﷺda qattiq ochlik (oriqlik) koʻrdim. Men xotinimning oldiga qaytib: «Senda biror narsa bormi? Men Rasululloh ﷺda qattiq ochlik koʻrdim», dedim. U menga ichida bir soʼ (oʻlchov) arpa boʻlgan bir xaltani chiqarib berdi. Bizning bir (semizgina) uy uloqimiz bor edi, men uni soʻydim, u arpani yanchdi — u men bilan barobar (ishini) tugatdi. Men uni (goʻshtni) qozoniga (solib) toʻgʻradim. Soʻng Rasululloh ﷺ tomon yuzlandim. (Xotinim:) «Meni Rasululloh ﷺ va u zot bilan boʻlganlar oldida sharmanda qilma», dedi. Men u zotning oldiga kelib, sirli (ohista): «Ey Allohning Rasuli, biz bir uloqimizni soʻ ydik va yonimizdagi bir soʼ arpani yanchdik; bas, siz va siz bilan bir necha kishi keling», dedim. Paygʻambar ﷺ (baland) hayqirib: «Ey Xandaq ahli, albatta Jobir bir ziyofat (taom) tayyorlabdi, marhamat — yuringlar!» dedilar. Rasululloh ﷺ: «Men kelmagunimcha qozoningizni (oʻchoqdan) tushirmang va xamiringizni non qilib pishirmang!» dedilar. Men keldim, Rasululloh ﷺ odamlarni boshlab keldilar, to men xotinimning oldiga keldim. U: «Sen-u sen (sharmanda qilding)!» dedi. Men: «Sen aytgan(buyurgan) ishni qildim (xolos)», dedim. U (xotinim) u zotga xamirni chiqardi, u zot unga tupurib (suvlarini surtib), baraka tiladilar; soʻng qozonimizga qarab, unga (ham) tupurib, baraka tiladilar. Soʻng: «(Yana bir) novvoy ayolni chaqir, u men bilan birga non yopsin. (Qozondan) suzib oling, ammo uni (oʻchoqdan) tushirmang», dedilar. Holbuki ular ming (kishi) edi. Allohga qasam ichamanki, ular yedilar, hatto (taomni ortib) qoldirib, (toʻyib) qaytdilar; bizning qozonimiz esa hamon avvalgidek qaynab turardi va xamirimiz hamon avvalgidek non boʻlib pishirilardi.Хандақ ковланганида, мен Пайғамбар ﷺда қаттиқ очлик (ориқлик) кўрдим. Мен хотинимнинг олдига қайтиб: «Сенда бирор нарса борми? Мен Расулуллоҳ ﷺда қаттиқ очлик кўрдим», дедим. У менга ичида бир сў (ўлчов) арпа бўлган бир халтани чиқариб берди. Бизнинг бир (семизгина) уй улоқимиз бор эди, мен уни сўйдим, у арпани янчди — у мен билан баробар (ишини) тугатди. Мен уни (гўштни) қозонига (солиб) тўғрадим. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ томон юзландим. (Хотиним:) «Мени Расулуллоҳ ﷺ ва у зот билан бўлганлар олдида шарманда қилма», деди. Мен у зотнинг олдига келиб, сирли (оҳиста): «Эй Аллоҳнинг Расули, биз бир улоқимизни сў йдик ва ёнимиздаги бир сў арпани янчдик; бас, сиз ва сиз билан бир неча киши келинг», дедим. Пайғамбар ﷺ (баланд) ҳайқириб: «Эй Хандақ аҳли, албатта Жобир бир зиёфат (таом) тайёрлабди, марҳамат — юринглар!» дедилар. Расулуллоҳ ﷺ: «Мен келмагунимча қозонингизни (ўчоқдан) туширманг ва хамирингизни нон қилиб пиширманг!» дедилар. Мен келдим, Расулуллоҳ ﷺ одамларни бошлаб келдилар, то мен хотинимнинг олдига келдим. У: «Сен-у сен (шарманда қилдинг)!» деди. Мен: «Сен айтган(буюрган) ишни қилдим (холос)», дедим. У (хотиним) у зотга хамирни чиқарди, у зот унга тупуриб (сувларини суртиб), барака тиладилар; сўнг қозонимизга қараб, унга (ҳам) тупуриб, барака тиладилар. Сўнг: «(Яна бир) новвой аёлни чақир, у мен билан бирга нон ёпсин. (Қозондан) сузиб олинг, аммо уни (ўчоқдан) туширманг», дедилар. Ҳолбуки улар минг (киши) эди. Аллоҳга қасам ичаманки, улар едилар, ҳатто (таомни ортиб) қолдириб, (тўйиб) қайтдилар; бизнинг қозонимиз эса ҳамон аввалгидек қайнаб турарди ва хамиримиз ҳамон аввалгидек нон бўлиб пишириларди.

حَدَّثَنِي عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ، عَنْ هِشَامٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، رضى الله عنها ‏[quran sura="33" aya_start="5" aya_end="5"]{‏إِذْ جَاءُوكُمْ مِنْ فَوْقِكُمْ وَمِنْ أَسْفَلَ مِنْكُمْ وَإِذْ زَاغَتِ الأَبْصَارُ‏}‏ قَالَتْ كَانَ ذَاكَ يَوْمَ الْخَنْدَقِ‏.‏

«Oʻshanda ular ustingizdan va pastingizdan kelgan edilar va oʻshanda koʻzlar (qoʻrquvdan) ogʻib ketgan edi...» (Ahzob surasi, 10) — (Oisha:) «Bu Xandaq kuni edi», dedi.«Ўшанда улар устингиздан ва пастингиздан келган эдилар ва ўшанда кўзлар (қўрқувдан) оғиб кетган эди...» (Аҳзоб сураси, 10) — (Оиша:) «Бу Хандақ куни эди», деди.

حَدَّثَنَا مُسْلِمُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الْبَرَاءِ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَنْقُلُ التُّرَابَ يَوْمَ الْخَنْدَقِ حَتَّى أَغْمَرَ بَطْنَهُ أَوِ اغْبَرَّ بَطْنُهُ يَقُولُ وَاللَّهِ لَوْلاَ اللَّهُ مَا اهْتَدَيْنَا وَلاَ تَصَدَّقْنَا وَلاَ صَلَّيْنَا فَأَنْزِلَنْ سَكِينَةً عَلَيْنَا وَثَبِّتِ الأَقْدَامَ إِنْ لاَقَيْنَا إِنَّ الأُلَى قَدْ بَغَوْا عَلَيْنَا إِذَا أَرَادُوا فِتْنَةً أَبَيْنَا وَرَفَعَ بِهَا صَوْتَهُ أَبَيْنَا أَبَيْنَا‏.‏

Paygʻambar ﷺ Xandaq kuni tuproq tashirdilar, hatto (tuproq) qornini koʻmib (yashirib) yubordi — yoki: qorni changga belandi. U zot (Ibn Ravoha sheʼrini) aytardilar: «Allohga qasamki, agar Alloh boʻlmaganida, biz na hidoyat topardik, na sadaqa berardik, na namoz oʻqirdik. Bas, bizga (bir) sakinat (xotirjamlik) tushir va (dushmanga) yoʻliqsak, qadamlarimizni sobit (mahkam) qil. Albatta ana ular (kofirlar) bizga (qarshi) zoʻravonlik qildilar; ular fitnani istasalar, biz bosh tortdik». U zot bu bilan ovozini koʻtarib: «Bosh tortdik, bosh tortdik!» derdilar.Пайғамбар ﷺ Хандақ куни тупроқ таширдилар, ҳатто (тупроқ) қорнини кўмиб (яшириб) юборди — ёки: қорни чангга беланди. У зот (Ибн Равоҳа шеърини) айтардилар: «Аллоҳга қасамки, агар Аллоҳ бўлмаганида, биз на ҳидоят топардик, на садақа берардик, на намоз ўқирдик. Бас, бизга (бир) сакинат (хотиржамлик) тушир ва (душманга) йўлиқсак, қадамларимизни собит (маҳкам) қил. Албатта ана улар (кофирлар) бизга (қарши) зўравонлик қилдилар; улар фитнани истасалар, биз бош тортдик». У зот бу билан овозини кўтариб: «Бош тортдик, бош тортдик!» дердилар.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ شُعْبَةَ، قَالَ حَدَّثَنِي الْحَكَمُ، عَنْ مُجَاهِدٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رَضِيَ الله عنهما ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ نُصِرْتُ بِالصَّبَا وَأُهْلِكَتْ عَادٌ بِالدَّبُورِ ‏"‏‏.‏

Paygʻambar ﷺ: «Men sabo (sharqiy shamol) bilan nusrat (gʻalaba) berildim, Od (qavmi) esa dabur (gʻarbiy shamol) bilan halok qilindi», dedilar.Пайғамбар ﷺ: «Мен сабо (шарқий шамол) билан нусрат (ғалаба) берилдим, Од (қавми) эса дабур (ғарбий шамол) билан ҳалок қилинди», дедилар.

حَدَّثَنِي أَحْمَدُ بْنُ عُثْمَانَ، حَدَّثَنَا شُرَيْحُ بْنُ مَسْلَمَةَ، قَالَ حَدَّثَنِي إِبْرَاهِيمُ بْنُ يُوسُفَ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، قَالَ سَمِعْتُ الْبَرَاءَ، يُحَدِّثُ قَالَ لَمَّا كَانَ يَوْمُ الأَحْزَابِ، وَخَنْدَقَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم رَأَيْتُهُ يَنْقُلُ مِنْ تُرَابِ الْخَنْدَقِ حَتَّى وَارَى عَنِّي الْغُبَارُ جِلْدَةَ بَطْنِهِ، وَكَانَ كَثِيرَ الشَّعَرِ، فَسَمِعْتُهُ يَرْتَجِزُ بِكَلِمَاتِ ابْنِ رَوَاحَةَ، وَهْوَ يَنْقُلُ مِنَ التُّرَابِ يَقُولُ اللَّهُمَّ لَوْلاَ أَنْتَ مَا اهْتَدَيْنَا وَلاَ تَصَدَّقْنَا وَلاَ صَلَّيْنَا فَأَنْزِلَنْ سَكِينَةً عَلَيْنَا وَثَبِّتِ الأَقْدَامَ إِنْ لاَقَيْنَا إِنَّ الأُلَى قَدْ بَغَوْا عَلَيْنَا وَإِنْ أَرَادُوا فِتْنَةً أَبَيْنَا قَالَ ثُمَّ يَمُدُّ صَوْتَهُ بِآخِرِهَا‏.‏

Ahzob kuni boʻlib, Rasululloh ﷺ xandaq kovlaganlarida, men u zotning xandaq tuprogʻidan tashiyotganini koʻrdim, hatto chang men(ing koʻzim)dan u zotning qornining terisini berkitib (yashirib) qoʻydi — u zot serjun (badani) edilar. Men u zotning — tuproq tashirkanlar — Ibn Ravohaning soʻzlarini rajaz qilib aytayotganlarini eshitdim: «Allohim, agar Sen boʻlmaganingda, biz na hidoyat topardik, na sadaqa berardik, na namoz oʻqirdik. Bas, bizga (bir) sakinat tushir va (dushmanga) yoʻliqsak, qadamlarni sobit qil. Albatta ana ular bizga (qarshi) zoʻravonlik qildilar; ular fitnani istasalar (ham), biz bosh tortdik». (Baro) aytdi: Soʻng u zot uning oxirgi (soʻzi) bilan ovozlarini choʻzardilar.Аҳзоб куни бўлиб, Расулуллоҳ ﷺ хандақ ковлаганларида, мен у зотнинг хандақ тупроғидан ташиётганини кўрдим, ҳатто чанг мен(инг кўзим)дан у зотнинг қорнининг терисини беркитиб (яшириб) қўйди — у зот сержун (бадани) эдилар. Мен у зотнинг — тупроқ таширканлар — Ибн Равоҳанинг сўзларини ражаз қилиб айтаётганларини эшитдим: «Аллоҳим, агар Сен бўлмаганингда, биз на ҳидоят топардик, на садақа берардик, на намоз ўқирдик. Бас, бизга (бир) сакинат тушир ва (душманга) йўлиқсак, қадамларни собит қил. Албатта ана улар бизга (қарши) зўравонлик қилдилар; улар фитнани истасалар (ҳам), биз бош тортдик». (Баро) айтди: Сўнг у зот унинг охирги (сўзи) билан овозларини чўзардилар.

حَدَّثَنِي عَبْدَةُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الصَّمَدِ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ ـ هُوَ ابْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ دِينَارٍ ـ عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ ابْنَ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ أَوَّلُ يَوْمٍ شَهِدْتُهُ يَوْمُ الْخَنْدَقِ‏.‏

(Ibn Umar:) «Men guvoh boʻlgan (qatnashgan) birinchi kun — Xandaq kuni edi», dedi.(Ибн Умар:) «Мен гувоҳ бўлган (қатнашган) биринчи кун — Хандақ куни эди», деди.

حَدَّثَنِي إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُوسَى، أَخْبَرَنَا هِشَامٌ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَالِمٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ وَأَخْبَرَنِي ابْنُ طَاوُسٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ بْنِ خَالِدٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ دَخَلْتُ عَلَى حَفْصَةَ وَنَسْوَاتُهَا تَنْطُفُ، قُلْتُ قَدْ كَانَ مِنْ أَمْرِ النَّاسِ مَا تَرَيْنَ، فَلَمْ يُجْعَلْ لِي مِنَ الأَمْرِ شَىْءٌ‏.‏ فَقَالَتِ الْحَقْ فَإِنَّهُمْ يَنْتَظِرُونَكَ، وَأَخْشَى أَنْ يَكُونَ فِي احْتِبَاسِكَ عَنْهُمْ فُرْقَةٌ‏.‏ فَلَمْ تَدَعْهُ حَتَّى ذَهَبَ، فَلَمَّا تَفَرَّقَ النَّاسُ خَطَبَ مُعَاوِيَةُ قَالَ مَنْ كَانَ يُرِيدُ أَنْ يَتَكَلَّمَ فِي هَذَا الأَمْرِ فَلْيُطْلِعْ لَنَا قَرْنَهُ، فَلَنَحْنُ أَحَقُّ بِهِ مِنْهُ وَمِنْ أَبِيهِ‏.‏ قَالَ حَبِيبُ بْنُ مَسْلَمَةَ فَهَلاَّ أَجَبْتَهُ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ فَحَلَلْتُ حُبْوَتِي وَهَمَمْتُ أَنْ أَقُولَ أَحَقُّ بِهَذَا الأَمْرِ مِنْكَ مَنْ قَاتَلَكَ وَأَبَاكَ عَلَى الإِسْلاَمِ‏.‏ فَخَشِيتُ أَنْ أَقُولَ كَلِمَةً تُفَرِّقُ بَيْنَ الْجَمْعِ، وَتَسْفِكُ الدَّمَ، وَيُحْمَلُ عَنِّي غَيْرُ ذَلِكَ، فَذَكَرْتُ مَا أَعَدَّ اللَّهُ فِي الْجِنَانِ‏.‏ قَالَ حَبِيبٌ حُفِظْتَ وَعُصِمْتَ‏.‏ قَالَ مَحْمُودٌ عَنْ عَبْدِ الرَّزَّاقِ وَنَوْسَاتُهَا‏.‏

Men Hafsaning oldiga kirdim — uning soch oʻrimlaridan suv tomib turardi. Men: «Odamlarning ishi sen koʻrayotgandek boʻ ldi (xalifalik masalasi hal boʻldi), menga (bu) ishdan hech narsa berilmadi (men chetda qoldim)», dedim. U: «(Ularga) yetib bor, chunki ular seni kutmoqdalar; men sening ulardan ortda qolishingda (bir) tafriqa (boʻlinish) boʻlishidan qoʻrqaman», dedi. U uni (Ibn Umarni) qoʻ ymadi, to u (ularga) bordi. Odamlar tarqalganda, Muoviya xutba qilib: «Kim bu ish (xalifalik) haqida gapirmoqchi boʻlsa, bizga boshini koʻtarsin (chiqsin); albatta biz unga undan va uning otasidan koʻ ra haqliroqmiz», dedi. Habib ibn Maslama: «Nega unga javob bermading?» dedi. Abdulloh: «Men (toʻn) etagimni yechib, ‹bu ishga sendan koʻra haqliroq — seni va otangni islom (qabul qilishi) ustiga jang qilgan kishidir› deyishni niyat qildim. Ammo men jamoa orasini boʻladigan va qon toʻkadigan bir soʻz aytishimdan hamda mendan boshqa (maʼno) tushunilishidan qoʻrqdim, va Alloh jannatlarda tayyorlab qoʻygan narsani esladim (shuning uchun jim qoldim)», dedi. Habib: «(Allohdan) saqlanding va (yomonlikdan) himoyalanding», dedi. Mahmud Abdurrazzoqdan (rivoyatda): «‹navsotuho› (soch tutamlari)» (deb keltirdi).Мен Ҳафсанинг олдига кирдим — унинг соч ўримларидан сув томиб турарди. Мен: «Одамларнинг иши сен кўраётгандек бў лди (халифалик масаласи ҳал бўлди), менга (бу) ишдан ҳеч нарса берилмади (мен четда қолдим)», дедим. У: «(Уларга) етиб бор, чунки улар сени кутмоқдалар; мен сенинг улардан ортда қолишингда (бир) тафриқа (бўлиниш) бўлишидан қўрқаман», деди. У уни (Ибн Умарни) қў ймади, то у (уларга) борди. Одамлар тарқалганда, Муовия хутба қилиб: «Ким бу иш (халифалик) ҳақида гапирмоқчи бўлса, бизга бошини кўтарсин (чиқсин); албатта биз унга ундан ва унинг отасидан кў ра ҳақлироқмиз», деди. Ҳабиб ибн Маслама: «Нега унга жавоб бермадинг?» деди. Абдуллоҳ: «Мен (тўн) этагимни ечиб, ‹бу ишга сендан кўра ҳақлироқ — сени ва отангни ислом (қабул қилиши) устига жанг қилган кишидир› дейишни ният қилдим. Аммо мен жамоа орасини бўладиган ва қон тўкадиган бир сўз айтишимдан ҳамда мендан бошқа (маъно) тушунилишидан қўрқдим, ва Аллоҳ жаннатларда тайёрлаб қўйган нарсани эсладим (шунинг учун жим қолдим)», деди. Ҳабиб: «(Аллоҳдан) сақландинг ва (ёмонликдан) ҳимояландинг», деди. Маҳмуд Абдурраззоқдан (ривоятда): «‹навсотуҳо› (соч тутамлари)» (деб келтирди).

حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ صُرَدٍ، قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَوْمَ الأَحْزَابِ ‏"‏ نَغْزُوهُمْ وَلاَ يَغْزُونَنَا ‏"‏‏.‏

Paygʻambar ﷺ Ahzob kuni: «(Endi) biz ularga gʻazot qilamiz, ular bizga gʻazot qilmaydilar», dedilar.Пайғамбар ﷺ Аҳзоб куни: «(Энди) биз уларга ғазот қиламиз, улар бизга ғазот қилмайдилар», дедилар.

حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ آدَمَ، حَدَّثَنَا إِسْرَائِيلُ، سَمِعْتُ أَبَا إِسْحَاقَ، يَقُولُ سَمِعْتُ سُلَيْمَانَ بْنَ صُرَدٍ، يَقُولُ سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ حِينَ أَجْلَى الأَحْزَابُ عَنْهُ ‏"‏ الآنَ نَغْزُوهُمْ وَلاَ يَغْزُونَنَا، نَحْنُ نَسِيرُ إِلَيْهِمْ ‏"‏‏.‏

Men Paygʻambar ﷺning — ahzob (qoʻshinlar) u zotdan (chekinib) ketganlarida — shunday deganlarini eshitdim: «Endi biz ularga gʻazot qilamiz, ular bizga gʻazot qilmaydilar; biz ular tomon (yurib) boramiz».Мен Пайғамбар ﷺнинг — аҳзоб (қўшинлар) у зотдан (чекиниб) кетганларида — шундай деганларини эшитдим: «Энди биз уларга ғазот қиламиз, улар бизга ғазот қилмайдилар; биз улар томон (юриб) борамиз».

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ، حَدَّثَنَا رَوْحٌ، حَدَّثَنَا هِشَامٌ، عَنْ مُحَمَّدٍ، عَنْ عَبِيدَةَ، عَنْ عَلِيٍّ ـ رضى الله عنه ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ يَوْمَ الْخَنْدَقِ ‏"‏ مَلأَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ بُيُوتَهُمْ وَقُبُورَهُمْ نَارًا كَمَا شَغَلُونَا عَنْ صَلاَةِ الْوُسْطَى حَتَّى غَابَتِ الشَّمْسُ ‏"‏‏.‏

Paygʻambar ﷺ Xandaq kuni: «Alloh ularning uylarini va qabrlarini olovga toʻ ldirsin — xuddi ular bizni quyosh botgunicha oʻrta (asr) namozidan mashgʻul (chalgʻitib) qoldirganlaridek», dedilar.Пайғамбар ﷺ Хандақ куни: «Аллоҳ уларнинг уйларини ва қабрларини оловга тў лдирсин — худди улар бизни қуёш ботгунича ўрта (аср) намозидан машғул (чалғитиб) қолдирганларидек», дедилар.

