حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا مَهْدِيُّ بْنُ مَيْمُونٍ، حَدَّثَنَا غَيْلاَنُ بْنُ جَرِيرٍ، قَالَ قُلْتُ لأَنَسٍ أَرَأَيْتَ اسْمَ الأَنْصَارِ كُنْتُمْ تُسَمَّوْنَ بِهِ، أَمْ سَمَّاكُمُ اللَّهُ قَالَ بَلْ سَمَّانَا اللَّهُ، كُنَّا نَدْخُلُ عَلَى أَنَسٍ فَيُحَدِّثُنَا مَنَاقِبَ الأَنْصَارِ وَمَشَاهِدَهُمْ، وَيُقْبِلُ عَلَىَّ أَوْ عَلَى رَجُلٍ مِنَ الأَزْدِ فَيَقُولُ فَعَلَ قَوْمُكَ يَوْمَ كَذَا وَكَذَا كَذَا وَكَذَا‏.‏

Men Anasga: «Aytgin-chi, ‹Ansor› nomi bilan sizlar (oʻzingiz) atalar edingizmi yoki sizlarni Alloh shunday atadimi?» dedim. U: «Aksincha, bizni Alloh atadi», dedi. Biz Anasning oldiga kirar edik, u bizga ansorlarning manoqibini (fazilatlarini) va ularning (jangdagi) ishtiroklarini hikoya qilar, menga yoki Azd (qabilasi)dan bir kishiga yuzlanib: ‹Sening qavming falon kunda shunday-shunday qildi›, derdi.Мен Анасга: «Айтгин-чи, ‹Ансор› номи билан сизлар (ўзингиз) аталар эдингизми ёки сизларни Аллоҳ шундай атадими?» дедим. У: «Аксинча, бизни Аллоҳ атади», деди. Биз Анаснинг олдига кирар эдик, у бизга ансорларнинг маноқибини (фазилатларини) ва уларнинг (жангдаги) иштирокларини ҳикоя қилар, менга ёки Азд (қабиласи)дан бир кишига юзланиб: ‹Сенинг қавминг фалон кунда шундай-шундай қилди›, дерди.

حَدَّثَنِي عُبَيْدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، عَنْ هِشَامٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتْ كَانَ يَوْمُ بُعَاثَ يَوْمًا قَدَّمَهُ اللَّهُ لِرَسُولِهِ صلى الله عليه وسلم فَقَدِمَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَقَدِ افْتَرَقَ مَلَؤُهُمْ، وَقُتِلَتْ سَرَوَاتُهُمْ، وَجُرِّحُوا، فَقَدَّمَهُ اللَّهُ لِرَسُولِهِ صلى الله عليه وسلم فِي دُخُولِهِمْ فِي الإِسْلاَمِ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho) aytdi: Buos kuni Alloh Rasuli ﷺ uchun (oldindan) muqaddam qilib qoʻygan bir kun edi. Rasululloh ﷺ (Madinaga) kelganlarida, ularning (avs va xazrajning) jamoasi boʻlinib, kattalari (oqsoqollari) oʻldirilgan va (koʻplari) yaralangan edi. Alloh buni Rasuli ﷺ uchun, ularning islomga kirishlari (osonlashishi) yoʻlida muqaddam qilib qoʻygan edi.Оиша (розияллоҳу анҳо) айтди: Буос куни Аллоҳ Расули ﷺ учун (олдиндан) муқаддам қилиб қўйган бир кун эди. Расулуллоҳ ﷺ (Мадинага) келганларида, уларнинг (авс ва хазражнинг) жамоаси бўлиниб, катталари (оқсоқоллари) ўлдирилган ва (кўплари) яраланган эди. Аллоҳ буни Расули ﷺ учун, уларнинг исломга киришлари (осонлашиши) йўлида муқаддам қилиб қўйган эди.

حَدَّثَنَا أَبُو الْوَلِيدِ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ أَبِي التَّيَّاحِ، قَالَ سَمِعْتُ أَنَسًا ـ رضى الله عنه ـ يَقُولُ قَالَتِ الأَنْصَارُ يَوْمَ فَتْحِ مَكَّةَ ـ وَأَعْطَى قُرَيْشًا ـ وَاللَّهِ إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْعَجَبُ، إِنَّ سُيُوفَنَا تَقْطُرُ مِنْ دِمَاءِ قُرَيْشٍ، وَغَنَائِمُنَا تُرَدُّ عَلَيْهِمْ‏.‏ فَبَلَغَ ذَلِكَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَدَعَا الأَنْصَارَ قَالَ فَقَالَ ‏"‏ مَا الَّذِي بَلَغَنِي عَنْكُمْ ‏"‏‏.‏ وَكَانُوا لاَ يَكْذِبُونَ‏.‏ فَقَالُوا هُوَ الَّذِي بَلَغَكَ‏.‏ قَالَ ‏"‏ أَوَلاَ تَرْضَوْنَ أَنْ يَرْجِعَ النَّاسُ بِالْغَنَائِمِ إِلَى بُيُوتِهِمْ، وَتَرْجِعُونَ بِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلَى بُيُوتِكُمْ لَوْ سَلَكَتِ الأَنْصَارُ وَادِيًا أَوْ شِعْبًا، لَسَلَكْتُ وَادِيَ الأَنْصَارِ أَوْ شِعْبَهُمْ ‏"‏‏.‏

Makka fathi kuni — u zot Qurayshga (gʻanimatdan koʻp) berganlarida — ansorlar: «Allohga qasamki, bu hayratli ish: qilichlarimizdan Qurayshning qoni tomib turibdi, gʻanimatlarimiz esa ularga qaytarilyapti», deyishdi. Bu Paygʻambar ﷺga yetganda, u zot ansorlarni chaqirib: «Mengacha yetib kelgan bu gap nima?» dedilar — ular yolgʻon gapirmas edilar. Ular: «U senga yetgan oʻsha gapdir», deyishdi. U zot: «Odamlar gʻanimatlarni uylariga olib qaytishi, sizlar esa Rasulullohni ﷺ uylaringizga olib qaytishingizga rozi emasmisizlar? Agar ansorlar bir vodiy yoki bir dara (yoʻl)dan yursalar, men albatta ansorlarning vodiysi yoki ularning darasidan yurardim», dedilar.Макка фатҳи куни — у зот Қурайшга (ғаниматдан кўп) берганларида — ансорлар: «Аллоҳга қасамки, бу ҳайратли иш: қиличларимиздан Қурайшнинг қони томиб турибди, ғаниматларимиз эса уларга қайтариляпти», дейишди. Бу Пайғамбар ﷺга етганда, у зот ансорларни чақириб: «Менгача етиб келган бу гап нима?» дедилар — улар ёлғон гапирмас эдилар. Улар: «У сенга етган ўша гапдир», дейишди. У зот: «Одамлар ғаниматларни уйларига олиб қайтиши, сизлар эса Расулуллоҳни ﷺ уйларингизга олиб қайтишингизга рози эмасмисизлар? Агар ансорлар бир водий ёки бир дара (йўл)дан юрсалар, мен албатта ансорларнинг водийси ёки уларнинг дарасидан юрардим», дедилар.

حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا غُنْدَرٌ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ زِيَادٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَوْ قَالَ أَبُو الْقَاسِمِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لَوْ أَنَّ الأَنْصَارَ سَلَكُوا وَادِيًا أَوْ شِعْبًا، لَسَلَكْتُ فِي وَادِي الأَنْصَارِ، وَلَوْلاَ الْهِجْرَةُ لَكُنْتُ امْرَأً مِنَ الأَنْصَارِ ‏"‏‏.‏ فَقَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ مَا ظَلَمَ بِأَبِي وَأُمِّي، آوَوْهُ وَنَصَرُوهُ‏.‏ أَوْ كَلِمَةً أُخْرَى‏.‏

Paygʻambar ﷺ — yoki Abul-Qosim ﷺ dedilar —: «Agar ansorlar bir vodiy yoki bir dara(yoʻl)dan yursalar, men albatta ansorlarning vodiysidan yurardim. Agar hijrat boʻlmaganida, men ansorlardan bir kishi boʻlardim», dedilar. Shunda Abu Hurayra: «U zot — otam-onam (u zotga) fido boʻlsin — zulm qilmadilar; ular u zotga panoh berishdi va u zotga yordam berishdi», dedi — yoki boshqa bir soʻz (aytdi).Пайғамбар ﷺ — ёки Абул-Қосим ﷺ дедилар —: «Агар ансорлар бир водий ёки бир дара(йўл)дан юрсалар, мен албатта ансорларнинг водийсидан юрардим. Агар ҳижрат бўлмаганида, мен ансорлардан бир киши бўлардим», дедилар. Шунда Абу Ҳурайра: «У зот — отам-онам (у зотга) фидо бўлсин — зулм қилмадилар; улар у зотга паноҳ беришди ва у зотга ёрдам беришди», деди — ёки бошқа бир сўз (айтди).

حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ حَدَّثَنِي إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، قَالَ لَمَّا قَدِمُوا الْمَدِينَةَ آخَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَيْنَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ وَسَعْدِ بْنِ الرَّبِيعِ، قَالَ لِعَبْدِ الرَّحْمَنِ إِنِّي أَكْثَرُ الأَنْصَارِ مَالاً فَأَقْسِمُ مَالِي نِصْفَيْنِ، وَلِي امْرَأَتَانِ، فَانْظُرْ أَعْجَبَهُمَا إِلَيْكَ فَسَمِّهَا لِي أُطَلِّقْهَا، فَإِذَا انْقَضَتْ عِدَّتُهَا فَتَزَوَّجْهَا‏.‏ قَالَ بَارَكَ اللَّهُ لَكَ فِي أَهْلِكَ وَمَالِكَ، أَيْنَ سُوقُكُمْ فَدَلُّوهُ عَلَى سُوقِ بَنِي قَيْنُقَاعَ، فَمَا انْقَلَبَ إِلاَّ وَمَعَهُ فَضْلٌ مِنْ أَقِطٍ وَسَمْنٍ، ثُمَّ تَابَعَ الْغُدُوَّ، ثُمَّ جَاءَ يَوْمًا وَبِهِ أَثَرُ صُفْرَةٍ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَهْيَمْ ‏"‏‏.‏ قَالَ تَزَوَّجْتُ‏.‏ قَالَ ‏"‏ كَمْ سُقْتَ إِلَيْهَا ‏"‏‏.‏ قَالَ نَوَاةً مِنْ ذَهَبٍ‏.‏ أَوْ وَزْنَ نَوَاةٍ مِنْ ذَهَبٍ، شَكَّ إِبْرَاهِيمُ‏.‏

Ular Madinaga kelganlarida, Rasululloh ﷺ Abdurrahmon (ibn Avf) bilan Saʼd ibn Robiʼni birodar qilib qoʻydilar. (Saʼd) Abdurrahmonga: «Men ansorlarning eng koʻp mol-mulkka ega kishisiman, mol-mulkimni ikki yarmiga boʻlaman. Mening ikki xotinim bor, ulardan qaysi biri senga koʻproq yoqsa, qarab, menga uning ismini ayt, men uni taloq qilaman; iddasi tugagach, sen unga uylanasan», dedi. (Abdurrahmon:) «Alloh senga oilang va molingda baraka bersin. Bozoringiz qayerda?» dedi. Ular unga Bani Qaynuqo bozorini koʻrsatishdi. U (oʻsha kuni) qaytganida, yonida bir oz qurt (qurigan sut) va sariyogʻ ortiqcha (foyda) bor edi. Soʻng u (bozorga) borib-kelishni davom ettirdi. Soʻng bir kuni keldi, unda sariq (atir) izi bor edi. Paygʻambar ﷺ: «Bu nima (xabar)?» dedilar. U: «Uylandim», dedi. U zot: «Unga (mahr qilib) nima berding?» dedilar. U: «Bir donak (miqdori) oltin» — yoki: «bir donak ogʻirligida oltin», dedi — Ibrohim shubha qildi.Улар Мадинага келганларида, Расулуллоҳ ﷺ Абдурраҳмон (ибн Авф) билан Саъд ибн Робиъни биродар қилиб қўйдилар. (Саъд) Абдурраҳмонга: «Мен ансорларнинг энг кўп мол-мулкка эга кишисиман, мол-мулкимни икки ярмига бўламан. Менинг икки хотиним бор, улардан қайси бири сенга кўпроқ ёқса, қараб, менга унинг исмини айт, мен уни талоқ қиламан; иддаси тугагач, сен унга уйланасан», деди. (Абдурраҳмон:) «Аллоҳ сенга оиланг ва молингда барака берсин. Бозорингиз қаерда?» деди. Улар унга Бани Қайнуқо бозорини кўрсатишди. У (ўша куни) қайтганида, ёнида бир оз қурт (қуриган сут) ва сариёғ ортиқча (фойда) бор эди. Сўнг у (бозорга) бориб-келишни давом эттирди. Сўнг бир куни келди, унда сариқ (атир) изи бор эди. Пайғамбар ﷺ: «Бу нима (хабар)?» дедилар. У: «Уйландим», деди. У зот: «Унга (маҳр қилиб) нима бердинг?» дедилар. У: «Бир донак (миқдори) олтин» — ёки: «бир донак оғирлигида олтин», деди — Иброҳим шубҳа қилди.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ جَعْفَرٍ، عَنْ حُمَيْدٍ، عَنْ أَنَسٍ ـ رضى الله عنه ـ أَنَّهُ قَالَ قَدِمَ عَلَيْنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَوْفٍ، وَآخَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَيْنَهُ وَبَيْنَ سَعْدِ بْنِ الرَّبِيعِ، وَكَانَ كَثِيرَ الْمَالِ، فَقَالَ سَعْدٌ قَدْ عَلِمَتِ الأَنْصَارُ أَنِّي مِنْ أَكْثَرِهَا مَالاً، سَأَقْسِمُ مَالِي بَيْنِي وَبَيْنَكَ شَطْرَيْنِ، وَلِي امْرَأَتَانِ، فَانْظُرْ أَعْجَبَهُمَا إِلَيْكَ فَأُطَلِّقُهَا، حَتَّى إِذَا حَلَّتْ تَزَوَّجْتَهَا‏.‏ فَقَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بَارَكَ اللَّهُ لَكَ فِي أَهْلِكَ‏.‏ فَلَمْ يَرْجِعْ يَوْمَئِذٍ حَتَّى أَفْضَلَ شَيْئًا مِنْ سَمْنٍ وَأَقِطٍ، فَلَمْ يَلْبَثْ إِلاَّ يَسِيرًا، حَتَّى جَاءَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَعَلَيْهِ وَضَرٌ مِنْ صُفْرَةٍ فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَهْيَمْ ‏"‏‏.‏ قَالَ تَزَوَّجْتُ امْرَأَةً مِنَ الأَنْصَارِ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ مَا سُقْتَ فِيهَا ‏"‏‏.‏ قَالَ وَزْنَ نَوَاةٍ مِنْ ذَهَبٍ، أَوْ نَوَاةً مِنْ ذَهَبٍ، فَقَالَ ‏"‏ أَوْلِمْ وَلَوْ بِشَاةٍ ‏"‏‏.‏

Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Bizning oldimizga Abdurrahmon ibn Avf keldi. Rasululloh ﷺ uni Saʼd ibn Robiʼ bilan birodar qilib qoʻydilar — u (Saʼd) koʻp mol-mulkli edi. Saʼd: «Ansorlar bilishadiki, men ularning eng koʻp mol-mulkka egasidanman. Mol-mulkimni men bilan sening orangda ikkiga boʻlaman. Mening ikki xotinim bor, ulardan qaysi biri senga koʻproq yoqsa qara, men uni taloq qilaman, u (iddadan chiqib) halol boʻlganda, sen unga uylanasan», dedi. Abdurrahmon: «Alloh senga oilangda baraka bersin», dedi. U oʻsha kuni bir oz sariyogʻ va qurt (foyda) qilmagunicha qaytmadi. Koʻp oʻtmay, Rasululloh ﷺning oldilariga keldi, unda sariq (atir) izi bor edi. Rasululloh ﷺ unga: «Bu nima?» dedilar. U: «Ansorlardan bir ayolga uylandim», dedi. U zot: «Unga (mahr) nima berding?» dedilar. U: «Bir donak ogʻirligida oltin» — yoki: «bir donak oltin», dedi. U zot: «(Toʻy) ziyofati ber, garchi bir qoʻy (bilan) boʻlsa ham», dedilar.Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Бизнинг олдимизга Абдурраҳмон ибн Авф келди. Расулуллоҳ ﷺ уни Саъд ибн Робиъ билан биродар қилиб қўйдилар — у (Саъд) кўп мол-мулкли эди. Саъд: «Ансорлар билишадики, мен уларнинг энг кўп мол-мулкка эгасиданман. Мол-мулкимни мен билан сенинг орангда иккига бўламан. Менинг икки хотиним бор, улардан қайси бири сенга кўпроқ ёқса қара, мен уни талоқ қиламан, у (иддадан чиқиб) ҳалол бўлганда, сен унга уйланасан», деди. Абдурраҳмон: «Аллоҳ сенга оилангда барака берсин», деди. У ўша куни бир оз сариёғ ва қурт (фойда) қилмагунича қайтмади. Кўп ўтмай, Расулуллоҳ ﷺнинг олдиларига келди, унда сариқ (атир) изи бор эди. Расулуллоҳ ﷺ унга: «Бу нима?» дедилар. У: «Ансорлардан бир аёлга уйландим», деди. У зот: «Унга (маҳр) нима бердинг?» дедилар. У: «Бир донак оғирлигида олтин» — ёки: «бир донак олтин», деди. У зот: «(Тўй) зиёфати бер, гарчи бир қўй (билан) бўлса ҳам», дедилар.

حَدَّثَنَا الصَّلْتُ بْنُ مُحَمَّدٍ أَبُو هَمَّامٍ، قَالَ سَمِعْتُ الْمُغِيرَةَ بْنَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، حَدَّثَنَا أَبُو الزِّنَادِ، عَنِ الأَعْرَجِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قَالَتِ الأَنْصَارُ اقْسِمْ بَيْنَنَا وَبَيْنَهُمُ النَّخْلَ‏.‏ قَالَ ‏"‏ لاَ ‏"‏‏.‏ قَالَ يَكْفُونَا الْمَئُونَةَ وَتُشْرِكُونَا فِي التَّمْرِ‏.‏ قَالُوا سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا‏.‏

Ansorlar: «Xurmozorlarni biz bilan ular (muhojirlar) oʻrtasida taqsimlab ber», deyishdi. U zot: «Yoʻq», dedilar. (Ansorlar muhojirlarga:) «Sizlar bizning (bogʻ) ishimizni (mehnatimizni) yetarli qilib (bajarib) berasiz, biz esa sizlarni mevada sherik qilamiz», dedilar. Ular: «Eshitdik va itoat qildik», dedilar.Ансорлар: «Хурмозорларни биз билан улар (муҳожирлар) ўртасида тақсимлаб бер», дейишди. У зот: «Йўқ», дедилар. (Ансорлар муҳожирларга:) «Сизлар бизнинг (боғ) ишимизни (меҳнатимизни) етарли қилиб (бажариб) берасиз, биз эса сизларни мевада шерик қиламиз», дедилар. Улар: «Эшитдик ва итоат қилдик», дедилар.

حَدَّثَنَا حَجَّاجُ بْنُ مِنْهَالٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، قَالَ أَخْبَرَنِي عَدِيُّ بْنُ ثَابِتٍ، قَالَ سَمِعْتُ الْبَرَاءَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَوْ قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الأَنْصَارُ لاَ يُحِبُّهُمْ إِلاَّ مُؤْمِنٌ، وَلاَ يُبْغِضُهُمْ إِلاَّ مُنَافِقٌ، فَمَنْ أَحَبَّهُمْ أَحَبَّهُ اللَّهُ، وَمَنْ أَبْغَضَهُمْ أَبْغَضَهُ اللَّهُ ‏"‏‏.‏

Men Paygʻambar ﷺni eshitdim — yoki: Paygʻambar ﷺ dedilar —: «Ansorlarni faqat moʻmin sevadi va ularni faqat munofiq yomon koʻradi. Kim ularni sevsa, Alloh uni sevadi; kim ularni yomon koʻrsa, Alloh uni yomon koʻradi», dedilar.Мен Пайғамбар ﷺни эшитдим — ёки: Пайғамбар ﷺ дедилар —: «Ансорларни фақат мўмин севади ва уларни фақат мунофиқ ёмон кўради. Ким уларни севса, Аллоҳ уни севади; ким уларни ёмон кўрса, Аллоҳ уни ёмон кўради», дедилар.

حَدَّثَنَا مُسْلِمُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَبْرٍ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ـ رضى الله عنه ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ آيَةُ الإِيمَانِ حُبُّ الأَنْصَارِ، وَآيَةُ النِّفَاقِ بُغْضُ الأَنْصَارِ ‏"‏‏.‏

Paygʻambar ﷺ: «Iymon alomati ansorlarni sevishdir, nifoq alomati esa ansorlarni yomon koʻrishdir», dedilar.Пайғамбар ﷺ: «Иймон аломати ансорларни севишдир, нифоқ аломати эса ансорларни ёмон кўришдир», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو مَعْمَرٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَارِثِ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ، عَنْ أَنَسٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ رَأَى النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم النِّسَاءَ وَالصِّبْيَانَ مُقْبِلِينَ ـ قَالَ حَسِبْتُ أَنَّهُ قَالَ مِنْ عُرُسٍ ـ فَقَامَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم مُمْثِلاً، فَقَالَ ‏"‏ اللَّهُمَّ أَنْتُمْ مِنْ أَحَبِّ النَّاسِ إِلَىَّ ‏"‏‏.‏ قَالَهَا ثَلاَثَ مِرَارٍ‏.‏

Paygʻambar ﷺ ayollar va bolalarni (oʻzlariga) kelayotgan holda koʻrdilar — (rovi) aytdi: gumonimcha, u (Anas) ‹toʻydan (kelayotgan)› dedi — shunda Paygʻambar ﷺ tik turib: «Allohim, sizlar menga odamlarning eng suyuklilaridansiz», dedilar — buni uch marta aytdilar.Пайғамбар ﷺ аёллар ва болаларни (ўзларига) келаётган ҳолда кўрдилар — (рови) айтди: гумонимча, у (Анас) ‹тўйдан (келаётган)› деди — шунда Пайғамбар ﷺ тик туриб: «Аллоҳим, сизлар менга одамларнинг энг суюклиларидансиз», дедилар — буни уч марта айтдилар.

حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ كَثِيرٍ، حَدَّثَنَا بَهْزُ بْنُ أَسَدٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، قَالَ أَخْبَرَنِي هِشَامُ بْنُ زَيْدٍ، قَالَ سَمِعْتُ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ جَاءَتِ امْرَأَةٌ مِنَ الأَنْصَارِ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَمَعَهَا صَبِيٌّ لَهَا، فَكَلَّمَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ، إِنَّكُمْ أَحَبُّ النَّاسِ إِلَىَّ ‏"‏‏.‏ مَرَّتَيْنِ‏.‏

Ansorlardan bir ayol Rasululloh ﷺning oldilariga keldi, u bilan birga bir bolasi bor edi. Rasululloh ﷺ u bilan gaplashib: «Jonim qoʻlida boʻlgan Zotga qasamki, sizlar menga odamlarning eng suyuklisisiz», dedilar — ikki marta.Ансорлардан бир аёл Расулуллоҳ ﷺнинг олдиларига келди, у билан бирга бир боласи бор эди. Расулуллоҳ ﷺ у билан гаплашиб: «Жоним қўлида бўлган Зотга қасамки, сизлар менга одамларнинг энг суюклисисиз», дедилар — икки марта.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا غُنْدَرٌ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ عَمْرٍو، سَمِعْتُ أَبَا حَمْزَةَ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ، قَالَتِ الأَنْصَارُ‏:‏ يَا رَسُولَ اللَّهِ لِكُلِّ نَبِيٍّ أَتْبَاعٌ، وَإِنَّا قَدِ اتَّبَعْنَاكَ، فَادْعُ اللَّهَ أَنْ يَجْعَلَ أَتْبَاعَنَا مِنَّا‏.‏ فَدَعَا بِهِ‏.‏ فَنَمَيْتُ ذَلِكَ إِلَى ابْنِ أَبِي لَيْلَى‏.‏ قَالَ قَدْ زَعَمَ ذَلِكَ زَيْدٌ‏.‏

Ansorlar: «Ey Allohning Rasuli, har bir paygʻambarning tobeʼlari (ergashganlari) bordir, biz esa senga ergashdik. Allohga duo qilki, bizning tobeʼlarimizni bizdan (biz tomonda) qilsin», deyishdi. Shunda u zot bu (haqda) duo qildilar. (Rovi:) Men buni Ibn Abu Layloga yetkazdim. U: «Zayd shunday daʼvo qildi (aytdi)», dedi.Ансорлар: «Эй Аллоҳнинг Расули, ҳар бир пайғамбарнинг тобеълари (эргашганлари) бордир, биз эса сенга эргашдик. Аллоҳга дуо қилки, бизнинг тобеъларимизни биздан (биз томонда) қилсин», дейишди. Шунда у зот бу (ҳақда) дуо қилдилар. (Рови:) Мен буни Ибн Абу Лайлога етказдим. У: «Зайд шундай даъво қилди (айтди)», деди.