حَدَّثَنَا الْمَكِّيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا هِشَامٌ، عَنْ يَحْيَى، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ ـ رضى الله عنه ـ جَاءَ يَوْمَ الْخَنْدَقِ بَعْدَ مَا غَرَبَتِ الشَّمْسُ جَعَلَ يَسُبُّ كُفَّارَ قُرَيْشٍ قَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا كِدْتُ أَنْ أُصَلِّيَ حَتَّى كَادَتِ الشَّمْسُ أَنْ تَغْرُبَ‏.‏ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ وَاللَّهِ مَا صَلَّيْتُهَا ‏"‏ فَنَزَلْنَا مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بُطْحَانَ، فَتَوَضَّأَ لِلصَّلاَةِ وَتَوَضَّأْنَا لَهَا، فَصَلَّى الْعَصْرَ بَعْدَ مَا غَرَبَتِ الشَّمْسُ، ثُمَّ صَلَّى بَعْدَهَا الْمَغْرِبَ‏.‏

Umar ibn Xattob (roziyallohu anhu) Xandaq kuni quyosh botganidan keyin kelib, Quraysh kofirlarini soʻka boshladi va: «Ey Allohning Rasuli, men quyosh botay deganda ham (asr) namozni oʻqiy olmadim», dedi. Paygʻambar ﷺ: «Allohga qasamki, men ham uni oʻqimadim», dedilar. Biz Paygʻambar ﷺ bilan Bathonga tushib, u zot namoz uchun tahorat qildilar, biz ham tahorat qildik. U zot asrni quyosh botganidan keyin oʻqidilar, soʻng undan keyin shomni oʻqidilar.Умар ибн Хаттоб (розияллоҳу анҳу) Хандақ куни қуёш ботганидан кейин келиб, Қурайш кофирларини сўка бошлади ва: «Эй Аллоҳнинг Расули, мен қуёш ботай деганда ҳам (аср) намозни ўқий олмадим», деди. Пайғамбар ﷺ: «Аллоҳга қасамки, мен ҳам уни ўқимадим», дедилар. Биз Пайғамбар ﷺ билан Батҳонга тушиб, у зот намоз учун таҳорат қилдилар, биз ҳам таҳорат қилдик. У зот асрни қуёш ботганидан кейин ўқидилар, сўнг ундан кейин шомни ўқидилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ، عَنِ ابْنِ الْمُنْكَدِرِ، قَالَ سَمِعْتُ جَابِرًا، يَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَوْمَ الأَحْزَابِ ‏"‏ مَنْ يَأْتِينَا بِخَبَرِ الْقَوْمِ ‏"‏‏.‏ فَقَالَ الزُّبَيْرُ أَنَا‏.‏ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ مَنْ يَأْتِينَا بِخَبَرِ الْقَوْمِ ‏"‏‏.‏ فَقَالَ الزُّبَيْرُ أَنَا‏.‏ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ مَنْ يَأْتِينَا بِخَبَرِ الْقَوْمِ ‏"‏‏.‏ فَقَالَ الزُّبَيْرُ أَنَا‏.‏ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ إِنَّ لِكُلِّ نَبِيٍّ حَوَارِيًّا، وَإِنَّ حَوَارِيَّ الزُّبَيْرُ ‏"‏‏.‏

Rasululloh ﷺ Ahzob kuni: «Bizga qavm (dushman)ning xabarini kim keltiradi?» dedilar. Zubayr: «Men», dedi. Soʻng (u zot): «Bizga qavmning xabarini kim keltiradi?» dedilar. Zubayr: «Men», dedi. Soʻng (u zot yana): «Bizga qavmning xabarini kim keltiradi?» dedilar. Zubayr: «Men», dedi. Soʻng u zot: «Albatta har bir paygʻambarning bir havoriysi (sodiq yordamchisi) bordir, mening havoriyim Zubayrdir», dedilar.Расулуллоҳ ﷺ Аҳзоб куни: «Бизга қавм (душман)нинг хабарини ким келтиради?» дедилар. Зубайр: «Мен», деди. Сўнг (у зот): «Бизга қавмнинг хабарини ким келтиради?» дедилар. Зубайр: «Мен», деди. Сўнг (у зот яна): «Бизга қавмнинг хабарини ким келтиради?» дедилар. Зубайр: «Мен», деди. Сўнг у зот: «Албатта ҳар бир пайғамбарнинг бир ҳаворийси (содиқ ёрдамчиси) бордир, менинг ҳаворийим Зубайрдир», дедилар.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي سَعِيدٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَقُولُ ‏"‏ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَحْدَهُ، أَعَزَّ جُنْدَهُ، وَنَصَرَ عَبْدَهُ وَغَلَبَ الأَحْزَابَ وَحْدَهُ، فَلاَ شَىْءَ بَعْدَهُ ‏"‏‏.‏

Rasululloh ﷺ shunday derdilar: «Yolgʻiz Allohdan boʻlak iloh yoʻq; U qoʻshinini aziz qildi, bandasiga nusrat berdi va ahzob (qoʻshinlar)ni yolgʻiz Oʻzi magʻlub qildi. Bas, Undan keyin (kuch-quvvatda) hech narsa yoʻq».Расулуллоҳ ﷺ шундай дердилар: «Ёлғиз Аллоҳдан бўлак илоҳ йўқ; У қўшинини азиз қилди, бандасига нусрат берди ва аҳзоб (қўшинлар)ни ёлғиз Ўзи мағлуб қилди. Бас, Ундан кейин (куч-қувватда) ҳеч нарса йўқ».

حَدَّثَنَا مُحَمَّدٌ، أَخْبَرَنَا الْفَزَارِيُّ، وَعَبْدَةُ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ أَبِي خَالِدٍ، قَالَ سَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ أَبِي أَوْفَى ـ رضى الله عنهما ـ يَقُولُ دَعَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى الأَحْزَابِ فَقَالَ ‏"‏ اللَّهُمَّ مُنْزِلَ الْكِتَابِ، سَرِيعَ الْحِسَابِ، اهْزِمِ الأَحْزَابَ، اللَّهُمَّ اهْزِمْهُمْ وَزَلْزِلْهُمْ ‏"‏‏.‏

Rasululloh ﷺ ahzobga (qarshi) duo qilib: «Allohim, Kitobni nozil qilguvchi, hisobi tez Zot, ahzobni magʻlub qil! Allohim, ularni magʻlub qil va ularni larzaga sol (sarosima qil)», dedilar.Расулуллоҳ ﷺ аҳзобга (қарши) дуо қилиб: «Аллоҳим, Китобни нозил қилгувчи, ҳисоби тез Зот, аҳзобни мағлуб қил! Аллоҳим, уларни мағлуб қил ва уларни ларзага сол (саросима қил)», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مُقَاتِلٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ، أَخْبَرَنَا مُوسَى بْنُ عُقْبَةَ، عَنْ سَالِمٍ، وَنَافِعٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ ـ رضى الله عنه ـ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ إِذَا قَفَلَ مِنَ الْغَزْوِ، أَوِ الْحَجِّ، أَوِ الْعُمْرَةِ، يَبْدَأُ فَيُكَبِّرُ ثَلاَثَ مِرَارٍ ثُمَّ يَقُولُ ‏"‏ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَحْدَهُ لاَ شَرِيكَ لَهُ، لَهُ الْمُلْكُ وَلَهُ الْحَمْدُ، وَهْوَ عَلَى كُلِّ شَىْءٍ قَدِيرٌ، آيِبُونَ تَائِبُونَ عَابِدُونُ سَاجِدُونَ، لِرَبِّنَا حَامِدُونَ، صَدَقَ اللَّهُ وَعْدَهُ، وَنَصَرَ عَبْدَهُ، وَهَزَمَ الأَحْزَابَ وَحْدَهُ ‏"‏‏.‏

Rasululloh ﷺ gʻazot, haj yoki umradan qaytganlarida, (avval) uch marta takbir aytib boshlar, soʻng: «Yolgʻiz Allohdan boʻlak iloh yoʻq, Uning shariki yoʻq; mulk Uniki, hamd Uniki, U har narsaga qodirdir. (Biz) qaytguvchilar, tavba qilguvchilar, ibodat qilguvchilar, sajda qilguvchilar, Robbimizga hamd aytguvchilarmiz. Alloh vaʼdasini rost qildi, bandasiga nusrat berdi va ahzob (qoʻshinlar)ni yolgʻiz Oʻzi magʻlub qildi», derdilar.Расулуллоҳ ﷺ ғазот, ҳаж ёки умрадан қайтганларида, (аввал) уч марта такбир айтиб бошлар, сўнг: «Ёлғиз Аллоҳдан бўлак илоҳ йўқ, Унинг шарики йўқ; мулк Уники, ҳамд Уники, У ҳар нарсага қодирдир. (Биз) қайтгувчилар, тавба қилгувчилар, ибодат қилгувчилар, сажда қилгувчилар, Роббимизга ҳамд айтгувчилармиз. Аллоҳ ваъдасини рост қилди, бандасига нусрат берди ва аҳзоб (қўшинлар)ни ёлғиз Ўзи мағлуб қилди», дердилар.

حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا ابْنُ نُمَيْرٍ، عَنْ هِشَامٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتْ لَمَّا رَجَعَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم مِنَ الْخَنْدَقِ وَوَضَعَ السِّلاَحَ وَاغْتَسَلَ، أَتَاهُ جِبْرِيلُ ـ عَلَيْهِ السَّلاَمُ ـ فَقَالَ قَدْ وَضَعْتَ السِّلاَحَ وَاللَّهِ مَا وَضَعْنَاهُ، فَاخْرُجْ إِلَيْهِمْ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَإِلَى أَيْنَ ‏"‏‏.‏ قَالَ هَا هُنَا، وَأَشَارَ إِلَى بَنِي قُرَيْظَةَ، فَخَرَجَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم إِلَيْهِمْ‏.‏

Paygʻambar ﷺ Xandaqdan qaytib, qurolni qoʻyib, gʻusl qilganlarida, Jibril (alayhissalom) u zotning oldilariga kelib: «Sen qurolni qoʻyding(mi)? Allohga qasamki, biz uni qoʻymadik. Bas, ularga (qarshi) chiq», dedi. U zot: «Qayoqqa?» dedilar. U: «Mana bu yoqqa», deb Bani Qurayzaga ishora qildi. Shunda Paygʻambar ﷺ ular tomon chiqdilar.Пайғамбар ﷺ Хандақдан қайтиб, қуролни қўйиб, ғусл қилганларида, Жибрил (алайҳиссалом) у зотнинг олдиларига келиб: «Сен қуролни қўйдинг(ми)? Аллоҳга қасамки, биз уни қўймадик. Бас, уларга (қарши) чиқ», деди. У зот: «Қаёққа?» дедилар. У: «Мана бу ёққа», деб Бани Қурайзага ишора қилди. Шунда Пайғамбар ﷺ улар томон чиқдилар.

حَدَّثَنَا مُوسَى، حَدَّثَنَا جَرِيرُ بْنُ حَازِمٍ، عَنْ حُمَيْدِ بْنِ هِلاَلٍ، عَنْ أَنَسٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ كَأَنِّي أَنْظُرُ إِلَى الْغُبَارِ سَاطِعًا فِي زُقَاقِ بَنِي غَنْمٍ مَوْكِبِ جِبْرِيلَ حِينَ سَارَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلَى بَنِي قُرَيْظَةَ‏.‏

Goʻyo men Bani Gʻanm koʻchasida — Rasululloh ﷺ Bani Qurayzaga (qarab) yurganlarida — Jibril (kelgan) qoʻshinning gard-chang(i) yuqoriga koʻtarilayotganini koʻrayotgandekman.Гўё мен Бани Ғанм кўчасида — Расулуллоҳ ﷺ Бани Қурайзага (қараб) юрганларида — Жибрил (келган) қўшиннинг гард-чанг(и) юқорига кўтарилаётганини кўраётгандекман.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ أَسْمَاءَ، حَدَّثَنَا جُوَيْرِيَةُ بْنُ أَسْمَاءَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَوْمَ الأَحْزَابِ ‏"‏ لاَ يُصَلِّيَنَّ أَحَدٌ الْعَصْرَ إِلاَّ فِي بَنِي قُرَيْظَةَ ‏"‏‏.‏ فَأَدْرَكَ بَعْضُهُمُ الْعَصْرَ فِي الطَّرِيقِ، فَقَالَ بَعْضُهُمْ لاَ نُصَلِّي حَتَّى نَأْتِيَهَا‏.‏ وَقَالَ بَعْضُهُمْ بَلْ نُصَلِّي، لَمْ يُرِدْ مِنَّا ذَلِكَ، فَذُكِرَ ذَلِكَ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَلَمْ يُعَنِّفْ وَاحِدًا مِنْهُمْ‏.‏

Paygʻambar ﷺ Ahzob kuni: «Hech kim asrni Bani Qurayzaga (yetgan)dan boshqa joyda oʻqimasin!» dedilar. Baʼzilarini asr (vaqti) yoʻlda tutdi. Baʼzilari: «Biz unga (Bani Qurayzaga) yetmagunimizcha oʻqimaymiz», dedilar. Baʼzilari esa: «Yoʻq, oʻqiymiz, u zot bizdan buni (kechiktirishni) istamadilar», dedilar. Bu Paygʻambar ﷺga zikr qilinganda, u zot ulardan birortasini ham (bu uchun) tanbeh qilmadilar.Пайғамбар ﷺ Аҳзоб куни: «Ҳеч ким асрни Бани Қурайзага (етган)дан бошқа жойда ўқимасин!» дедилар. Баъзиларини аср (вақти) йўлда тутди. Баъзилари: «Биз унга (Бани Қурайзага) етмагунимизча ўқимаймиз», дедилар. Баъзилари эса: «Йўқ, ўқиймиз, у зот биздан буни (кечиктиришни) истамадилар», дедилар. Бу Пайғамбар ﷺга зикр қилинганда, у зот улардан бирортасини ҳам (бу учун) танбеҳ қилмадилар.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي الأَسْوَدِ، حَدَّثَنَا مُعْتَمِرٌ، وَحَدَّثَنِي خَلِيفَةُ، حَدَّثَنَا مُعْتَمِرٌ، قَالَ سَمِعْتُ أَبِي، عَنْ أَنَسٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ كَانَ الرَّجُلُ يَجْعَلُ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم النَّخَلاَتِ حَتَّى افْتَتَحَ قُرَيْظَةَ وَالنَّضِيرَ، وَإِنَّ أَهْلِي أَمَرُونِي أَنْ آتِيَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَأَسْأَلَهُ الَّذِينَ كَانُوا أَعْطَوْهُ أَوْ بَعْضَهُ‏.‏ وَكَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم قَدْ أَعْطَاهُ أُمَّ أَيْمَنَ، فَجَاءَتْ أُمُّ أَيْمَنَ فَجَعَلَتِ الثَّوْبَ فِي عُنُقِي تَقُولُ كَلاَّ وَالَّذِي لاَ إِلَهَ إِلاَّ هُوَ لاَ يُعْطِيكَهُمْ وَقَدْ أَعْطَانِيهَا، أَوْ كَمَا قَالَتْ، وَالنَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ لَكِ كَذَا ‏"‏‏.‏ وَتَقُولُ كَلاَّ وَاللَّهِ‏.‏ حَتَّى أَعْطَاهَا، حَسِبْتُ أَنَّهُ قَالَ ‏"‏ عَشَرَةَ أَمْثَالِهِ ‏"‏‏.‏ أَوْ كَمَا قَالَ‏.‏

Bir kishi Paygʻambar ﷺga (oziq-ovqat uchun) bir necha xurmo (daraxti hosilini) berib turardi, to u zot Qurayza va Nazirni fath qilgunlaricha. Mening oilam menga buyurdiki, Paygʻambar ﷺning oldilariga borib, u zotga bergan (xurmo daraxt)larni — yoki uning bir qismini — soʻrayman. Paygʻambar ﷺ uni (oʻsha xurmolarni) Ummu Aymanga bergan edilar. Ummu Ayman kelib, (toʻn) kiyimni boʻynimga (bogʻlab) qoʻyib: «Yoʻq, Undan boshqa iloh boʻlmagan Zotga qasamki, u zot ularni senga bermaydilar, axir ularni menga berganlar!» — yoki shunga oʻxshash dedi. Paygʻambar ﷺ esa: «Senga shuncha (boshqasi)», derdilar, u esa: «Yoʻq, Allohga qasamki!» derdi — to u zot unga (koʻproq) berdilar. Men u zot: «Uning oʻn baravarini (berdim)» dedilar deb oʻ ylayman, yoki shunga oʻxshash (dedilar).Бир киши Пайғамбар ﷺга (озиқ-овқат учун) бир неча хурмо (дарахти ҳосилини) бериб турарди, то у зот Қурайза ва Назирни фатҳ қилгунларича. Менинг оилам менга буюрдики, Пайғамбар ﷺнинг олдиларига бориб, у зотга берган (хурмо дарахт)ларни — ёки унинг бир қисмини — сўрайман. Пайғамбар ﷺ уни (ўша хурмоларни) Умму Айманга берган эдилар. Умму Айман келиб, (тўн) кийимни бўйнимга (боғлаб) қўйиб: «Йўқ, Ундан бошқа илоҳ бўлмаган Зотга қасамки, у зот уларни сенга бермайдилар, ахир уларни менга берганлар!» — ёки шунга ўхшаш деди. Пайғамбар ﷺ эса: «Сенга шунча (бошқаси)», дердилар, у эса: «Йўқ, Аллоҳга қасамки!» дерди — то у зот унга (кўпроқ) бердилар. Мен у зот: «Унинг ўн бараварини (бердим)» дедилар деб ў йлайман, ёки шунга ўхшаш (дедилар).

حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا غُنْدَرٌ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ سَعْدٍ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا أُمَامَةَ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا سَعِيدٍ الْخُدْرِيَّ ـ رضى الله عنه ـ يَقُولُ نَزَلَ أَهْلُ قُرَيْظَةَ عَلَى حُكْمِ سَعْدِ بْنِ مُعَاذٍ، فَأَرْسَلَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم إِلَى سَعْدٍ، فَأَتَى عَلَى حِمَارٍ، فَلَمَّا دَنَا مِنَ الْمَسْجِدِ قَالَ لِلأَنْصَارِ ‏"‏ قُومُوا إِلَى سَيِّدِكُمْ ـ أَوْ ـ خَيْرِكُمْ ‏"‏‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ هَؤُلاَءِ نَزَلُوا عَلَى حُكْمِكَ ‏"‏‏.‏ فَقَالَ تَقْتُلُ مُقَاتِلَتَهُمْ وَتَسْبِي ذَرَارِيَّهُمْ‏.‏ قَالَ ‏"‏ قَضَيْتَ بِحُكْمِ اللَّهِ ‏"‏‏.‏ وَرُبَّمَا قَالَ ‏"‏ بِحُكْمِ الْمَلِكِ ‏"‏‏.‏

Qurayza ahli Saʼd ibn Muozning hukmiga (boʻysunib) tushdilar. Paygʻambar ﷺ Saʼdga (odam) yubordilar, u eshakda keldi. U masjidga yaqinlashganda, u zot ansorlarga: «Sayyidingizga — yoki: eng yaxshingizga — qarab turinglar (hurmat bilan oʻrnatib qarshilanglar)», dedilar. Soʻng: «Mana bular sening hukmingga (boʻysunib) tushdilar», dedilar. U (Saʼd): «Ularning jangchilarini oʻldirasan va zurriyot (bola-chaqa)larini asir olasan», dedi. U zot: «Sen Allohning hukmi bilan hukm qilding», dedilar — baʼzan: «Malik (Podshoh)ning hukmi bilan» derdilar.Қурайза аҳли Саъд ибн Муознинг ҳукмига (бўйсуниб) тушдилар. Пайғамбар ﷺ Саъдга (одам) юбордилар, у эшакда келди. У масжидга яқинлашганда, у зот ансорларга: «Саййидингизга — ёки: энг яхшингизга — қараб туринглар (ҳурмат билан ўрнатиб қаршиланглар)», дедилар. Сўнг: «Мана булар сенинг ҳукмингга (бўйсуниб) тушдилар», дедилар. У (Саъд): «Уларнинг жангчиларини ўлдирасан ва зурриёт (бола-чақа)ларини асир оласан», деди. У зот: «Сен Аллоҳнинг ҳукми билан ҳукм қилдинг», дедилар — баъзан: «Малик (Подшоҳ)нинг ҳукми билан» дердилар.

حَدَّثَنَا زَكَرِيَّاءُ بْنُ يَحْيَى، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ نُمَيْرٍ، حَدَّثَنَا هِشَامٌ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتْ أُصِيبَ سَعْدٌ يَوْمَ الْخَنْدَقِ، رَمَاهُ رَجُلٌ مِنْ قُرَيْشٍ يُقَالُ لَهُ حِبَّانُ ابْنُ الْعَرِقَةِ، رَمَاهُ فِي الأَكْحَلِ، فَضَرَبَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم خَيْمَةً فِي الْمَسْجِدِ لِيَعُودَهُ مِنْ قَرِيبٍ، فَلَمَّا رَجَعَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنَ الْخَنْدَقِ وَضَعَ السِّلاَحَ وَاغْتَسَلَ، فَأَتَاهُ جِبْرِيلُ ـ عَلَيْهِ السَّلاَمُ ـ وَهْوَ يَنْفُضُ رَأْسَهُ مِنَ الْغُبَارِ فَقَالَ قَدْ وَضَعْتَ السِّلاَحَ وَاللَّهِ مَا وَضَعْتُهُ، اخْرُجْ إِلَيْهِمْ‏.‏ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ فَأَيْنَ ‏"‏‏.‏ فَأَشَارَ إِلَى بَنِي قُرَيْظَةَ، فَأَتَاهُمْ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَنَزَلُوا عَلَى حُكْمِهِ، فَرَدَّ الْحُكْمَ إِلَى سَعْدٍ، قَالَ فَإِنِّي أَحْكُمُ فِيهِمْ أَنْ تُقْتَلَ الْمُقَاتِلَةُ، وَأَنْ تُسْبَى النِّسَاءُ وَالذُّرِّيَّةُ، وَأَنْ تُقْسَمَ أَمْوَالُهُمْ‏.‏ قَالَ هِشَامٌ فَأَخْبَرَنِي أَبِي عَنْ عَائِشَةَ أَنَّ سَعْدًا قَالَ اللَّهُمَّ إِنَّكَ تَعْلَمُ أَنَّهُ لَيْسَ أَحَدٌ أَحَبَّ إِلَىَّ أَنْ أُجَاهِدَهُمْ فِيكَ مِنْ قَوْمٍ كَذَّبُوا رَسُولَكَ صلى الله عليه وسلم وَأَخْرَجُوهُ، اللَّهُمَّ فَإِنِّي أَظُنُّ أَنَّكَ قَدْ وَضَعْتَ الْحَرْبَ بَيْنَنَا وَبَيْنَهُمْ، فَإِنْ كَانَ بَقِيَ مِنْ حَرْبِ قُرَيْشٍ شَىْءٌ، فَأَبْقِنِي لَهُ حَتَّى أُجَاهِدَهُمْ فِيكَ، وَإِنْ كُنْتَ وَضَعْتَ الْحَرْبَ فَافْجُرْهَا، وَاجْعَلْ مَوْتَتِي فِيهَا‏.‏ فَانْفَجَرَتْ مِنْ لَبَّتِهِ، فَلَمْ يَرُعْهُمْ وَفِي الْمَسْجِدِ خَيْمَةٌ مِنْ بَنِي غِفَارٍ إِلاَّ الدَّمُ يَسِيلُ إِلَيْهِمْ فَقَالُوا يَا أَهْلَ الْخَيْمَةِ مَا هَذَا الَّذِي يَأْتِينَا مِنْ قِبَلِكُمْ فَإِذَا سَعْدٌ يَغْذُو جُرْحُهُ دَمًا، فَمَاتَ مِنْهَا رضى الله عنه‏.‏