حَدَّثَنَا آدَمُ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ مُرَّةَ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا حَمْزَةَ ـ رَجُلاً مِنَ الأَنْصَارِ ـ قَالَتِ الأَنْصَارُ إِنَّ لِكُلِّ قَوْمٍ أَتْبَاعًا، وَإِنَّا قَدِ اتَّبَعْنَاكَ، فَادْعُ اللَّهَ أَنْ يَجْعَلَ أَتْبَاعَنَا مِنَّا‏.‏ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ اللَّهُمَّ اجْعَلْ أَتْبَاعَهُمْ مِنْهُمْ ‏"‏‏.‏ قَالَ عَمْرٌو فَذَكَرْتُهُ لاِبْنِ أَبِي لَيْلَى‏.‏ قَالَ قَدْ زَعَمَ ذَاكَ زَيْدٌ‏.‏ قَالَ شُعْبَةُ أَظُنُّهُ زَيْدَ بْنَ أَرْقَمَ‏.‏

Ansorlar: «Albatta har bir qavmning tobeʼlari bordir, biz esa senga ergashdik. Allohga duo qilki, bizning tobeʼlarimizni bizdan (biz tomonda) qilsin», deyishdi. Paygʻambar ﷺ: «Allohim, ularning tobeʼlarini ulardan (biz tomonda) qilgin», dedilar. Amr aytdi: Men buni Ibn Abu Layloga eslatdim. U: «Zayd shunday daʼvo qildi (aytdi)», dedi. Shuʼba: «Gumonimcha, u Zayd ibn Arqamdir», dedi.Ансорлар: «Албатта ҳар бир қавмнинг тобеълари бордир, биз эса сенга эргашдик. Аллоҳга дуо қилки, бизнинг тобеъларимизни биздан (биз томонда) қилсин», дейишди. Пайғамбар ﷺ: «Аллоҳим, уларнинг тобеъларини улардан (биз томонда) қилгин», дедилар. Амр айтди: Мен буни Ибн Абу Лайлога эслатдим. У: «Зайд шундай даъво қилди (айтди)», деди. Шуъба: «Гумонимча, у Зайд ибн Арқамдир», деди.

حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا غُنْدَرٌ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، قَالَ سَمِعْتُ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، عَنْ أَبِي أُسَيْدٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ خَيْرُ دُورِ الأَنْصَارِ بَنُو النَّجَّارِ، ثُمَّ بَنُو عَبْدِ الأَشْهَلِ، ثُمَّ بَنُو الْحَارِثِ بْنِ خَزْرَجٍ، ثُمَّ بَنُو سَاعِدَةَ، وَفِي كُلِّ دُورِ الأَنْصَارِ خَيْرٌ ‏"‏‏.‏ فَقَالَ سَعْدٌ مَا أَرَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم إِلاَّ قَدْ فَضَّلَ عَلَيْنَا فَقِيلَ قَدْ فَضَّلَكُمْ عَلَى كَثِيرٍ‏.‏ وَقَالَ عَبْدُ الصَّمَدِ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، حَدَّثَنَا قَتَادَةُ، سَمِعْتُ أَنَسًا، قَالَ أَبُو أُسَيْدٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِهَذَا، وَقَالَ سَعْدُ بْنُ عُبَادَةَ‏.‏

Paygʻambar ﷺ: «Ansor xonadonlarining (mahallalarining) eng yaxshisi Bani Najjor, soʻng Bani Abdulashhal, soʻng Bani Horis ibn Xazraj, soʻng Bani Soidadir. Ansorning barcha xonadonlarida yaxshilik bordir», dedilar. Shunda Saʼd: «Paygʻambar ﷺ bizdan (boshqalarni) afzal koʻrdilar shekilli», dedi. (Unga:) «U zot sizlarni koʻpchilikdan afzal koʻrdilar(-ku)», deyildi. Abdussamad: «Bizga Shuʼba, unga Qatoda rivoyat qildi, men Anasdan eshitdim, u: ‹Abu Usayd Paygʻambar ﷺdan shu (hadisni rivoyat qildi)› dedi va: ‹Saʼd ibn Uboda (shunday) dedi›» dedi.Пайғамбар ﷺ: «Ансор хонадонларининг (маҳаллаларининг) энг яхшиси Бани Нажжор, сўнг Бани Абдулашҳал, сўнг Бани Ҳорис ибн Хазраж, сўнг Бани Соидадир. Ансорнинг барча хонадонларида яхшилик бордир», дедилар. Шунда Саъд: «Пайғамбар ﷺ биздан (бошқаларни) афзал кўрдилар шекилли», деди. (Унга:) «У зот сизларни кўпчиликдан афзал кўрдилар(-ку)», дейилди. Абдуссамад: «Бизга Шуъба, унга Қатода ривоят қилди, мен Анасдан эшитдим, у: ‹Абу Усайд Пайғамбар ﷺдан шу (ҳадисни ривоят қилди)› деди ва: ‹Саъд ибн Убода (шундай) деди›» деди.

حَدَّثَنَا سَعْدُ بْنُ حَفْصٍ، حَدَّثَنَا شَيْبَانُ، عَنْ يَحْيَى، قَالَ أَبُو سَلَمَةَ أَخْبَرَنِي أَبُو أُسَيْدٍ، أَنَّهُ سَمِعَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ خَيْرُ الأَنْصَارِ ـ أَوْ قَالَ خَيْرُ دُورِ الأَنْصَارِ ـ بَنُو النَّجَّارِ وَبَنُو عَبْدِ الأَشْهَلِ وَبَنُو الْحَارِثِ وَبَنُو سَاعِدَةَ ‏"‏‏.‏

Men Paygʻambar ﷺ: «Ansorning eng yaxshisi — yoki: ansor xonadonlarining eng yaxshisi — Bani Najjor, Bani Abdulashhal, Bani Horis va Bani Soidadir», deganlarini eshitdim.Мен Пайғамбар ﷺ: «Ансорнинг энг яхшиси — ёки: ансор хонадонларининг энг яхшиси — Бани Нажжор, Бани Абдулашҳал, Бани Ҳорис ва Бани Соидадир», деганларини эшитдим.

حَدَّثَنَا خَالِدُ بْنُ مَخْلَدٍ، حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ، قَالَ حَدَّثَنِي عَمْرُو بْنُ يَحْيَى، عَنْ عَبَّاسِ بْنِ سَهْلٍ، عَنْ أَبِي حُمَيْدٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِنَّ خَيْرَ دُورِ الأَنْصَارِ دَارُ بَنِي النَّجَّارِ، ثُمَّ عَبْدِ الأَشْهَلِ، ثُمَّ دَارُ بَنِي الْحَارِثِ، ثُمَّ بَنِي سَاعِدَةَ، وَفِي كُلِّ دُورِ الأَنْصَارِ خَيْرٌ ‏"‏‏.‏ فَلَحِقْنَا سَعْدَ بْنَ عُبَادَةَ فَقَالَ أَبَا أُسَيْدٍ أَلَمْ تَرَ أَنَّ نَبِيَّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم خَيَّرَ الأَنْصَارَ فَجَعَلَنَا أَخِيرًا فَأَدْرَكَ سَعْدٌ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ، خُيِّرَ دُورُ الأَنْصَارِ فَجُعِلْنَا آخِرًا‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ أَوَلَيْسَ بِحَسْبِكُمْ أَنْ تَكُونُوا مِنَ الْخِيَارِ ‏"‏‏.‏

Paygʻambar ﷺ: «Albatta ansor xonadonlarining eng yaxshisi Bani Najjor xonadoni, soʻng Abdulashhal, soʻng Bani Horis xonadoni, soʻng Bani Soidadir. Ansorning barcha xonadonlarida yaxshilik bordir», dedilar. Soʻng biz Saʼd ibn Ubodaga yetib bordik. (Abu Humayd:) «Ey Abu Usayd, Allohning paygʻambari ﷺ ansorlarni (martabaga) qoʻyib, bizni oxirgi qildilar-ku, koʻrmadingmi?» dedi. Shunda Saʼd Paygʻambar ﷺga yetib borib: «Ey Allohning Rasuli, ansor xonadonlari (martabaga) qoʻyildi, biz esa oxirgi qilindik», dedi. U zot: «Sizlarning eng yaxshilardan boʻlishingiz oʻzingizga yetarli emasmi?» dedilar.Пайғамбар ﷺ: «Албатта ансор хонадонларининг энг яхшиси Бани Нажжор хонадони, сўнг Абдулашҳал, сўнг Бани Ҳорис хонадони, сўнг Бани Соидадир. Ансорнинг барча хонадонларида яхшилик бордир», дедилар. Сўнг биз Саъд ибн Убодага етиб бордик. (Абу Ҳумайд:) «Эй Абу Усайд, Аллоҳнинг пайғамбари ﷺ ансорларни (мартабага) қўйиб, бизни охирги қилдилар-ку, кўрмадингми?» деди. Шунда Саъд Пайғамбар ﷺга етиб бориб: «Эй Аллоҳнинг Расули, ансор хонадонлари (мартабага) қўйилди, биз эса охирги қилиндик», деди. У зот: «Сизларнинг энг яхшилардан бўлишингиз ўзингизга етарли эмасми?» дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا غُنْدَرٌ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، قَالَ سَمِعْتُ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، عَنْ أُسَيْدِ بْنِ حُضَيْرٍ، أَنَّ رَجُلاً، مِنَ الأَنْصَارِ قَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ، أَلاَ تَسْتَعْمِلُنِي كَمَا اسْتَعْمَلْتَ فُلاَنًا قَالَ ‏"‏ سَتَلْقَوْنَ بَعْدِي أَثَرَةً فَاصْبِرُوا حَتَّى تَلْقَوْنِي عَلَى الْحَوْضِ ‏"‏‏.‏

Ansorlardan bir kishi: «Ey Allohning Rasuli, falonchini ishga tayinlaganingizdek, meni ham ishga tayinlamaysizmi?» dedi. U zot: «Mendan keyin sizlar (oʻzgalarning oʻzini) ustun qoʻyishiga (haqdan mahrum qolishga) duch kelasizlar. Bas, Havz boshida menga yoʻliqquningizcha sabr qilinglar», dedilar.Ансорлардан бир киши: «Эй Аллоҳнинг Расули, фалончини ишга тайинлаганингиздек, мени ҳам ишга тайинламайсизми?» деди. У зот: «Мендан кейин сизлар (ўзгаларнинг ўзини) устун қўйишига (ҳақдан маҳрум қолишга) дуч келасизлар. Бас, Ҳавз бошида менга йўлиққунингизча сабр қилинглар», дедилар.

حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا غُنْدَرٌ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ هِشَامٍ، قَالَ سَمِعْتُ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ ـ رضى الله عنه ـ يَقُولُ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم لِلأَنْصَارِ ‏"‏ إِنَّكُمْ سَتَلْقَوْنَ بَعْدِي أَثَرَةً فَاصْبِرُوا حَتَّى تَلْقَوْنِي، وَمَوْعِدُكُمُ الْحَوْضُ ‏"‏‏.‏

Paygʻambar ﷺ ansorlarga: «Albatta sizlar mendan keyin (oʻzgalarning) oʻzini ustun qoʻyishiga (haqdan mahrum qolishga) duch kelasizlar. Bas, menga yoʻliqquningizcha sabr qilinglar. Vaʼdalashgan joyingiz — Havzdir», dedilar.Пайғамбар ﷺ ансорларга: «Албатта сизлар мендан кейин (ўзгаларнинг) ўзини устун қўйишига (ҳақдан маҳрум қолишга) дуч келасизлар. Бас, менга йўлиққунингизча сабр қилинглар. Ваъдалашган жойингиз — Ҳавздир», дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، سَمِعَ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ ـ رضى الله عنه ـ حِينَ خَرَجَ مَعَهُ إِلَى الْوَلِيدِ قَالَ دَعَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم الأَنْصَارَ إِلَى أَنْ يُقْطِعَ لَهُمُ الْبَحْرَيْنِ‏.‏ فَقَالُوا لاَ، إِلاَّ أَنْ تُقْطِعَ لإِخْوَانِنَا مِنَ الْمُهَاجِرِينَ مِثْلَهَا‏.‏ قَالَ ‏"‏ إِمَّا لاَ، فَاصْبِرُوا حَتَّى تَلْقَوْنِي، فَإِنَّهُ سَيُصِيبُكُمْ بَعْدِي أُثْرَةٌ ‏"‏‏.‏

Paygʻambar ﷺ ansorlarni Bahraynni ularga (yer qilib) ajratib berishga (chaqirdilar). Ular: «Yoʻq, faqat muhojir birodarlarimizga ham shunchasini ajratib bersangizgina (qabul qilamiz)», deyishdi. U zot: «Agar (rozi) boʻlmasangiz, menga yoʻliqquningizcha sabr qilinglar, chunki mendan keyin sizlarga (oʻzgalarning) oʻzini ustun qoʻyishi (haqdan mahrum qolish) yetadi», dedilar.Пайғамбар ﷺ ансорларни Баҳрайнни уларга (ер қилиб) ажратиб беришга (чақирдилар). Улар: «Йўқ, фақат муҳожир биродарларимизга ҳам шунчасини ажратиб берсангизгина (қабул қиламиз)», дейишди. У зот: «Агар (рози) бўлмасангиз, менга йўлиққунингизча сабр қилинглар, чунки мендан кейин сизларга (ўзгаларнинг) ўзини устун қўйиши (ҳақдан маҳрум қолиш) етади», дедилар.

حَدَّثَنَا آدَمُ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، حَدَّثَنَا أَبُو إِيَاسٍ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ عَيْشَ إِلاَّ عَيْشُ الآخِرَةِ، فَأَصْلِحِ الأَنْصَارَ وَالْمُهَاجِرَةَ ‏"‏‏.‏ وَعَنْ قَتَادَةَ عَنْ أَنَسٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِثْلَهُ، وَقَالَ فَاغْفِرْ لِلأَنْصَارِ‏.‏

Rasululloh ﷺ: «Oxirat hayotidan boshqa (haqiqiy) hayot yoʻq. Bas (ey Alloh), ansorlar va muhojirlarni oʻngla (ularning ishini yaxshila)», dedilar. Qatodadan, u Anasdan, u Paygʻambar ﷺdan shunga oʻxshash (rivoyat qildi) va: «Bas, ansorlarni magʻfirat qil», dedi.Расулуллоҳ ﷺ: «Охират ҳаётидан бошқа (ҳақиқий) ҳаёт йўқ. Бас (эй Аллоҳ), ансорлар ва муҳожирларни ўнгла (уларнинг ишини яхшила)», дедилар. Қатодадан, у Анасдан, у Пайғамбар ﷺдан шунга ўхшаш (ривоят қилди) ва: «Бас, ансорларни мағфират қил», деди.

حَدَّثَنَا آدَمُ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ حُمَيْدٍ الطَّوِيلِ، سَمِعْتُ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ كَانَتِ الأَنْصَارُ يَوْمَ الْخَنْدَقِ تَقُولُ نَحْنُ الَّذِينَ بَايَعُوا مُحَمَّدَا عَلَى الْجِهَادِ مَا حَيِينَا أَبَدَا فَأَجَابَهُمُ اللَّهُمَّ لاَ عَيْشَ إِلاَّ عَيْشُ الآخِرَهْ فَأَكْرِمِ الأَنْصَارَ وَالْمُهَاجِرَهْ

Ansorlar Xandaq kuni: «Biz tirik ekanmiz, abadiy jihod ustiga Muhammadga bayʼat qilgan kishilarmiz», derdilar. Shunda u zot (Paygʻambar ﷺ) ularga: «Allohim, oxirat hayotidan boshqa (haqiqiy) hayot yoʻq, bas, ansorlar va muhojirlarni mukarram qil (izzatli qil)», deb javob berdilar.Ансорлар Хандақ куни: «Биз тирик эканмиз, абадий жиҳод устига Муҳаммадга байъат қилган кишилармиз», дердилар. Шунда у зот (Пайғамбар ﷺ) уларга: «Аллоҳим, охират ҳаётидан бошқа (ҳақиқий) ҳаёт йўқ, бас, ансорлар ва муҳожирларни мукаррам қил (иззатли қил)», деб жавоб бердилар.

حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ عُبَيْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي حَازِمٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ سَهْلٍ، قَالَ جَاءَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَنَحْنُ نَحْفِرُ الْخَنْدَقَ وَنَنْقُلُ التُّرَابَ عَلَى أَكْتَادِنَا، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ اللَّهُمَّ لاَ عَيْشَ إِلاَّ عَيْشُ الآخِرَهْ فَاغْفِرْ لِلْمُهَاجِرِينَ وَالأَنْصَارِ ‏"‏‏.‏

Rasululloh ﷺ bizning oldimizga keldilar, biz Xandaqni qazib, tuproqni yelkalarimizda tashir edik. Shunda Rasululloh ﷺ: «Allohim, oxirat hayotidan boshqa (haqiqiy) hayot yoʻq, bas, muhojirlar va ansorlarni magʻfirat qil», dedilar.Расулуллоҳ ﷺ бизнинг олдимизга келдилар, биз Хандақни қазиб, тупроқни елкаларимизда ташир эдик. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Аллоҳим, охират ҳаётидан бошқа (ҳақиқий) ҳаёт йўқ, бас, муҳожирлар ва ансорларни мағфират қил», дедилар.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ دَاوُدَ، عَنْ فُضَيْلِ بْنِ غَزْوَانَ، عَنْ أَبِي حَازِمٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ أَنَّ رَجُلاً، أَتَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَبَعَثَ إِلَى نِسَائِهِ فَقُلْنَ مَا مَعَنَا إِلاَّ الْمَاءُ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ يَضُمُّ، أَوْ يُضِيفُ هَذَا ‏"‏‏.‏ فَقَالَ رَجُلٌ مِنَ الأَنْصَارِ أَنَا‏.‏ فَانْطَلَقَ بِهِ إِلَى امْرَأَتِهِ، فَقَالَ أَكْرِمِي ضَيْفَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَتْ مَا عِنْدَنَا إِلاَّ قُوتُ صِبْيَانِي‏.‏ فَقَالَ هَيِّئِي طَعَامَكِ، وَأَصْبِحِي سِرَاجَكِ، وَنَوِّمِي صِبْيَانَكِ إِذَا أَرَادُوا عَشَاءً‏.‏ فَهَيَّأَتْ طَعَامَهَا وَأَصْبَحَتْ سِرَاجَهَا، وَنَوَّمَتْ صِبْيَانَهَا، ثُمَّ قَامَتْ كَأَنَّهَا تُصْلِحُ سِرَاجَهَا فَأَطْفَأَتْهُ، فَجَعَلاَ يُرِيَانِهِ أَنَّهُمَا يَأْكُلاَنِ، فَبَاتَا طَاوِيَيْنِ، فَلَمَّا أَصْبَحَ، غَدَا إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ ضَحِكَ اللَّهُ اللَّيْلَةَ ـ أَوْ عَجِبَ ـ مِنْ فَعَالِكُمَا ‏"‏ فَأَنْزَلَ اللَّهُ ‏[quran sura="59" aya_start="9" aya_end="9"]{‏وَيُؤْثِرُونَ عَلَى أَنْفُسِهِمْ وَلَوْ كَانَ بِهِمْ خَصَاصَةٌ وَمَنْ يُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ‏}‏

Bir kishi Paygʻambar ﷺning oldilariga keldi (och edi). U zot xotinlariga (kishi) yubordilar, ular: «Bizda suvdan boshqa narsa yoʻq», deyishdi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Buni kim (mehmon qilib) oʻziga oladi yoki mehmon qiladi?» dedilar. Ansorlardan bir kishi: «Men», dedi va uni xotinining oldiga olib bordi. (Ansoriy xotiniga:) «Rasululloh ﷺning mehmonini ikrom qil», dedi. (Xotini:) «Bizda bolalarimning ozigʻidan boshqa narsa yoʻq», dedi. (Ansoriy:) «Taomingni tayyorla, chirogʻingni yoq va bolalaring kechki ovqat istasa, ularni uxlatib qoʻy», dedi. U taomini tayyorladi, chirogʻini yoqdi va bolalarini uxlatdi. Soʻng goʻyo chirogʻini toʻgʻrilayotgandek turib, uni oʻchirdi. Ikkovi (er-xotin) mehmonga oʻzlari yeyayotgandek koʻrsatishdi va och holda tunashdi. Tong otganda, u (ansoriy) Rasululloh ﷺning oldilariga bordi. U zot: «Bu kecha Alloh ikkingizning qilganingizdan kuldi (rozi boʻldi)» — yoki: «hayratlandi» — dedilar. Shunda Alloh: «...ular oʻzlarida ehtiyoj boʻlsa-da, (muhojirlarni) oʻzlaridan ustun qoʻyadilar. Kim oʻz nafsining baxilligidan saqlansa, ana oʻshalar najot topuvchilardir» (Hashr surasi, 9) (oyatini) nozil qildi.Бир киши Пайғамбар ﷺнинг олдиларига келди (оч эди). У зот хотинларига (киши) юбордилар, улар: «Бизда сувдан бошқа нарса йўқ», дейишди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Буни ким (меҳмон қилиб) ўзига олади ёки меҳмон қилади?» дедилар. Ансорлардан бир киши: «Мен», деди ва уни хотинининг олдига олиб борди. (Ансорий хотинига:) «Расулуллоҳ ﷺнинг меҳмонини икром қил», деди. (Хотини:) «Бизда болаларимнинг озиғидан бошқа нарса йўқ», деди. (Ансорий:) «Таомингни тайёрла, чироғингни ёқ ва болаларинг кечки овқат истаса, уларни ухлатиб қўй», деди. У таомини тайёрлади, чироғини ёқди ва болаларини ухлатди. Сўнг гўё чироғини тўғрилаётгандек туриб, уни ўчирди. Иккови (эр-хотин) меҳмонга ўзлари еяётгандек кўрсатишди ва оч ҳолда тунашди. Тонг отганда, у (ансорий) Расулуллоҳ ﷺнинг олдиларига борди. У зот: «Бу кеча Аллоҳ иккингизнинг қилганингиздан кулди (рози бўлди)» — ёки: «ҳайратланди» — дедилар. Шунда Аллоҳ: «...улар ўзларида эҳтиёж бўлса-да, (муҳожирларни) ўзларидан устун қўядилар. Ким ўз нафсининг бахиллигидан сақланса, ана ўшалар нажот топувчилардир» (Ҳашр сураси, 9) (оятини) нозил қилди.

حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى أَبُو عَلِيٍّ، حَدَّثَنَا شَاذَانُ، أَخُو عَبْدَانَ حَدَّثَنَا أَبِي، أَخْبَرَنَا شُعْبَةُ بْنُ الْحَجَّاجِ، عَنْ هِشَامِ بْنِ زَيْدٍ، قَالَ سَمِعْتُ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ، يَقُولُ مَرَّ أَبُو بَكْرٍ وَالْعَبَّاسُ ـ رضى الله عنهما ـ بِمَجْلِسٍ مِنْ مَجَالِسِ الأَنْصَارِ وَهُمْ يَبْكُونَ، فَقَالَ مَا يُبْكِيكُمْ قَالُوا ذَكَرْنَا مَجْلِسَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنَّا‏.‏ فَدَخَلَ عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَأَخْبَرَهُ بِذَلِكَ ـ قَالَ ـ فَخَرَجَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم وَقَدْ عَصَبَ عَلَى رَأْسِهِ حَاشِيَةَ بُرْدٍ ـ قَالَ ـ فَصَعِدَ الْمِنْبَرَ وَلَمْ يَصْعَدْهُ بَعْدَ ذَلِكَ الْيَوْمِ، فَحَمِدَ اللَّهَ وَأَثْنَى عَلَيْهِ، ثُمَّ قَالَ ‏"‏ أُوصِيكُمْ بِالأَنْصَارِ، فَإِنَّهُمْ كَرِشِي وَعَيْبَتِي، وَقَدْ قَضَوُا الَّذِي عَلَيْهِمْ، وَبَقِيَ الَّذِي لَهُمْ، فَاقْبَلُوا مِنْ مُحْسِنِهِمْ، وَتَجَاوَزُوا عَنْ مُسِيئِهِمْ ‏"‏‏.‏

Abu Bakr va Abbos (roziyallohu anhumo) ansor majlislaridan biri yonidan oʻtishdi, ular (ansorlar) yigʻlar edilar. (Abu Bakr:) «Sizlarni nima yigʻlatyapti?» dedi. Ular: «Paygʻambar ﷺning biz bilan boʻlgan majlisini (suhbatlarini) esladik», deyishdi. (Abu Bakr) Paygʻambar ﷺning oldilariga kirib, buni u zotga xabar berdi. (Rovi) aytdi: Shunda Paygʻambar ﷺ chiqdilar, boshlariga bir burdaning chetini (tasma qilib) bogʻlagan edilar. (Rovi) aytdi: U zot minbarga koʻtarildilar va oʻsha kundan keyin unga boshqa koʻtarilmadilar. U zot Allohga hamd va sano aytib, soʻng: «Sizlarga ansorlar haqida vasiyat qilaman, chunki ular mening ich-ichimdagi sirdoshim (karishim) va sandigʻimdir (eng yaqinlarimdir). Ular oʻz zimmalaridagi (vazifa)ni ado etishdi, ularga (atalgan haq) esa qoldi. Bas, ularning yaxshilik qiluvchisidan (yaxshiligini) qabul qilinglar va yomonlik qiluvchisini avf etinglar», dedilar.Абу Бакр ва Аббос (розияллоҳу анҳумо) ансор мажлисларидан бири ёнидан ўтишди, улар (ансорлар) йиғлар эдилар. (Абу Бакр:) «Сизларни нима йиғлатяпти?» деди. Улар: «Пайғамбар ﷺнинг биз билан бўлган мажлисини (суҳбатларини) эсладик», дейишди. (Абу Бакр) Пайғамбар ﷺнинг олдиларига кириб, буни у зотга хабар берди. (Рови) айтди: Шунда Пайғамбар ﷺ чиқдилар, бошларига бир бурданинг четини (тасма қилиб) боғлаган эдилар. (Рови) айтди: У зот минбарга кўтарилдилар ва ўша кундан кейин унга бошқа кўтарилмадилар. У зот Аллоҳга ҳамд ва сано айтиб, сўнг: «Сизларга ансорлар ҳақида васият қиламан, чунки улар менинг ич-ичимдаги сирдошим (каришим) ва сандиғимдир (энг яқинларимдир). Улар ўз зиммаларидаги (вазифа)ни адо этишди, уларга (аталган ҳақ) эса қолди. Бас, уларнинг яхшилик қилувчисидан (яхшилигини) қабул қилинглар ва ёмонлик қилувчисини авф этинглар», дедилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ يَعْقُوبَ، حَدَّثَنَا ابْنُ الْغَسِيلِ، سَمِعْتُ عِكْرِمَةَ، يَقُولُ سَمِعْتُ ابْنَ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ يَقُولُ خَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَعَلَيْهِ مِلْحَفَةٌ، مُتَعَطِّفًا بِهَا عَلَى مَنْكِبَيْهِ، وَعَلَيْهِ عِصَابَةٌ دَسْمَاءُ حَتَّى جَلَسَ عَلَى الْمِنْبَرِ، فَحَمِدَ اللَّهَ وَأَثْنَى عَلَيْهِ، ثُمَّ قَالَ ‏"‏ أَمَّا بَعْدُ، أَيُّهَا النَّاسُ، فَإِنَّ النَّاسَ يَكْثُرُونَ وَتَقِلُّ الأَنْصَارُ، حَتَّى يَكُونُوا كَالْمِلْحِ فِي الطَّعَامِ، فَمَنْ وَلِيَ مِنْكُمْ أَمْرًا يَضُرُّ فِيهِ أَحَدًا أَوْ يَنْفَعُهُ، فَلْيَقْبَلْ مِنْ مُحْسِنِهِمْ، وَيَتَجَاوَزْ عَنْ مُسِيئِهِمْ ‏"‏‏.‏

Rasululloh ﷺ chiqdilar, ustlarida bir choyshab (yopinchiq) bor edi, uni yelkalariga oʻrab olgan edilar va boshlarida qora moyli bir tasma (salla) bor edi. To minbarga oʻtirgunlaricha (shu holatda keldilar), soʻng Allohga hamd va sano aytib: «Ammo baʼd, ey odamlar, albatta odamlar koʻpayadi, ansorlar esa kamayadi, hatto ular taomdagi tuzdek (oz) boʻlib qoladi. Bas, sizlardan kim biror ishga voliy boʻlib, unda kimgadir zarar yoki foyda yetkaza oladigan (mansabga ega) boʻlsa, ularning yaxshilik qiluvchisidan (yaxshiligini) qabul qilsin va yomonlik qiluvchisini avf etsin», dedilar.Расулуллоҳ ﷺ чиқдилар, устларида бир чойшаб (ёпинчиқ) бор эди, уни елкаларига ўраб олган эдилар ва бошларида қора мойли бир тасма (салла) бор эди. То минбарга ўтиргунларича (шу ҳолатда келдилар), сўнг Аллоҳга ҳамд ва сано айтиб: «Аммо баъд, эй одамлар, албатта одамлар кўпаяди, ансорлар эса камаяди, ҳатто улар таомдаги туздек (оз) бўлиб қолади. Бас, сизлардан ким бирор ишга волий бўлиб, унда кимгадир зарар ёки фойда етказа оладиган (мансабга эга) бўлса, уларнинг яхшилик қилувчисидан (яхшилигини) қабул қилсин ва ёмонлик қилувчисини авф эцин», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا غُنْدَرٌ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، قَالَ سَمِعْتُ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ـ رضى الله عنه ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ الأَنْصَارُ كَرِشِي وَعَيْبَتِي، وَالنَّاسُ سَيَكْثُرُونَ وَيَقِلُّونَ، فَاقْبَلُوا مِنْ مُحْسِنِهِمْ، وَتَجَاوَزُوا عَنْ مُسِيئِهِمْ ‏"‏‏.‏

Paygʻambar ﷺ: «Ansorlar mening ich-ichimdagi sirdoshim (karishim) va sandigʻimdir (eng yaqinlarimdir). Odamlar koʻpayadi, ular (ansorlar) esa kamayadi. Bas, ularning yaxshilik qiluvchisidan (yaxshiligini) qabul qilinglar va yomonlik qiluvchisini avf etinglar», dedilar.Пайғамбар ﷺ: «Ансорлар менинг ич-ичимдаги сирдошим (каришим) ва сандиғимдир (энг яқинларимдир). Одамлар кўпаяди, улар (ансорлар) эса камаяди. Бас, уларнинг яхшилик қилувчисидан (яхшилигини) қабул қилинглар ва ёмонлик қилувчисини авф этинглар», дедилар.

حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا غُنْدَرٌ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، قَالَ سَمِعْتُ الْبَرَاءَ ـ رضى الله عنه ـ يَقُولُ أُهْدِيَتْ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم حُلَّةُ حَرِيرٍ، فَجَعَلَ أَصْحَابُهُ يَمَسُّونَهَا وَيَعْجَبُونَ مِنْ لِينِهَا فَقَالَ ‏"‏ أَتَعْجَبُونَ مِنْ لِينِ هَذِهِ لَمَنَادِيلُ سَعْدِ بْنِ مُعَاذٍ خَيْرٌ مِنْهَا ‏"‏‏.‏ أَوْ أَلْيَنُ‏.‏ رَوَاهُ قَتَادَةُ وَالزُّهْرِيُّ سَمِعَا أَنَسًا عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم‏.‏

Paygʻambar ﷺga bir ipak hulla (sarpo) hadya qilindi. Sahobalari uni ushlab koʻrib, uning yumshoqligidan hayratlanardilar. Shunda u zot: «Buning yumshoqligidan hayratlanyapsizmi? Saʼd ibn Muozning roʻmolchalari (jannatda) bundan yaxshiroq» — yoki: «yumshoqroq», dedilar. Buni Qatoda va Zuhriy ikkovi Anasdan, u Paygʻambar ﷺdan (rivoyat qilib) aytdilar.Пайғамбар ﷺга бир ипак ҳулла (сарпо) ҳадя қилинди. Саҳобалари уни ушлаб кўриб, унинг юмшоқлигидан ҳайратланардилар. Шунда у зот: «Бунинг юмшоқлигидан ҳайратланяпсизми? Саъд ибн Муознинг рўмолчалари (жаннатда) бундан яхшироқ» — ёки: «юмшоқроқ», дедилар. Буни Қатода ва Зуҳрий иккови Анасдан, у Пайғамбар ﷺдан (ривоят қилиб) айтдилар.

حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا فَضْلُ بْنُ مُسَاوِرٍ، خَتَنُ أَبِي عَوَانَةَ حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي سُفْيَانَ، عَنْ جَابِرٍ ـ رضى الله عنه ـ سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ اهْتَزَّ الْعَرْشُ لِمَوْتِ سَعْدِ بْنِ مُعَاذٍ ‏"‏‏.‏ وَعَنِ الأَعْمَشِ حَدَّثَنَا أَبُو صَالِحٍ عَنْ جَابِرٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِثْلَهُ‏.‏ فَقَالَ رَجُلٌ لِجَابِرٍ فَإِنَّ الْبَرَاءَ يَقُولُ اهْتَزَّ السَّرِيرُ‏.‏ فَقَالَ إِنَّهُ كَانَ بَيْنَ هَذَيْنِ الْحَيَّيْنِ ضَغَائِنُ، سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ اهْتَزَّ عَرْشُ الرَّحْمَنِ لِمَوْتِ سَعْدِ بْنِ مُعَاذٍ ‏"‏‏.‏

Men Paygʻambar ﷺ: «Saʼd ibn Muozning oʻlimi uchun Arsh larzaga keldi», deganlarini eshitdim. Aʼmashdan, unga Abu Solih, Jobirdan, u Paygʻambar ﷺdan shunga oʻxshash (rivoyat qildi). Bir kishi Jobirga: «Baro esa ‹soʻri larzaga keldi› deyapti», dedi. (Jobir:) «Albatta bu ikki qabila (avs va xazraj) oʻrtasida adovat bor edi. Men Paygʻambar ﷺ: ‹Rahmonning Arshi Saʼd ibn Muozning oʻlimi uchun larzaga keldi› deganlarini eshitganman», dedi.Мен Пайғамбар ﷺ: «Саъд ибн Муознинг ўлими учун Арш ларзага келди», деганларини эшитдим. Аъмашдан, унга Абу Солиҳ, Жобирдан, у Пайғамбар ﷺдан шунга ўхшаш (ривоят қилди). Бир киши Жобирга: «Баро эса ‹сўри ларзага келди› деяпти», деди. (Жобир:) «Албатта бу икки қабила (авс ва хазраж) ўртасида адоват бор эди. Мен Пайғамбар ﷺ: ‹Раҳмоннинг Арши Саъд ибн Муознинг ўлими учун ларзага келди› деганларини эшитганман», деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَرْعَرَةَ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ سَعْدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِي أُمَامَةَ بْنِ سَهْلِ بْنِ حُنَيْفٍ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ ـ رضى الله عنه ـ أَنَّ أُنَاسًا نَزَلُوا عَلَى حُكْمِ سَعْدِ بْنِ مُعَاذٍ، فَأَرْسَلَ إِلَيْهِ فَجَاءَ عَلَى حِمَارٍ، فَلَمَّا بَلَغَ قَرِيبًا مِنَ الْمَسْجِدِ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ قُومُوا إِلَى خَيْرِكُمْ أَوْ سَيِّدِكُمْ ‏"‏‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ يَا سَعْدُ، إِنَّ هَؤُلاَءِ نَزَلُوا عَلَى حُكْمِكَ ‏"‏‏.‏ قَالَ فَإِنِّي أَحْكُمُ فِيهِمْ أَنْ تُقْتَلَ مُقَاتِلَتُهُمْ وَتُسْبَى ذَرَارِيُّهُمْ‏.‏ قَالَ ‏"‏ حَكَمْتَ بِحُكْمِ اللَّهِ، أَوْ بِحُكْمِ الْمَلِكِ ‏"‏‏.‏

Baʼzi kishilar (Bani Qurayza) Saʼd ibn Muozning hukmiga (boʻysunib) tushishdi. Shunda u zot unga (kishi) yubordilar, u eshak ustida keldi. U masjidga yaqinlashganda, Paygʻambar ﷺ: «Eng yaxshingiz — yoki: sayyidingiz tomon turinglar (uni kutib oling)», dedilar. Soʻng: «Ey Saʼd, albatta bular sening hukmingga (boʻysunib) tushishdi», dedilar. U: «Men ular haqida shunday hukm qilamanki, jangchilari oʻldirilsin va bola-chaqalari asir olinsin», dedi. U zot: «Sen Allohning hukmi bilan — yoki: Podshohning (Allohning) hukmi bilan — hukm qilding», dedilar.Баъзи кишилар (Бани Қурайза) Саъд ибн Муознинг ҳукмига (бўйсуниб) тушишди. Шунда у зот унга (киши) юбордилар, у эшак устида келди. У масжидга яқинлашганда, Пайғамбар ﷺ: «Энг яхшингиз — ёки: саййидингиз томон туринглар (уни кутиб олинг)», дедилар. Сўнг: «Эй Саъд, албатта булар сенинг ҳукмингга (бўйсуниб) тушишди», дедилар. У: «Мен улар ҳақида шундай ҳукм қиламанки, жангчилари ўлдирилсин ва бола-чақалари асир олинсин», деди. У зот: «Сен Аллоҳнинг ҳукми билан — ёки: Подшоҳнинг (Аллоҳнинг) ҳукми билан — ҳукм қилдинг», дедилар.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ مُسْلِمٍ، حَدَّثَنَا حَبَّانُ، حَدَّثَنَا هَمَّامٌ، أَخْبَرَنَا قَتَادَةُ، عَنْ أَنَسٍ ـ رضى الله عنه ـ أَنَّ رَجُلَيْنِ، خَرَجَا مِنْ عِنْدِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي لَيْلَةٍ مُظْلِمَةٍ، وَإِذَا نُورٌ بَيْنَ أَيْدِيهِمَا حَتَّى تَفَرَّقَا، فَتَفَرَّقَ النُّورُ مَعَهُمَا‏.‏ وَقَالَ مَعْمَرٌ عَنْ ثَابِتٍ عَنْ أَنَسٍ أَنَّ أُسَيْدَ بْنَ حُضَيْرٍ وَرَجُلاً مِنَ الأَنْصَارِ‏.‏ قَالَ حَمَّادٌ أَخْبَرَنَا ثَابِتٌ عَنْ أَنَسٍ كَانَ أُسَيْدُ بْنُ حُضَيْرٍ وَعَبَّادُ بْنُ بِشْرٍ عِنْدَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم‏.‏

Ikki kishi Paygʻambar ﷺning oldilaridan qorongʻi tunda chiqishdi, birdan oldilarida bir nur (paydo boʻldi), to ikkovi ajralgunicha; ular ajralganda, nur ham ular bilan (ikkiga) ajraldi. Maʼmar Sobitdan, u Anasdan: «Usayd ibn Huzayr va ansorlardan bir kishi», dedi. Hammod: «Bizga Sobit Anasdan xabar berdi: Usayd ibn Huzayr va Abbod ibn Bishr Paygʻambar ﷺning oldilarida edilar», dedi.Икки киши Пайғамбар ﷺнинг олдиларидан қоронғи тунда чиқишди, бирдан олдиларида бир нур (пайдо бўлди), то иккови ажралгунича; улар ажралганда, нур ҳам улар билан (иккига) ажралди. Маъмар Собитдан, у Анасдан: «Усайд ибн Ҳузайр ва ансорлардан бир киши», деди. Ҳаммод: «Бизга Собит Анасдан хабар берди: Усайд ибн Ҳузайр ва Аббод ибн Бишр Пайғамбар ﷺнинг олдиларида эдилар», деди.

حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا غُنْدَرٌ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ عَمْرٍو، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ مَسْرُوقٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو ـ رضى الله عنهما ـ سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ اسْتَقْرِئُوا الْقُرْآنَ مِنْ أَرْبَعَةٍ مِنَ ابْنِ مَسْعُودٍ وَسَالِمٍ مَوْلَى أَبِي حُذَيْفَةَ، وَأُبَىٍّ، وَمُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ ‏"‏‏.‏

Men Paygʻambar ﷺ: «Qurʼonni toʻrt kishidan oʻrganinglar: Ibn Masʼuddan, Abu Huzayfaning quli Salimdan, Ubayydan va Muoz ibn Jabaldan», deganlarini eshitdim.Мен Пайғамбар ﷺ: «Қуръонни тўрт кишидан ўрганинглар: Ибн Масъуддан, Абу Ҳузайфанинг қули Салимдан, Убаййдан ва Муоз ибн Жабалдан», деганларини эшитдим.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الصَّمَدِ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، حَدَّثَنَا قَتَادَةُ، قَالَ سَمِعْتُ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ أَبُو أُسَيْدٍ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ خَيْرُ دُورِ الأَنْصَارِ بَنُو النَّجَّارِ، ثُمَّ بَنُو عَبْدِ الأَشْهَلِ، ثُمَّ بَنُو الْحَارِثِ بْنِ الْخَزْرَجِ، ثُمَّ بَنُو سَاعِدَةَ وَفِي كُلِّ دُورِ الأَنْصَارِ خَيْرٌ ‏"‏‏.‏ فَقَالَ سَعْدُ بْنُ عُبَادَةَ ـ وَكَانَ ذَا قِدَمٍ فِي الإِسْلاَمِ ـ أَرَى رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَدْ فَضَّلَ عَلَيْنَا‏.‏ فَقِيلَ لَهُ قَدْ فَضَّلَكُمْ عَلَى نَاسٍ كَثِيرٍ‏.‏

Rasululloh ﷺ: «Ansor xonadonlarining eng yaxshisi Bani Najjor, soʻng Bani Abdulashhal, soʻng Bani Horis ibn Xazraj, soʻng Bani Soidadir. Ansorning barcha xonadonlarida yaxshilik bordir», dedilar. Shunda Saʼd ibn Uboda — u islomda (ilk) qadami boʻlgan kishi edi —: «Rasululloh ﷺ bizdan (boshqalarni) afzal koʻrdilar shekilli», dedi. Unga: «U zot sizlarni koʻp odamlardan afzal koʻrdilar(-ku)», deyildi.Расулуллоҳ ﷺ: «Ансор хонадонларининг энг яхшиси Бани Нажжор, сўнг Бани Абдулашҳал, сўнг Бани Ҳорис ибн Хазраж, сўнг Бани Соидадир. Ансорнинг барча хонадонларида яхшилик бордир», дедилар. Шунда Саъд ибн Убода — у исломда (илк) қадами бўлган киши эди —: «Расулуллоҳ ﷺ биздан (бошқаларни) афзал кўрдилар шекилли», деди. Унга: «У зот сизларни кўп одамлардан афзал кўрдилар(-ку)», дейилди.

حَدَّثَنَا أَبُو الْوَلِيدِ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ مَسْرُوقٍ، قَالَ ذُكِرَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودٍ عِنْدَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو فَقَالَ ذَاكَ رَجُلٌ لاَ أَزَالُ أُحِبُّهُ، سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ خُذُوا الْقُرْآنَ مِنْ أَرْبَعَةٍ مِنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ ـ فَبَدَأَ بِهِ ـ وَسَالِمٍ مَوْلَى أَبِي حُذَيْفَةَ، وَمُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ، وَأُبَىِّ بْنِ كَعْبٍ ‏"‏‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud Abdulloh ibn Amrning oldida zikr qilindi. Shunda u: «Bu shunday kishiki, men uni doim sevaman. Men Paygʻambar ﷺ: ‹Qurʼonni toʻrt kishidan olinglar: Abdulloh ibn Masʼuddan — u zot undan boshladilar — Abu Huzayfaning quli Salimdan, Muoz ibn Jabaldan va Ubayy ibn Kaʼbdan›, deganlarini eshitdim», dedi.Абдуллоҳ ибн Масъуд Абдуллоҳ ибн Амрнинг олдида зикр қилинди. Шунда у: «Бу шундай кишики, мен уни доим севаман. Мен Пайғамбар ﷺ: ‹Қуръонни тўрт кишидан олинглар: Абдуллоҳ ибн Масъуддан — у зот ундан бошладилар — Абу Ҳузайфанинг қули Салимдан, Муоз ибн Жабалдан ва Убайй ибн Каъбдан›, деганларини эшитдим», деди.

حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا غُنْدَرٌ، قَالَ سَمِعْتُ شُعْبَةَ، سَمِعْتُ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم لِأُبَيٍّ ‏"‏ إِنَّ اللَّهَ أَمَرَنِي أَنْ أَقْرَأَ عَلَيْكَ ‏[quran sura="98" aya_start="1" aya_end="1"]{‏لَمْ يَكُنِ الَّذِينَ كَفَرُوا‏}‏ ‏"‏‏.‏ قَالَ وَسَمَّانِي قَالَ ‏"‏ نَعَمْ ‏"‏ فَبَكَى‏.‏

Paygʻambar ﷺ Ubayyga: «Albatta Alloh menga senga ‹Lam yakunillazina kafaru› (Bayyina surasi, 1) (surasini) oʻqib berishni buyurdi», dedilar. (Ubayy:) «Meni nomladimi (Alloh mening ismimni aytdimi)?» dedi. U zot: «Ha», dedilar. Shunda u (Ubayy) yigʻladi.Пайғамбар ﷺ Убаййга: «Албатта Аллоҳ менга сенга ‹Лам якуниллазина кафару› (Баййина сураси, 1) (сурасини) ўқиб беришни буюрди», дедилар. (Убайй:) «Мени номладими (Аллоҳ менинг исмимни айтдими)?» деди. У зот: «Ҳа», дедилар. Шунда у (Убайй) йиғлади.

حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ جَمَعَ الْقُرْآنَ عَلَى عَهْدِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَرْبَعَةٌ، كُلُّهُمْ مِنَ الأَنْصَارِ أُبَىٌّ، وَمُعَاذُ بْنُ جَبَلٍ، وَأَبُو زَيْدٍ، وَزَيْدُ بْنُ ثَابِتٍ‏.‏ قُلْتُ لأَنَسِ مَنْ أَبُو زَيْدٍ قَالَ أَحَدُ عُمُومَتِي‏.‏

Anas aytdi: Paygʻambar ﷺ zamonlarida Qurʼonni toʻrt kishi jamladi (yod oldi), ularning hammasi ansorlardan edi: Ubayy, Muoz ibn Jabal, Abu Zayd va Zayd ibn Sobit. Men Anasga: «Abu Zayd kim?» dedim. U: «Amakilarimdan biri», dedi.Анас айтди: Пайғамбар ﷺ замонларида Қуръонни тўрт киши жамлади (ёд олди), уларнинг ҳаммаси ансорлардан эди: Убайй, Муоз ибн Жабал, Абу Зайд ва Зайд ибн Собит. Мен Анасга: «Абу Зайд ким?» дедим. У: «Амакиларимдан бири», деди.