Saʼd Xandaq kuni (jarohatga) uchradi — Qurayshdan Hibbon ibnul-Ariqa deb ataladigan bir kishi uni (oʻq bilan) otdi, uni akhal (qoʻl tomiri)dan urdi. Paygʻambar ﷺ uni yaqindan yoʻqlab turish uchun masjidda bir chodir oʻrnatdilar. Rasululloh ﷺ Xandaqdan qaytib, qurolni qoʻyib gʻusl qilganlarida, Jibril (alayhissalom) — u zot boshlaridan changni qoqayotgan holda — kelib: «Sen qurolni qoʻyding(mi)? Allohga qasamki, men uni qoʻymadim. Ularga (qarshi) chiq», dedi. Paygʻambar ﷺ: «Qayoqqa?» dedilar. U Bani Qurayzaga ishora qildi. Rasululloh ﷺ ularning oldiga keldilar, ular u zotning hukmiga (boʻysunib) tushdilar. U zot hukmni Saʼdga qaytardilar. U (Saʼd): «Men ular haqida shunday hukm qilamanki: jangchilari oʻldirilsin, ayollari va zurriyot (bola-chaqa)lari asir olinsin va mol-mulklari taqsimlansin», dedi. Hishom otasidan, u Oishadan (rivoyat qildi)ki, Saʼd: «Allohim, Sen bilasanki, menga, Sening yoʻlingda Rasulingni ﷺ yolgʻonchi qilib, uni (yurtidan) chiqargan bir qavmga (qarshi) jihod qilishdan koʻra suyukliroq narsa yoʻq. Allohim, men gumon qilamanki, Sen biz bilan ular orasidagi urushni tugatding (qoʻyding). Agar Quraysh (bilan boʻladigan) urushdan biror narsa qolgan boʻlsa, meni shu(ning uchun) tirik qoldir, Sening yoʻlingda ularga jihod qilay. Agar Sen urushni tugatgan boʻlsang, uni (jarohatimni) yana ochib (oqizib), oʻlimimni shunda qil», dedi. Shunda (jarohat) uning labba (boʻyin osti)sidan otilib (yorilib) ketdi. Masjidda Bani Gʻifordan boʻlgan bir chodir(dagilar)ni — ularga qon oqib kelguniga qadar — hech narsa choʻchitmadi (xabarsiz edilar). Ular: «Ey chodir ahli, bizga sizning tomoningizdan kelayotgan bu (qon) nima?» deyishdi. Birdan Saʼdning jarohati qon oqizib turardi. U shundan (jarohatdan) vafot etdi, roziyallohu anhu.Саъд Хандақ куни (жароҳатга) учради — Қурайшдан Ҳиббон ибнул-Ариқа деб аталадиган бир киши уни (ўқ билан) отди, уни акҳал (қўл томири)дан урди. Пайғамбар ﷺ уни яқиндан йўқлаб туриш учун масжидда бир чодир ўрнатдилар. Расулуллоҳ ﷺ Хандақдан қайтиб, қуролни қўйиб ғусл қилганларида, Жибрил (алайҳиссалом) — у зот бошларидан чангни қоқаётган ҳолда — келиб: «Сен қуролни қўйдинг(ми)? Аллоҳга қасамки, мен уни қўймадим. Уларга (қарши) чиқ», деди. Пайғамбар ﷺ: «Қаёққа?» дедилар. У Бани Қурайзага ишора қилди. Расулуллоҳ ﷺ уларнинг олдига келдилар, улар у зотнинг ҳукмига (бўйсуниб) тушдилар. У зот ҳукмни Саъдга қайтардилар. У (Саъд): «Мен улар ҳақида шундай ҳукм қиламанки: жангчилари ўлдирилсин, аёллари ва зурриёт (бола-чақа)лари асир олинсин ва мол-мулклари тақсимлансин», деди. Ҳишом отасидан, у Оишадан (ривоят қилди)ки, Саъд: «Аллоҳим, Сен биласанки, менга, Сенинг йўлингда Расулингни ﷺ ёлғончи қилиб, уни (юртидан) чиқарган бир қавмга (қарши) жиҳод қилишдан кўра суюклироқ нарса йўқ. Аллоҳим, мен гумон қиламанки, Сен биз билан улар орасидаги урушни тугатдинг (қўйдинг). Агар Қурайш (билан бўладиган) урушдан бирор нарса қолган бўлса, мени шу(нинг учун) тирик қолдир, Сенинг йўлингда уларга жиҳод қилай. Агар Сен урушни тугатган бўлсанг, уни (жароҳатимни) яна очиб (оқизиб), ўлимимни шунда қил», деди. Шунда (жароҳат) унинг лабба (бўйин ости)сидан отилиб (ёрилиб) кетди. Масжидда Бани Ғифордан бўлган бир чодир(дагилар)ни — уларга қон оқиб келгунига қадар — ҳеч нарса чўчитмади (хабарсиз эдилар). Улар: «Эй чодир аҳли, бизга сизнинг томонингиздан келаётган бу (қон) нима?» дейишди. Бирдан Саъднинг жароҳати қон оқизиб турарди. У шундан (жароҳатдан) вафот этди, розияллоҳу анҳу.

حَدَّثَنَا الْحَجَّاجُ بْنُ مِنْهَالٍ، أَخْبَرَنَا شُعْبَةُ، قَالَ أَخْبَرَنِي عَدِيٌّ، أَنَّهُ سَمِعَ الْبَرَاءَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم لِحَسَّانَ ‏"‏ اهْجُهُمْ ـ أَوْ هَاجِهِمْ ـ وَجِبْرِيلُ مَعَكَ ‏"‏‏.‏

Paygʻambar ﷺ Hassonga: «Ularni (sheʼr bilan) hajv qil (yo: ularga qarshi sheʼr ayt), Jibril sen bilan birga», dedilar.Пайғамбар ﷺ Ҳассонга: «Уларни (шеър билан) ҳажв қил (ё: уларга қарши шеър айт), Жибрил сен билан бирга», дедилар.

وَزَادَ إِبْرَاهِيمُ بْنُ طَهْمَانَ عَنِ الشَّيْبَانِيِّ، عَنْ عَدِيِّ بْنِ ثَابِتٍ، عَنِ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ، قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَوْمَ قُرَيْظَةَ لِحَسَّانَ بْنِ ثَابِتٍ ‏"‏ اهْجُ الْمُشْرِكِينَ، فَإِنَّ جِبْرِيلَ مَعَكَ ‏"‏‏.‏

Ibrohim ibn Tahmon (Shayboniydan, u Adiy ibn Sobitdan, u Baro ibn Ozibdan) ziyoda qildi: Rasululloh ﷺ Qurayza kuni Hasson ibn Sobitga: «Mushriklarni (sheʼr bilan) hajv qil, chunki Jibril sen bilan birga», dedilar.Иброҳим ибн Таҳмон (Шайбонийдан, у Адий ибн Собитдан, у Баро ибн Озибдан) зиёда қилди: Расулуллоҳ ﷺ Қурайза куни Ҳассон ибн Собитга: «Мушрикларни (шеър билан) ҳажв қил, чунки Жибрил сен билан бирга», дедилар.

وَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ رَجَاءٍ أَخْبَرَنَا عِمْرَانُ الْقَطَّانُ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ـ رضى الله عنهما أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم صَلَّى بِأَصْحَابِهِ فِي الْخَوْفِ فِي غَزْوَةِ السَّابِعَةِ غَزْوَةِ ذَاتِ الرِّقَاعِ‏.‏ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ صَلَّى النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم الْخَوْفَ بِذِي قَرَدٍ‏.‏

Paygʻambar ﷺ sahobalariga xavf (urush) holatida — yettinchi gʻazotda, Zotur-Riqoʼ gʻazotida — namoz oʻqib berdilar. Ibn Abbos: «Paygʻambar ﷺ xavf (namozi)ni Zu Qaradda oʻqidilar», dedi.Пайғамбар ﷺ саҳобаларига хавф (уруш) ҳолатида — еттинчи ғазотда, Зотур-Риқў ғазотида — намоз ўқиб бердилар. Ибн Аббос: «Пайғамбар ﷺ хавф (намози)ни Зу Қарадда ўқидилар», деди.

وَقَالَ بَكْرُ بْنُ سَوَادَةَ حَدَّثَنِي زِيَادُ بْنُ نَافِعٍ، عَنْ أَبِي مُوسَى، أَنَّ جَابِرًا، حَدَّثَهُمْ صَلَّى النَّبِيُّ، صلى الله عليه وسلم بِهِمْ يَوْمَ مُحَارِبٍ وَثَعْلَبَةَ‏.‏

Bakr ibn Savoda (aytdi): Menga Ziyod ibn Nofiʼ, Abu Musodan (rivoyat qildi)ki, Jobir ularga (rivoyat qilib) aytdi: Paygʻambar ﷺ ularga Muhorib va Saʼlaba kuni (xavf namozi) oʻqib berdilar.Бакр ибн Савода (айтди): Менга Зиёд ибн Нофиъ, Абу Мусодан (ривоят қилди)ки, Жобир уларга (ривоят қилиб) айтди: Пайғамбар ﷺ уларга Муҳориб ва Саълаба куни (хавф намози) ўқиб бердилар.

وَقَالَ ابْنُ إِسْحَاقَ سَمِعْتُ وَهْبَ بْنَ كَيْسَانَ، سَمِعْتُ جَابِرًا، خَرَجَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم إِلَى ذَاتِ الرِّقَاعِ مِنْ نَخْلٍ فَلَقِيَ جَمْعًا مِنْ غَطَفَانَ، فَلَمْ يَكُنْ قِتَالٌ، وَأَخَافَ النَّاسُ بَعْضُهُمْ بَعْضًا فَصَلَّى النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم رَكْعَتَىِ الْخَوْفِ‏.‏ وَقَالَ يَزِيدُ عَنْ سَلَمَةَ غَزَوْتُ مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم يَوْمَ الْقَرَدِ‏.‏

Ibn Ishoq (aytdi): Men Vahb ibn Kaysonni eshitdim, u Jobirni (eshitgan): Paygʻambar ﷺ Naxldan Zotur-Riqoʼga chiqdilar va Gʻatafondan bir jamoaga roʻbaroʻ keldilar, (ammo) jang boʻlmadi. Odamlar bir-birini qoʻrqitdilar (xavf tugʻildi), shunda Paygʻambar ﷺ xavfning ikki rakatini oʻqidilar. Yazid Salamadan (rivoyat qildi): Men Paygʻambar ﷺ bilan Qarad kuni gʻazot qildim.Ибн Ишоқ (айтди): Мен Ваҳб ибн Кайсонни эшитдим, у Жобирни (эшитган): Пайғамбар ﷺ Нахлдан Зотур-Риқўга чиқдилар ва Ғатафондан бир жамоага рўбарў келдилар, (аммо) жанг бўлмади. Одамлар бир-бирини қўрқитдилар (хавф туғилди), шунда Пайғамбар ﷺ хавфнинг икки ракатини ўқидилар. Язид Саламадан (ривоят қилди): Мен Пайғамбар ﷺ билан Қарад куни ғазот қилдим.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاَءِ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، عَنْ بُرَيْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي بُرْدَةَ، عَنْ أَبِي بُرْدَةَ، عَنْ أَبِي مُوسَى ـ رضى الله عنه ـ قَالَ خَرَجْنَا مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي غَزَاةٍ وَنَحْنُ سِتَّةُ نَفَرٍ بَيْنَنَا بَعِيرٌ نَعْتَقِبُهُ، فَنَقِبَتْ أَقْدَامُنَا وَنَقِبَتْ قَدَمَاىَ وَسَقَطَتْ أَظْفَارِي، وَكُنَّا نَلُفُّ عَلَى أَرْجُلِنَا الْخِرَقَ، فَسُمِّيَتْ غَزْوَةَ ذَاتِ الرِّقَاعِ، لِمَا كُنَّا نَعْصِبُ مِنَ الْخِرَقِ عَلَى أَرْجُلِنَا، وَحَدَّثَ أَبُو مُوسَى بِهَذَا، ثُمَّ كَرِهَ ذَاكَ، قَالَ مَا كُنْتُ أَصْنَعُ بِأَنْ أَذْكُرَهُ‏.‏ كَأَنَّهُ كَرِهَ أَنْ يَكُونَ شَىْءٌ مِنْ عَمَلِهِ أَفْشَاهُ‏.‏

Biz Paygʻambar ﷺ bilan bir gʻazotda chiqdik — biz olti kishi edik, oramizda bitta tuya bor edi, uni navbatma-navbat minardik. Oyoqlarimiz teshilib (yaralanib) ketdi, mening oyoqlarim teshilib, tirnoqlarim tushib ketdi. Biz oyoqlarimizga latta oʻrar edik. Shu sababli — oyoqlarimizga latta (riqoʼ) bogʻlaganimiz uchun — u «Zotur-Riqoʼ gʻazoti» deb ataldi. Abu Muso buni rivoyat qildi, soʻng (aytib qoʻyganini) yoqtirmadi va: «Men buni eslab (aytib) nima qilardim», dedi — goʻyo u oʻz amalidan bir narsani oshkor qilgan boʻlishini yoqtirmadi.Биз Пайғамбар ﷺ билан бир ғазотда чиқдик — биз олти киши эдик, орамизда битта туя бор эди, уни навбатма-навбат минардик. Оёқларимиз тешилиб (яраланиб) кетди, менинг оёқларим тешилиб, тирноқларим тушиб кетди. Биз оёқларимизга латта ўрар эдик. Шу сабабли — оёқларимизга латта (риқў) боғлаганимиз учун — у «Зотур-Риқў ғазоти» деб аталди. Абу Мусо буни ривоят қилди, сўнг (айтиб қўйганини) ёқтирмади ва: «Мен буни эслаб (айтиб) нима қилардим», деди — гўё у ўз амалидан бир нарсани ошкор қилган бўлишини ёқтирмади.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ رُومَانَ، عَنْ صَالِحِ بْنِ خَوَّاتٍ، عَمَّنْ شَهِدَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَوْمَ ذَاتِ الرِّقَاعِ صَلَّى صَلاَةَ الْخَوْفِ أَنَّ طَائِفَةً صَفَّتْ مَعَهُ، وَطَائِفَةٌ وُجَاهَ الْعَدُوِّ، فَصَلَّى بِالَّتِي مَعَهُ رَكْعَةً، ثُمَّ ثَبَتَ قَائِمًا، وَأَتَمُّوا لأَنْفُسِهِمْ ثُمَّ انْصَرَفُوا، فَصَفُّوا وُجَاهَ الْعَدُوِّ، وَجَاءَتِ الطَّائِفَةُ الأُخْرَى فَصَلَّى بِهِمِ الرَّكْعَةَ الَّتِي بَقِيَتْ مِنْ صَلاَتِهِ، ثُمَّ ثَبَتَ جَالِسًا، وَأَتَمُّوا لأَنْفُسِهِمْ، ثُمَّ سَلَّمَ بِهِمْ‏.‏

(Solih ibn Xavvot) Zotur-Riqoʼ kuni Rasululloh ﷺ bilan birga boʻlib, xavf namozini oʻqigan birovdan (rivoyat qildi)ki: bir toifa u zot bilan saf tortdi, bir toifa esa dushmanga roʻbaroʻ (turdi). U zot oʻzi bilan boʻlgan(lar) bilan bir rakat oʻqib, soʻng tik (qiyomda) turdilar; ular oʻzlari uchun (qolganini) toʻ ldirdilar, soʻng (saf)dan chiqib, dushmanga roʻbaroʻ saf tortdilar. Boshqa toifa kelib, u zot ular bilan namozdan qolgan (oxirgi) rakatni oʻqidilar, soʻng (tashahhudda) oʻtirib turdilar; ular oʻzlari uchun (qolganini) toʻldirdilar, soʻng u zot ular bilan salom berdilar.(Солиҳ ибн Хаввот) Зотур-Риқў куни Расулуллоҳ ﷺ билан бирга бўлиб, хавф намозини ўқиган бировдан (ривоят қилди)ки: бир тоифа у зот билан саф тортди, бир тоифа эса душманга рўбарў (турди). У зот ўзи билан бўлган(лар) билан бир ракат ўқиб, сўнг тик (қиёмда) турдилар; улар ўзлари учун (қолганини) тў лдирдилар, сўнг (саф)дан чиқиб, душманга рўбарў саф тортдилар. Бошқа тоифа келиб, у зот улар билан намоздан қолган (охирги) ракатни ўқидилар, сўнг (ташаҳҳудда) ўтириб турдилар; улар ўзлари учун (қолганини) тўлдирдилар, сўнг у зот улар билан салом бердилар.

وَقَالَ مُعَاذٌ حَدَّثَنَا هِشَامٌ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرٍ، قَالَ كُنَّا مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِنَخْلٍ‏.‏ فَذَكَرَ صَلاَةَ الْخَوْفِ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَذَلِكَ أَحْسَنُ مَا سَمِعْتُ فِي صَلاَةِ الْخَوْفِ‏.‏ تَابَعَهُ اللَّيْثُ عَنْ هِشَامٍ عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ أَنَّ الْقَاسِمَ بْنَ مُحَمَّدٍ حَدَّثَهُ صَلَّى النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فِي غَزْوَةِ بَنِي أَنْمَارٍ‏.‏

Muoz (rivoyatda): Hishom, Abu Zubayrdan, u Jobirdan: «Biz Paygʻambar ﷺ bilan Naxlda edik», dedi — va xavf namozini zikr qildi. Molik: «Bu — men xavf namozi haqida eshitganlarimning eng yaxshisidir», dedi. Buni Lays (Hishomdan, Zayd ibn Aslamdan rivoyatda) qoʻllab-quvvatladi: Qosim ibn Muhammad unga (rivoyat qildi)ki, Paygʻambar ﷺ Bani Anmor gʻazotida (xavf namozini) oʻqidilar.Муоз (ривоятда): Ҳишом, Абу Зубайрдан, у Жобирдан: «Биз Пайғамбар ﷺ билан Нахлда эдик», деди — ва хавф намозини зикр қилди. Молик: «Бу — мен хавф намози ҳақида эшитганларимнинг энг яхшисидир», деди. Буни Лайс (Ҳишомдан, Зайд ибн Асламдан ривоятда) қўллаб-қувватлади: Қосим ибн Муҳаммад унга (ривоят қилди)ки, Пайғамбар ﷺ Бани Анмор ғазотида (хавф намозини) ўқидилар.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الْقَطَّانُ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ الأَنْصَارِيِّ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ صَالِحِ بْنِ خَوَّاتٍ، عَنْ سَهْلِ بْنِ أَبِي حَثْمَةَ، قَالَ يَقُومُ الإِمَامُ مُسْتَقْبِلَ الْقِبْلَةِ، وَطَائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَهُ وَطَائِفَةٌ مِنْ قِبَلِ الْعَدُوِّ، وُجُوهُهُمْ إِلَى الْعَدُوِّ، فَيُصَلِّي بِالَّذِينَ مَعَهُ رَكْعَةً، ثُمَّ يَقُومُونَ، فَيَرْكَعُونَ لأَنْفُسِهِمْ رَكْعَةً وَيَسْجُدُونَ سَجْدَتَيْنِ فِي مَكَانِهِمْ، ثُمَّ يَذْهَبُ هَؤُلاَءِ إِلَى مَقَامِ أُولَئِكَ فَيَرْكَعُ بِهِمْ رَكْعَةً، فَلَهُ ثِنْتَانِ، ثُمَّ يَرْكَعُونَ وَيَسْجُدُونَ سَجْدَتَيْنِ‏.‏ حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْقَاسِمِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ صَالِحِ بْنِ خَوَّاتٍ، عَنْ سَهْلِ بْنِ أَبِي حَثْمَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم‏.‏ حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ عُبَيْدِ اللَّهِ، قَالَ حَدَّثَنِي ابْنُ أَبِي حَازِمٍ، عَنْ يَحْيَى، سَمِعَ الْقَاسِمَ، أَخْبَرَنِي صَالِحُ بْنُ خَوَّاتٍ، عَنْ سَهْلٍ، حَدَّثَهُ قَوْلَهُ‏.‏

(Sahl ibn Abu Hasma fear namozi haqida) aytdi: Imom qiblaga roʻbaroʻ turadi, ulardan bir toifa u bilan, bir toifa esa dushmanga roʻbaroʻ — yuzlari dushmanga (qaragan) holda (turadi). U oʻzi bilan boʻlganlar bilan bir rakat oʻqiydi, soʻng ular (oʻrnidan) turib, oʻzlari uchun bir rakat rukuʼ qilib, joylarida ikki sajda qiladilar. Soʻng anavilar (birinchilar) narigilarning (dushmanga roʻbaroʻ turgan)larning oʻrniga boradi, u (imom) ular bilan bir rakat oʻqiydi — shunda uning (imomning) ikki (rakat)i (toʻla) boʻladi — soʻng ular rukuʼ qilib, ikki sajda qiladilar. (Bu hadis Sahl ibn Abu Hasmadan, undan Paygʻambar ﷺdan turli yoʻllar bilan rivoyat qilingan.)(Саҳл ибн Абу Ҳасма феар намози ҳақида) айтди: Имом қиблага рўбарў туради, улардан бир тоифа у билан, бир тоифа эса душманга рўбарў — юзлари душманга (қараган) ҳолда (туради). У ўзи билан бўлганлар билан бир ракат ўқийди, сўнг улар (ўрнидан) туриб, ўзлари учун бир ракат рукуъ қилиб, жойларида икки сажда қиладилар. Сўнг анавилар (биринчилар) наригиларнинг (душманга рўбарў турган)ларнинг ўрнига боради, у (имом) улар билан бир ракат ўқийди — шунда унинг (имомнинг) икки (ракат)и (тўла) бўлади — сўнг улар рукуъ қилиб, икки сажда қиладилар. (Бу ҳадис Саҳл ибн Абу Ҳасмадан, ундан Пайғамбар ﷺдан турли йўллар билан ривоят қилинган.)

حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ أَخْبَرَنِي سَالِمٌ، أَنَّ ابْنَ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ غَزَوْتُ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قِبَلَ نَجْدٍ، فَوَازَيْنَا الْعَدُوَّ فَصَافَفْنَا لَهُمْ‏.‏

Men Rasululloh ﷺ bilan Najd tomon gʻazot qildim. Biz dushmanga roʻbaroʻ kelib, ularga qarshi saf tortdik.Мен Расулуллоҳ ﷺ билан Нажд томон ғазот қилдим. Биз душманга рўбарў келиб, уларга қарши саф тортдик.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ، حَدَّثَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَالِمِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم صَلَّى بِإِحْدَى الطَّائِفَتَيْنِ، وَالطَّائِفَةُ الأُخْرَى مُوَاجِهَةُ الْعَدُوِّ، ثُمَّ انْصَرَفُوا، فَقَامُوا فِي مَقَامِ أَصْحَابِهِمْ، فَجَاءَ أُولَئِكَ فَصَلَّى بِهِمْ رَكْعَةً، ثُمَّ سَلَّمَ عَلَيْهِمْ، ثُمَّ قَامَ هَؤُلاَءِ فَقَضَوْا رَكْعَتَهُمْ، وَقَامَ هَؤُلاَءِ فَقَضَوْا رَكْعَتَهُمْ‏.‏

Rasululloh ﷺ ikki toifadan biri bilan namoz oʻqidilar, boshqa toifa esa dushmanga roʻbaroʻ (turdi). Soʻng ular (birinchilar) chekinib, sheriklarining (dushmanga roʻbaroʻ) oʻrnida turdilar, narigilar kelib, u zot ular bilan bir rakat oʻqidilar, soʻng ularga salom berdilar. Soʻng birinchilar turib, oʻz (qolgan) rakatlarini ado etdilar, narigilar (ham) turib, oʻz (qolgan) rakatlarini ado etdilar.Расулуллоҳ ﷺ икки тоифадан бири билан намоз ўқидилар, бошқа тоифа эса душманга рўбарў (турди). Сўнг улар (биринчилар) чекиниб, шерикларининг (душманга рўбарў) ўрнида турдилар, наригилар келиб, у зот улар билан бир ракат ўқидилар, сўнг уларга салом бердилар. Сўнг биринчилар туриб, ўз (қолган) ракатларини адо этдилар, наригилар (ҳам) туриб, ўз (қолган) ракатларини адо этдилар.

حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، حَدَّثَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ حَدَّثَنِي سِنَانٌ، وَأَبُو سَلَمَةَ أَنَّ جَابِرًا، أَخْبَرَ أَنَّهُ، غَزَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قِبَلَ نَجْدٍ‏.‏

Sinon va Abu Salama (rivoyat qildilar)ki, Jobir Rasululloh ﷺ bilan Najd tomon gʻazot qilganini xabar berdi.Синон ва Абу Салама (ривоят қилдилар)ки, Жобир Расулуллоҳ ﷺ билан Нажд томон ғазот қилганини хабар берди.

حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، قَالَ حَدَّثَنِي أَخِي، عَنْ سُلَيْمَانَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي عَتِيقٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ سِنَانِ بْنِ أَبِي سِنَانٍ الدُّؤَلِيِّ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ـ رضى الله عنهما ـ أَخْبَرَهُ أَنَّهُ، غَزَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قِبَلَ نَجْدٍ، فَلَمَّا قَفَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَفَلَ مَعَهُ، فَأَدْرَكَتْهُمُ الْقَائِلَةُ فِي وَادٍ كَثِيرِ الْعِضَاهِ، فَنَزَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم، وَتَفَرَّقَ النَّاسُ فِي الْعِضَاهِ يَسْتَظِلُّونَ بِالشَّجَرِ، وَنَزَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم تَحْتَ سَمُرَةٍ، فَعَلَّقَ بِهَا سَيْفَهُ، قَالَ جَابِرٌ فَنِمْنَا نَوْمَةً، ثُمَّ إِذَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَدْعُونَا، فَجِئْنَاهُ فَإِذَا عِنْدَهُ أَعْرَابِيٌّ جَالِسٌ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ هَذَا اخْتَرَطَ سَيْفِي، وَأَنَا نَائِمٌ فَاسْتَيْقَظْتُ، وَهْوَ فِي يَدِهِ صَلْتًا، فَقَالَ لِي مَنْ يَمْنَعُكَ مِنِّي قُلْتُ اللَّهُ‏.‏ فَهَا هُوَ ذَا جَالِسٌ ‏"‏‏.‏ ثُمَّ لَمْ يُعَاقِبْهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم‏.‏

U (Jobir) Rasululloh ﷺ bilan Najd tomon gʻazot qildi. Rasululloh ﷺ (uydan) qaytganlarida, u ham u zot bilan qaytdi. Ularni tikanli daraxtlari koʻp bir vodiyda peshin uyqusi (qaylula vaqti) tutdi. Rasululloh ﷺ (ulovdan) tushdilar, odamlar tikanli daraxtlar orasida tarqalib, daraxtlar (soyasi)da soyalandilar. Rasululloh ﷺ bir samura (tikanli) daraxt tagiga tushib, unga qilichlarini ildilar. Jobir aytdi: Biz bir oz uxlab oldik, birdan Rasululloh ﷺ bizni chaqirardilar. Biz u zotning oldilariga keldik, qarasak, u zotning yonlarida bir aʼrobiy (badaviy) oʻtirardi. Rasululloh ﷺ: «Albatta bu (kishi) men uxlab yotganimda qilichimni (qinidan) sugʻurib oldi. Men uygʻonsam, u (qilich) uning qoʻlida yalangʻoch (sugʻurilgan holda) edi. U menga: ‹Seni mendan kim (himoya qilib) toʻsadi?› dedi. Men: ‹Alloh› dedim. Mana, u oʻtiribdi», dedilar. Soʻng Rasululloh ﷺ uni jazolamadilar.У (Жобир) Расулуллоҳ ﷺ билан Нажд томон ғазот қилди. Расулуллоҳ ﷺ (уйдан) қайтганларида, у ҳам у зот билан қайтди. Уларни тиканли дарахтлари кўп бир водийда пешин уйқуси (қайлула вақти) тутди. Расулуллоҳ ﷺ (уловдан) тушдилар, одамлар тиканли дарахтлар орасида тарқалиб, дарахтлар (сояси)да сояландилар. Расулуллоҳ ﷺ бир самура (тиканли) дарахт тагига тушиб, унга қиличларини илдилар. Жобир айтди: Биз бир оз ухлаб олдик, бирдан Расулуллоҳ ﷺ бизни чақирардилар. Биз у зотнинг олдиларига келдик, қарасак, у зотнинг ёнларида бир аъробий (бадавий) ўтирарди. Расулуллоҳ ﷺ: «Албатта бу (киши) мен ухлаб ётганимда қиличимни (қинидан) суғуриб олди. Мен уйғонсам, у (қилич) унинг қўлида яланғоч (суғурилган ҳолда) эди. У менга: ‹Сени мендан ким (ҳимоя қилиб) тўсади?› деди. Мен: ‹Аллоҳ› дедим. Мана, у ўтирибди», дедилар. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ уни жазоламадилар.

وَقَالَ أَبَانُ حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ أَبِي كَثِيرٍ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ جَابِرٍ، قَالَ كُنَّا مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِذَاتِ الرِّقَاعِ، فَإِذَا أَتَيْنَا عَلَى شَجَرَةٍ ظَلِيلَةٍ تَرَكْنَاهَا لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم، فَجَاءَ رَجُلٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ وَسَيْفُ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مُعَلَّقٌ بِالشَّجَرَةِ فَاخْتَرَطَهُ فَقَالَ تَخَافُنِي قَالَ ‏"‏ لاَ ‏"‏‏.‏ قَالَ فَمَنْ يَمْنَعُكَ مِنِّي قَالَ ‏"‏ اللَّهُ ‏"‏‏.‏ فَتَهَدَّدَهُ أَصْحَابُ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم، وَأُقِيمَتِ الصَّلاَةُ فَصَلَّى بِطَائِفَةٍ رَكْعَتَيْنِ، ثُمَّ تَأَخَّرُوا، وَصَلَّى بِالطَّائِفَةِ الأُخْرَى رَكْعَتَيْنِ، وَكَانَ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَرْبَعٌ وَلِلْقَوْمِ رَكْعَتَيْنِ‏.‏ وَقَالَ مُسَدَّدٌ عَنْ أَبِي عَوَانَةَ عَنْ أَبِي بِشْرٍ اسْمُ الرَّجُلِ غَوْرَثُ بْنُ الْحَارِثِ، وَقَاتَلَ فِيهَا مُحَارِبَ خَصَفَةَ‏.‏

Abon (rivoyatda, Yahyo ibn Abu Kasirdan, Abu Salamadan, Jobirdan): Biz Paygʻambar ﷺ bilan Zotur-Riqoʼda edik. Biz soyali bir daraxtga yetganimizda, uni Paygʻambar ﷺ uchun (boʻsh) qoldirdik. Mushriklardan bir kishi keldi — Paygʻambar ﷺning qilichlari daraxtga ilingan edi — uni sugʻurib olib: «Mendan qoʻrqasanmi?» dedi. U zot: «Yoʻq», dedilar. U: «Seni mendan kim (himoya qilib) toʻsadi?» dedi. U zot: «Alloh», dedilar. Shunda Paygʻambar ﷺning sahobalari uni (badaviyni) qoʻrqitishdi (tahdid qilishdi). Namoz (uchun) iqomat aytildi. U zot bir toifa bilan ikki rakat oʻqib, soʻng ular chekindi, boshqa toifa bilan (yana) ikki rakat oʻqidilar. Shunday qilib, Paygʻambar ﷺga toʻrt (rakat), qavmga (har toifaga) ikki rakat boʻ ldi. Musaddad (Abu Avonadan, Abu Bishrdan): U kishining ismi Gʻavras ibnul-Horis edi; u (gʻazotda) Muhorib Xasafaga qarshi jang qildi.Абон (ривоятда, Яҳё ибн Абу Касирдан, Абу Саламадан, Жобирдан): Биз Пайғамбар ﷺ билан Зотур-Риқўда эдик. Биз сояли бир дарахтга етганимизда, уни Пайғамбар ﷺ учун (бўш) қолдирдик. Мушриклардан бир киши келди — Пайғамбар ﷺнинг қиличлари дарахтга илинган эди — уни суғуриб олиб: «Мендан қўрқасанми?» деди. У зот: «Йўқ», дедилар. У: «Сени мендан ким (ҳимоя қилиб) тўсади?» деди. У зот: «Аллоҳ», дедилар. Шунда Пайғамбар ﷺнинг саҳобалари уни (бадавийни) қўрқитишди (таҳдид қилишди). Намоз (учун) иқомат айтилди. У зот бир тоифа билан икки ракат ўқиб, сўнг улар чекинди, бошқа тоифа билан (яна) икки ракат ўқидилар. Шундай қилиб, Пайғамбар ﷺга тўрт (ракат), қавмга (ҳар тоифага) икки ракат бў лди. Мусаддад (Абу Авонадан, Абу Бишрдан): У кишининг исми Ғаврас ибнул-Ҳорис эди; у (ғазотда) Муҳориб Хасафага қарши жанг қилди.

وَقَالَ أَبُو الزُّبَيْرِ عَنْ جَابِرٍ، كُنَّا مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِنَخْلٍ فَصَلَّى الْخَوْفَ‏.‏ وَقَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ صَلَّيْتُ مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم غَزْوَةَ نَجْدٍ صَلاَةَ الْخَوْفِ‏.‏ وَإِنَّمَا جَاءَ أَبُو هُرَيْرَةَ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَيَّامَ خَيْبَرَ‏.‏

Abu Zubayr Jobirdan (rivoyat qildi): «Biz Paygʻambar ﷺ bilan Naxlda edik, u zot xavf (namozi)ni oʻqidilar», dedi. Abu Hurayra: «Men Paygʻambar ﷺ bilan Najd gʻazotida xavf namozini oʻqidim», dedi. Abu Hurayra esa Paygʻambar ﷺning oldilariga faqat Xaybar kunlari kelgan edi (bu rivoyatda ixtilof bor).Абу Зубайр Жобирдан (ривоят қилди): «Биз Пайғамбар ﷺ билан Нахлда эдик, у зот хавф (намози)ни ўқидилар», деди. Абу Ҳурайра: «Мен Пайғамбар ﷺ билан Нажд ғазотида хавф намозини ўқидим», деди. Абу Ҳурайра эса Пайғамбар ﷺнинг олдиларига фақат Хайбар кунлари келган эди (бу ривоятда ихтилоф бор).

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ جَعْفَرٍ، عَنْ رَبِيعَةَ بْنِ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَى بْنِ حَبَّانَ، عَنِ ابْنِ مُحَيْرِيزٍ، أَنَّهُ قَالَ دَخَلْتُ الْمَسْجِدَ فَرَأَيْتُ أَبَا سَعِيدٍ الْخُدْرِيَّ فَجَلَسْتُ إِلَيْهِ فَسَأَلْتُهُ عَنِ الْعَزْلِ،، قَالَ أَبُو سَعِيدٍ خَرَجْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي غَزْوَةِ بَنِي الْمُصْطَلِقِ، فَأَصَبْنَا سَبْيًا مِنْ سَبْىِ الْعَرَبِ، فَاشْتَهَيْنَا النِّسَاءَ وَاشْتَدَّتْ عَلَيْنَا الْعُزْبَةُ، وَأَحْبَبْنَا الْعَزْلَ، فَأَرَدْنَا أَنْ نَعْزِلَ، وَقُلْنَا نَعْزِلُ وَرَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَيْنَ أَظْهُرِنَا قَبْلَ أَنْ نَسْأَلَهُ فَسَأَلْنَاهُ عَنْ ذَلِكَ فَقَالَ ‏"‏ مَا عَلَيْكُمْ أَنْ لاَ تَفْعَلُوا، مَا مِنْ نَسَمَةٍ كَائِنَةٍ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ إِلاَّ وَهْىَ كَائِنَةٌ ‏"‏‏.‏

(Ibn Muhayriz aytdi:) Men masjidga kirib, Abu Saʼid al-Xudriyni koʻrdim va uning yoniga oʻtirib, undan azl (jimoda toʻkmaslik) haqida soʻradim. Abu Saʼid: «Biz Rasululloh ﷺ bilan Bani Mustaliq gʻazotida chiqdik va arab asirlaridan asir (oʻljaga) ega boʻldik. Bizda ayollarga ishtaha (ehtiyoj) tugʻ ildi, (uzoq) yolgʻizlik (sahroda) bizga ogʻir keldi, biz azlni yaxshi koʻrib (qilmoqchi boʻldik). Biz: ‹Rasululloh ﷺ oramizda turganlarida, undan soʻramasdan azl qilamizmi?› dedik. Soʻng u zotdan bu haqda soʻradik. U zot: ‹Buni qilmasangiz, sizga (zarar) yoʻq; qiyomatgacha boʻladigan har bir jon — albatta (Alloh taqdirida) boʻ ladi (azl uni toʻsib qololmaydi)› dedilar», dedi.(Ибн Муҳайриз айтди:) Мен масжидга кириб, Абу Саъид ал-Худрийни кўрдим ва унинг ёнига ўтириб, ундан азл (жимода тўкмаслик) ҳақида сўрадим. Абу Саъид: «Биз Расулуллоҳ ﷺ билан Бани Мусталиқ ғазотида чиқдик ва араб асирларидан асир (ўлжага) эга бўлдик. Бизда аёлларга иштаҳа (эҳтиёж) туғ илди, (узоқ) ёлғизлик (саҳрода) бизга оғир келди, биз азлни яхши кўриб (қилмоқчи бўлдик). Биз: ‹Расулуллоҳ ﷺ орамизда турганларида, ундан сўрамасдан азл қиламизми?› дедик. Сўнг у зотдан бу ҳақда сўрадик. У зот: ‹Буни қилмасангиз, сизга (зарар) йўқ; қиёматгача бўладиган ҳар бир жон — албатта (Аллоҳ тақдирида) бў лади (азл уни тўсиб қололмайди)› дедилар», деди.

حَدَّثَنَا مَحْمُودٌ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ غَزَوْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم غَزْوَةَ نَجْدٍ، فَلَمَّا أَدْرَكَتْهُ الْقَائِلَةُ وَهْوَ فِي وَادٍ كَثِيرِ الْعِضَاهِ، فَنَزَلَ تَحْتَ شَجَرَةٍ وَاسْتَظَلَّ بِهَا وَعَلَّقَ سَيْفَهُ، فَتَفَرَّقَ النَّاسُ فِي الشَّجَرِ يَسْتَظِلُّونَ، وَبَيْنَا نَحْنُ كَذَلِكَ إِذْ دَعَانَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَجِئْنَا، فَإِذَا أَعْرَابِيٌّ قَاعِدٌ بَيْنَ يَدَيْهِ، فَقَالَ ‏"‏ إِنَّ هَذَا أَتَانِي وَأَنَا نَائِمٌ، فَاخْتَرَطَ سَيْفِي فَاسْتَيْقَظْتُ، وَهْوَ قَائِمٌ عَلَى رَأْسِي، مُخْتَرِطٌ صَلْتًا، قَالَ مَنْ يَمْنَعُكَ مِنِّي قُلْتُ اللَّهُ‏.‏ فَشَامَهُ، ثُمَّ قَعَدَ، فَهْوَ هَذَا ‏"‏‏.‏ قَالَ وَلَمْ يُعَاقِبْهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم‏.‏

Biz Rasululloh ﷺ bilan Najd gʻazotida gʻazot qildik. U zotni peshin uyqusi (qaylula vaqti) tutdi — u zot tikanli daraxtlari koʻp bir vodiyda edilar. U zot bir daraxt tagiga tushib, unda soyalanib, qilichlarini (daraxtga) ildilar. Odamlar daraxtlar orasida tarqalib soyalandilar. Biz shu (holatda) ekanimizda, birdan Rasululloh ﷺ bizni chaqirdilar. Biz keldik, qarasak, oldilarida bir aʼrobiy (badaviy) oʻtirardi. U zot: «Albatta bu (kishi) men uxlab yotganimda oldimga keldi va qilichimni (qinidan) sugʻurib oldi. Men uygʻonsam, u boshim ustida — yalangʻoch (sugʻurilgan) qilichni (ushlab) — turardi. U: ‹Seni mendan kim (himoya qilib) toʻsadi?› dedi. Men: ‹Alloh› dedim. Shunda u uni (qilichni qiniga) qaytarib (soldi), soʻng oʻtirdi. Mana, u shu (kishi)», dedilar. (Jobir) aytdi: Rasululloh ﷺ uni jazolamadilar.Биз Расулуллоҳ ﷺ билан Нажд ғазотида ғазот қилдик. У зотни пешин уйқуси (қайлула вақти) тутди — у зот тиканли дарахтлари кўп бир водийда эдилар. У зот бир дарахт тагига тушиб, унда сояланиб, қиличларини (дарахтга) илдилар. Одамлар дарахтлар орасида тарқалиб сояландилар. Биз шу (ҳолатда) эканимизда, бирдан Расулуллоҳ ﷺ бизни чақирдилар. Биз келдик, қарасак, олдиларида бир аъробий (бадавий) ўтирарди. У зот: «Албатта бу (киши) мен ухлаб ётганимда олдимга келди ва қиличимни (қинидан) суғуриб олди. Мен уйғонсам, у бошим устида — яланғоч (суғурилган) қилични (ушлаб) — турарди. У: ‹Сени мендан ким (ҳимоя қилиб) тўсади?› деди. Мен: ‹Аллоҳ› дедим. Шунда у уни (қилични қинига) қайтариб (солди), сўнг ўтирди. Мана, у шу (киши)», дедилар. (Жобир) айтди: Расулуллоҳ ﷺ уни жазоламадилар.

حَدَّثَنَا آدَمُ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي ذِئْبٍ، حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سُرَاقَةَ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الأَنْصَارِيِّ، قَالَ رَأَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فِي غَزْوَةِ أَنْمَارٍ يُصَلِّي عَلَى رَاحِلَتِهِ، مُتَوَجِّهًا قِبَلَ الْمَشْرِقِ مُتَطَوِّعًا‏.‏