حَدَّثَنَا أَبُو مَعْمَرٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَارِثِ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ، عَنْ أَنَسٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ لَمَّا كَانَ يَوْمُ أُحُدٍ انْهَزَمَ النَّاسُ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَأَبُو طَلْحَةَ بَيْنَ يَدَىِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مُجَوِّبٌ بِهِ عَلَيْهِ بِحَجَفَةٍ لَهُ، وَكَانَ أَبُو طَلْحَةَ رَجُلاً رَامِيًا شَدِيدَ الْقِدِّ، يَكْسِرُ يَوْمَئِذٍ قَوْسَيْنِ أَوْ ثَلاَثًا، وَكَانَ الرَّجُلُ يَمُرُّ مَعَهُ الْجَعْبَةُ مِنَ النَّبْلِ فَيَقُولُ انْشُرْهَا لأَبِي طَلْحَةَ‏.‏ فَأَشْرَفَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَنْظُرُ إِلَى الْقَوْمِ، فَيَقُولُ أَبُو طَلْحَةَ يَا نَبِيَّ اللَّهِ بِأَبِي أَنْتَ وَأُمِّي، لاَ تُشْرِفْ يُصِيبُكَ سَهْمٌ مِنْ سِهَامِ الْقَوْمِ، نَحْرِي دُونَ نَحْرِكَ‏.‏ وَلَقَدْ رَأَيْتُ عَائِشَةَ بِنْتَ أَبِي بَكْرٍ وَأُمَّ سُلَيْمٍ وَإِنَّهُمَا لَمُشَمِّرَتَانِ، أَرَى خَدَمَ سُوقِهِمَا، تُنْقِزَانِ الْقِرَبَ عَلَى مُتُونِهِمَا، تُفْرِغَانِهِ فِي أَفْوَاهِ الْقَوْمِ، ثُمَّ تَرْجِعَانِ فَتَمْلآنِهَا، ثُمَّ تَجِيآنِ فَتُفْرِغَانِهِ فِي أَفْوَاهِ الْقَوْمِ، وَلَقَدْ وَقَعَ السَّيْفُ مِنْ يَدَىْ أَبِي طَلْحَةَ إِمَّا مَرَّتَيْنِ، وَإِمَّا ثَلاَثًا‏.‏

Uhud kuni odamlar Paygʻambar ﷺdan (chekinib) qochishganda, Abu Talha Paygʻambar ﷺning oldilarida (u zotni) oʻzining bir qalqoni bilan toʻsib (himoya qilib) turardi. Abu Talha kuchli kamonkash, mahkam (kamon) tortadigan kishi edi. U oʻsha kuni ikki yo uch kamonni (otaverib) sindirdi. Bir kishi yonida oʻq toʻla saqdon (oʻqdon) bilan oʻtsa, (Paygʻambar ﷺ): «Uni Abu Talha uchun yoz (qoldir)», derdilar. Paygʻambar ﷺ qavmga (qarab) qaramoqchi boʻlib boshlarini koʻtarsalar, Abu Talha: «Ey Allohning paygʻambari, otam-onam sizga fido boʻlsin, (boshingizni) koʻtarmang, qavmning oʻqlaridan biror oʻq sizga tegib qolmasin. Mening koʻkragim sizning koʻkragingizdan oldinda (qalqon) boʻlsin», derdi. Men Abu Bakrning qizi Oisha va Ummu Sulaymni koʻrdim, ikkovi (etaklarini) shimarib olgan edi, oyoqlaridagi bilakuzuklarini (xalxollarini) koʻrardim; ular meshlarni yelkalarida tashir, ularni qavmning ogʻizlariga (suv quyib) boʻshatar, soʻng qaytib (yana) toʻldirar, soʻng kelib qavmning ogʻizlariga boʻshatardilar. Abu Talhaning qoʻlidan qilich ikki yo uch marta tushib ketdi (charchoqdan).Уҳуд куни одамлар Пайғамбар ﷺдан (чекиниб) қочишганда, Абу Талҳа Пайғамбар ﷺнинг олдиларида (у зотни) ўзининг бир қалқони билан тўсиб (ҳимоя қилиб) турарди. Абу Талҳа кучли камонкаш, маҳкам (камон) тортадиган киши эди. У ўша куни икки ё уч камонни (отавериб) синдирди. Бир киши ёнида ўқ тўла сақдон (ўқдон) билан ўца, (Пайғамбар ﷺ): «Уни Абу Талҳа учун ёз (қолдир)», дердилар. Пайғамбар ﷺ қавмга (қараб) қарамоқчи бўлиб бошларини кўтарсалар, Абу Талҳа: «Эй Аллоҳнинг пайғамбари, отам-онам сизга фидо бўлсин, (бошингизни) кўтарманг, қавмнинг ўқларидан бирор ўқ сизга тегиб қолмасин. Менинг кўкрагим сизнинг кўкрагингиздан олдинда (қалқон) бўлсин», дерди. Мен Абу Бакрнинг қизи Оиша ва Умму Сулаймни кўрдим, иккови (этакларини) шимариб олган эди, оёқларидаги билакузукларини (халхолларини) кўрардим; улар мешларни елкаларида ташир, уларни қавмнинг оғизларига (сув қуйиб) бўшатар, сўнг қайтиб (яна) тўлдирар, сўнг келиб қавмнинг оғизларига бўшатардилар. Абу Талҳанинг қўлидан қилич икки ё уч марта тушиб кетди (чарчоқдан).

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، قَالَ سَمِعْتُ مَالِكًا، يُحَدِّثُ عَنْ أَبِي النَّضْرِ، مَوْلَى عُمَرَ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ عَنْ عَامِرِ بْنِ سَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ مَا سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ لأَحَدٍ يَمْشِي عَلَى الأَرْضِ إِنَّهُ مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ‏.‏ إِلاَّ لِعَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَلاَمٍ قَالَ وَفِيهِ نَزَلَتْ هَذِهِ الآيَةُ ‏[quran sura="46" aya_start="10" aya_end="10"]{‏وَشَهِدَ شَاهِدٌ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ‏}‏ الآيَةَ‏.‏ قَالَ لاَ أَدْرِي قَالَ مَالِكٌ الآيَةَ أَوْ فِي الْحَدِيثِ‏.‏

Men Paygʻambar ﷺ yer ustida yuradigan biror kishi haqida: «Albatta u jannat ahlidan», deganlarini Abdulloh ibn Salomdan boshqa hech kim haqida eshitmadim. (Saʼd) aytdi: U haqda mana bu oyat nozil boʻldi: «Bani Isroildan bir guvoh guvohlik berdi...» (Ahqof surasi, 10). (Rovi) aytdi: Bilmadim, Molik: «(Bu yerda) oyat (tugadi)» dedimi yoki bu hadis (ichida bormi).Мен Пайғамбар ﷺ ер устида юрадиган бирор киши ҳақида: «Албатта у жаннат аҳлидан», деганларини Абдуллоҳ ибн Саломдан бошқа ҳеч ким ҳақида эшитмадим. (Саъд) айтди: У ҳақда мана бу оят нозил бўлди: «Бани Исроилдан бир гувоҳ гувоҳлик берди...» (Аҳқоф сураси, 10). (Рови) айтди: Билмадим, Молик: «(Бу ерда) оят (тугади)» дедими ёки бу ҳадис (ичида борми).

حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا أَزْهَرُ السَّمَّانُ، عَنِ ابْنِ عَوْنٍ، عَنْ مُحَمَّدٍ، عَنْ قَيْسِ بْنِ عُبَادٍ، قَالَ كُنْتُ جَالِسًا فِي مَسْجِدِ الْمَدِينَةِ، فَدَخَلَ رَجُلٌ عَلَى وَجْهِهِ أَثَرُ الْخُشُوعِ، فَقَالُوا هَذَا رَجُلٌ مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ‏.‏ فَصَلَّى رَكْعَتَيْنِ تَجَوَّزَ فِيهِمَا ثُمَّ خَرَجَ، وَتَبِعْتُهُ فَقُلْتُ إِنَّكَ حِينَ دَخَلْتَ الْمَسْجِدَ قَالُوا هَذَا رَجُلٌ مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ‏.‏ قَالَ وَاللَّهِ مَا يَنْبَغِي لأَحَدٍ أَنْ يَقُولَ مَا لاَ يَعْلَمُ وَسَأُحَدِّثُكَ لِمَ ذَاكَ رَأَيْتُ رُؤْيَا عَلَى عَهْدِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَصَصْتُهَا عَلَيْهِ، وَرَأَيْتُ كَأَنِّي فِي رَوْضَةٍ ـ ذَكَرَ مِنْ سَعَتِهَا وَخُضْرَتِهَا ـ وَسْطَهَا عَمُودٌ مِنْ حَدِيدٍ، أَسْفَلُهُ فِي الأَرْضِ وَأَعْلاَهُ فِي السَّمَاءِ، فِي أَعْلاَهُ عُرْوَةٌ فَقِيلَ لَهُ ارْقَهْ‏.‏ قُلْتُ لاَ أَسْتَطِيعُ‏.‏ فَأَتَانِي مِنْصَفٌ فَرَفَعَ ثِيَابِي مِنْ خَلْفِي، فَرَقِيتُ حَتَّى كُنْتُ فِي أَعْلاَهَا، فَأَخَذْتُ بِالْعُرْوَةِ، فَقِيلَ لَهُ اسْتَمْسِكْ‏.‏ فَاسْتَيْقَظْتُ وَإِنَّهَا لَفِي يَدِي، فَقَصَصْتُهَا عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ تِلْكَ الرَّوْضَةُ الإِسْلاَمُ، وَذَلِكَ الْعَمُودُ عَمُودُ الإِسْلاَمِ، وَتِلْكَ الْعُرْوَةُ عُرْوَةُ الْوُثْقَى، فَأَنْتَ عَلَى الإِسْلاَمِ حَتَّى تَمُوتَ ‏"‏‏.‏ وَذَاكَ الرَّجُلُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَلاَمٍ‏.‏ وَقَالَ لِي خَلِيفَةُ حَدَّثَنَا مُعَاذٌ، حَدَّثَنَا ابْنُ عَوْنٍ، عَنْ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا قَيْسُ بْنُ عُبَادٍ، عَنِ ابْنِ سَلاَمٍ، قَالَ وَصِيفٌ مَكَانَ مِنْصَفٌ‏.‏

Men Madina masjidida oʻtirgan edim. Shunda yuzida xushuʼ (qoʻrqinch va tavozeʼ) izi boʻlgan bir kishi kirdi. Ular: «Bu jannat ahlidan boʻlgan bir kishi», deyishdi. U ikki rakat namozni qisqartirib (yengil) oʻqib, soʻng chiqdi. Men uning ortidan ergashib: «Sen masjidga kirganingda, ular: ‹Bu jannat ahlidan boʻlgan bir kishi›, deyishdi», dedim. U: «Allohga qasamki, hech kimga bilmagan narsasini aytish loyiq emas. Men senga buning nimaligini aytib beray: men Paygʻambar ﷺ zamonlarida bir tush koʻrib, uni u zotga hikoya qilgandim. Men goʻyo bir bogʻda edim — uning kengligi va koʻkimtirligini (yashilligini) zikr qildi — uning oʻrtasida temirdan bir ustun bor edi, ostki qismi yerda, yuqori qismi osmonda edi, eng yuqorisida bir tutqich (halqa) bor edi. (Menga:) ‹Unga chiq›, deyildi. Men: ‹Qodir emasman›, dedim. Shunda menga bir xizmatkor kelib, ortimdan kiyimlarimni koʻtardi, men chiqdim, hatto uning eng yuqorisiga yetdim va tutqichni ushladim. (Menga:) ‹Mahkam ushla›, deyildi. Men uygʻonsam, u (tutqich) hamon qoʻlimda edi. Men buni Paygʻambar ﷺga hikoya qildim. U zot: ‹U bogʻ — islom; u ustun — islom ustunidir; u tutqich — eng mustahkam tutqich (urvatul-vusqo)dir. Sen oʻlguningcha islom ustida (sobit) boʻlasan›, dedilar», dedi. Va u kishi Abdulloh ibn Salom edi. Xalifa menga aytdi: Bizga Muoz, unga Ibn Avn, Muhammaddan, bizga Qays ibn Ubod, Ibn Salomdan (rivoyat qildi). U ‹minsaf› (xizmatkor) oʻrniga ‹vasif› (yosh xizmatkor) (degan soʻzni) ishlatdi.Мен Мадина масжидида ўтирган эдим. Шунда юзида хушуъ (қўрқинч ва тавозеъ) изи бўлган бир киши кирди. Улар: «Бу жаннат аҳлидан бўлган бир киши», дейишди. У икки ракат намозни қисқартириб (енгил) ўқиб, сўнг чиқди. Мен унинг ортидан эргашиб: «Сен масжидга кирганингда, улар: ‹Бу жаннат аҳлидан бўлган бир киши›, дейишди», дедим. У: «Аллоҳга қасамки, ҳеч кимга билмаган нарсасини айтиш лойиқ эмас. Мен сенга бунинг нималигини айтиб берай: мен Пайғамбар ﷺ замонларида бир туш кўриб, уни у зотга ҳикоя қилгандим. Мен гўё бир боғда эдим — унинг кенглиги ва кўкимтирлигини (яшиллигини) зикр қилди — унинг ўртасида темирдан бир устун бор эди, остки қисми ерда, юқори қисми осмонда эди, энг юқорисида бир тутқич (ҳалқа) бор эди. (Менга:) ‹Унга чиқ›, дейилди. Мен: ‹Қодир эмасман›, дедим. Шунда менга бир хизматкор келиб, ортимдан кийимларимни кўтарди, мен чиқдим, ҳатто унинг энг юқорисига етдим ва тутқични ушладим. (Менга:) ‹Маҳкам ушла›, дейилди. Мен уйғонсам, у (тутқич) ҳамон қўлимда эди. Мен буни Пайғамбар ﷺга ҳикоя қилдим. У зот: ‹У боғ — ислом; у устун — ислом устунидир; у тутқич — энг мустаҳкам тутқич (урватул-вусқо)дир. Сен ўлгунингча ислом устида (собит) бўласан›, дедилар», деди. Ва у киши Абдуллоҳ ибн Салом эди. Халифа менга айтди: Бизга Муоз, унга Ибн Авн, Муҳаммаддан, бизга Қайс ибн Убод, Ибн Саломдан (ривоят қилди). У ‹минсаф› (хизматкор) ўрнига ‹васиф› (ёш хизматкор) (деган сўзни) ишлатди.

حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي بُرْدَةَ، عَنْ أَبِيهِ، أَتَيْتُ الْمَدِينَةَ فَلَقِيتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ سَلاَمٍ ـ رضى الله عنه ـ فَقَالَ أَلاَ تَجِيءُ فَأُطْعِمَكَ سَوِيقًا وَتَمْرًا، وَتَدْخُلَ فِي بَيْتٍ ثُمَّ قَالَ إِنَّكَ بِأَرْضٍ الرِّبَا بِهَا فَاشٍ، إِذَا كَانَ لَكَ عَلَى رَجُلٍ حَقٌّ فَأَهْدَى إِلَيْكَ حِمْلَ تِبْنٍ، أَوْ حِمْلَ شَعِيرٍ أَوْ حِمْلَ قَتٍّ، فَلاَ تَأْخُذْهُ، فَإِنَّهُ رِبًا‏.‏ وَلَمْ يَذْكُرِ النَّضْرُ وَأَبُو دَاوُدَ وَوَهْبٌ عَنْ شُعْبَةَ الْبَيْتَ‏.‏

Men Madinaga keldim va Abdulloh ibn Salom (roziyallohu anhu)ga yoʻliqdim. U: «Kelmaysanmi, senga saviq (qovurilgan un) va xurmo yedirsam, sen (mening) uy(im)ga kirsang?» dedi. Soʻng: «Sen ribo (sudxoʻrlik) keng tarqalgan bir yurtdasan. Bir kishida sening haqqing (qarzing) boʻlsa, u senga bir yuk somon, bir yuk arpa yoki bir yuk yem hadya qilsa, uni olma, chunki u ribodir», dedi. Nazr, Abu Dovud va Vahb Shuʼbadan (rivoyat qilganda) «uy»(ni) zikr qilmadilar.Мен Мадинага келдим ва Абдуллоҳ ибн Салом (розияллоҳу анҳу)га йўлиқдим. У: «Келмайсанми, сенга савиқ (қовурилган ун) ва хурмо едирсам, сен (менинг) уй(им)га кирсанг?» деди. Сўнг: «Сен рибо (судхўрлик) кенг тарқалган бир юртдасан. Бир кишида сенинг ҳаққинг (қарзинг) бўлса, у сенга бир юк сомон, бир юк арпа ёки бир юк ем ҳадя қилса, уни олма, чунки у рибодир», деди. Назр, Абу Довуд ва Ваҳб Шуъбадан (ривоят қилганда) «уй»(ни) зикр қилмадилар.

حَدَّثَنِي مُحَمَّدٌ، أَخْبَرَنَا عَبْدَةُ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ سَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ جَعْفَرٍ، قَالَ سَمِعْتُ عَلِيًّا ـ رضى الله عنه ـ يَقُولُ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ح حَدَّثَنِي صَدَقَةُ أَخْبَرَنَا عَبْدَةُ عَنْ هِشَامٍ عَنْ أَبِيهِ قَالَ سَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ جَعْفَرٍ عَنْ عَلِيٍّ ـ رضى الله عنهم ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ خَيْرُ نِسَائِهَا مَرْيَمُ، وَخَيْرُ نِسَائِهَا خَدِيجَةُ ‏"‏‏.‏

Paygʻambar ﷺ: «Uning (oʻz zamonining) ayollarining eng yaxshisi Maryam, uning ayollarining eng yaxshisi Xadijadir», dedilar.Пайғамбар ﷺ: «Унинг (ўз замонининг) аёлларининг энг яхшиси Марям, унинг аёлларининг энг яхшиси Хадижадир», дедилар.

حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ عُفَيْرٍ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، قَالَ كَتَبَ إِلَىَّ هِشَامٌ عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتْ مَا غِرْتُ عَلَى امْرَأَةٍ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مَا غِرْتُ عَلَى خَدِيجَةَ، هَلَكَتْ قَبْلَ أَنْ يَتَزَوَّجَنِي، لِمَا كُنْتُ أَسْمَعُهُ يَذْكُرُهَا، وَأَمَرَهُ اللَّهُ أَنْ يُبَشِّرَهَا بِبَيْتٍ مِنْ قَصَبٍ، وَإِنْ كَانَ لَيَذْبَحُ الشَّاةَ فَيُهْدِي فِي خَلاَئِلِهَا مِنْهَا مَا يَسَعُهُنَّ‏.‏

Men Paygʻambar ﷺning (boshqa) biror xotinidan Xadijaga rashk qilganchalik rashk qilmaganman, — u meni (u zot) nikohlaridan oldin vafot etgan edi — chunki men u zotning uni (Xadijani) zikr qilayotganlarini eshitardim. Alloh u zotga uni qamishdan (qurilgan) bir uy (jannatda) bilan xushxabarlashni buyurgan edi. U zot bir qoʻy soʻysalar, Xadijaning dugonalariga undan ularga yetadigan(cha) hadya qilardilar.Мен Пайғамбар ﷺнинг (бошқа) бирор хотинидан Хадижага рашк қилганчалик рашк қилмаганман, — у мени (у зот) никоҳларидан олдин вафот этган эди — чунки мен у зотнинг уни (Хадижани) зикр қилаётганларини эшитардим. Аллоҳ у зотга уни қамишдан (қурилган) бир уй (жаннатда) билан хушхабарлашни буюрган эди. У зот бир қўй сўйсалар, Хадижанинг дугоналарига ундан уларга етадиган(ча) ҳадя қилардилар.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا حُمَيْدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتْ مَا غِرْتُ عَلَى امْرَأَةٍ مَا غِرْتُ عَلَى خَدِيجَةَ، مِنْ كَثْرَةِ ذِكْرِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِيَّاهَا‏.‏ قَالَتْ وَتَزَوَّجَنِي بَعْدَهَا بِثَلاَثِ سِنِينَ، وَأَمَرَهُ رَبُّهُ عَزَّ وَجَلَّ أَوْ جِبْرِيلُ ـ عَلَيْهِ السَّلاَمُ ـ أَنْ يُبَشِّرَهَا بِبَيْتٍ فِي الْجَنَّةِ مِنْ قَصَبٍ‏.‏

Men biror ayolga Xadijaga rashk qilganchalik rashk qilmaganman — Rasululloh ﷺ uni koʻp zikr qilganlari sababli. (Oisha) aytdi: U zot menga undan (Xadijadan) keyin uch yil oʻtgach uylandilar. Robbi azza va jalla — yoki Jibril alayhissalom — u zotga uni jannatda qamishdan (qurilgan) bir uy bilan xushxabarlashni buyurgan edi.Мен бирор аёлга Хадижага рашк қилганчалик рашк қилмаганман — Расулуллоҳ ﷺ уни кўп зикр қилганлари сабабли. (Оиша) айтди: У зот менга ундан (Хадижадан) кейин уч йил ўтгач уйландилар. Робби азза ва жалла — ёки Жибрил алайҳиссалом — у зотга уни жаннатда қамишдан (қурилган) бир уй билан хушхабарлашни буюрган эди.

حَدَّثَنِي عُمَرُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ حَسَنٍ، حَدَّثَنَا أَبِي، حَدَّثَنَا حَفْصٌ، عَنْ هِشَامٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتْ مَا غِرْتُ عَلَى أَحَدٍ مِنْ نِسَاءِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مَا غِرْتُ عَلَى خَدِيجَةَ، وَمَا رَأَيْتُهَا، وَلَكِنْ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يُكْثِرُ ذِكْرَهَا، وَرُبَّمَا ذَبَحَ الشَّاةَ، ثُمَّ يُقَطِّعُهَا أَعْضَاءً، ثُمَّ يَبْعَثُهَا فِي صَدَائِقِ خَدِيجَةَ، فَرُبَّمَا قُلْتُ لَهُ كَأَنَّهُ لَمْ يَكُنْ فِي الدُّنْيَا امْرَأَةٌ إِلاَّ خَدِيجَةُ‏.‏ فَيَقُولُ إِنَّهَا كَانَتْ وَكَانَتْ، وَكَانَ لِي مِنْهَا وَلَدٌ‏.‏

Men Paygʻambar ﷺning xotinlaridan biror kishiga Xadijaga rashk qilganchalik rashk qilmaganman, holbuki uni koʻrmaganman. Lekin Paygʻambar ﷺ uni koʻp zikr qilardilar. Baʼzan bir qoʻy soʻyib, soʻng uni boʻlaklarga boʻlib, soʻng Xadijaning dugonalariga yuborardilar. Baʼzan men u zotga: «Goʻyo dunyoda Xadijadan boshqa ayol boʻlmagandek (uni koʻp eslaysiz)», desam, u zot: «U (shunday) edi, (shunday) edi va mening undan farzandim bor edi», derdilar.Мен Пайғамбар ﷺнинг хотинларидан бирор кишига Хадижага рашк қилганчалик рашк қилмаганман, ҳолбуки уни кўрмаганман. Лекин Пайғамбар ﷺ уни кўп зикр қилардилар. Баъзан бир қўй сўйиб, сўнг уни бўлакларга бўлиб, сўнг Хадижанинг дугоналарига юборардилар. Баъзан мен у зотга: «Гўё дунёда Хадижадан бошқа аёл бўлмагандек (уни кўп эслайсиз)», десам, у зот: «У (шундай) эди, (шундай) эди ва менинг ундан фарзандим бор эди», дердилар.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنْ إِسْمَاعِيلَ، قَالَ قُلْتُ لِعَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي أَوْفَى ـ رضى الله عنهما ـ بَشَّرَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم خَدِيجَةَ قَالَ نَعَمْ بِبَيْتٍ مِنْ قَصَبٍ، لاَ صَخَبَ فِيهِ وَلاَ نَصَبَ‏.‏

Men Abdulloh ibn Abu Avfo (roziyallohu anhumo)ga: «Paygʻambar ﷺ Xadijani (jannat bilan) xushxabarladilarmi?» dedim. U: «Ha, qamishdan (qurilgan) bir uy bilan — unda na shovqin (gʻavgʻo), na charchoq bordir», dedi.Мен Абдуллоҳ ибн Абу Авфо (розияллоҳу анҳумо)га: «Пайғамбар ﷺ Хадижани (жаннат билан) хушхабарладиларми?» дедим. У: «Ҳа, қамишдан (қурилган) бир уй билан — унда на шовқин (ғавғо), на чарчоқ бордир», деди.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ فُضَيْلٍ، عَنْ عُمَارَةَ، عَنْ أَبِي زُرْعَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ أَتَى جِبْرِيلُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ هَذِهِ خَدِيجَةُ قَدْ أَتَتْ مَعَهَا إِنَاءٌ فِيهِ إِدَامٌ أَوْ طَعَامٌ أَوْ شَرَابٌ، فَإِذَا هِيَ أَتَتْكَ فَاقْرَأْ عَلَيْهَا السَّلاَمَ مِنْ رَبِّهَا وَمِنِّي، وَبَشِّرْهَا بِبَيْتٍ فِي الْجَنَّةِ مِنْ قَصَبٍ، لاَ صَخَبَ فِيهِ وَلاَ نَصَبَ‏.‏

Jibril Paygʻambar ﷺning oldilariga kelib: «Ey Allohning Rasuli, mana bu Xadija keldi, u bilan birga ichida laʼzzatli ozuqa yoki taom yoki ichimlik boʻlgan bir idish bor. U sizning oldingizga kelganda, unga Robbisidan va mendan salom yetkazing va uni jannatda qamishdan (qurilgan) bir uy bilan xushxabarlang — unda na shovqin, na charchoq bordir», dedi.Жибрил Пайғамбар ﷺнинг олдиларига келиб: «Эй Аллоҳнинг Расули, мана бу Хадижа келди, у билан бирга ичида лаъззатли озуқа ёки таом ёки ичимлик бўлган бир идиш бор. У сизнинг олдингизга келганда, унга Роббисидан ва мендан салом етказинг ва уни жаннатда қамишдан (қурилган) бир уй билан хушхабарланг — унда на шовқин, на чарчоқ бордир», деди.