Men Paygʻambar ﷺni Anmor gʻazotida — ulovlari ustida, mashriq tomonga yuzlangan holda, nafl (namoz) oʻqiyotganlarini koʻrdim.Мен Пайғамбар ﷺни Анмор ғазотида — уловлари устида, машриқ томонга юзланган ҳолда, нафл (намоз) ўқиётганларини кўрдим.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ صَالِحٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ حَدَّثَنِي عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ، وَسَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ، وَعَلْقَمَةُ بْنُ وَقَّاصٍ، وَعُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ بْنِ مَسْعُودٍ، عَنْ عَائِشَةَ، رضى الله عنها زَوْجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم حِينَ قَالَ لَهَا أَهْلُ الإِفْكِ مَا قَالُوا، وَكُلُّهُمْ حَدَّثَنِي طَائِفَةً مِنْ حَدِيثِهَا، وَبَعْضُهُمْ كَانَ أَوْعَى لِحَدِيثِهَا مِنْ بَعْضٍ وَأَثْبَتَ لَهُ اقْتِصَاصًا، وَقَدْ وَعَيْتُ عَنْ كُلِّ رَجُلٍ مِنْهُمُ الْحَدِيثَ الَّذِي حَدَّثَنِي عَنْ عَائِشَةَ، وَبَعْضُ حَدِيثِهِمْ يُصَدِّقُ بَعْضًا، وَإِنْ كَانَ بَعْضُهُمْ أَوْعَى لَهُ مِنْ بَعْضٍ، قَالُوا قَالَتْ عَائِشَةُ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذَا أَرَادَ سَفَرًا أَقْرَعَ بَيْنَ أَزْوَاجِهِ، فَأَيُّهُنَّ خَرَجَ سَهْمُهَا، خَرَجَ بِهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَعَهُ، قَالَتْ عَائِشَةُ فَأَقْرَعَ بَيْنَنَا فِي غَزْوَةٍ غَزَاهَا فَخَرَجَ فِيهَا سَهْمِي، فَخَرَجْتُ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَعْدَ مَا أُنْزِلَ الْحِجَابُ، فَكُنْتُ أُحْمَلُ فِي هَوْدَجِي وَأُنْزَلُ فِيهِ، فَسِرْنَا حَتَّى إِذَا فَرَغَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنْ غَزْوَتِهِ تِلْكَ وَقَفَلَ، دَنَوْنَا مِنَ الْمَدِينَةِ قَافِلِينَ، آذَنَ لَيْلَةً بِالرَّحِيلِ، فَقُمْتُ حِينَ آذَنُوا بِالرَّحِيلِ فَمَشَيْتُ حَتَّى جَاوَزْتُ الْجَيْشَ، فَلَمَّا قَضَيْتُ شَأْنِي أَقْبَلْتُ إِلَى رَحْلِي، فَلَمَسْتُ صَدْرِي، فَإِذَا عِقْدٌ لِي مِنْ جَزْعِ ظَفَارِ قَدِ انْقَطَعَ، فَرَجَعْتُ فَالْتَمَسْتُ عِقْدِي، فَحَبَسَنِي ابْتِغَاؤُهُ، قَالَتْ وَأَقْبَلَ الرَّهْطُ الَّذِينَ كَانُوا يُرَحِّلُونِي فَاحْتَمَلُوا هَوْدَجِي، فَرَحَلُوهُ عَلَى بَعِيرِي الَّذِي كُنْتُ أَرْكَبُ عَلَيْهِ، وَهُمْ يَحْسِبُونَ أَنِّي فِيهِ، وَكَانَ النِّسَاءُ إِذْ ذَاكَ خِفَافًا لَمْ يَهْبُلْنَ وَلَمْ يَغْشَهُنَّ اللَّحْمُ، إِنَّمَا يَأْكُلْنَ الْعُلْقَةَ مِنَ الطَّعَامِ، فَلَمْ يَسْتَنْكِرِ الْقَوْمُ خِفَّةَ الْهَوْدَجِ حِينَ رَفَعُوهُ وَحَمَلُوهُ، وَكُنْتُ جَارِيَةً حَدِيثَةَ السِّنِّ، فَبَعَثُوا الْجَمَلَ فَسَارُوا، وَوَجَدْتُ عِقْدِي بَعْدَ مَا اسْتَمَرَّ الْجَيْشُ، فَجِئْتُ مَنَازِلَهُمْ وَلَيْسَ بِهَا مِنْهُمْ دَاعٍ وَلاَ مُجِيبٌ، فَتَيَمَّمْتُ مَنْزِلِي الَّذِي كُنْتُ بِهِ، وَظَنَنْتُ أَنَّهُمْ سَيَفْقِدُونِي فَيَرْجِعُونَ إِلَىَّ، فَبَيْنَا أَنَا جَالِسَةٌ فِي مَنْزِلِي غَلَبَتْنِي عَيْنِي فَنِمْتُ، وَكَانَ صَفْوَانُ بْنُ الْمُعَطَّلِ السُّلَمِيُّ ثُمَّ الذَّكْوَانِيُّ مِنْ وَرَاءِ الْجَيْشِ، فَأَصْبَحَ عِنْدَ مَنْزِلِي فَرَأَى سَوَادَ إِنْسَانٍ نَائِمٍ، فَعَرَفَنِي حِينَ رَآنِي، وَكَانَ رَآنِي قَبْلَ الْحِجَابِ، فَاسْتَيْقَظْتُ بِاسْتِرْجَاعِهِ حِينَ عَرَفَنِي، فَخَمَّرْتُ وَجْهِي بِجِلْبَابِي، وَاللَّهِ مَا تَكَلَّمْنَا بِكَلِمَةٍ وَلاَ سَمِعْتُ مِنْهُ كَلِمَةً غَيْرَ اسْتِرْجَاعِهِ، وَهَوَى حَتَّى أَنَاخَ رَاحِلَتَهُ، فَوَطِئَ عَلَى يَدِهَا، فَقُمْتُ إِلَيْهَا فَرَكِبْتُهَا، فَانْطَلَقَ يَقُودُ بِي الرَّاحِلَةَ حَتَّى أَتَيْنَا الْجَيْشَ مُوغِرِينَ فِي نَحْرِ الظَّهِيرَةِ، وَهُمْ نُزُولٌ ـ قَالَتْ ـ فَهَلَكَ ‏{‏فِيَّ‏}‏ مَنْ هَلَكَ، وَكَانَ الَّذِي تَوَلَّى كِبْرَ الإِفْكِ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ أُبَىٍّ ابْنَ سَلُولَ‏.‏ قَالَ عُرْوَةُ أُخْبِرْتُ أَنَّهُ كَانَ يُشَاعُ وَيُتَحَدَّثُ بِهِ عِنْدَهُ، فَيُقِرُّهُ وَيَسْتَمِعُهُ وَيَسْتَوْشِيهِ‏.‏ وَقَالَ عُرْوَةُ أَيْضًا لَمْ يُسَمَّ مِنْ أَهْلِ الإِفْكِ أَيْضًا إِلاَّ حَسَّانُ بْنُ ثَابِتٍ، وَمِسْطَحُ بْنُ أُثَاثَةَ، وَحَمْنَةُ بِنْتُ جَحْشٍ فِي نَاسٍ آخَرِينَ، لاَ عِلْمَ لِي بِهِمْ، غَيْرَ أَنَّهُمْ عُصْبَةٌ ـ كَمَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى ـ وَإِنَّ كُبْرَ ذَلِكَ يُقَالُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أُبَىٍّ ابْنُ سَلُولَ‏.‏ قَالَ عُرْوَةُ كَانَتْ عَائِشَةُ تَكْرَهُ أَنْ يُسَبَّ عِنْدَهَا حَسَّانُ، وَتَقُولُ إِنَّهُ الَّذِي قَالَ: فَإِنَّ أَبِي وَوَالِدَهُ وَعِرْضِي     لِعِرْضِ مُحَمَّدٍ مِنْكُمْ وِقَاءُ قَالَتْ عَائِشَةُ فَقَدِمْنَا الْمَدِينَةَ فَاشْتَكَيْتُ حِينَ قَدِمْتُ شَهْرًا، وَالنَّاسُ يُفِيضُونَ فِي قَوْلِ أَصْحَابِ الإِفْكِ، لاَ أَشْعُرُ بِشَىْءٍ مِنْ ذَلِكَ، وَهْوَ يَرِيبُنِي فِي وَجَعِي أَنِّي لاَ أَعْرِفُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم اللُّطْفَ الَّذِي كُنْتُ أَرَى مِنْهُ حِينَ أَشْتَكِي، إِنَّمَا يَدْخُلُ عَلَىَّ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَيُسَلِّمُ ثُمَّ يَقُولُ ‏"‏ كَيْفَ تِيكُمْ ‏"‏ ثُمَّ يَنْصَرِفُ، فَذَلِكَ يَرِيبُنِي وَلاَ أَشْعُرُ بِالشَّرِّ، حَتَّى خَرَجْتُ حِينَ نَقَهْتُ، فَخَرَجْتُ مَعَ أُمِّ مِسْطَحٍ قِبَلَ الْمَنَاصِعِ، وَكَانَ مُتَبَرَّزَنَا، وَكُنَّا لاَ نَخْرُجُ إِلاَّ لَيْلاً إِلَى لَيْلٍ، وَذَلِكَ قَبْلَ أَنْ نَتَّخِذَ الْكُنُفَ قَرِيبًا مِنْ بُيُوتِنَا‏.‏ قَالَتْ وَأَمْرُنَا أَمْرُ الْعَرَبِ الأُوَلِ فِي الْبَرِّيَّةِ قِبَلَ الْغَائِطِ، وَكُنَّا نَتَأَذَّى بِالْكُنُفِ أَنْ نَتَّخِذَهَا عِنْدَ بُيُوتِنَا، قَالَتْ فَانْطَلَقْتُ أَنَا وَأُمُّ مِسْطَحٍ وَهْىَ ابْنَةُ أَبِي رُهْمِ بْنِ الْمُطَّلِبِ بْنِ عَبْدِ مَنَافٍ، وَأُمُّهَا بِنْتُ صَخْرِ بْنِ عَامِرٍ خَالَةُ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ، وَابْنُهَا مِسْطَحُ بْنُ أُثَاثَةَ بْنِ عَبَّادِ بْنِ الْمُطَّلِبِ، فَأَقْبَلْتُ أَنَا وَأُمُّ مِسْطَحٍ قِبَلَ بَيْتِي، حِينَ فَرَغْنَا مِنْ شَأْنِنَا، فَعَثَرَتْ أُمُّ مِسْطَحٍ فِي مِرْطِهَا فَقَالَتْ تَعِسَ مِسْطَحٌ‏.‏ فَقُلْتُ لَهَا بِئْسَ مَا قُلْتِ، أَتَسُبِّينَ رَجُلاً شَهِدَ بَدْرًا فَقَالَتْ أَىْ هَنْتَاهْ وَلَمْ تَسْمَعِي مَا قَالَ قَالَتْ وَقُلْتُ مَا قَالَ فَأَخْبَرَتْنِي بِقَوْلِ أَهْلِ الإِفْكِ ـ قَالَتْ ـ فَازْدَدْتُ مَرَضًا عَلَى مَرَضِي، فَلَمَّا رَجَعْتُ إِلَى بَيْتِي دَخَلَ عَلَىَّ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَسَلَّمَ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ كَيْفَ تِيكُمْ ‏"‏‏.‏ فَقُلْتُ لَهُ أَتَأْذَنُ لِي أَنْ آتِيَ أَبَوَىَّ قَالَتْ وَأُرِيدُ أَنْ أَسْتَيْقِنَ الْخَبَرَ مِنْ قِبَلِهِمَا، قَالَتْ فَأَذِنَ لِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم، فَقُلْتُ لأُمِّي يَا أُمَّتَاهُ مَاذَا يَتَحَدَّثُ النَّاسُ قَالَتْ يَا بُنَيَّةُ هَوِّنِي عَلَيْكِ، فَوَاللَّهِ لَقَلَّمَا كَانَتِ امْرَأَةٌ قَطُّ وَضِيئَةً عِنْدَ رَجُلٍ يُحِبُّهَا لَهَا ضَرَائِرُ إِلاَّ كَثَّرْنَ عَلَيْهَا‏.‏ قَالَتْ فَقُلْتُ سُبْحَانَ اللَّهِ أَوَلَقَدْ تَحَدَّثَ النَّاسُ بِهَذَا قَالَتْ فَبَكَيْتُ تِلْكَ اللَّيْلَةَ، حَتَّى أَصْبَحْتُ لاَ يَرْقَأُ لِي دَمْعٌ، وَلاَ أَكْتَحِلُ بِنَوْمٍ، ثُمَّ أَصْبَحْتُ أَبْكِي ـ قَالَتْ ـ وَدَعَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ وَأُسَامَةَ بْنَ زَيْدٍ حِينَ اسْتَلْبَثَ الْوَحْىُ يَسْأَلُهُمَا وَيَسْتَشِيرُهُمَا فِي فِرَاقِ أَهْلِهِ ـ قَالَتْ ـ فَأَمَّا أُسَامَةُ فَأَشَارَ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِالَّذِي يَعْلَمُ مِنْ بَرَاءَةِ أَهْلِهِ، وَبِالَّذِي يَعْلَمُ لَهُمْ فِي نَفْسِهِ، فَقَالَ أُسَامَةُ أَهْلَكَ وَلاَ نَعْلَمُ إِلاَّ خَيْرًا‏.‏ وَأَمَّا عَلِيٌّ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ لَمْ يُضَيِّقِ اللَّهُ عَلَيْكَ، وَالنِّسَاءُ سِوَاهَا كَثِيرٌ، وَسَلِ الْجَارِيَةَ تَصْدُقْكَ‏.‏ قَالَتْ فَدَعَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَرِيرَةَ فَقَالَ ‏"‏ أَىْ بَرِيرَةُ هَلْ رَأَيْتِ مِنْ شَىْءٍ يَرِيبُكِ ‏"‏‏.‏ قَالَتْ لَهُ بَرِيرَةُ وَالَّذِي بَعَثَكَ بِالْحَقِّ مَا رَأَيْتُ عَلَيْهَا أَمْرًا قَطُّ أَغْمِصُهُ، غَيْرَ أَنَّهَا جَارِيَةٌ حَدِيثَةُ السِّنِّ تَنَامُ عَنْ عَجِينِ أَهْلِهَا، فَتَأْتِي الدَّاجِنُ فَتَأْكُلُهُ ـ قَالَتْ ـ فَقَامَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنْ يَوْمِهِ، فَاسْتَعْذَرَ مِنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أُبَىٍّ وَهْوَ عَلَى الْمِنْبَرِ فَقَالَ ‏"‏ يَا مَعْشَرَ الْمُسْلِمِينَ مَنْ يَعْذِرُنِي مِنْ رَجُلٍ قَدْ بَلَغَنِي عَنْهُ أَذَاهُ فِي أَهْلِي، وَاللَّهِ مَا عَلِمْتُ عَلَى أَهْلِي إِلاَّ خَيْرًا، وَلَقَدْ ذَكَرُوا رَجُلاً مَا عَلِمْتُ عَلَيْهِ إِلاَّ خَيْرًا، وَمَا يَدْخُلُ عَلَى أَهْلِي إِلاَّ مَعِي ‏"‏‏.‏ قَالَتْ فَقَامَ سَعْدُ بْنُ مُعَاذٍ أَخُو بَنِي عَبْدِ الأَشْهَلِ فَقَالَ أَنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ أَعْذِرُكَ، فَإِنْ كَانَ مِنَ الأَوْسِ ضَرَبْتُ عُنُقَهُ، وَإِنْ كَانَ مِنْ إِخْوَانِنَا مِنَ الْخَزْرَجِ أَمَرْتَنَا فَفَعَلْنَا أَمْرَكَ‏.‏ قَالَتْ فَقَامَ رَجُلٌ مِنَ الْخَزْرَجِ، وَكَانَتْ أُمُّ حَسَّانَ بِنْتَ عَمِّهِ مِنْ فَخِذِهِ، وَهْوَ سَعْدُ بْنُ عُبَادَةَ، وَهْوَ سَيِّدُ الْخَزْرَجِ ـ قَالَتْ ـ وَكَانَ قَبْلَ ذَلِكَ رَجُلاً صَالِحًا، وَلَكِنِ احْتَمَلَتْهُ الْحَمِيَّةُ فَقَالَ لِسَعْدٍ كَذَبْتَ لَعَمْرُ اللَّهِ لاَ تَقْتُلُهُ، وَلاَ تَقْدِرُ عَلَى قَتْلِهِ، وَلَوْ كَانَ مِنْ رَهْطِكَ مَا أَحْبَبْتَ أَنْ يُقْتَلَ‏.‏ فَقَامَ أُسَيْدُ بْنُ حُضَيْرٍ ـ وَهْوَ ابْنُ عَمِّ سَعْدٍ ـ فَقَالَ لِسَعْدِ بْنِ عُبَادَةَ كَذَبْتَ لَعَمْرُ اللَّهِ لَنَقْتُلَنَّهُ، فَإِنَّكَ مُنَافِقٌ تُجَادِلُ عَنِ الْمُنَافِقِينَ‏.‏ قَالَتْ فَثَارَ الْحَيَّانِ الأَوْسُ وَالْخَزْرَجُ حَتَّى هَمُّوا أَنْ يَقْتَتِلُوا، وَرَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَائِمٌ عَلَى الْمِنْبَرِ ـ قَالَتْ ـ فَلَمْ يَزَلْ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُخَفِّضُهُمْ حَتَّى سَكَتُوا وَسَكَتَ ـ قَالَتْ ـ فَبَكَيْتُ يَوْمِي ذَلِكَ كُلَّهُ، لاَ يَرْقَأُ لِي دَمْعٌ، وَلاَ أَكْتَحِلُ بِنَوْمٍ ـ قَالَتْ ـ وَأَصْبَحَ أَبَوَاىَ عِنْدِي، وَقَدْ بَكَيْتُ لَيْلَتَيْنِ وَيَوْمًا، لاَ يَرْقَأُ لِي دَمْعٌ، وَلاَ أَكْتَحِلُ بِنَوْمٍ، حَتَّى إِنِّي لأَظُنُّ أَنَّ الْبُكَاءَ فَالِقٌ كَبِدِي، فَبَيْنَا أَبَوَاىَ جَالِسَانِ عِنْدِي وَأَنَا أَبْكِي فَاسْتَأْذَنَتْ عَلَىَّ امْرَأَةٌ مِنَ الأَنْصَارِ، فَأَذِنْتُ لَهَا، فَجَلَسَتْ تَبْكِي مَعِي ـ قَالَتْ ـ فَبَيْنَا نَحْنُ عَلَى ذَلِكَ دَخَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَيْنَا، فَسَلَّمَ ثُمَّ جَلَسَ ـ قَالَتْ ـ وَلَمْ يَجْلِسْ عِنْدِي مُنْذُ قِيلَ مَا قِيلَ قَبْلَهَا، وَقَدْ لَبِثَ شَهْرًا لاَ يُوحَى إِلَيْهِ فِي شَأْنِي بِشَىْءٍ ـ قَالَتْ ـ فَتَشَهَّدَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حِينَ جَلَسَ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ أَمَّا بَعْدُ، يَا عَائِشَةُ إِنَّهُ بَلَغَنِي عَنْكِ كَذَا وَكَذَا، فَإِنْ كُنْتِ بَرِيئَةً، فَسَيُبَرِّئُكِ اللَّهُ، وَإِنْ كُنْتِ أَلْمَمْتِ بِذَنْبٍ، فَاسْتَغْفِرِي اللَّهَ وَتُوبِي إِلَيْهِ، فَإِنَّ الْعَبْدَ إِذَا اعْتَرَفَ ثُمَّ تَابَ تَابَ اللَّهُ عَلَيْهِ ‏"‏‏.‏ قَالَتْ فَلَمَّا قَضَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَقَالَتَهُ قَلَصَ دَمْعِي حَتَّى مَا أُحِسُّ مِنْهُ قَطْرَةً، فَقُلْتُ لأَبِي أَجِبْ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنِّي فِيمَا قَالَ‏.‏ فَقَالَ أَبِي وَاللَّهِ مَا أَدْرِي مَا أَقُولُ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم‏.‏ فَقُلْتُ لأُمِّي أَجِيبِي رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِيمَا قَالَ‏.‏ قَالَتْ أُمِّي وَاللَّهِ مَا أَدْرِي مَا أَقُولُ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم‏.‏ فَقُلْتُ وَأَنَا جَارِيَةٌ حَدِيثَةُ السِّنِّ لاَ أَقْرَأُ مِنَ الْقُرْآنِ كَثِيرًا إِنِّي وَاللَّهِ لَقَدْ عَلِمْتُ لَقَدْ سَمِعْتُمْ هَذَا الْحَدِيثَ حَتَّى اسْتَقَرَّ فِي أَنْفُسِكُمْ وَصَدَّقْتُمْ بِهِ، فَلَئِنْ قُلْتُ لَكُمْ إِنِّي بَرِيئَةٌ لاَ تُصَدِّقُونِي، وَلَئِنِ اعْتَرَفْتُ لَكُمْ بِأَمْرٍ، وَاللَّهُ يَعْلَمُ أَنِّي مِنْهُ بَرِيئَةٌ لَتُصَدِّقُنِّي، فَوَاللَّهِ لاَ أَجِدُ لِي وَلَكُمْ مَثَلاً إِلاَّ أَبَا يُوسُفَ حِينَ قَالَ ‏[quran sura="12" aya_start="18" aya_end="18"]{‏فَصَبْرٌ جَمِيلٌ وَاللَّهُ الْمُسْتَعَانُ عَلَى مَا تَصِفُونَ‏}‏ ثُمَّ تَحَوَّلْتُ وَاضْطَجَعْتُ عَلَى فِرَاشِي، وَاللَّهُ يَعْلَمُ أَنِّي حِينَئِذٍ بَرِيئَةٌ، وَأَنَّ اللَّهَ مُبَرِّئِي بِبَرَاءَتِي وَلَكِنْ وَاللَّهِ مَا كُنْتُ أَظُنُّ أَنَّ اللَّهَ مُنْزِلٌ فِي شَأْنِي وَحْيًا يُتْلَى، لَشَأْنِي فِي نَفْسِي كَانَ أَحْقَرَ مِنْ أَنْ يَتَكَلَّمَ اللَّهُ فِيَّ بِأَمْرٍ، وَلَكِنْ كُنْتُ أَرْجُو أَنْ يَرَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي النَّوْمِ رُؤْيَا يُبَرِّئُنِي اللَّهُ بِهَا، فَوَاللَّهِ مَا رَامَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَجْلِسَهُ، وَلاَ خَرَجَ أَحَدٌ مِنْ أَهْلِ الْبَيْتِ، حَتَّى أُنْزِلَ عَلَيْهِ، فَأَخَذَهُ مَا كَانَ يَأْخُذُهُ مِنَ الْبُرَحَاءِ، حَتَّى إِنَّهُ لَيَتَحَدَّرُ مِنْهُ مِنَ الْعَرَقِ مِثْلُ الْجُمَانِ وَهْوَ فِي يَوْمٍ شَاتٍ، مِنْ ثِقَلِ الْقَوْلِ الَّذِي أُنْزِلَ عَلَيْهِ ـ قَالَتْ ـ فَسُرِّيَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَهْوَ يَضْحَكُ، فَكَانَتْ أَوَّلَ كَلِمَةٍ تَكَلَّمَ بِهَا أَنْ قَالَ ‏"‏ يَا عَائِشَةُ أَمَّا اللَّهُ فَقَدْ بَرَّأَكِ ‏"‏‏.‏ قَالَتْ فَقَالَتْ لِي أُمِّي قُومِي إِلَيْهِ‏.‏ فَقُلْتُ وَاللَّهِ لاَ أَقُومُ إِلَيْهِ، فَإِنِّي لاَ أَحْمَدُ إِلاَّ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ ـ قَالَتْ ـ وَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى ‏[quran sura="24" aya_start="11" aya_end="22"]{‏إِنَّ الَّذِينَ جَاءُوا بِالإِفْكِ‏}‏ الْعَشْرَ الآيَاتِ، ثُمَّ أَنْزَلَ اللَّهُ هَذَا فِي بَرَاءَتِي‏.‏ قَالَ أَبُو بَكْرٍ الصِّدِّيقُ ـ وَكَانَ يُنْفِقُ عَلَى مِسْطَحِ بْنِ أُثَاثَةَ لِقَرَابَتِهِ مِنْهُ وَفَقْرِهِ ـ وَاللَّهِ لاَ أُنْفِقُ عَلَى مِسْطَحٍ شَيْئًا أَبَدًا بَعْدَ الَّذِي قَالَ لِعَائِشَةَ مَا قَالَ‏.‏ فَأَنْزَلَ اللَّهُ [quran sura="24" aya_start="22" aya_end="22"]‏{‏ وَلاَ يَأْتَلِ أُولُو الْفَضْلِ مِنْكُمْ‏}‏ إِلَى قَوْلِهِ ‏{‏غَفُورٌ رَحِيمٌ‏}‏ قَالَ أَبُو بَكْرٍ الصِّدِّيقُ بَلَى وَاللَّهِ إِنِّي لأُحِبُّ أَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لِي فَرَجَعَ إِلَى مِسْطَحٍ النَّفَقَةَ الَّتِي كَانَ يُنْفِقُ عَلَيْهِ وَقَالَ وَاللَّهِ لَا أَنْزِعُهَا مِنْهُ أَبَدًا قَالَتْ عَائِشَةُ وَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ سَأَلَ زَيْنَبَ بِنْتَ جَحْشٍ عَنْ أَمْرِي فَقَالَ لِزَيْنَبَ مَاذَا عَلِمْتِ أَوْ رَأَيْتِ فَقَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَحْمِي سَمْعِي وَبَصَرِي وَاللَّهِ مَا عَلِمْتُ إِلَّا خَيْرًا قَالَتْ عَائِشَةُ وَهِيَ الَّتِي كَانَتْ تُسَامِينِي مِنْ أَزْوَاجِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَعَصَمَهَا اللَّهُ بِالْوَرَعِ قَالَتْ وَطَفِقَتْ أُخْتُهَا حَمْنَةُ تُحَارِبُ لَهَا فَهَلَكَتْ فِيمَنْ هَلَكَ قَالَ ابْنُ شِهَابٍ فَهَذَا الَّذِي بَلَغَنِي مِنْ حَدِيثِ هَؤُلَاءِ الرَّهْطِ ثُمَّ قَالَ عُرْوَةُ قَالَتْ عَائِشَةُ وَاللَّهِ إِنَّ الرَّجُلَ الَّذِي قِيلَ لَهُ مَا قِيلَ لَيَقُولُ سُبْحَانَ اللَّهِ فَوَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ مَا كَشَفْتُ مِنْ كَنَفِ أُنْثَى قَطُّ قَالَتْ ثُمَّ قُتِلَ بَعْدَ ذَلِكَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ

(Ibn Shihob aytdi:) Menga Urva ibn Zubayr, Saʼid ibnul-Musayyab, Alqama ibn Vaqqos va Ubaydulloh ibn Abdulloh ibn Utba ibn Masʼud — Paygʻambar ﷺning zavjasi Oisha (roziyallohu anho)dan, ifk (buhton) ahli unga oʻzlari aytgan (tuhmat)ni aytgan paytda(gi voqea haqida) rivoyat qildilar. Ularning har biri menga uning hadisidan bir qismni rivoyat qildi; baʼzilari uning hadisini boshqalardan koʻra yaxshiroq yodlagan va uni hikoya qilishda sobitroq edi. Men ulardan har bir kishidan u menga Oishadan rivoyat qilgan hadisni yodladim; ularning hadisi bir-birini tasdiqlaydi, garchi baʼzilari uni boshqalardan koʻra yaxshiroq yodlagan boʻlsa ham. Ular (rivoyat qilib) aytdilar: Oisha aytdi: Rasululloh ﷺ safarni iroda qilsalar, zavjalari orasida qurʼa tashlardilar; qaysi birining qurʼasi (oʻqi) chiqsa, Rasululloh ﷺ uni oʻzlari bilan (safarga) olib chiqardilar. Oisha aytdi: U zot oʻzlari gʻazot qilgan bir gʻazotda biz orasida qurʼa tashladilar, unda mening qurʼam chiqdi va men Rasululloh ﷺ bilan — hijob (parda oyati) nozil boʻlganidan keyin — chiqdim. Men havdaj (kajava)da koʻtarilar va unda (qoʻnib) tushardim. Biz yurdik, to Rasululloh ﷺ oʻsha gʻazotlaridan boʻshab, (uyga) qaytdilar. Biz qaytib Madinaga yaqinlashganimizda, u zot bir kechasi koʻchish (joʻnash)ni eʼlon qildilar. Koʻchishni eʼlon qilganlarida, men turib yurdim, to qoʻshindan oʻtib ketdim. Hojatimni chiqarganimdan keyin yukim (joyim) tomon yoʻnaldim. Koʻkragimni paypaslasam, Zafor (oʻrni) jazaʼ (marvarid)idan tuzilgan marjonim uzilib tushgan ekan. Men qaytib, marjonimni qidirdim, uni izlash meni ushlab qoldi (kechiktirdi). Meni (kajavaga) yuklaydigan jamoa kelib, havdajimni koʻtarib, men minadigan tuyamning ustiga yuklashdi — ular meni uning ichida (bor) deb oʻylardilar. Oʻsha paytlarda ayollar yengil (vaznli) edi, semirib ketmagan, ularga goʻsht (yogʻ) bosmagan edi — ular taomdan ozgina (yengil) yer edilar. Shu sababli qavm havdajni koʻtarib, yuklaganlarida, uning yengilligini gʻalati (boshqacha) deb bilmadi. Men yoshgina qiz edim. Ular tuyani (haydab) joʻnatib, yurib ketishdi. Qoʻshin oʻtib ketganidan keyin men marjonimni topdim va ularning manzillariga keldim — u yerda na (meni) chaqiruvchi, na javob beruvchi (hech kim) bor edi. Men oʻzim (avval) boʻlgan joyimni qasd qildim (oʻsha yerga oʻtirdim) va ular meni yoʻqotib, oldimga qaytadilar, deb oʻyladim. Men joyimda oʻtirganimda, koʻzimni (uyqu) yengib, uxlab qoldim. Safvon ibn Muattal as-Sulamiy — soʻng az-Zakvoniy — qoʻshinning ortida (qolib) edi. U mening manzilim oldida tongga yetib, uxlab yotgan bir insonning qorasini koʻrdi va meni koʻrganda tanidi — u meni hijobdan oldin koʻrgan edi. Men uning ‹inno lillah...› (istirjoʼ) deb aytishidan — meni tanigan paytida — uygʻonib ketdim va yuzimni jilboybim (ridom) bilan yopdim. Allohga qasamki, biz bir kalima ham gaplashmadik, men undan uning istirjoʼ (‹inno lillah...›)idan boshqa bir kalima eshitmadim. U tuyasini choʻktirib, oldingi oyogʻini bosib turdi, men unga (turib) chiqib mindim. U tuyani yetaklab yurdi, to biz qoq peshin issigʻida — ular (manzilda) tushgan holda turgan paytlarida — qoʻshinga yetib bordik. Men haqimda halok boʻlgan (gunohga botgan) kishi halok boʻldi; ifkning kattasini (boshini) oʻz ustiga olgan kishi Abdulloh ibn Ubayy ibn Salul edi. Urva aytdi: Menga xabar berishdiki, u (Ibn Ubayy)ning oldida bu (tuhmat) tarqatilib, gapirilardi, u esa uni tasdiqlab, eshitar va uni (yana) avj oldirardi (tarqatardi). Urva yana aytdi: Ifk ahlidan faqat Hasson ibn Sobit, Mistah ibn Usosa va Hamna bint Jahsh — men bilmaydigan boshqa kishilar orasida — nom bilan zikr qilindi. Faqat ular bir guruh (usba) edilar, Alloh taolo aytganidek; bu (tuhmat)ning kattasini Abdulloh ibn Ubayy ibn Salul (boshlagan) deyiladi. Urva aytdi: Oisha Hassonning oldida soʻkilishini yoqtirmas va: «Albatta u — ‹Mening otam, uning otasi va orim (sharafim) Muhammadning ﷺ ori (sharafi)ga sizlardan (himoya) toʻsiqdir› (degan baytni) aytgan kishidir», derdi. Oisha aytdi: Biz Madinaga keldik, men kelganimda bir oy kasal boʻldim. Odamlar ifk ahlining gaplariga (sheʼngʻib) berilib ketgan, men esa bu narsadan hech xabardor emas edim. Kasalligimda meni shubhalantirgan (xafa qilgan) narsa shuki, men Rasululloh ﷺdan kasal boʻlganimda koʻradigan (odatdagi) mehribonlikni koʻrmas edim. Rasululloh ﷺ faqat oldimga kirib salom berar, soʻng: «U (kasal qiz)laringiz qalay?» derdilar, soʻng chiqib ketardilar. Mana shu meni shubhalantirardi, ammo men yomonlik (gap)dan xabardor emas edim. To men sogʻayganimda (uydan) chiqdim. Men Ummu Mistah bilan birga Manosiʼ tomon chiqdim — u bizning hojatxonamiz (hojat chiqaradigan joyimiz) edi. Biz faqat kechadan kechaga (uydan) chiqardik — bu, uylarimiz yaqinida hojatxonalar tutmasimizdan oldin edi. Bizning ishimiz (odatimiz) choʻldagi qadimgi arablarning ishidek edi (sahroga chiqardik). Men va Ummu Mistah — u Abu Ruhm ibnul-Muttalib ibn Abdimanofning qizi, onasi Saxr ibn Omirning qizi, Abu Bakr Siddiqning xolasi; oʻgʻli esa Mistah ibn Usosa ibn Abbod ibnul-Muttalib (edi) — ishimizdan boʻshagach, uyim tomon yoʻnaldik. Ummu Mistah ridosiga qoqilib (yiqilayozib): «Mistah halok boʻlsin!» dedi. Men unga: «Yomon (soʻz) aytding! Badrda qatnashgan bir kishini soʻkasanmi?» dedim. U: «Ey soddadil (ayol), u nima deganini eshitmadingmi?» dedi. Men: «U nima dedi?» dedim. U menga ifk ahlining soʻzini xabar berdi. Shunda mening kasalligim ustiga (yana) kasallik ortdi. Uyimga qaytganimda, Rasululloh ﷺ oldimga kirib salom berdilar, soʻng: «U (qiz)laringiz qalay?» dedilar. Men u zotga: «Ota-onamning oldiga borishimga izn berasizmi?» dedim — men ulardan xabarni aniqlamoqchi edim. Rasululloh ﷺ menga izn berdilar. Men onamga: «Ey onajon, odamlar nima (deb) gapirmoqdalar?» dedim. U: «Ey qizginam, oʻzingga yengil (sabr) qil. Allohga qasamki, eri sevgan goʻzal bir ayol — uning kundoshlari boʻlsa — ular uning ustidan (gap) koʻpaytirmaganlari kam boʻladi (har doim shunday boʻladi)», dedi. Men: «Subhanalloh! Odamlar buni (rostdan) gapirdilarmi?!» dedim. Oʻsha kecha men yigʻladim, to tongga yetdim — koʻz yoshim tinmas, uyqu meni surma qilmas (uxlay olmas) edim. Soʻng tongda (yana) yigʻlardim. Rasululloh ﷺ — vahiy (kelishi) kechikkanida — Ali ibn Abu Tolib va Usoma ibn Zaydni chaqirib, ahlini (men bilan) ajralish haqida ulardan soʻrab, maslahatlashdilar. Usoma esa Rasululloh ﷺga u zotning ahli (Oisha)ning poklik (bezgunohligi)ni bilgani va oʻz koʻnglida ular uchun bilgan (yaxshilik) bilan ishora qilib: «(U) sizning ahlingiz, biz faqat yaxshilik bilamiz», dedi. Ali esa: «Ey Allohning Rasuli, Alloh sizga (yoʻlni) tor qilmagan, undan boshqa ayollar koʻp. Joriya (xizmatkor qiz Barira)dan soʻrang, u sizga rost (xabar) beradi», dedi. Rasululloh ﷺ Barirani chaqirib: «Ey Barira, sen unda (Oishada) shubhalantiradigan biror narsa koʻrganmisan?» dedilar. Barira u zotga: «Sizni haq bilan (paygʻambar qilib) yuborgan Zotga qasamki, men unda ayblaydigan biror ishni hech koʻrmaganman — faqat u yoshgina qizki, ahlining xamiri (yonida) uxlab qolar, (uy) qoʻyi kelib uni yeb ketardi», dedi. Rasululloh ﷺ oʻsha kuni turib, Abdulloh ibn Ubayydan (boʻlgan ozordan) uzr (haqlik) talab qilib, minbar ustida turib: «Ey musulmonlar jamoasi, menga ahlim haqida ozori yetgan bir kishidan kim meni (uning jazosi haqida) uzrli (haqli) qiladi? Allohga qasamki, men ahlim haqida faqat yaxshilik bildim. Ular bir kishini ham (tuhmat bilan) zikr qildilarki, men u haqda faqat yaxshilik bildim; u faqat men bilan birga ahlimning oldiga kirardi (xolos)», dedilar. Shunda Bani Abdulashhalning birodari Saʼd ibn Muoz turib: «Ey Allohning Rasuli, men sizni (uning jazosida) uzrli (haqli) qilaman. Agar u Avs(qabilasi)dan boʻlsa, men uning boʻynini uraman; agar Xazrajdan boʻlgan birodarlarimizdan boʻlsa, bizga buyuring, biz buyrugʻingizni bajaramiz», dedi. Shunda Xazrajdan bir kishi — Saʼd ibn Ubada, Xazrajning sayyidi, Hassonning onasi uning urugʻidan amakining qizi edi — turdi. U bundan oldin solih kishi edi, ammo (qabilachilik) himiyati (taassubi) uni qoʻzgʻab: Saʼd(ibn Muoz)ga: «Yolgʻon aytding, Allohning umriga qasamki, sen uni oʻldirmaysan va oʻldirishga qodir ham boʻlmaysan. Agar u sening urugʻingdan boʻlganida, uning oʻldirilishini istamasding», dedi. Shunda Usayd ibn Huzayr — u Saʼd(ibn Muoz)ning amakivachchasi — turib, Saʼd ibn Ubadaga: «Yolgʻon aytding, Allohning umriga qasamki, biz uni albatta oʻldiramiz. Sen munofiqsan, munofiqlar tomonidan janjallashyapsan!» dedi. Shunda ikki qabila — Avs va Xazraj — bir-biri bilan urishishga (jang qilishga) qoʻzgʻalishdi, Rasululloh ﷺ esa minbar ustida turardilar. Rasululloh ﷺ ularni tinchlantirishda davom etdilar, to ular jim boʻldilar, u zot ham jim boʻldilar. Men oʻsha kunimning butunini yigʻlab oʻtkazdim — koʻz yoshim tinmas, uyqu meni surma qilmas edi. Ota-onam ertalab yonimda edilar — men ikki kecha va bir kun yigʻlagan edim, koʻz yoshim tinmas, uyqu meni surma qilmas, hatto men yigʻlash jigarimni yorib yuboradi deb oʻylardim. Ota-onam yonimda oʻtirib, men yigʻlar ekanman, ansorlardan bir ayol mendan (kirishga) izn soʻradi, men unga izn berdim, u oʻtirib, men bilan birga yigʻlay boshladi. Biz shu (holatda) ekanimizda, Rasululloh ﷺ oldimizga kirib salom berdilar, soʻng oʻtirdilar — bundan oldin, (tuhmat) aytilgani aytilgandan beri, u zot mening yonimda (hech) oʻtirmagan edilar. U zot bir oy turdilar, men haqimda u zotga biror narsa vahiy qilinmagan edi. Rasululloh ﷺ oʻtirganlarida shahodat aytib, soʻng: «Ammo baʼd, ey Oisha, menga sen haqingda shunday-shunday (gap) yetdi. Agar sen pok (begunoh) boʻlsang, Alloh tez orada seni poklaydi (oqlaydi); agar bir gunohga (qadam) qoʻygan boʻlsang, Allohdan magʻfirat soʻra va Unga tavba qil, chunki banda (gunohini) eʼtirof etib, soʻng tavba qilsa, Alloh uning tavbasini qabul qiladi», dedilar. Rasululloh ﷺ soʻzlarini tugatganlarida, koʻz yoshim shunday qisqardiki, men undan bir tomchi(ni) ham sezmadim. Men otamga: «Rasululloh ﷺga men haqimda aytgan (soʻzi)ga javob bering», dedim. Otam: «Allohga qasamki, Rasululloh ﷺga nima deyishni bilmayman», dedi. Men onamga: «Rasululloh ﷺga aytgan (soʻzi)ga javob bering», dedim. Onam: «Allohga qasamki, Rasululloh ﷺga nima deyishni bilmayman», dedi. Shunda men — yoshgina, Qurʼondan koʻp (oyat) oʻqimaydigan qiz — dedim: «Allohga qasamki, men bilamanki, sizlar bu (tuhmat) hadisini eshitib, u koʻngillaringizda qaror topdi va sizlar uni tasdiqladingiz. Endi men sizlarga ‹begunohman› desam, meni tasdiqlamaysizlar; agar bir ishni eʼtirof etsam — Alloh men undan begunoh ekanimni bilsa-da — meni tasdiqlaysizlar. Allohga qasamki, men oʻzim va sizlar uchun Yusufning otasi (Yaʼqub) aytgan (soʻz)dan boshqa misol topmayapman: ‹Endi (menga) chiroyli sabr (lozim); sizlar taʼriflayotgan (yolgʻon)ga qarshi Allohdan yordam soʻraladi› (Yusuf surasi, 18)». Soʻng men (yuzimni) burib, toʻshagimga yonboshlab yotdim. Alloh men oʻshanda begunoh ekanimni va Alloh meni begunohligim bilan oqlovchi ekanini bilardi. Ammo, Allohga qasamki, men Alloh men haqimda oʻqiladigan (tilovat qilinadigan) vahiy nozil qiladi deb oʻylamasdim — men oʻzimni Alloh men haqimda (Qurʼonda) bir narsa gapirishidan kichikroq (arzimasroq) deb bilardim. Lekin men Rasululloh ﷺ tushida Alloh meni oqlaydigan bir tush koʻradilar deb umid qilardim. Allohga qasamki, Rasululloh ﷺ oʻtirgan joylaridan jilmadilar va uy ahlidan hech kim chiqmadi, to u zotga (vahiy) nozil qilindi. U zotni oʻsha (vahiy paytidagi) ogʻir holat (burahoʼ) tutdi, hatto sovuq kunda boʻlishiga qaramay, u zotga nozil qilingan soʻzning ogʻirligidan, u zotdan marvariddek ter tomchilab tushardi. Soʻng Rasululloh ﷺdan (oʻsha holat) koʻtarildi, u zot kulayotgan edilar. U zot aytgan birinchi kalima: «Ey Oisha, Allohga (kelsak) — U seni poklab (oqlab) qoʻ ydi!» (degani) boʻldi. Onam menga: «Unga (Rasululloh ﷺ tomonga) turib bor», dedi. Men: «Allohga qasamki, unga turib bormayman, men faqat Alloh azza va jallaga hamd aytaman», dedim. Alloh taolo «Albatta ifk (buhton)ni keltirganlar...» (degan) oʻn (Nur surasi, 11–22) oyat(lar)ni nozil qildi. Alloh bularni mening pokligim (oqlanishim) haqida nozil qildi. Abu Bakr Siddiq — u Mistah ibn Usosaga qarindoshligi va kambagʻalligi tufayli nafaqa berib turardi — «Allohga qasamki, men Mistahga — u Oisha haqida aytgan (tuhmat)ni aytganidan keyin — abadiy hech narsa nafaqa bermayman», dedi. Shunda Alloh: «Sizlardan fazl (saxovat) va boylik egalari... bermaslikka qasam ichmasinlar» — «...Gʻafur, Rahimdir» (degan) soʻzigacha (Nur surasi, 22) (oyatini) nozil qildi. Abu Bakr Siddiq: «Ha, Allohga qasamki, men Allohning meni magʻfirat qilishini albatta yaxshi koʻraman», dedi va Mistahga berib turgan nafaqasini (yana) qaytardi hamda: «Allohga qasamki, men uni undan abadiy tortib olmayman», dedi. Oisha aytdi: Rasululloh ﷺ Zaynab bint Jahshdan men haqimda soʻragan edilar. U zot Zaynabga: «Sen nima bilasan yoki nima koʻrding?» dedilar. U: «Ey Allohning Rasuli, men quloq va koʻzimni (yolgʻondan) saqlayman (himoya qilaman); Allohga qasamki, men faqat yaxshilik bildim», dedi. Oisha aytdi: U Paygʻambar ﷺning zavjalaridan men bilan (goʻzallikda) tenglashadigan ayol edi, Alloh uni varaʼ (taqvo) bilan saqladi. (Oisha) aytdi: Uning singlisi Hamna esa u uchun (Zaynab tarafini olib) janjallasha boshladi va halok boʻlganlar (gunohga botganlar) qatorida halok boʻldi. Ibn Shihob: «Mana shu — menga bu jamoa (rovi)larning hadisidan yetgan (narsa)dir», dedi. Soʻng Urva aytdi: Oisha: «Allohga qasamki, haqida (tuhmat) aytilgan (Safvon) degan oʻsha kishi: ‹Subhanalloh! Jonim qoʻlida boʻlgan Zotga qasamki, men hech qachon biror ayolning (avrat) pardasini ochmaganman› derdi», dedi. (Oisha) aytdi: Soʻng u (Safvon) bundan keyin Alloh yoʻlida (jangda) shahid qilindi.(Ибн Шиҳоб айтди:) Менга Урва ибн Зубайр, Саъид ибнул-Мусайяб, Алқама ибн Ваққос ва Убайдуллоҳ ибн Абдуллоҳ ибн Утба ибн Масъуд — Пайғамбар ﷺнинг завжаси Оиша (розияллоҳу анҳо)дан, ифк (буҳтон) аҳли унга ўзлари айтган (туҳмат)ни айтган пайтда(ги воқеа ҳақида) ривоят қилдилар. Уларнинг ҳар бири менга унинг ҳадисидан бир қисмни ривоят қилди; баъзилари унинг ҳадисини бошқалардан кўра яхшироқ ёдлаган ва уни ҳикоя қилишда собитроқ эди. Мен улардан ҳар бир кишидан у менга Оишадан ривоят қилган ҳадисни ёдладим; уларнинг ҳадиси бир-бирини тасдиқлайди, гарчи баъзилари уни бошқалардан кўра яхшироқ ёдлаган бўлса ҳам. Улар (ривоят қилиб) айтдилар: Оиша айтди: Расулуллоҳ ﷺ сафарни ирода қилсалар, завжалари орасида қуръа ташлардилар; қайси бирининг қуръаси (ўқи) чиқса, Расулуллоҳ ﷺ уни ўзлари билан (сафарга) олиб чиқардилар. Оиша айтди: У зот ўзлари ғазот қилган бир ғазотда биз орасида қуръа ташладилар, унда менинг қуръам чиқди ва мен Расулуллоҳ ﷺ билан — ҳижоб (парда ояти) нозил бўлганидан кейин — чиқдим. Мен ҳавдаж (кажава)да кўтарилар ва унда (қўниб) тушардим. Биз юрдик, то Расулуллоҳ ﷺ ўша ғазотларидан бўшаб, (уйга) қайтдилар. Биз қайтиб Мадинага яқинлашганимизда, у зот бир кечаси кўчиш (жўнаш)ни эълон қилдилар. Кўчишни эълон қилганларида, мен туриб юрдим, то қўшиндан ўтиб кетдим. Ҳожатимни чиқарганимдан кейин юким (жойим) томон йўналдим. Кўкрагимни пайпасласам, Зафор (ўрни) жазаъ (марварид)идан тузилган маржоним узилиб тушган экан. Мен қайтиб, маржонимни қидирдим, уни излаш мени ушлаб қолди (кечиктирди). Мени (кажавага) юклайдиган жамоа келиб, ҳавдажимни кўтариб, мен минадиган туямнинг устига юклашди — улар мени унинг ичида (бор) деб ўйлардилар. Ўша пайтларда аёллар енгил (вазнли) эди, семириб кетмаган, уларга гўшт (ёғ) босмаган эди — улар таомдан озгина (енгил) ер эдилар. Шу сабабли қавм ҳавдажни кўтариб, юклаганларида, унинг енгиллигини ғалати (бошқача) деб билмади. Мен ёшгина қиз эдим. Улар туяни (ҳайдаб) жўнатиб, юриб кетишди. Қўшин ўтиб кетганидан кейин мен маржонимни топдим ва уларнинг манзилларига келдим — у ерда на (мени) чақирувчи, на жавоб берувчи (ҳеч ким) бор эди. Мен ўзим (аввал) бўлган жойимни қасд қилдим (ўша ерга ўтирдим) ва улар мени йўқотиб, олдимга қайтадилар, деб ўйладим. Мен жойимда ўтирганимда, кўзимни (уйқу) енгиб, ухлаб қолдим. Сафвон ибн Муаттал ас-Суламий — сўнг аз-Заквоний — қўшиннинг ортида (қолиб) эди. У менинг манзилим олдида тонгга етиб, ухлаб ётган бир инсоннинг қорасини кўрди ва мени кўрганда таниди — у мени ҳижобдан олдин кўрган эди. Мен унинг ‹инно лиллаҳ...› (истиржў) деб айтишидан — мени таниган пайтида — уйғониб кетдим ва юзимни жилбойбим (ридом) билан ёпдим. Аллоҳга қасамки, биз бир калима ҳам гаплашмадик, мен ундан унинг истиржў (‹инно лиллаҳ...›)идан бошқа бир калима эшитмадим. У туясини чўктириб, олдинги оёғини босиб турди, мен унга (туриб) чиқиб миндим. У туяни етаклаб юрди, то биз қоқ пешин иссиғида — улар (манзилда) тушган ҳолда турган пайтларида — қўшинга етиб бордик. Мен ҳақимда ҳалок бўлган (гуноҳга ботган) киши ҳалок бўлди; ифкнинг каттасини (бошини) ўз устига олган киши Абдуллоҳ ибн Убайй ибн Салул эди. Урва айтди: Менга хабар беришдики, у (Ибн Убайй)нинг олдида бу (туҳмат) тарқатилиб, гапириларди, у эса уни тасдиқлаб, эшитар ва уни (яна) авж олдирарди (тарқатарди). Урва яна айтди: Ифк аҳлидан фақат Ҳассон ибн Собит, Мистаҳ ибн Усоса ва Ҳамна бинт Жаҳш — мен билмайдиган бошқа кишилар орасида — ном билан зикр қилинди. Фақат улар бир гуруҳ (усба) эдилар, Аллоҳ таоло айтганидек; бу (туҳмат)нинг каттасини Абдуллоҳ ибн Убайй ибн Салул (бошлаган) дейилади. Урва айтди: Оиша Ҳассоннинг олдида сўкилишини ёқтирмас ва: «Албатта у — ‹Менинг отам, унинг отаси ва орим (шарафим) Муҳаммаднинг ﷺ ори (шарафи)га сизлардан (ҳимоя) тўсиқдир› (деган байтни) айтган кишидир», дерди. Оиша айтди: Биз Мадинага келдик, мен келганимда бир ой касал бўлдим. Одамлар ифк аҳлининг гапларига (шеънғиб) берилиб кетган, мен эса бу нарсадан ҳеч хабардор эмас эдим. Касаллигимда мени шубҳалантирган (хафа қилган) нарса шуки, мен Расулуллоҳ ﷺдан касал бўлганимда кўрадиган (одатдаги) меҳрибонликни кўрмас эдим. Расулуллоҳ ﷺ фақат олдимга кириб салом берар, сўнг: «У (касал қиз)ларингиз қалай?» дердилар, сўнг чиқиб кетардилар. Мана шу мени шубҳалантирарди, аммо мен ёмонлик (гап)дан хабардор эмас эдим. То мен соғайганимда (уйдан) чиқдим. Мен Умму Мистаҳ билан бирга Маносиъ томон чиқдим — у бизнинг ҳожатхонамиз (ҳожат чиқарадиган жойимиз) эди. Биз фақат кечадан кечага (уйдан) чиқардик — бу, уйларимиз яқинида ҳожатхоналар тутмасимиздан олдин эди. Бизнинг ишимиз (одатимиз) чўлдаги қадимги арабларнинг ишидек эди (саҳрога чиқардик). Мен ва Умму Мистаҳ — у Абу Руҳм ибнул-Мутталиб ибн Абдиманофнинг қизи, онаси Сахр ибн Омирнинг қизи, Абу Бакр Сиддиқнинг холаси; ўғли эса Мистаҳ ибн Усоса ибн Аббод ибнул-Мутталиб (эди) — ишимиздан бўшагач, уйим томон йўналдик. Умму Мистаҳ ридосига қоқилиб (йиқилаёзиб): «Мистаҳ ҳалок бўлсин!» деди. Мен унга: «Ёмон (сўз) айтдинг! Бадрда қатнашган бир кишини сўкасанми?» дедим. У: «Эй соддадил (аёл), у нима деганини эшитмадингми?» деди. Мен: «У нима деди?» дедим. У менга ифк аҳлининг сўзини хабар берди. Шунда менинг касаллигим устига (яна) касаллик ортди. Уйимга қайтганимда, Расулуллоҳ ﷺ олдимга кириб салом бердилар, сўнг: «У (қиз)ларингиз қалай?» дедилар. Мен у зотга: «Ота-онамнинг олдига боришимга изн берасизми?» дедим — мен улардан хабарни аниқламоқчи эдим. Расулуллоҳ ﷺ менга изн бердилар. Мен онамга: «Эй онажон, одамлар нима (деб) гапирмоқдалар?» дедим. У: «Эй қизгинам, ўзингга енгил (сабр) қил. Аллоҳга қасамки, эри севган гўзал бир аёл — унинг кундошлари бўлса — улар унинг устидан (гап) кўпайтирмаганлари кам бўлади (ҳар доим шундай бўлади)», деди. Мен: «Субҳаналлоҳ! Одамлар буни (ростдан) гапирдиларми?!» дедим. Ўша кеча мен йиғладим, то тонгга етдим — кўз ёшим тинмас, уйқу мени сурма қилмас (ухлай олмас) эдим. Сўнг тонгда (яна) йиғлардим. Расулуллоҳ ﷺ — ваҳий (келиши) кечикканида — Али ибн Абу Толиб ва Усома ибн Зайдни чақириб, аҳлини (мен билан) ажралиш ҳақида улардан сўраб, маслаҳатлашдилар. Усома эса Расулуллоҳ ﷺга у зотнинг аҳли (Оиша)нинг поклик (безгуноҳлиги)ни билгани ва ўз кўнглида улар учун билган (яхшилик) билан ишора қилиб: «(У) сизнинг аҳлингиз, биз фақат яхшилик биламиз», деди. Али эса: «Эй Аллоҳнинг Расули, Аллоҳ сизга (йўлни) тор қилмаган, ундан бошқа аёллар кўп. Жория (хизматкор қиз Барира)дан сўранг, у сизга рост (хабар) беради», деди. Расулуллоҳ ﷺ Барирани чақириб: «Эй Барира, сен унда (Оишада) шубҳалантирадиган бирор нарса кўрганмисан?» дедилар. Барира у зотга: «Сизни ҳақ билан (пайғамбар қилиб) юборган Зотга қасамки, мен унда айблайдиган бирор ишни ҳеч кўрмаганман — фақат у ёшгина қизки, аҳлининг хамири (ёнида) ухлаб қолар, (уй) қўйи келиб уни еб кетарди», деди. Расулуллоҳ ﷺ ўша куни туриб, Абдуллоҳ ибн Убаййдан (бўлган озордан) узр (ҳақлик) талаб қилиб, минбар устида туриб: «Эй мусулмонлар жамоаси, менга аҳлим ҳақида озори етган бир кишидан ким мени (унинг жазоси ҳақида) узрли (ҳақли) қилади? Аллоҳга қасамки, мен аҳлим ҳақида фақат яхшилик билдим. Улар бир кишини ҳам (туҳмат билан) зикр қилдиларки, мен у ҳақда фақат яхшилик билдим; у фақат мен билан бирга аҳлимнинг олдига кирарди (холос)», дедилар. Шунда Бани Абдулашҳалнинг биродари Саъд ибн Муоз туриб: «Эй Аллоҳнинг Расули, мен сизни (унинг жазосида) узрли (ҳақли) қиламан. Агар у Авс(қабиласи)дан бўлса, мен унинг бўйнини ураман; агар Хазраждан бўлган биродарларимиздан бўлса, бизга буюринг, биз буйруғингизни бажарамиз», деди. Шунда Хазраждан бир киши — Саъд ибн Убада, Хазражнинг саййиди, Ҳассоннинг онаси унинг уруғидан амакининг қизи эди — турди. У бундан олдин солиҳ киши эди, аммо (қабилачилик) ҳимияти (таассуби) уни қўзғаб: Саъд(ибн Муоз)га: «Ёлғон айтдинг, Аллоҳнинг умрига қасамки, сен уни ўлдирмайсан ва ўлдиришга қодир ҳам бўлмайсан. Агар у сенинг уруғингдан бўлганида, унинг ўлдирилишини истамасдинг», деди. Шунда Усайд ибн Ҳузайр — у Саъд(ибн Муоз)нинг амакиваччаси — туриб, Саъд ибн Убадага: «Ёлғон айтдинг, Аллоҳнинг умрига қасамки, биз уни албатта ўлдирамиз. Сен мунофиқсан, мунофиқлар томонидан жанжаллашяпсан!» деди. Шунда икки қабила — Авс ва Хазраж — бир-бири билан уришишга (жанг қилишга) қўзғалишди, Расулуллоҳ ﷺ эса минбар устида турардилар. Расулуллоҳ ﷺ уларни тинчлантиришда давом этдилар, то улар жим бўлдилар, у зот ҳам жим бўлдилар. Мен ўша кунимнинг бутунини йиғлаб ўтказдим — кўз ёшим тинмас, уйқу мени сурма қилмас эди. Ота-онам эрталаб ёнимда эдилар — мен икки кеча ва бир кун йиғлаган эдим, кўз ёшим тинмас, уйқу мени сурма қилмас, ҳатто мен йиғлаш жигаримни ёриб юборади деб ўйлардим. Ота-онам ёнимда ўтириб, мен йиғлар эканман, ансорлардан бир аёл мендан (киришга) изн сўради, мен унга изн бердим, у ўтириб, мен билан бирга йиғлай бошлади. Биз шу (ҳолатда) эканимизда, Расулуллоҳ ﷺ олдимизга кириб салом бердилар, сўнг ўтирдилар — бундан олдин, (туҳмат) айтилгани айтилгандан бери, у зот менинг ёнимда (ҳеч) ўтирмаган эдилар. У зот бир ой турдилар, мен ҳақимда у зотга бирор нарса ваҳий қилинмаган эди. Расулуллоҳ ﷺ ўтирганларида шаҳодат айтиб, сўнг: «Аммо баъд, эй Оиша, менга сен ҳақингда шундай-шундай (гап) етди. Агар сен пок (бегуноҳ) бўлсанг, Аллоҳ тез орада сени поклайди (оқлайди); агар бир гуноҳга (қадам) қўйган бўлсанг, Аллоҳдан мағфират сўра ва Унга тавба қил, чунки банда (гуноҳини) эътироф этиб, сўнг тавба қилса, Аллоҳ унинг тавбасини қабул қилади», дедилар. Расулуллоҳ ﷺ сўзларини тугатганларида, кўз ёшим шундай қисқардики, мен ундан бир томчи(ни) ҳам сезмадим. Мен отамга: «Расулуллоҳ ﷺга мен ҳақимда айтган (сўзи)га жавоб беринг», дедим. Отам: «Аллоҳга қасамки, Расулуллоҳ ﷺга нима дейишни билмайман», деди. Мен онамга: «Расулуллоҳ ﷺга айтган (сўзи)га жавоб беринг», дедим. Онам: «Аллоҳга қасамки, Расулуллоҳ ﷺга нима дейишни билмайман», деди. Шунда мен — ёшгина, Қуръондан кўп (оят) ўқимайдиган қиз — дедим: «Аллоҳга қасамки, мен биламанки, сизлар бу (туҳмат) ҳадисини эшитиб, у кўнгилларингизда қарор топди ва сизлар уни тасдиқладингиз. Энди мен сизларга ‹бегуноҳман› десам, мени тасдиқламайсизлар; агар бир ишни эътироф эцам — Аллоҳ мен ундан бегуноҳ эканимни билса-да — мени тасдиқлайсизлар. Аллоҳга қасамки, мен ўзим ва сизлар учун Юсуфнинг отаси (Яъқуб) айтган (сўз)дан бошқа мисол топмаяпман: ‹Энди (менга) чиройли сабр (лозим); сизлар таърифлаётган (ёлғон)га қарши Аллоҳдан ёрдам сўралади› (Юсуф сураси, 18)». Сўнг мен (юзимни) буриб, тўшагимга ёнбошлаб ётдим. Аллоҳ мен ўшанда бегуноҳ эканимни ва Аллоҳ мени бегуноҳлигим билан оқловчи эканини биларди. Аммо, Аллоҳга қасамки, мен Аллоҳ мен ҳақимда ўқиладиган (тиловат қилинадиган) ваҳий нозил қилади деб ўйламасдим — мен ўзимни Аллоҳ мен ҳақимда (Қуръонда) бир нарса гапиришидан кичикроқ (арзимасроқ) деб билардим. Лекин мен Расулуллоҳ ﷺ тушида Аллоҳ мени оқлайдиган бир туш кўрадилар деб умид қилардим. Аллоҳга қасамки, Расулуллоҳ ﷺ ўтирган жойларидан жилмадилар ва уй аҳлидан ҳеч ким чиқмади, то у зотга (ваҳий) нозил қилинди. У зотни ўша (ваҳий пайтидаги) оғир ҳолат (бураҳў) тутди, ҳатто совуқ кунда бўлишига қарамай, у зотга нозил қилинган сўзнинг оғирлигидан, у зотдан марвариддек тер томчилаб тушарди. Сўнг Расулуллоҳ ﷺдан (ўша ҳолат) кўтарилди, у зот кулаётган эдилар. У зот айтган биринчи калима: «Эй Оиша, Аллоҳга (келсак) — У сени поклаб (оқлаб) қў йди!» (дегани) бўлди. Онам менга: «Унга (Расулуллоҳ ﷺ томонга) туриб бор», деди. Мен: «Аллоҳга қасамки, унга туриб бормайман, мен фақат Аллоҳ азза ва жаллага ҳамд айтаман», дедим. Аллоҳ таоло «Албатта ифк (буҳтон)ни келтирганлар...» (деган) ўн (Нур сураси, 11–22) оят(лар)ни нозил қилди. Аллоҳ буларни менинг поклигим (оқланишим) ҳақида нозил қилди. Абу Бакр Сиддиқ — у Мистаҳ ибн Усосага қариндошлиги ва камбағаллиги туфайли нафақа бериб турарди — «Аллоҳга қасамки, мен Мистаҳга — у Оиша ҳақида айтган (туҳмат)ни айтганидан кейин — абадий ҳеч нарса нафақа бермайман», деди. Шунда Аллоҳ: «Сизлардан фазл (саховат) ва бойлик эгалари... бермасликка қасам ичмасинлар» — «...Ғафур, Раҳимдир» (деган) сўзигача (Нур сураси, 22) (оятини) нозил қилди. Абу Бакр Сиддиқ: «Ҳа, Аллоҳга қасамки, мен Аллоҳнинг мени мағфират қилишини албатта яхши кўраман», деди ва Мистаҳга бериб турган нафақасини (яна) қайтарди ҳамда: «Аллоҳга қасамки, мен уни ундан абадий тортиб олмайман», деди. Оиша айтди: Расулуллоҳ ﷺ Зайнаб бинт Жаҳшдан мен ҳақимда сўраган эдилар. У зот Зайнабга: «Сен нима биласан ёки нима кўрдинг?» дедилар. У: «Эй Аллоҳнинг Расули, мен қулоқ ва кўзимни (ёлғондан) сақлайман (ҳимоя қиламан); Аллоҳга қасамки, мен фақат яхшилик билдим», деди. Оиша айтди: У Пайғамбар ﷺнинг завжаларидан мен билан (гўзалликда) тенглашадиган аёл эди, Аллоҳ уни вараъ (тақво) билан сақлади. (Оиша) айтди: Унинг синглиси Ҳамна эса у учун (Зайнаб тарафини олиб) жанжаллаша бошлади ва ҳалок бўлганлар (гуноҳга ботганлар) қаторида ҳалок бўлди. Ибн Шиҳоб: «Мана шу — менга бу жамоа (рови)ларнинг ҳадисидан етган (нарса)дир», деди. Сўнг Урва айтди: Оиша: «Аллоҳга қасамки, ҳақида (туҳмат) айтилган (Сафвон) деган ўша киши: ‹Субҳаналлоҳ! Жоним қўлида бўлган Зотга қасамки, мен ҳеч қачон бирор аёлнинг (аврат) пардасини очмаганман› дерди», деди. (Оиша) айтди: Сўнг у (Сафвон) бундан кейин Аллоҳ йўлида (жангда) шаҳид қилинди.

حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ، قَالَ أَمْلَى عَلَىَّ هِشَامُ بْنُ يُوسُفَ مِنْ حِفْظِهِ أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ قَالَ لِي الْوَلِيدُ بْنُ عَبْدِ الْمَلِكِ أَبَلَغَكَ أَنَّ عَلِيًّا، كَانَ فِيمَنْ قَذَفَ عَائِشَةَ قُلْتُ لاَ‏.‏ وَلَكِنْ قَدْ أَخْبَرَنِي رَجُلاَنِ مِنْ قَوْمِكِ أَبُو سَلَمَةَ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ وَأَبُو بَكْرِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَارِثِ أَنَّ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتْ لَهُمَا كَانَ عَلِيٌّ مُسَلِّمًا فِي شَأْنِهَا‏.‏ فَرَاجَعُوهُ فَلَمْ يَرْجِعْ وَقَالَ مُسَلِّمًا بِلَا شَكٍّ فِيهِ وَعَلَيْهِ كَانَ فِي أَصْلِ الْعَتِيقِ كَذَلِكَ

(Zuhriy aytdi:) Valid ibn Abdulmalik menga: «Senga Ali, Oishaga (buhton) toshlaganlar (qoralovchilar) orasida boʻlgani yetib keldimi?» dedi. Men: «Yoʻq. Lekin menga sening qavmingdan ikki kishi — Abu Salama ibn Abdurrahmon va Abu Bakr ibn Abdurrahmon ibnul-Horis — xabar berdiki, Oisha (roziyallohu anho) ikkoviga: ‹Ali uning (mening) ishimda (musbat, beozor) — meni himoya qiluvchi (musallim) edi› dedi», dedim. (Bu — Atiq aslida shubhasiz shunday yozilgan.)(Зуҳрий айтди:) Валид ибн Абдулмалик менга: «Сенга Али, Оишага (буҳтон) тошлаганлар (қораловчилар) орасида бўлгани етиб келдими?» деди. Мен: «Йўқ. Лекин менга сенинг қавмингдан икки киши — Абу Салама ибн Абдурраҳмон ва Абу Бакр ибн Абдурраҳмон ибнул-Ҳорис — хабар бердики, Оиша (розияллоҳу анҳо) икковига: ‹Али унинг (менинг) ишимда (мусбат, беозор) — мени ҳимоя қилувчи (мусаллим) эди› деди», дедим. (Бу — Атиқ аслида шубҳасиз шундай ёзилган.)

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ حُصَيْنٍ، عَنْ أَبِي وَائِلٍ، قَالَ حَدَّثَنِي مَسْرُوقُ بْنُ الأَجْدَعِ، قَالَ حَدَّثَتْنِي أُمُّ رُومَانَ ـ وَهْىَ أُمُّ عَائِشَةَ رضى الله عنها ـ قَالَتْ بَيْنَا أَنَا قَاعِدَةٌ أَنَا وَعَائِشَةُ إِذْ وَلَجَتِ امْرَأَةٌ مِنَ الأَنْصَارِ فَقَالَتْ فَعَلَ اللَّهُ بِفُلاَنٍ وَفَعَلَ‏.‏ فَقَالَتْ أُمُّ رُومَانَ وَمَا ذَاكَ قَالَتْ ابْنِي فِيمَنْ حَدَّثَ الْحَدِيثَ‏.‏ قَالَتْ وَمَا ذَاكَ قَالَتْ كَذَا وَكَذَا‏.‏ قَالَتْ عَائِشَةُ سَمِعَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَتْ نَعَمْ‏.‏ قَالَتْ وَأَبُو بَكْرٍ قَالَتْ نَعَمْ‏.‏ فَخَرَّتْ مَغْشِيًّا عَلَيْهَا، فَمَا أَفَاقَتْ إِلاَّ وَعَلَيْهَا حُمَّى بِنَافِضٍ، فَطَرَحْتُ عَلَيْهَا ثِيَابَهَا فَغَطَّيْتُهَا‏.‏ فَجَاءَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ مَا شَأْنُ هَذِهِ ‏"‏‏.‏ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَخَذَتْهَا الْحُمَّى بِنَافِضٍ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَلَعَلَّ فِي حَدِيثٍ تُحُدِّثَ بِهِ ‏"‏‏.‏ قَالَتْ نَعَمْ‏.‏ فَقَعَدَتْ عَائِشَةُ فَقَالَتْ وَاللَّهِ لَئِنْ حَلَفْتُ لاَ تُصَدِّقُونِي، وَلَئِنْ قُلْتُ لاَ تَعْذِرُونِي، مَثَلِي وَمَثَلُكُمْ كَيَعْقُوبَ وَبَنِيهِ، وَاللَّهُ الْمُسْتَعَانُ عَلَى مَا تَصِفُونَ، قَالَتْ وَانْصَرَفَ وَلَمْ يَقُلْ شَيْئًا، فَأَنْزَلَ اللَّهُ عُذْرَهَا ـ قَالَتْ ـ بِحَمْدِ اللَّهِ لاَ بِحَمْدِ أَحَدٍ وَلاَ بِحَمْدِكَ‏.‏

(Masruq ibnul-Ajdaʼ aytdi:) Menga Ummu Ruvmon — u Oisha (roziyallohu anho)ning onasi — rivoyat qildi: Men va Oisha (uyda) oʻtirganimizda, ansorlardan bir ayol kirib: «Alloh falonchini (shunday) qilsin va qilsin!» dedi. Ummu Ruvmon: «Bu nima?» dedi. U: «Oʻgʻlim (oʻsha tuhmat) hadisini gapirganlar orasida edi», dedi. (Ummu Ruvmon:) «Bu (gap) qanday?» dedi. U: «Shunday-shunday», dedi. Oisha: «Buni Rasululloh ﷺ eshitdilarmi?» dedi. (Ayol:) «Ha», dedi. (Oisha:) «Abu Bakr (ham eshitdimi)?» dedi. (Ayol:) «Ha», dedi. Shunda (Oisha) behush boʻlib yiqildi va faqat titrab-qaqshatadigan isitma bilan oʻ ziga keldi. Men ustiga kiyimlarini tashlab, uni yopdim. Paygʻambar ﷺ kelib: «Bunga nima boʻ ldi?» dedilar. Men: «Ey Allohning Rasuli, uni titroq bilan isitma tutdi», dedim. U zot: «Balki gapirilgan bir (tuhmat) hadis (sababli)dir», dedilar. (Ummu Ruvmon:) «Ha», dedi. Shunda Oisha oʻtirib: «Allohga qasamki, agar qasam ichsam, meni tasdiqlamaysizlar; agar (begunoh) desam, meni uzrli (haqli) qilmaysizlar. Mening va sizlarning misolingiz Yaʼqub va uning oʻgʻillariga oʻxshaydi; sizlar taʼriflayotgan (yolgʻon)ga qarshi Allohdan yordam soʻraladi», dedi. U zot (hech narsa demay) chiqib ketdilar. Soʻng Alloh uning uzrini (begunohligini) nozil qildi. (Oisha:) «Allohga hamd bilan — hech kimning hamdi bilan emas va sening hamding bilan ham emas!» dedi.(Масруқ ибнул-Аждаъ айтди:) Менга Умму Рувмон — у Оиша (розияллоҳу анҳо)нинг онаси — ривоят қилди: Мен ва Оиша (уйда) ўтирганимизда, ансорлардан бир аёл кириб: «Аллоҳ фалончини (шундай) қилсин ва қилсин!» деди. Умму Рувмон: «Бу нима?» деди. У: «Ўғлим (ўша туҳмат) ҳадисини гапирганлар орасида эди», деди. (Умму Рувмон:) «Бу (гап) қандай?» деди. У: «Шундай-шундай», деди. Оиша: «Буни Расулуллоҳ ﷺ эшитдиларми?» деди. (Аёл:) «Ҳа», деди. (Оиша:) «Абу Бакр (ҳам эшитдими)?» деди. (Аёл:) «Ҳа», деди. Шунда (Оиша) беҳуш бўлиб йиқилди ва фақат титраб-қақшатадиган иситма билан ў зига келди. Мен устига кийимларини ташлаб, уни ёпдим. Пайғамбар ﷺ келиб: «Бунга нима бў лди?» дедилар. Мен: «Эй Аллоҳнинг Расули, уни титроқ билан иситма тутди», дедим. У зот: «Балки гапирилган бир (туҳмат) ҳадис (сабабли)дир», дедилар. (Умму Рувмон:) «Ҳа», деди. Шунда Оиша ўтириб: «Аллоҳга қасамки, агар қасам ичсам, мени тасдиқламайсизлар; агар (бегуноҳ) десам, мени узрли (ҳақли) қилмайсизлар. Менинг ва сизларнинг мисолингиз Яъқуб ва унинг ўғилларига ўхшайди; сизлар таърифлаётган (ёлғон)га қарши Аллоҳдан ёрдам сўралади», деди. У зот (ҳеч нарса демай) чиқиб кетдилар. Сўнг Аллоҳ унинг узрини (бегуноҳлигини) нозил қилди. (Оиша:) «Аллоҳга ҳамд билан — ҳеч кимнинг ҳамди билан эмас ва сенинг ҳамдинг билан ҳам эмас!» деди.