وَقَالَ إِسْمَاعِيلُ بْنُ خَلِيلٍ أَخْبَرَنَا عَلِيُّ بْنُ مُسْهِرٍ، عَنْ هِشَامٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتِ اسْتَأْذَنَتْ هَالَةُ بِنْتُ خُوَيْلِدٍ أُخْتُ خَدِيجَةَ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم، فَعَرَفَ اسْتِئْذَانَ خَدِيجَةَ فَارْتَاعَ لِذَلِكَ، فَقَالَ ‏"‏ اللَّهُمَّ هَالَةَ ‏"‏‏.‏ قَالَتْ فَغِرْتُ فَقُلْتُ مَا تَذْكُرُ مِنْ عَجُوزٍ مِنْ عَجَائِزِ قُرَيْشٍ، حَمْرَاءِ الشِّدْقَيْنِ، هَلَكَتْ فِي الدَّهْرِ، قَدْ، أَبْدَلَكَ اللَّهُ خَيْرًا مِنْهَا

Xadijaning singlisi Hola bint Xuvaylid Rasululloh ﷺning oldilariga (kirishga) izn soʻradi. U zot (uning ovozida) Xadijaning izn soʻrashini tanidilar va bundan hayajonga tushib (taʼsirlanib): «Allohim, (bu) Hola edi(ku)!» dedilar. (Oisha) aytdi: Men rashk qilib: «Qurayshning kampirlaridan biri — ogʻzi (lablari) qizargan, allaqachon vafot etib ketgan bir kampirni nimaga eslaysiz? Holbuki Alloh sizga undan yaxshiroqini berdi-ku», dedim.Хадижанинг синглиси Ҳола бинт Хувайлид Расулуллоҳ ﷺнинг олдиларига (киришга) изн сўради. У зот (унинг овозида) Хадижанинг изн сўрашини танидилар ва бундан ҳаяжонга тушиб (таъсирланиб): «Аллоҳим, (бу) Ҳола эди(ку)!» дедилар. (Оиша) айтди: Мен рашк қилиб: «Қурайшнинг кампирларидан бири — оғзи (лаблари) қизарган, аллақачон вафот этиб кетган бир кампирни нимага эслайсиз? Ҳолбуки Аллоҳ сизга ундан яхшироқини берди-ку», дедим.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ الْوَاسِطِيُّ، حَدَّثَنَا خَالِدٌ، عَنْ بَيَانٍ، عَنْ قَيْسٍ، قَالَ سَمِعْتُهُ يَقُولُ قَالَ جَرِيرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ ـ رضى الله عنه مَا حَجَبَنِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مُنْذُ أَسْلَمْتُ، وَلاَ رَآنِي إِلاَّ ضَحِكَ‏.‏

Jarir ibn Abdulloh (roziyallohu anhu): «Rasululloh ﷺ men islom qabul qilganimdan beri meni (huzurlaridan) toʻsmadilar va meni koʻrsalar, albatta kulardilar», dedi.Жарир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳу): «Расулуллоҳ ﷺ мен ислом қабул қилганимдан бери мени (ҳузурларидан) тўсмадилар ва мени кўрсалар, албатта кулардилар», деди.

وَعَنْ قَيْسٍ، عَنْ جَرِيرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ كَانَ فِي الْجَاهِلِيَّةِ بَيْتٌ يُقَالَ لَهُ ذُو الْخَلَصَةِ، وَكَانَ يُقَالُ لَهُ الْكَعْبَةُ الْيَمَانِيَةُ، أَوِ الْكَعْبَةُ الشَّأْمِيَّةُ، فَقَالَ لِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ هَلْ أَنْتَ مُرِيحِي مِنْ ذِي الْخَلَصَةِ ‏"‏‏.‏ قَالَ فَنَفَرْتُ إِلَيْهِ فِي خَمْسِينَ وَمِائَةِ فَارِسٍ مِنْ أَحْمَسَ ـ قَالَ ـ فَكَسَرْنَا، وَقَتَلْنَا مَنْ وَجَدْنَا عِنْدَهُ، فَأَتَيْنَاهُ، فَأَخْبَرْنَاهُ، فَدَعَا لَنَا وَلأَحْمَسَ‏.‏

Jarir ibn Abdulloh aytdi: Johiliyatda Zul-Xalasa deb ataladigan bir uy (butxona) bor edi, unga Yamaniy Kaʼba yoki Shomiy Kaʼba ham deyilardi. Rasululloh ﷺ menga: «Sen meni Zul-Xalasadan halos qila olasanmi?» dedilar. (Jarir) aytdi: Men Ahmas (qabilasi)dan bir yuz ellik otliq bilan unga (qarshi) otlandim. Biz uni vayron qildik va uning oldida topgan kishilarni oʻldirdik. Soʻng u zotning oldilariga kelib, xabar berdik. U zot biz uchun va Ahmas uchun duo qildilar.Жарир ибн Абдуллоҳ айтди: Жоҳилиятда Зул-Халаса деб аталадиган бир уй (бутхона) бор эди, унга Яманий Каъба ёки Шомий Каъба ҳам дейиларди. Расулуллоҳ ﷺ менга: «Сен мени Зул-Халасадан ҳалос қила оласанми?» дедилар. (Жарир) айтди: Мен Аҳмас (қабиласи)дан бир юз эллик отлиқ билан унга (қарши) отландим. Биз уни вайрон қилдик ва унинг олдида топган кишиларни ўлдирдик. Сўнг у зотнинг олдиларига келиб, хабар бердик. У зот биз учун ва Аҳмас учун дуо қилдилар.

حَدَّثَنِي إِسْمَاعِيلُ بْنُ خَلِيلٍ، أَخْبَرَنَا سَلَمَةُ بْنُ رَجَاءٍ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، رضى الله عنها قَالَتْ لَمَّا كَانَ يَوْمُ أُحُدٍ هُزِمَ الْمُشْرِكُونَ هَزِيمَةً بَيِّنَةً، فَصَاحَ إِبْلِيسُ أَىْ عِبَادَ اللَّهِ أُخْرَاكُمْ، فَرَجَعَتْ أُولاَهُمْ عَلَى أُخْرَاهُمْ، فَاجْتَلَدَتْ أُخْرَاهُمْ، فَنَظَرَ حُذَيْفَةُ، فَإِذَا هُوَ بِأَبِيهِ فَنَادَى أَىْ عِبَادَ اللَّهِ، أَبِي أَبِي‏.‏ فَقَالَتْ فَوَاللَّهِ مَا احْتَجَزُوا حَتَّى قَتَلُوهُ، فَقَالَ حُذَيْفَةُ غَفَرَ اللَّهُ لَكُمْ‏.‏ قَالَ أَبِي فَوَاللَّهِ مَا زَالَتْ فِي حُذَيْفَةَ مِنْهَا بَقِيَّةُ خَيْرٍ حَتَّى لَقِيَ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ‏.‏

Uhud kuni boʻlganida, mushriklar ochiq magʻlubiyatga uchradi. Shunda Iblis: «Ey Allohning bandalari, ortingizdagilar (dushman)!» deb qichqirdi. Shunda ularning (musulmonlarning) oldingilari orqadagilariga (qaytib hujum qildi) va orqadagilari oʻzaro qilichlashdi. Huzayfa qarasa, (orada) otasi (Yamon) ekan. U: «Ey Allohning bandalari, otam, otam!» deb chaqirdi. (Oisha) aytdi: Allohga qasamki, ular uni oʻldirmaguncha (qilichdan) toʻxtamadilar. Shunda Huzayfa: «Alloh sizlarni magʻfirat qilsin», dedi. Otam (Urva) aytdi: Allohga qasamki, Huzayfada shu (afv)dan bir yaxshilik qoldigʻi Alloh azza va jallaga roʻbaroʻ boʻlguniga qadar (saqlanib) qoldi.Уҳуд куни бўлганида, мушриклар очиқ мағлубиятга учради. Шунда Иблис: «Эй Аллоҳнинг бандалари, ортингиздагилар (душман)!» деб қичқирди. Шунда уларнинг (мусулмонларнинг) олдингилари орқадагиларига (қайтиб ҳужум қилди) ва орқадагилари ўзаро қиличлашди. Ҳузайфа қараса, (орада) отаси (Ямон) экан. У: «Эй Аллоҳнинг бандалари, отам, отам!» деб чақирди. (Оиша) айтди: Аллоҳга қасамки, улар уни ўлдирмагунча (қиличдан) тўхтамадилар. Шунда Ҳузайфа: «Аллоҳ сизларни мағфират қилсин», деди. Отам (Урва) айтди: Аллоҳга қасамки, Ҳузайфада шу (афв)дан бир яхшилик қолдиғи Аллоҳ азза ва жаллага рўбарў бўлгунига қадар (сақланиб) қолди.

وَقَالَ عَبْدَانُ أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ، أَخْبَرَنَا يُونُسُ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، حَدَّثَنِي عُرْوَةُ، أَنَّ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتْ جَاءَتْ هِنْدٌ بِنْتُ عُتْبَةَ قَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ، مَا كَانَ عَلَى ظَهْرِ الأَرْضِ مِنْ أَهْلِ خِبَاءٍ أَحَبُّ إِلَىَّ أَنْ يَذِلُّوا مِنْ أَهْلِ خِبَائِكَ، ثُمَّ مَا أَصْبَحَ الْيَوْمَ عَلَى ظَهْرِ الأَرْضِ أَهْلُ خِبَاءٍ أَحَبَّ إِلَىَّ أَنْ يَعِزُّوا مِنْ أَهْلِ خِبَائِكَ‏.‏ قَالَ وَأَيْضًا وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ، قَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ أَبَا سُفْيَانَ رَجُلٌ مِسِّيكٌ، فَهَلْ عَلَىَّ حَرَجٌ أَنْ أُطْعِمَ مِنَ الَّذِي لَهُ عِيَالَنَا قَالَ ‏"‏ لاَ أُرَاهُ إِلاَّ بِالْمَعْرُوفِ ‏"‏‏.‏

Hind bint Utba keldi va: «Ey Allohning Rasuli, yer yuzida sizning xonadoningiz ahlidan koʻra xorlanishi men uchun suyukliroq boʻlgan biror chodir (xonadon) ahli yoʻq edi. Soʻng bugun yer yuzida sizning xonadoningiz ahlidan koʻra aziz boʻlishi men uchun suyukliroq boʻlgan biror chodir ahli yoʻq», dedi. U zot: «Yana ham (koʻproq boʻladi), jonim qoʻlida boʻlgan Zotga qasamki», dedilar. (Hind:) «Ey Allohning Rasuli, Abu Sufyon ziqna kishi. Uning molidan oilamizga (yeyishga) bersam, menga gunoh boʻladimi?» dedi. U zot: «Maʼruf (oʻrtacha) miqdorda boʻlsa, gunoh deb bilmayman», dedilar.Ҳинд бинт Утба келди ва: «Эй Аллоҳнинг Расули, ер юзида сизнинг хонадонингиз аҳлидан кўра хорланиши мен учун суюклироқ бўлган бирор чодир (хонадон) аҳли йўқ эди. Сўнг бугун ер юзида сизнинг хонадонингиз аҳлидан кўра азиз бўлиши мен учун суюклироқ бўлган бирор чодир аҳли йўқ», деди. У зот: «Яна ҳам (кўпроқ бўлади), жоним қўлида бўлган Зотга қасамки», дедилар. (Ҳинд:) «Эй Аллоҳнинг Расули, Абу Суфён зиқна киши. Унинг молидан оиламизга (ейишга) берсам, менга гуноҳ бўладими?» деди. У зот: «Маъруф (ўртача) миқдорда бўлса, гуноҳ деб билмайман», дедилар.

حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي بَكْرٍ، حَدَّثَنَا فُضَيْلُ بْنُ سُلَيْمَانَ، حَدَّثَنَا مُوسَى، حَدَّثَنَا سَالِمُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، رضى الله عنهما أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم لَقِيَ زَيْدَ بْنَ عَمْرِو بْنِ نُفَيْلٍ بِأَسْفَلِ بَلْدَحَ، قَبْلَ أَنْ يَنْزِلَ عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم الْوَحْىُ فَقُدِّمَتْ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم سُفْرَةٌ، فَأَبَى أَنْ يَأْكُلَ مِنْهَا ثُمَّ قَالَ زَيْدٌ إِنِّي لَسْتُ آكُلُ مِمَّا تَذْبَحُونَ عَلَى أَنْصَابِكُمْ، وَلاَ آكُلُ إِلاَّ مَا ذُكِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ‏.‏ وَأَنَّ زَيْدَ بْنَ عَمْرٍو كَانَ يَعِيبُ عَلَى قُرَيْشٍ ذَبَائِحَهُمْ، وَيَقُولُ الشَّاةُ خَلَقَهَا اللَّهُ، وَأَنْزَلَ لَهَا مِنَ السَّمَاءِ الْمَاءَ، وَأَنْبَتَ لَهَا مِنَ الأَرْضِ، ثُمَّ تَذْبَحُونَهَا عَلَى غَيْرِ اسْمِ اللَّهِ إِنْكَارًا لِذَلِكَ وَإِعْظَامًا لَهُ‏.‏

Paygʻambar ﷺ — u zotga vahiy nozil boʻlishidan oldin — Zayd ibn Amr ibn Nufaylga Baldah (degan joy)ning quyi qismida yoʻliqdilar. Paygʻambar ﷺga (oldiga) bir dasturxon (taom) qoʻyildi, ammo u (Zayd) undan yeyishdan bosh tortdi, soʻng: «Men sizlar oʻz butlaringizga (atab) soʻyadigan narsadan yemayman va faqat ustiga Allohning nomi zikr qilingan narsanigina yeyman», dedi. Zayd ibn Amr Qurayshning soʻygan (hayvon)larini ayblar va: «Qoʻyni Alloh yaratgan, unga osmondan suv tushirgan, yer(dan oʻt) undirgan, soʻng sizlar uni Allohning nomidan boshqasi (uchun) soʻyasiz», derdi — buni inkor qilib va (Allohni) ulugʻlab.Пайғамбар ﷺ — у зотга ваҳий нозил бўлишидан олдин — Зайд ибн Амр ибн Нуфайлга Балдаҳ (деган жой)нинг қуйи қисмида йўлиқдилар. Пайғамбар ﷺга (олдига) бир дастурхон (таом) қўйилди, аммо у (Зайд) ундан ейишдан бош тортди, сўнг: «Мен сизлар ўз бутларингизга (атаб) сўядиган нарсадан емайман ва фақат устига Аллоҳнинг номи зикр қилинган нарсанигина ейман», деди. Зайд ибн Амр Қурайшнинг сўйган (ҳайвон)ларини айблар ва: «Қўйни Аллоҳ яратган, унга осмондан сув туширган, ер(дан ўт) ундирган, сўнг сизлар уни Аллоҳнинг номидан бошқаси (учун) сўясиз», дерди — буни инкор қилиб ва (Аллоҳни) улуғлаб.

قَالَ مُوسَى حَدَّثَنِي سَالِمُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، وَلاَ أَعْلَمُهُ إِلاَّ تُحُدِّثَ بِهِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّ زَيْدَ بْنَ عَمْرِو بْنِ نُفَيْلٍ خَرَجَ إِلَى الشَّأْمِ، يَسْأَلُ عَنِ الدِّينِ وَيَتْبَعُهُ فَلَقِيَ عَالِمًا مِنَ الْيَهُودِ، فَسَأَلَهُ عَنْ دِينِهِمْ، فَقَالَ إِنِّي لَعَلِّي أَنْ أَدِينَ دِينَكُمْ، فَأَخْبِرْنِي‏.‏ فَقَالَ لاَ تَكُونُ عَلَى دِينِنَا حَتَّى تَأْخُذَ بِنَصِيبِكَ مِنْ غَضَبِ اللَّهِ‏.‏ قَالَ زَيْدٌ مَا أَفِرُّ إِلاَّ مِنْ غَضَبِ اللَّهِ، وَلاَ أَحْمِلُ مِنْ غَضَبِ اللَّهِ شَيْئًا أَبَدًا، وَأَنَّى أَسْتَطِيعُهُ فَهَلْ تَدُلُّنِي عَلَى غَيْرِهِ قَالَ مَا أَعْلَمُهُ إِلاَّ أَنْ يَكُونَ حَنِيفًا‏.‏ قَالَ زَيْدٌ وَمَا الْحَنِيفُ قَالَ دِينُ إِبْرَاهِيمَ لَمْ يَكُنْ يَهُودِيًّا وَلاَ نَصْرَانِيًّا وَلاَ يَعْبُدُ إِلاَّ اللَّهَ‏.‏ فَخَرَجَ زَيْدٌ فَلَقِيَ عَالِمًا مِنَ النَّصَارَى، فَذَكَرَ مِثْلَهُ، فَقَالَ لَنْ تَكُونَ عَلَى دِينِنَا حَتَّى تَأْخُذَ بِنَصِيبِكَ مِنْ لَعْنَةِ اللَّهِ‏.‏ قَالَ مَا أَفِرُّ إِلاَّ مِنْ لَعْنَةِ اللَّهِ، وَلاَ أَحْمِلُ مِنْ لَعْنَةِ اللَّهِ وَلاَ مِنْ غَضَبِهِ شَيْئًا أَبَدًا، وَأَنَّى أَسْتَطِيعُ فَهَلْ تَدُلُّنِي عَلَى غَيْرِهِ قَالَ مَا أَعْلَمُهُ إِلاَّ أَنْ يَكُونَ حَنِيفًا‏.‏ قَالَ وَمَا الْحَنِيفُ قَالَ دِينُ إِبْرَاهِيمَ لَمْ يَكُنْ يَهُودِيًّا وَلاَ نَصْرَانِيًّا وَلاَ يَعْبُدُ إِلاَّ اللَّهَ‏.‏ فَلَمَّا رَأَى زَيْدٌ قَوْلَهُمْ فِي إِبْرَاهِيمَ ـ عَلَيْهِ السَّلاَمُ ـ خَرَجَ، فَلَمَّا بَرَزَ رَفَعَ يَدَيْهِ فَقَالَ اللَّهُمَّ إِنِّي أَشْهَدُ أَنِّي عَلَى دِينِ إِبْرَاهِيمَ‏.‏

Muso aytdi: Menga Salim ibn Abdulloh rivoyat qildi — gumonimcha, uni Ibn Umardan rivoyat qilgan: Zayd ibn Amr ibn Nufayl din(ni) soʻrab va unga ergashib Shomga chiqdi. U yahudlardan bir olimga yoʻliqib, ulardan dinlari haqida soʻradi. (Zayd:) «Ehtimol men sizning diningizga kirarman, menga (din haqida) xabar bering», dedi. (Olim:) «Sen Allohning gʻazabidan oʻz nasibangni olmaguningcha bizning dinimizda boʻla olmaysan», dedi. Zayd: «Men faqat Allohning gʻazabidan qochyapman, hech qachon Allohning gʻazabidan biror narsani koʻtarmayman va unga qodir ham emasman. Menga undan boshqasini koʻrsata olasanmi?» dedi. (Olim:) «Hanif (din)dan boshqasini bilmayman», dedi. Zayd: «Hanif nima?» dedi. (Olim:) «Ibrohimning dini — u yahudiy ham, nasroniy ham emas edi va Allohdan boshqaga ibodat qilmasdi», dedi. Zayd chiqib, nasorolardan bir olimga yoʻliqib, shunga oʻxshashni aytdi. (Olim:) «Sen Allohning laʼnatidan oʻz nasibangni olmaguningcha bizning dinimizda boʻla olmaysan», dedi. (Zayd:) «Men faqat Allohning laʼnatidan qochyapman, hech qachon Allohning laʼnatidan ham, gʻazabidan ham biror narsani koʻtarmayman va qodir ham emasman. Menga undan boshqasini koʻrsata olasanmi?» dedi. (Olim:) «Hanif (din)dan boshqasini bilmayman», dedi. (Zayd:) «Hanif nima?» dedi. (Olim:) «Ibrohimning dini — u yahudiy ham, nasroniy ham emas edi va Allohdan boshqaga ibodat qilmasdi», dedi. Zayd ularning Ibrohim alayhissalom haqidagi soʻzlarini koʻrgach (eshitgach), chiqib ketdi. U (sahroga) chiqqanda, qoʻllarini koʻtarib: «Allohim, men guvohlik beramanki, men Ibrohimning dini ustidaman», dedi.Мусо айтди: Менга Салим ибн Абдуллоҳ ривоят қилди — гумонимча, уни Ибн Умардан ривоят қилган: Зайд ибн Амр ибн Нуфайл дин(ни) сўраб ва унга эргашиб Шомга чиқди. У яҳудлардан бир олимга йўлиқиб, улардан динлари ҳақида сўради. (Зайд:) «Эҳтимол мен сизнинг динингизга кирарман, менга (дин ҳақида) хабар беринг», деди. (Олим:) «Сен Аллоҳнинг ғазабидан ўз насибангни олмагунингча бизнинг динимизда бўла олмайсан», деди. Зайд: «Мен фақат Аллоҳнинг ғазабидан қочяпман, ҳеч қачон Аллоҳнинг ғазабидан бирор нарсани кўтармайман ва унга қодир ҳам эмасман. Менга ундан бошқасини кўрсата оласанми?» деди. (Олим:) «Ҳаниф (дин)дан бошқасини билмайман», деди. Зайд: «Ҳаниф нима?» деди. (Олим:) «Иброҳимнинг дини — у яҳудий ҳам, насроний ҳам эмас эди ва Аллоҳдан бошқага ибодат қилмасди», деди. Зайд чиқиб, насоролардан бир олимга йўлиқиб, шунга ўхшашни айтди. (Олим:) «Сен Аллоҳнинг лаънатидан ўз насибангни олмагунингча бизнинг динимизда бўла олмайсан», деди. (Зайд:) «Мен фақат Аллоҳнинг лаънатидан қочяпман, ҳеч қачон Аллоҳнинг лаънатидан ҳам, ғазабидан ҳам бирор нарсани кўтармайман ва қодир ҳам эмасман. Менга ундан бошқасини кўрсата оласанми?» деди. (Олим:) «Ҳаниф (дин)дан бошқасини билмайман», деди. (Зайд:) «Ҳаниф нима?» деди. (Олим:) «Иброҳимнинг дини — у яҳудий ҳам, насроний ҳам эмас эди ва Аллоҳдан бошқага ибодат қилмасди», деди. Зайд уларнинг Иброҳим алайҳиссалом ҳақидаги сўзларини кўргач (эшитгач), чиқиб кетди. У (саҳрога) чиққанда, қўлларини кўтариб: «Аллоҳим, мен гувоҳлик бераманки, мен Иброҳимнинг дини устидаман», деди.