حَدَّثَنِي يَحْيَى، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ نَافِعِ بْنِ عُمَرَ، عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ كَانَتْ تَقْرَأُ ‏[quran sura="24" aya_start="15" aya_end="15"]{‏إِذْ تَلِقُونَهُ بِأَلْسِنَتِكُمْ‏}‏ وَتَقُولُ الْوَلْقُ الْكَذِبُ‏.‏ قَالَ ابْنُ أَبِي مُلَيْكَةَ وَكَانَتْ أَعْلَمَ مِنْ غَيْرِهَا بِذَلِكَ لأَنَّهُ نَزَلَ فِيهَا‏.‏

U (Oisha) «Oʻshanda sizlar uni tillaringiz bilan yolqirdingiz (uzatib oldingiz)...» (Nur surasi, 15) (oyatini ‹talaqqavnahu› emas) ‹taliqunahu› deb oʻqir va: «‹valq› — yolgʻondir», derdi. Ibn Abu Mulayka: «U buni boshqalardan koʻra yaxshiroq bilardi, chunki u (oyat) uning haqida nozil boʻlgan edi», dedi.У (Оиша) «Ўшанда сизлар уни тилларингиз билан ёлқирдингиз (узатиб олдингиз)...» (Нур сураси, 15) (оятини ‹талаққавнаҳу› эмас) ‹талиқунаҳу› деб ўқир ва: «‹валқ› — ёлғондир», дерди. Ибн Абу Мулайка: «У буни бошқалардан кўра яхшироқ биларди, чунки у (оят) унинг ҳақида нозил бўлган эди», деди.

حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ، عَنْ هِشَامٍ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ ذَهَبْتُ أَسُبُّ حَسَّانَ عِنْدَ عَائِشَةَ فَقَالَتْ لاَ تَسُبَّهُ، فَإِنَّهُ كَانَ يُنَافِحُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم‏.‏ وَقَالَتْ عَائِشَةُ اسْتَأْذَنَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فِي هِجَاءِ الْمُشْرِكِينَ قَالَ ‏"‏ كَيْفَ بِنَسَبِي ‏"‏‏.‏ قَالَ لأَسُلَّنَّكَ مِنْهُمْ كَمَا تُسَلُّ الشَّعْرَةُ مِنَ الْعَجِينِ‏.‏ وَقَالَ مُحَمَّدٌ حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ فَرْقَدٍ، سَمِعْتُ هِشَامًا، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ سَبَبْتُ حَسَّانَ، وَكَانَ مِمَّنْ كَثَّرَ عَلَيْهَا‏.‏

(Urva aytdi:) Men Oishaning oldida Hassonni soʻkmoqchi boʻ ldim. U: «Uni soʻkma, chunki u Rasululloh ﷺ (sharafini) himoya qilar (yoqlar) edi», dedi. Oisha aytdi: Hasson Paygʻambar ﷺdan mushriklarni (sheʼr bilan) hajv qilishga izn soʻradi. U zot: «Mening nasabim (Quraysh nasli) qanday boʻladi (sen hajv qilsang menga ham tegmaydimi)?» dedilar. (Hasson): «Men sizni ulardan — xamirdan tuk tortib olinganidek — (ozod) tortib olaman (ajrataman)», dedi. Muhammad (rivoyatda): Usmon ibn Farqaddan, u Hishomdan, u otasidan: «Men Hassonni soʻkdim, u (Oisha) ustidan (gap) koʻpaytirganlardan edi», dedi.(Урва айтди:) Мен Оишанинг олдида Ҳассонни сўкмоқчи бў лдим. У: «Уни сўкма, чунки у Расулуллоҳ ﷺ (шарафини) ҳимоя қилар (ёқлар) эди», деди. Оиша айтди: Ҳассон Пайғамбар ﷺдан мушрикларни (шеър билан) ҳажв қилишга изн сўради. У зот: «Менинг насабим (Қурайш насли) қандай бўлади (сен ҳажв қилсанг менга ҳам тегмайдими)?» дедилар. (Ҳассон): «Мен сизни улардан — хамирдан тук тортиб олинганидек — (озод) тортиб оламан (ажратаман)», деди. Муҳаммад (ривоятда): Усмон ибн Фарқаддан, у Ҳишомдан, у отасидан: «Мен Ҳассонни сўкдим, у (Оиша) устидан (гап) кўпайтирганлардан эди», деди.

حَدَّثَنِي بِشْرُ بْنُ خَالِدٍ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ سُلَيْمَانَ، عَنْ أَبِي الضُّحَى، عَنْ مَسْرُوقٍ، قَالَ دَخَلْنَا عَلَى عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ وَعِنْدَهَا حَسَّانُ بْنُ ثَابِتٍ يُنْشِدُهَا شِعْرًا، يُشَبِّبُ بِأَبْيَاتٍ لَهُ وَقَالَ: حَصَانٌ رَزَانٌ مَا تُزَنُّ بِرِيبَةٍ وَتُصْبِحُ غَرْثَى مِنْ لُحُومِ الْغَوَافِلِ فَقَالَتْ لَهُ عَائِشَةُ لَكِنَّكَ لَسْتَ كَذَلِكَ‏.‏ قَالَ مَسْرُوقٌ فَقُلْتُ لَهَا لِمَ تَأْذَنِينَ لَهُ أَنْ يَدْخُلَ عَلَيْكِ‏.‏ وَقَدْ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى ‏[quran sura="24" aya_start="11" aya_end="11"]{‏وَالَّذِي تَوَلَّى كِبْرَهُ مِنْهُمْ لَهُ عَذَابٌ عَظِيمٌ‏}‏‏.‏ فَقَالَتْ وَأَىُّ عَذَابٍ أَشَدُّ مِنَ الْعَمَى‏.‏ قَالَتْ لَهُ إِنَّهُ كَانَ يُنَافِحُ ـ أَوْ يُهَاجِي ـ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم‏.‏

(Masruq aytdi:) Biz Oishaning oldiga kirdik — uning yonida Hasson ibn Sobit unga sheʼr oʻqir, oʻ zining baʼzi baytlari bilan (uni madh etib) tashbib qilardi. U: «(U) iffatli, vazmin (ayol)ki, hech qanday shubha bilan ayblanmaydi va u gʻofil (begunoh) ayollarning goʻshtini (gʻiybatini) yemay (och) tonglaydi», dedi. Oisha unga: «Lekin sen bunday emassan (oʻzing bu sifatda emassan)», dedi. Masruq aytdi: Men unga (Oishaga): «Nega unga oldingga kirishga izn berasiz, axir Alloh taolo: ‹Ulardan (tuhmat)ning kattasini oʻz zimmasiga olgan kishiga katta azob bordir› (Nur surasi, 11) degan-ku?» dedim. U: «Koʻrlikdan koʻra qattiqroq qanday azob bor?» dedi. Soʻng unga: «Albatta u Rasululloh ﷺ (sharafini) himoya qilar — yoki: yoqlar — edi», dedi.(Масруқ айтди:) Биз Оишанинг олдига кирдик — унинг ёнида Ҳассон ибн Собит унга шеър ўқир, ў зининг баъзи байтлари билан (уни мадҳ этиб) ташбиб қиларди. У: «(У) иффатли, вазмин (аёл)ки, ҳеч қандай шубҳа билан айбланмайди ва у ғофил (бегуноҳ) аёлларнинг гўштини (ғийбатини) емай (оч) тонглайди», деди. Оиша унга: «Лекин сен бундай эмассан (ўзинг бу сифатда эмассан)», деди. Масруқ айтди: Мен унга (Оишага): «Нега унга олдингга киришга изн берасиз, ахир Аллоҳ таоло: ‹Улардан (туҳмат)нинг каттасини ўз зиммасига олган кишига катта азоб бордир› (Нур сураси, 11) деган-ку?» дедим. У: «Кўрликдан кўра қаттиқроқ қандай азоб бор?» деди. Сўнг унга: «Албатта у Расулуллоҳ ﷺ (шарафини) ҳимоя қилар — ёки: ёқлар — эди», деди.

حَدَّثَنَا خَالِدُ بْنُ مَخْلَدٍ، حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ بِلاَلٍ، قَالَ حَدَّثَنِي صَالِحُ بْنُ كَيْسَانَ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ زَيْدِ بْنِ خَالِدٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ خَرَجْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَامَ الْحُدَيْبِيَةِ، فَأَصَابَنَا مَطَرٌ ذَاتَ لَيْلَةٍ، فَصَلَّى لَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الصُّبْحَ، ثُمَّ أَقْبَلَ عَلَيْنَا فَقَالَ ‏"‏ أَتَدْرُونَ مَاذَا قَالَ رَبُّكُمْ ‏"‏‏.‏ قُلْنَا اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَعْلَمُ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ قَالَ اللَّهُ أَصْبَحَ مِنْ عِبَادِي مُؤْمِنٌ بِي وَكَافِرٌ بِي، فَأَمَّا مَنْ قَالَ مُطِرْنَا بِرَحْمَةِ اللَّهِ وَبِرِزْقِ اللَّهِ وَبِفَضْلِ اللَّهِ‏.‏ فَهْوَ مُؤْمِنٌ بِي، كَافِرٌ بِالْكَوْكَبِ‏.‏ وَأَمَّا مَنْ قَالَ مُطِرْنَا بِنَجْمِ كَذَا‏.‏ فَهْوَ مُؤْمِنٌ بِالْكَوْكَبِ، كَافِرٌ بِي ‏"‏‏.‏

Biz Hudaybiya yili Rasululloh ﷺ bilan chiqdik. Bir kechasi bizga yomgʻir yogʻdi. Rasululloh ﷺ bizga bomdod (namozini) oʻqib berib, soʻng bizga yuzlanib: «Robbingiz nima deganini bilasizmi?» dedilar. Biz: «Alloh va Rasuli yaxshiroq biladi», dedik. U zot: «Alloh: ‹Bandalarimdan baʼzisi Menga moʻmin, baʼzisi Menga kofir holda tongni qarshiladi. Kim: ‹Bizga Allohning rahmati, Allohning rizqi va Allohning fazli bilan yomgʻir yogʻdi› desa — u Menga moʻmin, yulduzga kofirdir. Kim: ‹Bizga falon yulduz (sababli) yomgʻir yogʻdi› desa — u yulduzga moʻmin, Menga kofirdir› dedi», dedilar.Биз Ҳудайбия йили Расулуллоҳ ﷺ билан чиқдик. Бир кечаси бизга ёмғир ёғди. Расулуллоҳ ﷺ бизга бомдод (намозини) ўқиб бериб, сўнг бизга юзланиб: «Роббингиз нима деганини биласизми?» дедилар. Биз: «Аллоҳ ва Расули яхшироқ билади», дедик. У зот: «Аллоҳ: ‹Бандаларимдан баъзиси Менга мўмин, баъзиси Менга кофир ҳолда тонгни қаршилади. Ким: ‹Бизга Аллоҳнинг раҳмати, Аллоҳнинг ризқи ва Аллоҳнинг фазли билан ёмғир ёғди› деса — у Менга мўмин, юлдузга кофирдир. Ким: ‹Бизга фалон юлдуз (сабабли) ёмғир ёғди› деса — у юлдузга мўмин, Менга кофирдир› деди», дедилар.

حَدَّثَنَا هُدْبَةُ بْنُ خَالِدٍ، حَدَّثَنَا هَمَّامٌ، عَنْ قَتَادَةَ، أَنَّ أَنَسًا ـ رضى الله عنه ـ أَخْبَرَهُ قَالَ اعْتَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَرْبَعَ عُمَرٍ كُلُّهُنَّ فِي ذِي الْقَعْدَةِ، إِلاَّ الَّتِي كَانَتْ مَعَ حَجَّتِهِ‏.‏ عُمْرَةً مِنَ الْحُدَيْبِيَةِ فِي ذِي الْقَعْدَةِ، وَعُمْرَةً مِنَ الْعَامِ الْمُقْبِلِ فِي ذِي الْقَعْدَةِ، وَعُمْرَةً مِنَ الْجِعْرَانَةِ حَيْثُ قَسَمَ غَنَائِمَ حُنَيْنٍ فِي ذِي الْقَعْدَةِ، وَعُمْرَةً مَعَ حَجَّتِهِ‏.‏

Rasululloh ﷺ toʻrt umra qildilar — hajlari bilan boʻlganidan boshqa hammasi Zulqaʼdada (boʻ ldi): Hudaybiyadan (qaytayotgandagi) bir umra Zulqaʼdada, kelgusi yildagi bir umra Zulqaʼdada, Jiʼrronadan — Hunayn oʻljalarini taqsimlagan joydan — bir umra Zulqaʼdada va hajlari bilan birga bir umra.Расулуллоҳ ﷺ тўрт умра қилдилар — ҳажлари билан бўлганидан бошқа ҳаммаси Зулқаъдада (бў лди): Ҳудайбиядан (қайтаётгандаги) бир умра Зулқаъдада, келгуси йилдаги бир умра Зулқаъдада, Жиърронадан — Ҳунайн ўлжаларини тақсимлаган жойдан — бир умра Зулқаъдада ва ҳажлари билан бирга бир умра.

حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ الرَّبِيعِ، حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ الْمُبَارَكِ، عَنْ يَحْيَى، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي قَتَادَةَ، أَنَّ أَبَاهُ، حَدَّثَهُ قَالَ انْطَلَقْنَا مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم عَامَ الْحُدَيْبِيَةِ فَأَحْرَمَ أَصْحَابُهُ، وَلَمْ أُحْرِمْ‏.‏

Biz Paygʻambar ﷺ bilan Hudaybiya yili joʻnadik. U zotning sahobalari ehrom bogʻlashdi, men esa ehrom bogʻlamadim.Биз Пайғамбар ﷺ билан Ҳудайбия йили жўнадик. У зотнинг саҳобалари эҳром боғлашди, мен эса эҳром боғламадим.

حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى، عَنْ إِسْرَائِيلَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الْبَرَاءِ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ تَعُدُّونَ أَنْتُمُ الْفَتْحَ فَتْحَ مَكَّةَ، وَقَدْ كَانَ فَتْحُ مَكَّةَ فَتْحًا، وَنَحْنُ نَعُدُّ الْفَتْحَ بَيْعَةَ الرُّضْوَانِ يَوْمَ الْحُدَيْبِيَةِ‏.‏ كُنَّا مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَرْبَعَ عَشْرَةَ مِائَةً، وَالْحُدَيْبِيَةُ بِئْرٌ فَنَزَحْنَاهَا، فَلَمْ نَتْرُكْ فِيهَا قَطْرَةً، فَبَلَغَ ذَلِكَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَأَتَاهَا، فَجَلَسَ عَلَى شَفِيرِهَا، ثُمَّ دَعَا بِإِنَاءٍ مِنْ مَاءٍ فَتَوَضَّأَ ثُمَّ مَضْمَضَ وَدَعَا، ثُمَّ صَبَّهُ فِيهَا فَتَرَكْنَاهَا غَيْرَ بَعِيدٍ ثُمَّ إِنَّهَا أَصْدَرَتْنَا مَا شِئْنَا نَحْنُ وَرِكَابَنَا‏.‏

(Baro aytdi:) «Sizlar ‹fath› (gʻalaba) deb Makka fathini hisoblaysizlar — Makka fathi (albatta) bir fath edi — biz esa ‹fath›ni Hudaybiya kunidagi Rizvon bayʼati deb hisoblaymiz», dedi. (Baro:) Biz Paygʻambar ﷺ bilan ming toʻrt yuz (kishi) edik. Hudaybiya — bir quduq edi, biz uni (suvini) toʻla tortib (boʻshatib) oldik, unda bir tomchi (suv) ham qoldirmadik. Bu Paygʻambar ﷺga yetdi, u zot uning oldiga kelib, labiga oʻtirdilar, soʻng bir idish suv soʻrab, (undan) tahorat qildilar, soʻng (ogʻizlarini) chayib, duo qildilar, soʻng uni (suvni) quduqqa quydilar. Biz uni uzoq (ketmay) bir oz qoʻyib turdik, soʻng u bizni va ulovlarimizni xohlaganimizcha (suvga) qondirib (chiqarib) yubordi.(Баро айтди:) «Сизлар ‹фатҳ› (ғалаба) деб Макка фатҳини ҳисоблайсизлар — Макка фатҳи (албатта) бир фатҳ эди — биз эса ‹фатҳ›ни Ҳудайбия кунидаги Ризвон байъати деб ҳисоблаймиз», деди. (Баро:) Биз Пайғамбар ﷺ билан минг тўрт юз (киши) эдик. Ҳудайбия — бир қудуқ эди, биз уни (сувини) тўла тортиб (бўшатиб) олдик, унда бир томчи (сув) ҳам қолдирмадик. Бу Пайғамбар ﷺга етди, у зот унинг олдига келиб, лабига ўтирдилар, сўнг бир идиш сув сўраб, (ундан) таҳорат қилдилар, сўнг (оғизларини) чайиб, дуо қилдилар, сўнг уни (сувни) қудуққа қуйдилар. Биз уни узоқ (кетмай) бир оз қўйиб турдик, сўнг у бизни ва уловларимизни хоҳлаганимизча (сувга) қондириб (чиқариб) юборди.

حَدَّثَنِي فَضْلُ بْنُ يَعْقُوبَ، حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ أَعْيَنَ أَبُو عَلِيٍّ الْحَرَّانِيُّ، حَدَّثَنَا زُهَيْرٌ، حَدَّثَنَا أَبُو إِسْحَاقَ، قَالَ أَنْبَأَنَا الْبَرَاءُ بْنُ عَازِبٍ ـ رضى الله عنهما أَنَّهُمْ كَانُوا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَوْمَ الْحُدَيْبِيَةِ أَلْفًا وَأَرْبَعَمِائَةٍ أَوْ أَكْثَرَ، فَنَزَلُوا عَلَى بِئْرٍ فَنَزَحُوهَا، فَأَتَوْا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَتَى الْبِئْرَ، وَقَعَدَ عَلَى شَفِيرِهَا ثُمَّ قَالَ ‏"‏ ائْتُونِي بِدَلْوٍ مِنْ مَائِهَا ‏"‏‏.‏ فَأُتِيَ بِهِ فَبَصَقَ فَدَعَا ثُمَّ قَالَ ‏"‏ دَعُوهَا سَاعَةً ‏"‏‏.‏ فَأَرْوَوْا أَنْفُسَهُمْ وَرِكَابَهُمْ حَتَّى ارْتَحَلُوا‏.‏

Ular Hudaybiya kuni Rasululloh ﷺ bilan ming toʻrt yuz — yoki undan koʻproq — (kishi) edilar. Ular bir quduq yoniga (mehmon) tushib, uni (suvini) toʻla tortib (boʻshatib) olishdi. Soʻng Rasululloh ﷺning oldilariga kelishdi. U zot quduqqa kelib, uning labiga oʻtirdilar, soʻng: «Menga uning suvidan bir chelak keltiringlar», dedilar. (Chelak) keltirildi, u zot (unga) tupurib, duo qildilar, soʻng: «Uni bir soat qoʻyib turinglar», dedilar. Shunda ular oʻzlari va ulovlarini qondirib (suvga toʻyib) ichdilar, to koʻchib (joʻnab) ketdilar.Улар Ҳудайбия куни Расулуллоҳ ﷺ билан минг тўрт юз — ёки ундан кўпроқ — (киши) эдилар. Улар бир қудуқ ёнига (меҳмон) тушиб, уни (сувини) тўла тортиб (бўшатиб) олишди. Сўнг Расулуллоҳ ﷺнинг олдиларига келишди. У зот қудуққа келиб, унинг лабига ўтирдилар, сўнг: «Менга унинг сувидан бир челак келтиринглар», дедилар. (Челак) келтирилди, у зот (унга) тупуриб, дуо қилдилар, сўнг: «Уни бир соат қўйиб туринглар», дедилар. Шунда улар ўзлари ва уловларини қондириб (сувга тўйиб) ичдилар, то кўчиб (жўнаб) кетдилар.