وَقَالَ اللَّيْثُ كَتَبَ إِلَىَّ هِشَامٌ عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَسْمَاءَ بِنْتِ أَبِي بَكْرٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَتْ رَأَيْتُ زَيْدَ بْنَ عَمْرِو بْنِ نُفَيْلٍ قَائِمًا مُسْنِدًا ظَهْرَهُ إِلَى الْكَعْبَةِ يَقُولُ يَا مَعَاشِرَ قُرَيْشٍ، وَاللَّهِ مَا مِنْكُمْ عَلَى دِينِ إِبْرَاهِيمَ غَيْرِي، وَكَانَ يُحْيِي الْمَوْءُودَةَ، يَقُولُ لِلرَّجُلِ إِذَا أَرَادَ أَنْ يَقْتُلَ ابْنَتَهُ لاَ تَقْتُلْهَا، أَنَا أَكْفِيكَهَا مَئُونَتَهَا‏.‏ فَيَأْخُذُهَا فَإِذَا تَرَعْرَعَتْ قَالَ لأَبِيهَا إِنْ شِئْتَ دَفَعْتُهَا إِلَيْكَ، وَإِنْ شِئْتَ كَفَيْتُكَ مَئُونَتَهَا‏.‏

Asmo bint Abu Bakr (roziyallohu anhumo) aytdi: Men Zayd ibn Amr ibn Nufaylni Kaʼbaga orqasini suyab turgan holda koʻrdim, u: «Ey Quraysh jamoasi, Allohga qasamki, sizlardan Ibrohimning dini ustida mendan boshqa hech kim yoʻq», derdi. U tiriklayin koʻmiladigan qizni (tiriltirar) tirik qoldirardi: bir kishi qizini oʻldirmoqchi boʻlsa, unga: «Uni oʻldirma, men uning xarajatini oʻz boʻynimga olaman», der va uni olib (boqar) edi. Qiz oʻsib ulgʻayganda, otasiga: «Agar xohlasang, uni senga topshiraman, agar xohlasang, uning xarajatini oʻz boʻynimga olaman», derdi.Асмо бинт Абу Бакр (розияллоҳу анҳумо) айтди: Мен Зайд ибн Амр ибн Нуфайлни Каъбага орқасини суяб турган ҳолда кўрдим, у: «Эй Қурайш жамоаси, Аллоҳга қасамки, сизлардан Иброҳимнинг дини устида мендан бошқа ҳеч ким йўқ», дерди. У тириклайин кўмиладиган қизни (тирилтирар) тирик қолдирарди: бир киши қизини ўлдирмоқчи бўлса, унга: «Уни ўлдирма, мен унинг харажатини ўз бўйнимга оламан», дер ва уни олиб (боқар) эди. Қиз ўсиб улғайганда, отасига: «Агар хоҳласанг, уни сенга топшираман, агар хоҳласанг, унинг харажатини ўз бўйнимга оламан», дерди.

حَدَّثَنِي مَحْمُودٌ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، قَالَ أَخْبَرَنِي ابْنُ جُرَيْجٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي عَمْرُو بْنُ دِينَارٍ، سَمِعَ جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ لَمَّا بُنِيَتِ الْكَعْبَةُ ذَهَبَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم وَعَبَّاسٌ يَنْقُلاَنِ الْحِجَارَةَ، فَقَالَ عَبَّاسٌ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم اجْعَلْ إِزَارَكَ عَلَى رَقَبَتِكَ يَقِيكَ مِنَ الْحِجَارَةِ، فَخَرَّ إِلَى الأَرْضِ، وَطَمَحَتْ عَيْنَاهُ إِلَى السَّمَاءِ ثُمَّ أَفَاقَ فَقَالَ ‏"‏ إِزَارِي إِزَارِي ‏"‏‏.‏ فَشَدَّ عَلَيْهِ إِزَارَهُ‏.‏

Kaʼba bino qilinayotganida, Paygʻambar ﷺ va Abbos toshlarni tashir edilar. Abbos Paygʻambar ﷺga: «Izoringni (belbogʻingni) boʻyningga qoʻy, toshlardan saqlasin», dedi. Shunda u zot yerga (behush) yiqildilar va koʻzlari osmonga tikildi. Soʻng oʻzlariga kelib: «Izorim, izorim!» dedilar va izorlarini mahkam bogʻladilar.Каъба бино қилинаётганида, Пайғамбар ﷺ ва Аббос тошларни ташир эдилар. Аббос Пайғамбар ﷺга: «Изорингни (белбоғингни) бўйнингга қўй, тошлардан сақласин», деди. Шунда у зот ерга (беҳуш) йиқилдилар ва кўзлари осмонга тикилди. Сўнг ўзларига келиб: «Изорим, изорим!» дедилар ва изорларини маҳкам боғладилар.

حَدَّثَنَا أَبُو النُّعْمَانِ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، وَعُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي يَزِيدَ، قَالاَ لَمْ يَكُنْ عَلَى عَهْدِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم حَوْلَ الْبَيْتِ حَائِطٌ، كَانُوا يُصَلُّونَ حَوْلَ الْبَيْتِ، حَتَّى كَانَ عُمَرُ، فَبَنَى حَوْلَهُ حَائِطًا ـ قَالَ عُبَيْدُ اللَّهِ ـ جَدْرُهُ قَصِيرٌ، فَبَنَاهُ ابْنُ الزُّبَيْرِ‏.‏

Paygʻambar ﷺ zamonlarida Baytning (Kaʼbaning) atrofida devor yoʻq edi, odamlar Bayt atrofida (toʻgʻridan-toʻgʻri) namoz oʻqir edilar, to Umar (davri) boʻlguncha; u uning atrofiga bir devor qurdi. Ubaydulloh: «Uning devori past edi, soʻng uni Ibn Zubayr (qayta) qurdi», dedi.Пайғамбар ﷺ замонларида Байтнинг (Каъбанинг) атрофида девор йўқ эди, одамлар Байт атрофида (тўғридан-тўғри) намоз ўқир эдилар, то Умар (даври) бўлгунча; у унинг атрофига бир девор қурди. Убайдуллоҳ: «Унинг девори паст эди, сўнг уни Ибн Зубайр (қайта) қурди», деди.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، قَالَ هِشَامٌ حَدَّثَنِي أَبِي، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتْ كَانَ عَاشُورَاءُ يَوْمًا تَصُومُهُ قُرَيْشٌ فِي الْجَاهِلِيَّةِ، وَكَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَصُومُهُ، فَلَمَّا قَدِمَ الْمَدِينَةَ صَامَهُ وَأَمَرَ بِصِيَامِهِ، فَلَمَّا نَزَلَ رَمَضَانُ كَانَ مَنْ شَاءَ صَامَهُ، وَمَنْ شَاءَ لاَ يَصُومُهُ‏.‏

Oshuro Qurayshlar johiliyatda roʻza tutadigan bir kun edi va Paygʻambar ﷺ ham uni roʻza tutardilar. U zot Madinaga kelganlarida, uni roʻza tutdilar va uni tutishni buyurdilar. Ramazon (roʻzasi) nozil boʻlgach, kim xohlasa uni tutar, kim xohlasa tutmas (ixtiyoriy) boʻldi.Ошуро Қурайшлар жоҳилиятда рўза тутадиган бир кун эди ва Пайғамбар ﷺ ҳам уни рўза тутардилар. У зот Мадинага келганларида, уни рўза тутдилар ва уни тутишни буюрдилар. Рамазон (рўзаси) нозил бўлгач, ким хоҳласа уни тутар, ким хоҳласа тутмас (ихтиёрий) бўлди.

حَدَّثَنَا مُسْلِمٌ، حَدَّثَنَا وُهَيْبٌ، حَدَّثَنَا ابْنُ طَاوُسٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ كَانُوا يَرَوْنَ أَنَّ الْعُمْرَةَ فِي أَشْهُرِ الْحَجِّ مِنَ الْفُجُورِ فِي الأَرْضِ، وَكَانُوا يُسَمُّونَ الْمُحَرَّمَ صَفَرًا وَيَقُولُونَ إِذَا بَرَا الدَّبَرْ، وَعَفَا الأَثَرْ، حَلَّتِ الْعُمْرَةُ لِمَنِ اعْتَمَرْ‏.‏ قَالَ فَقَدِمَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَصْحَابُهُ رَابِعَةً مُهِلِّينَ بِالْحَجِّ وَأَمَرَهُمُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَنْ يَجْعَلُوهَا عُمْرَةً‏.‏ قَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ، أَىُّ الْحِلِّ قَالَ ‏"‏ الْحِلُّ كُلُّهُ ‏"‏‏.‏

Ular umrani haj oylarida (qilish)ni yer yuzidagi eng katta fujur (gunoh) deb hisoblar edilar va Muharramni Safar deb atar, hamda: ‹(Tuyaning) yagʻrini tuzalsa, (yoʻlovchilarning) izi koʻmilsa, umra (qilmoqchi boʻlgan) kishi uchun umra halol boʻladi› derdilar. (Rovi) aytdi: Rasululloh ﷺ va sahobalari toʻrtinchi (kuni) hajga niyat qilgan (talbiya aytgan) holda keldilar va Paygʻambar ﷺ ularga uni (niyatni) umraga aylantirishni buyurdilar. Ular: «Ey Allohning Rasuli, qaysi halollik (nimalar halol boʻladi)?» deyishdi. U zot: «Toʻliq halollik (hamma narsa)», dedilar.Улар умрани ҳаж ойларида (қилиш)ни ер юзидаги энг катта фужур (гуноҳ) деб ҳисоблар эдилар ва Муҳаррамни Сафар деб атар, ҳамда: ‹(Туянинг) яғрини тузалса, (йўловчиларнинг) изи кўмилса, умра (қилмоқчи бўлган) киши учун умра ҳалол бўлади› дердилар. (Рови) айтди: Расулуллоҳ ﷺ ва саҳобалари тўртинчи (куни) ҳажга ният қилган (талбия айтган) ҳолда келдилар ва Пайғамбар ﷺ уларга уни (ниятни) умрага айлантиришни буюрдилар. Улар: «Эй Аллоҳнинг Расули, қайси ҳалоллик (нималар ҳалол бўлади)?» дейишди. У зот: «Тўлиқ ҳалоллик (ҳамма нарса)», дедилар.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، قَالَ كَانَ عَمْرٌو يَقُولُ حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، قَالَ جَاءَ سَيْلٌ فِي الْجَاهِلِيَّةِ فَكَسَا مَا بَيْنَ الْجَبَلَيْنِ‏.‏ قَالَ سُفْيَانُ وَيَقُولُ إِنَّ هَذَا لَحَدِيثٌ لَهُ شَأْنٌ‏.‏

Johiliyatda bir sel keldi va u ikki togʻ orasini (suvga) koplab (toʻldirib) qoʻydi. Sufyon: «(Amr) ‹Bu albatta katta ahamiyatga ega bir hadis› derdi», dedi.Жоҳилиятда бир сел келди ва у икки тоғ орасини (сувга) коплаб (тўлдириб) қўйди. Суфён: «(Амр) ‹Бу албатта катта аҳамиятга эга бир ҳадис› дерди», деди.

حَدَّثَنَا أَبُو النُّعْمَانِ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ بَيَانٍ أَبِي بِشْرٍ، عَنْ قَيْسِ بْنِ أَبِي حَازِمٍ، قَالَ دَخَلَ أَبُو بَكْرٍ عَلَى امْرَأَةٍ مِنْ أَحْمَسَ يُقَالُ لَهَا زَيْنَبُ، فَرَآهَا لاَ تَكَلَّمُ، فَقَالَ مَا لَهَا لاَ تَكَلَّمُ قَالُوا حَجَّتْ مُصْمِتَةً‏.‏ قَالَ لَهَا تَكَلَّمِي، فَإِنَّ هَذَا لاَ يَحِلُّ، هَذَا مِنْ عَمَلِ الْجَاهِلِيَّةِ‏.‏ فَتَكَلَّمَتْ، فَقَالَتْ مَنْ أَنْتَ قَالَ امْرُؤٌ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ‏.‏ قَالَتْ أَىُّ الْمُهَاجِرِينَ قَالَ مِنْ قُرَيْشٍ‏.‏ قَالَتْ مِنْ أَىِّ قُرَيْشٍ أَنْتَ قَالَ إِنَّكِ لَسَئُولٌ أَنَا أَبُو بَكْرٍ‏.‏ قَالَتْ مَا بَقَاؤُنَا عَلَى هَذَا الأَمْرِ الصَّالِحِ الَّذِي جَاءَ اللَّهُ بِهِ بَعْدَ الْجَاهِلِيَّةِ قَالَ بَقَاؤُكُمْ عَلَيْهِ مَا اسْتَقَامَتْ بِكُمْ أَئِمَّتُكُمْ‏.‏ قَالَتْ وَمَا الأَئِمَّةُ قَالَ أَمَا كَانَ لِقَوْمِكِ رُءُوسٌ وَأَشْرَافٌ يَأْمُرُونَهُمْ فَيُطِيعُونَهُمْ قَالَتْ بَلَى‏.‏ قَالَ فَهُمْ أُولَئِكَ عَلَى النَّاسِ‏.‏

Abu Bakr Ahmas (qabilasi)dan Zaynab deb ataladigan bir ayolning oldiga kirdi va uni gapirmayotgan holda koʻrdi. U: «Bunga nima boʻldi, gapirmayapti?» dedi. Ular: «U sukut saqlagan (gapirmaslikka ahd qilgan) holda haj qilibdi», deyishdi. U (Abu Bakr) unga: «Gapir, chunki bu (sukut) halol emas, bu johiliyat ishidandir», dedi. Shunda u gapirib: «Sen kimsan?» dedi. (Abu Bakr:) «Muhojirlardan bir kishi», dedi. (Ayol:) «Qaysi muhojirlardan?» dedi. (Abu Bakr:) «Qurayshdan», dedi. (Ayol:) «Qaysi Qurayshdansan?» dedi. (Abu Bakr:) «Sen koʻp soʻrovchi ekansan; men Abu Bakrman», dedi. (Ayol:) «Alloh johiliyatdan keyin keltirgan bu solih ish (islom) ustida bizning (sobit) qolishimiz qanchalik (davom etadi)?» dedi. (Abu Bakr:) «Imomlaringiz sizni toʻgʻri (yoʻlda) tutib turar ekan, siz unda (sobit) qolasiz», dedi. (Ayol:) «Imomlar nima?» dedi. (Abu Bakr:) «Qavmingning boshliqlari va ashroflari (zodagonlari) boʻlmaganmi — ular (qavmga) buyurar, ular itoat qilardi?» dedi. (Ayol:) «Ha (boʻlgan)», dedi. (Abu Bakr:) «Bas, oʻshalar — odamlar ustidagi (imomlar)dir», dedi.Абу Бакр Аҳмас (қабиласи)дан Зайнаб деб аталадиган бир аёлнинг олдига кирди ва уни гапирмаётган ҳолда кўрди. У: «Бунга нима бўлди, гапирмаяпти?» деди. Улар: «У сукут сақлаган (гапирмасликка аҳд қилган) ҳолда ҳаж қилибди», дейишди. У (Абу Бакр) унга: «Гапир, чунки бу (сукут) ҳалол эмас, бу жоҳилият ишидандир», деди. Шунда у гапириб: «Сен кимсан?» деди. (Абу Бакр:) «Муҳожирлардан бир киши», деди. (Аёл:) «Қайси муҳожирлардан?» деди. (Абу Бакр:) «Қурайшдан», деди. (Аёл:) «Қайси Қурайшдансан?» деди. (Абу Бакр:) «Сен кўп сўровчи экансан; мен Абу Бакрман», деди. (Аёл:) «Аллоҳ жоҳилиятдан кейин келтирган бу солиҳ иш (ислом) устида бизнинг (собит) қолишимиз қанчалик (давом этади)?» деди. (Абу Бакр:) «Имомларингиз сизни тўғри (йўлда) тутиб турар экан, сиз унда (собит) қоласиз», деди. (Аёл:) «Имомлар нима?» деди. (Абу Бакр:) «Қавмингнинг бошлиқлари ва ашрофлари (зодагонлари) бўлмаганми — улар (қавмга) буюрар, улар итоат қиларди?» деди. (Аёл:) «Ҳа (бўлган)», деди. (Абу Бакр:) «Бас, ўшалар — одамлар устидаги (имомлар)дир», деди.

حَدَّثَنِي فَرْوَةُ بْنُ أَبِي الْمَغْرَاءِ، أَخْبَرَنَا عَلِيُّ بْنُ مُسْهِرٍ، عَنْ هِشَامٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتْ أَسْلَمَتِ امْرَأَةٌ سَوْدَاءُ لِبَعْضِ الْعَرَبِ، وَكَانَ لَهَا حِفْشٌ فِي الْمَسْجِدِ قَالَتْ فَكَانَتْ تَأْتِينَا فَتَحَدَّثُ عِنْدَنَا فَإِذَا فَرَغَتْ مِنْ حَدِيثِهَا قَالَتْ وَيَوْمُ الْوِشَاحِ مِنْ تَعَاجِيبِ رَبِّنَا أَلاَ إِنَّهُ مِنْ بَلْدَةِ الْكُفْرِ أَنْجَانِي فَلَمَّا أَكْثَرَتْ قَالَتْ لَهَا عَائِشَةُ وَمَا يَوْمُ الْوِشَاحِ قَالَتْ خَرَجَتْ جُوَيْرِيَةٌ لِبَعْضِ أَهْلِي، وَعَلَيْهَا وِشَاحٌ مِنْ أَدَمٍ فَسَقَطَ مِنْهَا، فَانْحَطَّتْ عَلَيْهِ الْحُدَيَّا وَهْىَ تَحْسِبُهُ لَحْمًا، فَأَخَذَتْ فَاتَّهَمُونِي بِهِ فَعَذَّبُونِي، حَتَّى بَلَغَ مِنْ أَمْرِي أَنَّهُمْ طَلَبُوا فِي قُبُلِي، فَبَيْنَا هُمْ حَوْلِي وَأَنَا فِي كَرْبِي إِذْ أَقْبَلَتِ الْحُدَيَّا حَتَّى وَازَتْ بِرُءُوسِنَا ثُمَّ أَلْقَتْهُ، فَأَخَذُوهُ فَقُلْتُ لَهُمْ هَذَا الَّذِي اتَّهَمْتُمُونِي بِهِ وَأَنَا مِنْهُ بَرِيئَةٌ‏.‏

Arablardan baʼzilarining qora (tanli) bir choʻrisi (joriyasi) islom qabul qildi, uning masjidda (kichik) bir kulbasi bor edi. (Oisha) aytdi: U bizning oldimizga kelib, biznikida gaplashib oʻtirardi. Gapidan boʻshaganida: ‹Vishoh (belbogʻ) kuni Robbimizning ajoyibotlaridandir, ogoh boʻlingki, U meni kufr yurtidan najot berdi› derdi. U buni koʻp (takror) qilgach, Oisha unga: «Vishoh kuni nima?» dedi. U: «Mening (xoʻjayinlarim) oilamdan bir joriya chiqqan edi, ustida charmdan (qilingan) bir vishoh (belbogʻ) bor edi. U undan tushib qoldi, ustiga bir kaltakesak (yoki: chil qush) — uni goʻsht deb oʻylab — pastlab tushib, uni (vishohni) olib ketdi. Ular meni u bilan aybladilar (oʻgʻirlikda) va meni azobladilar, hatto ishim shu darajaga yetdiki, ular meni oldi (qin) tomonimda ham (qidirib) izladilar. Ular atrofimda turishganida, men oʻz qaygʻumda ekanimda, birdan oʻsha qush kelib, boshlarimiz barobarida (uchib), soʻng uni (vishohni) tashladi. Ular uni olishdi. Men ularga: ‹Mana sizlar meni ayblagan narsa — men undan poku begunohman› dedim», dedi.Араблардан баъзиларининг қора (танли) бир чўриси (жорияси) ислом қабул қилди, унинг масжидда (кичик) бир кулбаси бор эди. (Оиша) айтди: У бизнинг олдимизга келиб, бизникида гаплашиб ўтирарди. Гапидан бўшаганида: ‹Вишоҳ (белбоғ) куни Роббимизнинг ажойиботларидандир, огоҳ бўлингки, У мени куфр юртидан нажот берди› дерди. У буни кўп (такрор) қилгач, Оиша унга: «Вишоҳ куни нима?» деди. У: «Менинг (хўжайинларим) оиламдан бир жория чиққан эди, устида чармдан (қилинган) бир вишоҳ (белбоғ) бор эди. У ундан тушиб қолди, устига бир калтакесак (ёки: чил қуш) — уни гўшт деб ўйлаб — пастлаб тушиб, уни (вишоҳни) олиб кетди. Улар мени у билан айбладилар (ўғирликда) ва мени азобладилар, ҳатто ишим шу даражага етдики, улар мени олди (қин) томонимда ҳам (қидириб) изладилар. Улар атрофимда туришганида, мен ўз қайғумда эканимда, бирдан ўша қуш келиб, бошларимиз баробарида (учиб), сўнг уни (вишоҳни) ташлади. Улар уни олишди. Мен уларга: ‹Мана сизлар мени айблаган нарса — мен ундан поку бегуноҳман› дедим», деди.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ جَعْفَرٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ دِينَارٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ أَلاَ مَنْ كَانَ حَالِفًا فَلاَ يَحْلِفْ إِلاَّ بِاللَّهِ ‏"‏‏.‏ فَكَانَتْ قُرَيْشٌ تَحْلِفُ بِآبَائِهَا، فَقَالَ ‏"‏ لاَ تَحْلِفُوا بِآبَائِكُمْ ‏"‏‏.‏

Paygʻambar ﷺ: «Ogoh boʻlinglar! Kim qasam ichuvchi boʻlsa, faqat Alloh bilan qasam ichsin», dedilar. Quraysh otalari bilan qasam ichar edi. Shunda u zot: «Otalaringiz bilan qasam ichmanglar», dedilar.Пайғамбар ﷺ: «Огоҳ бўлинглар! Ким қасам ичувчи бўлса, фақат Аллоҳ билан қасам ичсин», дедилар. Қурайш оталари билан қасам ичар эди. Шунда у зот: «Оталарингиз билан қасам ичманглар», дедилар.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سُلَيْمَانَ، قَالَ حَدَّثَنِي ابْنُ وَهْبٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي عَمْرٌو، أَنَّ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ الْقَاسِمِ، حَدَّثَهُ أَنَّ الْقَاسِمَ كَانَ يَمْشِي بَيْنَ يَدَىِ الْجَنَازَةِ وَلاَ يَقُومُ لَهَا، وَيُخْبِرُ عَنْ عَائِشَةَ قَالَتْ كَانَ أَهْلُ الْجَاهِلِيَّةِ يَقُومُونَ لَهَا، يَقُولُونَ إِذَا رَأَوْهَا كُنْتِ فِي أَهْلِكِ مَا أَنْتِ‏.‏ مَرَّتَيْنِ‏.‏

Qosim janoza oldida (piyoda) yurar, ammo unga (janoza oʻtganda) oʻrnidan turmas edi va Oishadan xabar berib (aytardiki): «Johiliyat ahli unga (janozaga) turishar va uni koʻrsalar: ‹Sen oʻz oilangda qanday boʻlgan boʻlsang, (hozir) shundaysan› deyishardi» — ikki marta.Қосим жаноза олдида (пиёда) юрар, аммо унга (жаноза ўтганда) ўрнидан турмас эди ва Оишадан хабар бериб (айтардики): «Жоҳилият аҳли унга (жанозага) туришар ва уни кўрсалар: ‹Сен ўз оилангда қандай бўлган бўлсанг, (ҳозир) шундайсан› дейишарди» — икки марта.

حَدَّثَنِي عَمْرُو بْنُ عَبَّاسٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مَيْمُونٍ، قَالَ قَالَ عُمَرُ ـ رضى الله عنه ـ إِنَّ الْمُشْرِكِينَ كَانُوا لاَ يُفِيضُونَ مِنْ جَمْعٍ حَتَّى تَشْرُقَ الشَّمْسُ عَلَى ثَبِيرٍ، فَخَالَفَهُمُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَأَفَاضَ قَبْلَ أَنْ تَطْلُعَ الشَّمْسُ‏.‏

Umar (roziyallohu anhu): «Mushriklar quyosh Sabir (togʻi) ustiga charaqlamaguncha Jamʼ (Muzdalifa)dan (Minoga) qaytmas edilar. Paygʻambar ﷺ ularga muxolif boʻlib, quyosh chiqishidan oldin qaytdilar», dedi.Умар (розияллоҳу анҳу): «Мушриклар қуёш Сабир (тоғи) устига чарақламагунча Жамъ (Муздалифа)дан (Минога) қайтмас эдилар. Пайғамбар ﷺ уларга мухолиф бўлиб, қуёш чиқишидан олдин қайтдилар», деди.

حَدَّثَنِي إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، قَالَ قُلْتُ لأَبِي أُسَامَةَ حَدَّثَكُمْ يَحْيَى بْنُ الْمُهَلَّبِ، حَدَّثَنَا حُصَيْنٌ، عَنْ عِكْرِمَةَ، ‏[quran sura="78" aya_start="34" aya_end="34"]{‏وَكَأْسًا دِهَاقًا‏}‏ قَالَ مَلأَى مُتَتَابِعَةً‏.‏

Men Abu Usomaga: «Sizlarga Yahyo ibnul-Muhallab rivoyat qildimi: bizga Husayn Ikrimadan ‹va kaʼsan dihoqo› (Naba surasi, 34) (haqida): ‹toʻla, ketma-ket (jomlar)› dedi», dedim (deb soʻradim).Мен Абу Усомага: «Сизларга Яҳё ибнул-Муҳаллаб ривоят қилдими: бизга Ҳусайн Икримадан ‹ва каъсан диҳоқо› (Наба сураси, 34) (ҳақида): ‹тўла, кетма-кет (жомлар)› деди», дедим (деб сўрадим).

قَالَ وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ سَمِعْتُ أَبِي يَقُولُ، فِي الْجَاهِلِيَّةِ اسْقِنَا كَأْسًا دِهَاقًا‏.‏

(Ikrima) aytdi: Ibn Abbos: «Men otam johiliyatda: ‹Bizga toʻla bir jom ichir› deganini eshitdim», dedi.(Икрима) айтди: Ибн Аббос: «Мен отам жоҳилиятда: ‹Бизга тўла бир жом ичир› деганини эшитдим», деди.

حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَصْدَقُ كَلِمَةٍ قَالَهَا الشَّاعِرُ كَلِمَةُ لَبِيدٍ أَلاَ كُلُّ شَىْءٍ مَا خَلاَ اللَّهَ بَاطِلٌ وَكَادَ أُمَيَّةُ بْنُ أَبِي الصَّلْتِ أَنْ يُسْلِمَ ‏"‏‏.‏

Paygʻambar ﷺ: «Shoirning aytgan eng rost soʻzi Labidning soʻzidir: ‹Ogoh boʻlingki, Allohdan boshqa har bir narsa botildir›. Umayya ibn Abus-Salt esa islom (qabul qilish)ga yaqin (qolgan) edi», dedilar.Пайғамбар ﷺ: «Шоирнинг айтган энг рост сўзи Лабиднинг сўзидир: ‹Огоҳ бўлингки, Аллоҳдан бошқа ҳар бир нарса ботилдир›. Умайя ибн Абус-Салт эса ислом (қабул қилиш)га яқин (қолган) эди», дедилар.

حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، حَدَّثَنِي أَخِي، عَنْ سُلَيْمَانَ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْقَاسِمِ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتْ كَانَ لأَبِي بَكْرٍ غُلاَمٌ يُخْرِجُ لَهُ الْخَرَاجَ، وَكَانَ أَبُو بَكْرٍ يَأْكُلُ مِنْ خَرَاجِهِ، فَجَاءَ يَوْمًا بِشَىْءٍ فَأَكَلَ مِنْهُ أَبُو بَكْرٍ فَقَالَ لَهُ الْغُلاَمُ تَدْرِي مَا هَذَا فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ وَمَا هُوَ قَالَ كُنْتُ تَكَهَّنْتُ لإِنْسَانٍ فِي الْجَاهِلِيَّةِ وَمَا أُحْسِنُ الْكِهَانَةَ، إِلاَّ أَنِّي خَدَعْتُهُ، فَلَقِيَنِي فَأَعْطَانِي بِذَلِكَ، فَهَذَا الَّذِي أَكَلْتَ مِنْهُ‏.‏ فَأَدْخَلَ أَبُو بَكْرٍ يَدَهُ فَقَاءَ كُلَّ شَىْءٍ فِي بَطْنِهِ‏.‏

Abu Bakrning bir gʻulomi (xizmatkori) bor edi, u (Abu Bakrga) xiroj (daromad) keltirardi va Abu Bakr uning xirojidan yer edi. Bir kuni u (gʻulom) bir narsa keltirdi, Abu Bakr undan yedi. Shunda gʻulom unga: «Bu nima ekanini bilasanmi?» dedi. Abu Bakr: «U nima?» dedi. (Gʻulom:) «Men johiliyatda bir kishiga kohinlik (folbinlik) qilgandim — holbuki men kohinlikni bilmasdim, faqat uni aldagandim. U menga yoʻliqib, shu (xizmat) evaziga (haqini) berdi. Sen yegan narsa mana shudir», dedi. Shunda Abu Bakr qoʻlini (ogʻziga) solib, qornidagi hamma narsani qusib tashladi.Абу Бакрнинг бир ғуломи (хизматкори) бор эди, у (Абу Бакрга) хирож (даромад) келтирарди ва Абу Бакр унинг хирожидан ер эди. Бир куни у (ғулом) бир нарса келтирди, Абу Бакр ундан еди. Шунда ғулом унга: «Бу нима эканини биласанми?» деди. Абу Бакр: «У нима?» деди. (Ғулом:) «Мен жоҳилиятда бир кишига коҳинлик (фолбинлик) қилгандим — ҳолбуки мен коҳинликни билмасдим, фақат уни алдагандим. У менга йўлиқиб, шу (хизмат) эвазига (ҳақини) берди. Сен еган нарса мана шудир», деди. Шунда Абу Бакр қўлини (оғзига) солиб, қорнидаги ҳамма нарсани қусиб ташлади.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ، أَخْبَرَنِي نَافِعٌ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ كَانَ أَهْلُ الْجَاهِلِيَّةِ يَتَبَايَعُونَ لُحُومَ الْجَزُورِ إِلَى حَبَلِ الْحَبَلَةِ، قَالَ وَحَبَلُ الْحَبَلَةِ أَنْ تُنْتَجَ النَّاقَةُ مَا فِي بَطْنِهَا، ثُمَّ تَحْمِلَ الَّتِي نُتِجَتْ، فَنَهَاهُمُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم عَنْ ذَلِكَ‏.‏

Johiliyat ahli boʻgʻoz tuyaning goʻshtini ‹habalul-habala›gacha (deb) bir-biriga sotar edilar. ‹Habalul-habala› — tuya qornidagi (bola)ni tugʻishi, soʻng tugʻilgan (urgʻochi tuya yana) homilador boʻlishidir. Paygʻambar ﷺ ularni bundan (bu savdodan) qaytardilar.Жоҳилият аҳли бўғоз туянинг гўштини ‹ҳабалул-ҳабала›гача (деб) бир-бирига сотар эдилар. ‹Ҳабалул-ҳабала› — туя қорнидаги (бола)ни туғиши, сўнг туғилган (урғочи туя яна) ҳомиладор бўлишидир. Пайғамбар ﷺ уларни бундан (бу савдодан) қайтардилар.

حَدَّثَنَا أَبُو النُّعْمَانِ، حَدَّثَنَا مَهْدِيٌّ، قَالَ غَيْلاَنُ بْنُ جَرِيرٍ كُنَّا نَأْتِي أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ فَيُحَدِّثُنَا عَنِ الأَنْصَارِ،، وَكَانَ، يَقُولُ لِي فَعَلَ قَوْمُكَ كَذَا وَكَذَا يَوْمَ كَذَا وَكَذَا، وَفَعَلَ قَوْمُكَ كَذَا وَكَذَا يَوْمَ كَذَا وَكَذَا‏.‏

Gʻaylon ibn Jarir aytdi: Biz Anas ibn Molikning oldiga kelar edik, u bizga ansorlardan (hadis) hikoya qilardi va menga: ‹Sening qavming falon kunda shunday-shunday qildi, sening qavming falon kunda shunday-shunday qildi›, derdi.Ғайлон ибн Жарир айтди: Биз Анас ибн Моликнинг олдига келар эдик, у бизга ансорлардан (ҳадис) ҳикоя қиларди ва менга: ‹Сенинг қавминг фалон кунда шундай-шундай қилди, сенинг қавминг фалон кунда шундай-шундай қилди›, дерди.

حَدَّثَنَا أَبُو مَعْمَرٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَارِثِ، حَدَّثَنَا قَطَنٌ أَبُو الْهَيْثَمِ، حَدَّثَنَا أَبُو يَزِيدَ الْمَدَنِيُّ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ إِنَّ أَوَّلَ قَسَامَةٍ كَانَتْ فِي الْجَاهِلِيَّةِ لَفِينَا بَنِي هَاشِمٍ، كَانَ رَجُلٌ مِنْ بَنِي هَاشِمٍ اسْتَأْجَرَهُ رَجُلٌ مِنْ قُرَيْشٍ مِنْ فَخِذٍ أُخْرَى، فَانْطَلَقَ مَعَهُ فِي إِبِلِهِ، فَمَرَّ رَجُلٌ بِهِ مِنْ بَنِي هَاشِمٍ قَدِ انْقَطَعَتْ عُرْوَةُ جُوَالِقِهِ فَقَالَ أَغِثْنِي بِعِقَالٍ أَشُدُّ بِهِ عُرْوَةَ جُوَالِقِي، لاَ تَنْفِرُ الإِبِلُ‏.‏ فَأَعْطَاهُ عِقَالاً، فَشَدَّ بِهِ عُرْوَةَ جُوَالِقِهِ، فَلَمَّا نَزَلُوا عُقِلَتِ الإِبِلُ إِلاَّ بَعِيرًا وَاحِدًا، فَقَالَ الَّذِي اسْتَأْجَرَهُ مَا شَأْنُ هَذَا الْبَعِيرِ لَمْ يُعْقَلْ مِنْ بَيْنِ الإِبِلِ قَالَ لَيْسَ لَهُ عِقَالٌ‏.‏ قَالَ فَأَيْنَ عِقَالُهُ قَالَ فَحَذَفَهُ بِعَصًا كَانَ فِيهَا أَجَلُهُ، فَمَرَّ بِهِ رَجُلٌ مِنْ أَهْلِ الْيَمَنِ، فَقَالَ أَتَشْهَدُ الْمَوْسِمَ قَالَ مَا أَشْهَدُ، وَرُبَّمَا شَهِدْتُهُ‏.‏ قَالَ هَلْ أَنْتَ مُبْلِغٌ عَنِّي رِسَالَةً مَرَّةً مِنَ الدَّهْرِ قَالَ نَعَمْ‏.‏ قَالَ فَكُنْتَ إِذَا أَنْتَ شَهِدْتَ الْمَوْسِمَ فَنَادِ يَا آلَ قُرَيْشٍ‏.‏ فَإِذَا أَجَابُوكَ، فَنَادِ يَا آلَ بَنِي هَاشِمٍ‏.‏ فَإِنْ أَجَابُوكَ فَسَلْ عَنْ أَبِي طَالِبٍ، فَأَخْبِرْهُ أَنَّ فُلاَنًا قَتَلَنِي فِي عِقَالٍ، وَمَاتَ الْمُسْتَأْجَرُ، فَلَمَّا قَدِمَ الَّذِي اسْتَأْجَرَهُ أَتَاهُ أَبُو طَالِبٍ فَقَالَ مَا فَعَلَ صَاحِبُنَا قَالَ مَرِضَ، فَأَحْسَنْتُ الْقِيَامَ عَلَيْهِ، فَوَلِيتُ دَفْنَهُ‏.‏ قَالَ قَدْ كَانَ أَهْلَ ذَاكَ مِنْكَ‏.‏ فَمَكُثَ حِينًا، ثُمَّ إِنَّ الرَّجُلَ الَّذِي أَوْصَى إِلَيْهِ أَنْ يُبْلِغَ عَنْهُ وَافَى الْمَوْسِمَ فَقَالَ يَا آلَ قُرَيْشٍ‏.‏ قَالُوا هَذِهِ قُرَيْشٌ‏.‏ قَالَ يَا آلَ بَنِي هَاشِمٍ‏.‏ قَالُوا هَذِهِ بَنُو هَاشِمٍ‏.‏ قَالَ أَيْنَ أَبُو طَالِبٍ قَالُوا هَذَا أَبُو طَالِبٍ‏.‏ قَالَ أَمَرَنِي فُلاَنٌ أَنْ أُبْلِغَكَ رِسَالَةً أَنَّ فُلاَنًا قَتَلَهُ فِي عِقَالٍ‏.‏ فَأَتَاهُ أَبُو طَالِبٍ فَقَالَ لَهُ اخْتَرْ مِنَّا إِحْدَى ثَلاَثٍ، إِنْ شِئْتَ أَنْ تُؤَدِّيَ مِائَةً مِنَ الإِبِلِ، فَإِنَّكَ قَتَلْتَ صَاحِبَنَا، وَإِنْ شِئْتَ حَلَفَ خَمْسُونَ مِنْ قَوْمِكَ أَنَّكَ لَمْ تَقْتُلْهُ، فَإِنْ أَبَيْتَ قَتَلْنَاكَ بِهِ فَأَتَى قَوْمَهُ، فَقَالُوا نَحْلِفُ‏.‏ فَأَتَتْهُ امْرَأَةٌ مِنْ بَنِي هَاشِمٍ كَانَتْ تَحْتَ رَجُلٍ مِنْهُمْ قَدْ وَلَدَتْ لَهُ‏.‏ فَقَالَتْ يَا أَبَا طَالِبٍ أُحِبُّ أَنْ تُجِيزَ ابْنِي هَذَا بِرَجُلٍ مِنَ الْخَمْسِينَ وَلاَ تَصْبُرْ يَمِينَهُ حَيْثُ تُصْبَرُ الأَيْمَانُ‏.‏ فَفَعَلَ فَأَتَاهُ رَجُلٌ مِنْهُمْ فَقَالَ يَا أَبَا طَالِبٍ، أَرَدْتَ خَمْسِينَ رَجُلاً أَنْ يَحْلِفُوا مَكَانَ مِائَةٍ مِنَ الإِبِلِ، يُصِيبُ كُلَّ رَجُلٍ بَعِيرَانِ، هَذَانِ بَعِيرَانِ فَاقْبَلْهُمَا عَنِّي وَلاَ تَصْبُرْ يَمِينِي حَيْثُ تُصْبِرُ الأَيْمَانُ‏.‏ فَقَبِلَهُمَا، وَجَاءَ ثَمَانِيةٌ وَأَرْبَعُونَ فَحَلَفُوا‏.‏ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فَوَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ، مَا حَالَ الْحَوْلُ وَمِنَ الثَّمَانِيَةِ وَأَرْبَعِينَ عَيْنٌ تَطْرِفُ‏.‏

Johiliyatdagi birinchi qasoma biz Bani Hoshimda boʻlgan edi: Bani Hoshimdan bir kishini Qurayshning boshqa bir tarmogʻidan boʻlgan bir kishi (xizmatga) yolladi. U (yollangan kishi) u bilan birga tuyalarida (yoʻlga) chiqdi. Yoʻlda Bani Hoshimdan bir kishi oʻtdi — uning xurjini (juvolaq) tutqichi uzilgan edi. U: «Menga bir tuyabogʻ (arqon) bilan yordam ber, juvolagimning tutqichini bogʻlay, tuyalar (yuksiz) qochib ketmasin», dedi. (Yollangan kishi) unga bir arqon berdi, u bilan juvolagining tutqichini bogʻladi. Ular (manzilga) tushganda, bitta tuyadan boshqa hamma tuya (oyogʻi) bogʻlandi. Uni yollagan kishi: «Bu tuyaga nima boʻldi, tuyalar orasida (faqat) shu bogʻlanmadi?» dedi. (Yollangan kishi:) «Uning arqoni yoʻq», dedi. (Xoʻjayin:) «Uning arqoni qani?» dedi va unga bir tayoq bilan (otib) urdi — unda uning ajali bor edi (oʻsha zarbada halok boʻldi). Yamanlik bir kishi uning yonidan oʻtdi. (Yollangan kishi:) «Sen mavsumda (hajda) hozir boʻlasanmi?» dedi. (Yamanlik:) «Hozir boʻlmasam kerak, balki baʼzan hozir boʻlarman», dedi. (Yollangan kishi:) «Sen umringda bir marta mendan bir xabarni yetkazasanmi?» dedi. (Yamanlik:) «Ha», dedi. (Yollangan kishi:) «Sen mavsumda hozir boʻlganingda: ‹Ey Quraysh xonadoni!› deb chaqir. Ular senga javob bersa: ‹Ey Bani Hoshim xonadoni!› deb chaqir. Ular senga javob bersa, Abu Tolibni soʻra va unga falonchi meni bir arqon (sabab) bilan oʻldirganini xabar ber», dedi. Soʻng yollangan kishi vafot etdi. Uni yollagan kishi (Makkaga) kelganda, Abu Tolib uning oldiga kelib: «Bizning hamrohimiz nima boʻldi?» dedi. (U:) «Kasal boʻldi, men unga yaxshi qarov qildim, soʻng uni dafn etdim», dedi. (Abu Tolib:) «Sendan shunga (yaxshilikka) loyiq edi», dedi. Bir muddat oʻtdi. Soʻng u (yollangan kishi) xabar yetkazishni vasiyat qilgan kishi mavsumga keldi va: «Ey Quraysh xonadoni!» dedi. Ular: «Mana Quraysh», deyishdi. U: «Ey Bani Hoshim xonadoni!» dedi. Ular: «Mana Bani Hoshim», deyishdi. U: «Abu Tolib qani?» dedi. Ular: «Mana Abu Tolib», deyishdi. U: «Falonchi menga bir xabarni yetkazishni buyurgan: falonchi uni bir arqon (sabab) bilan oʻldiribdi», dedi. Shunda Abu Tolib u (xoʻjayin)ning oldiga kelib: «Bizdan uchta (taklif)dan birini tanla: agar xohlasang, yuzta tuya ado et, chunki sen bizning hamrohimizni oʻldirding; agar xohlasang, qavmingdan ellik kishi sen uni oʻldirmaganingga qasam ichsin; bunga koʻnmasang, biz seni uning (qotili sifatida) oʻldiramiz», dedi. U qavmining oldiga keldi, ular: «Biz qasam ichamiz», deyishdi. Soʻng Bani Hoshimdan bir ayol — u (qotil qavmidan) bir kishining nikohida boʻlib, undan bola tuqqan edi — Abu Tolibning oldiga kelib: «Ey Abu Tolib, mana bu oʻgʻlimni ellik kishidan biri (oʻrnida) hisobga olib (ozod qilib), uning qasamini qasam ichiladigan joyda ichdirmasligingni istayman», dedi. U shunday qildi. Soʻng ulardan bir kishi uning oldiga kelib: «Ey Abu Tolib, sen yuzta tuya oʻrniga ellik kishining qasam ichishini istading, har bir kishiga ikki tuyadan toʻgʻri keladi. Mana bu ikki tuya, ularni mendan qabul qil va mening qasamimni qasam ichiladigan joyda ichdirma», dedi. U ikkovini (tuyani) qabul qildi. Soʻng qirq sakkiz kishi kelib qasam ichdi. Ibn Abbos aytdi: Jonim qoʻlida boʻlgan Zotga qasamki, yil aylanmasidan oʻsha qirq sakkiz kishidan koʻz qoqadigan (tirik) biror kishi qolmadi.Жоҳилиятдаги биринчи қасома биз Бани Ҳошимда бўлган эди: Бани Ҳошимдан бир кишини Қурайшнинг бошқа бир тармоғидан бўлган бир киши (хизматга) ёллади. У (ёлланган киши) у билан бирга туяларида (йўлга) чиқди. Йўлда Бани Ҳошимдан бир киши ўтди — унинг хуржини (жуволақ) тутқичи узилган эди. У: «Менга бир туябоғ (арқон) билан ёрдам бер, жуволагимнинг тутқичини боғлай, туялар (юксиз) қочиб кетмасин», деди. (Ёлланган киши) унга бир арқон берди, у билан жуволагининг тутқичини боғлади. Улар (манзилга) тушганда, битта туядан бошқа ҳамма туя (оёғи) боғланди. Уни ёллаган киши: «Бу туяга нима бўлди, туялар орасида (фақат) шу боғланмади?» деди. (Ёлланган киши:) «Унинг арқони йўқ», деди. (Хўжайин:) «Унинг арқони қани?» деди ва унга бир таёқ билан (отиб) урди — унда унинг ажали бор эди (ўша зарбада ҳалок бўлди). Яманлик бир киши унинг ёнидан ўтди. (Ёлланган киши:) «Сен мавсумда (ҳажда) ҳозир бўласанми?» деди. (Яманлик:) «Ҳозир бўлмасам керак, балки баъзан ҳозир бўларман», деди. (Ёлланган киши:) «Сен умрингда бир марта мендан бир хабарни етказасанми?» деди. (Яманлик:) «Ҳа», деди. (Ёлланган киши:) «Сен мавсумда ҳозир бўлганингда: ‹Эй Қурайш хонадони!› деб чақир. Улар сенга жавоб берса: ‹Эй Бани Ҳошим хонадони!› деб чақир. Улар сенга жавоб берса, Абу Толибни сўра ва унга фалончи мени бир арқон (сабаб) билан ўлдирганини хабар бер», деди. Сўнг ёлланган киши вафот этди. Уни ёллаган киши (Маккага) келганда, Абу Толиб унинг олдига келиб: «Бизнинг ҳамроҳимиз нима бўлди?» деди. (У:) «Касал бўлди, мен унга яхши қаров қилдим, сўнг уни дафн этдим», деди. (Абу Толиб:) «Сендан шунга (яхшиликка) лойиқ эди», деди. Бир муддат ўтди. Сўнг у (ёлланган киши) хабар етказишни васият қилган киши мавсумга келди ва: «Эй Қурайш хонадони!» деди. Улар: «Мана Қурайш», дейишди. У: «Эй Бани Ҳошим хонадони!» деди. Улар: «Мана Бани Ҳошим», дейишди. У: «Абу Толиб қани?» деди. Улар: «Мана Абу Толиб», дейишди. У: «Фалончи менга бир хабарни етказишни буюрган: фалончи уни бир арқон (сабаб) билан ўлдирибди», деди. Шунда Абу Толиб у (хўжайин)нинг олдига келиб: «Биздан учта (таклиф)дан бирини танла: агар хоҳласанг, юзта туя адо эт, чунки сен бизнинг ҳамроҳимизни ўлдирдинг; агар хоҳласанг, қавмингдан эллик киши сен уни ўлдирмаганингга қасам ичсин; бунга кўнмасанг, биз сени унинг (қотили сифатида) ўлдирамиз», деди. У қавмининг олдига келди, улар: «Биз қасам ичамиз», дейишди. Сўнг Бани Ҳошимдан бир аёл — у (қотил қавмидан) бир кишининг никоҳида бўлиб, ундан бола туққан эди — Абу Толибнинг олдига келиб: «Эй Абу Толиб, мана бу ўғлимни эллик кишидан бири (ўрнида) ҳисобга олиб (озод қилиб), унинг қасамини қасам ичиладиган жойда ичдирмаслигингни истайман», деди. У шундай қилди. Сўнг улардан бир киши унинг олдига келиб: «Эй Абу Толиб, сен юзта туя ўрнига эллик кишининг қасам ичишини истадинг, ҳар бир кишига икки туядан тўғри келади. Мана бу икки туя, уларни мендан қабул қил ва менинг қасамимни қасам ичиладиган жойда ичдирма», деди. У икковини (туяни) қабул қилди. Сўнг қирқ саккиз киши келиб қасам ичди. Ибн Аббос айтди: Жоним қўлида бўлган Зотга қасамки, йил айланмасидан ўша қирқ саккиз кишидан кўз қоқадиган (тирик) бирор киши қолмади.

حَدَّثَنِي عُبَيْدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، عَنْ هِشَامٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتْ كَانَ يَوْمُ بُعَاثٍ يَوْمًا قَدَّمَهُ اللَّهُ لِرَسُولِهِ صلى الله عليه وسلم، فَقَدِمَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَقَدِ افْتَرَقَ مَلَؤُهُمْ، وَقُتِّلَتْ سَرَوَاتُهُمْ وَجُرِّحُوا، قَدَّمَهُ اللَّهُ لِرَسُولِهِ صلى الله عليه وسلم فِي دُخُولِهِمْ فِي الإِسْلاَمِ‏.‏

Buos kuni Alloh Rasuli ﷺ uchun (oldindan) muqaddam qilib qoʻygan bir kun edi. Rasululloh ﷺ (Madinaga) kelganlarida, ularning (avs va xazrajning) jamoasi boʻlinib, kattalari (oqsoqollari) oʻldirilgan va (koʻplari) yaralangan edi. Alloh buni Rasuli ﷺ uchun, ularning islomga kirishlari yoʻlida muqaddam qilib qoʻygan edi.Буос куни Аллоҳ Расули ﷺ учун (олдиндан) муқаддам қилиб қўйган бир кун эди. Расулуллоҳ ﷺ (Мадинага) келганларида, уларнинг (авс ва хазражнинг) жамоаси бўлиниб, катталари (оқсоқоллари) ўлдирилган ва (кўплари) яраланган эди. Аллоҳ буни Расули ﷺ учун, уларнинг исломга киришлари йўлида муқаддам қилиб қўйган эди.

وَقَالَ ابْنُ وَهْبٍ أَخْبَرَنَا عَمْرٌو، عَنْ بُكَيْرِ بْنِ الأَشَجِّ، أَنَّ كُرَيْبًا، مَوْلَى ابْنِ عَبَّاسٍ حَدَّثَهُ أَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ لَيْسَ السَّعْىُ بِبَطْنِ الْوَادِي بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ سُنَّةً، إِنَّمَا كَانَ أَهْلُ الْجَاهِلِيَّةِ يَسْعَوْنَهَا وَيَقُولُونَ لاَ نُجِيزُ الْبَطْحَاءَ إِلاَّ شَدًّا

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo): «Safo bilan Marva orasida vodiy ichida (jadal bilan) yugurish sunnat emas. Faqat johiliyat ahli unda yugurib: ‹Biz Bathoni faqat shiddat (yugurish) bilan kesib oʻtamiz› derdilar», dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо): «Сафо билан Марва орасида водий ичида (жадал билан) югуриш суннат эмас. Фақат жоҳилият аҳли унда югуриб: ‹Биз Батҳони фақат шиддат (югуриш) билан кесиб ўтамиз› дердилар», деди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ الْجُعْفِيُّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، أَخْبَرَنَا مُطَرِّفٌ، سَمِعْتُ أَبَا السَّفَرِ، يَقُولُ سَمِعْتُ ابْنَ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ يَقُولُ يَا أَيُّهَا النَّاسُ، اسْمَعُوا مِنِّي مَا أَقُولُ لَكُمْ، وَأَسْمِعُونِي مَا تَقُولُونَ، وَلاَ تَذْهَبُوا فَتَقُولُوا قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ مَنْ طَافَ بِالْبَيْتِ فَلْيَطُفْ مِنْ وَرَاءِ الْحِجْرِ، وَلاَ تَقُولُوا الْحَطِيمُ، فَإِنَّ الرَّجُلَ فِي الْجَاهِلِيَّةِ كَانَ يَحْلِفُ فَيُلْقِي سَوْطَهُ أَوْ نَعْلَهُ أَوْ قَوْسَهُ‏.‏

Men Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)ning: «Ey odamlar, men sizlarga aytadigan narsani mendan eshitinglar, sizlar aytadigan narsani ham menga eshittiringlar va ketib: ‹Ibn Abbos (shunday) dedi, Ibn Abbos (shunday) dedi› demanglar. Kim Baytni tavof qilsa, Hijrning ortidan tavof qilsin va uni ‹Hatim› demanglar. Chunki johiliyatda kishi qasam ichib, qamchisini yoki kavushini yoki kamonini (oʻsha yerga) tashlar edi», deganini eshitdim.Мен Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)нинг: «Эй одамлар, мен сизларга айтадиган нарсани мендан эшитинглар, сизлар айтадиган нарсани ҳам менга эшиттиринглар ва кетиб: ‹Ибн Аббос (шундай) деди, Ибн Аббос (шундай) деди› деманглар. Ким Байтни тавоф қилса, Ҳижрнинг ортидан тавоф қилсин ва уни ‹Ҳатим› деманглар. Чунки жоҳилиятда киши қасам ичиб, қамчисини ёки кавушини ёки камонини (ўша ерга) ташлар эди», деганини эшитдим.

حَدَّثَنَا نُعَيْمُ بْنُ حَمَّادٍ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، عَنْ حُصَيْنٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مَيْمُونٍ، قَالَ رَأَيْتُ فِي الْجَاهِلِيَّةِ قِرْدَةً اجْتَمَعَ عَلَيْهَا قِرَدَةٌ قَدْ زَنَتْ، فَرَجَمُوهَا فَرَجَمْتُهَا مَعَهُمْ‏.‏

Men johiliyatda bir maymunni koʻrdim, uning atrofiga (boshqa) maymunlar toʻplangan edi — u zino qilgan edi, shuning uchun uni rajm qilishdi (toshboʻron qilishdi), men ham ular bilan birga uni rajm qildim.Мен жоҳилиятда бир маймунни кўрдим, унинг атрофига (бошқа) маймунлар тўпланган эди — у зино қилган эди, шунинг учун уни ражм қилишди (тошбўрон қилишди), мен ҳам улар билан бирга уни ражм қилдим.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ، سَمِعَ ابْنَ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ خِلاَلٌ مِنْ خِلاَلِ الْجَاهِلِيَّةِ الطَّعْنُ فِي الأَنْسَابِ وَالنِّيَاحَةُ، وَنَسِيَ الثَّالِثَةَ، قَالَ سُفْيَانُ وَيَقُولُونَ إِنَّهَا الاِسْتِسْقَاءُ بِالأَنْوَاءِ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo): «Johiliyat odatlaridan (baʼzilari): nasablarga (kelib chiqishga) taʼna qilish va (oʻlik ustida) nola-faryod qilishdir», dedi va uchinchisini unutdi. Sufyon: «Ular: ‹U (uchinchisi) yulduzlar (anvo) orqali yomgʻir soʻrashdir› deyishadi», dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо): «Жоҳилият одатларидан (баъзилари): насабларга (келиб чиқишга) таъна қилиш ва (ўлик устида) нола-фарёд қилишдир», деди ва учинчисини унутди. Суфён: «Улар: ‹У (учинчиси) юлдузлар (анво) орқали ёмғир сўрашдир› дейишади», деди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ أَبِي رَجَاءٍ، حَدَّثَنَا النَّضْرُ، عَنْ هِشَامٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ أُنْزِلَ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَهْوَ ابْنُ أَرْبَعِينَ، فَمَكَثَثَلاَثَ عَشْرَةَ سَنَةً، ثُمَّ أُمِرَ بِالْهِجْرَةِ، فَهَاجَرَ إِلَى الْمَدِينَةِ، فَمَكَثَ بِهَا عَشْرَ سِنِينَ، ثُمَّ تُوُفِّيَ صلى الله عليه وسلم‏.‏

Rasululloh ﷺga (vahiy) qirq yoshlarida nozil qilindi. Soʻng (Makkada) oʻn uch yil turdilar, soʻng hijratga buyurildilar va Madinaga hijrat qildilar, unda oʻn yil turdilar, soʻng ﷺ vafot etdilar.Расулуллоҳ ﷺга (ваҳий) қирқ ёшларида нозил қилинди. Сўнг (Маккада) ўн уч йил турдилар, сўнг ҳижратга буюрилдилар ва Мадинага ҳижрат қилдилар, унда ўн йил турдилар, сўнг ﷺ вафот этдилар.

حَدَّثَنَا الْحُمَيْدِيُّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، حَدَّثَنَا بَيَانٌ، وَإِسْمَاعِيلُ، قَالاَ سَمِعْنَا قَيْسًا، يَقُولُ سَمِعْتُ خَبَّابًا، يَقُولُ أَتَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم وَهْوَ مُتَوَسِّدٌ بُرْدَةً، وَهْوَ فِي ظِلِّ الْكَعْبَةِ، وَقَدْ لَقِينَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ شِدَّةً فَقُلْتُ أَلاَ تَدْعُو اللَّهَ فَقَعَدَ وَهْوَ مُحْمَرٌّ وَجْهُهُ فَقَالَ ‏"‏ لَقَدْ كَانَ مَنْ قَبْلَكُمْ لَيُمْشَطُ بِمِشَاطِ الْحَدِيدِ مَا دُونَ عِظَامِهِ مِنْ لَحْمٍ أَوْ عَصَبٍ مَا يَصْرِفُهُ ذَلِكَ عَنْ دِينِهِ، وَيُوضَعُ الْمِنْشَارُ عَلَى مَفْرِقِ رَأْسِهِ، فَيُشَقُّ بِاثْنَيْنِ، مَا يَصْرِفُهُ ذَلِكَ عَنْ دِينِهِ، وَلَيُتِمَّنَّ اللَّهُ هَذَا الأَمْرَ حَتَّى يَسِيرَ الرَّاكِبُ مِنْ صَنْعَاءَ إِلَى حَضْرَمَوْتَ مَا يَخَافُ إِلاَّ اللَّهَ ‏"‏‏.‏ زَادَ بَيَانٌ وَالذِّئْبَ عَلَى غَنَمِهِ‏.‏

Men Paygʻambar ﷺning oldilariga keldim, u zot bir burdani yostiq qilib, Kaʼbaning soyasida (yotgan) edilar. Biz mushriklardan qattiq (azob)ga duch kelgan edik. Men: «Alloh(dan yordam soʻrab) duo qilmaysizmi?» dedim. U zot oʻtirdilar — yuzlari qizargan edi — va: «Sizlardan oldingilardan (baʼzi moʻminlar) temir taroqlar bilan tarashlanardi — suyaklaridan pastdagi goʻsht yoki paydan (ajralguncha) — bu uni dinidan qaytarmas edi; (yoki) boshining oʻrtasiga arra qoʻyilib, ikkiga boʻlinardi, bu (ham) uni dinidan qaytarmas edi. Albatta Alloh bu ishni (islomni) shu darajaga yetkazadiki, otliq Sanʼodan Hazramavtgacha (yolgʻiz) yurib, Allohdan boshqa hech narsadan qoʻrqmaydi», dedilar. Bayon: «va qoʻyiga (hujum qiladigan) boʻridan (boshqa)» deb ziyoda qildi.Мен Пайғамбар ﷺнинг олдиларига келдим, у зот бир бурдани ёстиқ қилиб, Каъбанинг соясида (ётган) эдилар. Биз мушриклардан қаттиқ (азоб)га дуч келган эдик. Мен: «Аллоҳ(дан ёрдам сўраб) дуо қилмайсизми?» дедим. У зот ўтирдилар — юзлари қизарган эди — ва: «Сизлардан олдингилардан (баъзи мўминлар) темир тароқлар билан тарашланарди — суякларидан пастдаги гўшт ёки пайдан (ажралгунча) — бу уни динидан қайтармас эди; (ёки) бошининг ўртасига арра қўйилиб, иккига бўлинарди, бу (ҳам) уни динидан қайтармас эди. Албатта Аллоҳ бу ишни (исломни) шу даражага етказадики, отлиқ Санъодан Ҳазрамавтгача (ёлғиз) юриб, Аллоҳдан бошқа ҳеч нарсадан қўрқмайди», дедилар. Баён: «ва қўйига (ҳужум қиладиган) бўридан (бошқа)» деб зиёда қилди.

حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الأَسْوَدِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ ـ رضى الله عنه قَالَ قَرَأَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم النَّجْمَ، فَسَجَدَ فَمَا بَقِيَ أَحَدٌ إِلاَّ سَجَدَ، إِلاَّ رَجُلٌ رَأَيْتُهُ أَخَذَ كَفًّا مِنْ حَصًا فَرَفَعَهُ فَسَجَدَ عَلَيْهِ وَقَالَ هَذَا يَكْفِينِي‏.‏ فَلَقَدْ رَأَيْتُهُ بَعْدُ قُتِلَ كَافِرًا بِاللَّهِ‏.‏

Paygʻambar ﷺ Najm (surasini) oʻqib, sajda qildilar. Shunda biror kishi qolmadiki, sajda qilmagan boʻlsa, faqat bir kishidan boshqa — men uni bir hovuch mayda tosh olib, koʻtarib, unga sajda qilib: ‹Bu menga yetadi› deganini koʻrdim. Men uni keyin Allohga kofir holda oʻldirilgan koʻrdim.Пайғамбар ﷺ Нажм (сурасини) ўқиб, сажда қилдилар. Шунда бирор киши қолмадики, сажда қилмаган бўлса, фақат бир кишидан бошқа — мен уни бир ҳовуч майда тош олиб, кўтариб, унга сажда қилиб: ‹Бу менга етади› деганини кўрдим. Мен уни кейин Аллоҳга кофир ҳолда ўлдирилган кўрдим.

حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا غُنْدَرٌ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مَيْمُونٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ بَيْنَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم سَاجِدٌ وَحَوْلَهُ نَاسٌ مِنْ قُرَيْشٍ جَاءَ عُقْبَةُ بْنُ أَبِي مُعَيْطٍ بِسَلَى جَزُورٍ، فَقَذَفَهُ عَلَى ظَهْرِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم، فَلَمْ يَرْفَعْ رَأْسَهُ فَجَاءَتْ فَاطِمَةُ ـ عَلَيْهَا السَّلاَمُ ـ فَأَخَذَتْهُ مِنْ ظَهْرِهِ، وَدَعَتْ عَلَى مَنْ صَنَعَ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ اللَّهُمَّ عَلَيْكَ الْمَلأَ مِنْ قُرَيْشٍ أَبَا جَهْلِ بْنَ هِشَامٍ، وَعُتْبَةَ بْنَ رَبِيعَةَ، وَشَيْبَةَ بْنَ رَبِيعَةَ، وَأُمَيَّةَ بْنَ خَلَفٍ ـ أَوْ أُبَىَّ بْنَ خَلَفٍ ‏"‏‏.‏ شُعْبَةُ الشَّاكُّ ـ فَرَأَيْتُهُمْ قُتِلُوا يَوْمَ بَدْرٍ، فَأُلْقُوا فِي بِئْرٍ غَيْرَ أُمَيَّةَ أَوْ أُبَىٍّ تَقَطَّعَتْ أَوْصَالُهُ، فَلَمْ يُلْقَ فِي الْبِئْرِ‏.‏

Paygʻambar ﷺ sajda qilib turganlarida, atroflarida Qurayshdan baʼzi odamlar bor edi. Uqba ibn Abu Muayt bir tuyaning yoʻldoshini (joʻgʻini) keltirib, uni Paygʻambar ﷺning yelkalariga tashladi. U zot boshlarini koʻtarmadilar. Shunda Fotima (alayhassalom) kelib, uni u zotning yelkalaridan oldi va shu ishni qilgan kishiga (qarshi) duo qildi. Paygʻambar ﷺ: «Allohim, Qurayshdan boʻlgan (mana bu) jamoani Senga (havola qilaman): Abu Jahl ibn Hishom, Utba ibn Robiʼa, Shayba ibn Robiʼa va Umayya ibn Xalafni — yoki Ubayy ibn Xalafni», dedilar — Shuʼba shubha qiluvchidir. (Abdulloh aytdi:) Men ularni Badr kuni oʻldirilgan koʻrdim va bir quduqqa tashlandilar, faqat Umayya — yoki Ubayy — undan boshqa; uning aʼzolari (uzilib) parchalanib ketgan edi, shu sababli quduqqa tashlanmadi.Пайғамбар ﷺ сажда қилиб турганларида, атрофларида Қурайшдан баъзи одамлар бор эди. Уқба ибн Абу Муайт бир туянинг йўлдошини (жўғини) келтириб, уни Пайғамбар ﷺнинг елкаларига ташлади. У зот бошларини кўтармадилар. Шунда Фотима (алайҳассалом) келиб, уни у зотнинг елкаларидан олди ва шу ишни қилган кишига (қарши) дуо қилди. Пайғамбар ﷺ: «Аллоҳим, Қурайшдан бўлган (мана бу) жамоани Сенга (ҳавола қиламан): Абу Жаҳл ибн Ҳишом, Утба ибн Робиъа, Шайба ибн Робиъа ва Умайя ибн Халафни — ёки Убайй ибн Халафни», дедилар — Шуъба шубҳа қилувчидир. (Абдуллоҳ айтди:) Мен уларни Бадр куни ўлдирилган кўрдим ва бир қудуққа ташландилар, фақат Умайя — ёки Убайй — ундан бошқа; унинг аъзолари (узилиб) парчаланиб кетган эди, шу сабабли қудуққа ташланмади.

حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنْ مَنْصُورٍ، حَدَّثَنِي سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ، أَوْ قَالَ حَدَّثَنِي الْحَكَمُ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، قَالَ أَمَرَنِي عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ أَبْزَى قَالَ سَلِ ابْنَ عَبَّاسٍ عَنْ هَاتَيْنِ الآيَتَيْنِ، مَا أَمْرُهُمَا ‏[quran sura="6" aya_start="151" aya_end="151"]{‏وَلاَ تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ ‏}‏ ‏[quran sura="4" aya_start="93" aya_end="93"]{‏وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِنًا مُتَعَمِّدًا‏}‏ فَسَأَلْتُ ابْنَ عَبَّاسٍ فَقَالَ لَمَّا أُنْزِلَتِ الَّتِي فِي الْفُرْقَانِ قَالَ مُشْرِكُو أَهْلِ مَكَّةَ فَقَدْ قَتَلْنَا النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ، وَدَعَوْنَا مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ، وَقَدْ أَتَيْنَا الْفَوَاحِشَ‏.‏ فَأَنْزَلَ اللَّهُ [quran sura="25" aya_start="70" aya_end="70"]‏{‏إِلاَّ مَنْ تَابَ وَآمَنَ‏}‏ الآيَةَ فَهَذِهِ لأُولَئِكَ وَأَمَّا الَّتِي فِي النِّسَاءِ الرَّجُلُ إِذَا عَرَفَ الإِسْلاَمَ وَشَرَائِعَهُ، ثُمَّ قَتَلَ فَجَزَاؤُهُ جَهَنَّمُ‏.‏ فَذَكَرْتُهُ لِمُجَاهِدٍ فَقَالَ إِلاَّ مَنْ نَدِمَ‏.‏

Abdurrahmon ibn Abzo menga buyurib: «Ibn Abbosdan mana bu ikki oyat haqida — ularning hukmi nima ekani haqida — soʻra», dedi: «Alloh harom qilgan jonni oʻldirmanglar...» (Anʼom surasi, 151) va «Kim bir moʻminni qasddan oʻldirsa...» (Niso surasi, 93). Men Ibn Abbosdan soʻradim. U: «Furqonda (Anʼomda) boʻlgan (oyat) nozil boʻlganda, Makka ahlining mushriklari: ‹Biz Alloh harom qilgan jonni oʻldirdik, Alloh bilan birga boshqa ilohni (chaqirib) ibodat qildik va fohishaliklar qildik› deyishdi. Shunda Alloh: ‹...magar (kim) tavba qilsa va iymon keltirsa...› (Furqon surasi, 70) (oyatini) nozil qildi. Bu (oyat) oʻshalar uchundir. Nisodagi (oyatga) kelsak — kishi islomni va uning shariatlarini tanigach, soʻng (moʻminni) oʻldirsa, uning jazosi jahannamdir», dedi. Men buni Mujohidga eslatdim. U: «Magar (kim) pushaymon boʻlsa (bundan mustasno)», dedi.Абдурраҳмон ибн Абзо менга буюриб: «Ибн Аббосдан мана бу икки оят ҳақида — уларнинг ҳукми нима экани ҳақида — сўра», деди: «Аллоҳ ҳаром қилган жонни ўлдирманглар...» (Анъом сураси, 151) ва «Ким бир мўминни қасддан ўлдирса...» (Нисо сураси, 93). Мен Ибн Аббосдан сўрадим. У: «Фурқонда (Анъомда) бўлган (оят) нозил бўлганда, Макка аҳлининг мушриклари: ‹Биз Аллоҳ ҳаром қилган жонни ўлдирдик, Аллоҳ билан бирга бошқа илоҳни (чақириб) ибодат қилдик ва фоҳишаликлар қилдик› дейишди. Шунда Аллоҳ: ‹...магар (ким) тавба қилса ва иймон келтирса...› (Фурқон сураси, 70) (оятини) нозил қилди. Бу (оят) ўшалар учундир. Нисодаги (оятга) келсак — киши исломни ва унинг шариатларини танигач, сўнг (мўминни) ўлдирса, унинг жазоси жаҳаннамдир», деди. Мен буни Мужоҳидга эслатдим. У: «Магар (ким) пушаймон бўлса (бундан мустасно)», деди.

حَدَّثَنَا عَيَّاشُ بْنُ الْوَلِيدِ، حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ بْنُ مُسْلِمٍ، حَدَّثَنِي الأَوْزَاعِيُّ، حَدَّثَنِي يَحْيَى بْنُ أَبِي كَثِيرٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ التَّيْمِيِّ، قَالَ حَدَّثَنِي عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ، قَالَ سَأَلْتُ ابْنَ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ أَخْبِرْنِي بِأَشَدِّ، شَىْءٍ صَنَعَهُ الْمُشْرِكُونَ بِالنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ بَيْنَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يُصَلِّي فِي حِجْرِ الْكَعْبَةِ إِذْ أَقْبَلَ عُقْبَةُ بْنُ أَبِي مُعَيْطٍ، فَوَضَعَ ثَوْبَهُ فِي عُنُقِهِ فَخَنَقَهُ خَنْقًا شَدِيدًا، فَأَقْبَلَ أَبُو بَكْرٍ حَتَّى أَخَذَ بِمَنْكِبِهِ وَدَفَعَهُ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏[quran sura="40" aya_start="28" aya_end="28"]{‏أَتَقْتُلُونَ رَجُلاً أَنْ يَقُولَ رَبِّيَ اللَّهُ‏}‏ الآيَةَ‏.‏ تَابَعَهُ ابْنُ إِسْحَاقَ حَدَّثَنِي يَحْيَى بْنُ عُرْوَةَ عَنْ عُرْوَةَ، قُلْتُ لِعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو‏.‏ وَقَالَ عَبْدَةُ عَنْ هِشَامٍ عَنْ أَبِيهِ قِيلَ لِعَمْرِو بْنِ الْعَاصِ‏.‏ وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ عَمْرٍو عَنْ أَبِي سَلَمَةَ حَدَّثَنِي عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ‏.‏

Men Ibn Amr ibnul-Os(ning oʻgʻli)dan: «Menga mushriklar Paygʻambar ﷺga qilgan eng qattiq narsani aytib bering», deb soʻradim. U: «Paygʻambar ﷺ Kaʼba hijrida namoz oʻqiyotganlarida, Uqba ibn Abu Muayt kelib, koʻylagini u zotning boʻyinlariga solib, qattiq boʻgʻdi. Shunda Abu Bakr kelib, uning yelkasidan ushlab, uni Paygʻambar ﷺdan itarib (ajratib): ‹Bir kishini ‹Robbim Alloh› degani uchun oʻldirasizlarmi?...› (Gʻofir surasi, 28) (oyatini oʻqidi)», dedi. Buni Ibn Ishoq (rivoyatda) qoʻllab-quvvatlab: «Menga Yahyo ibn Urva, Urvadan (rivoyat qildi): Men Abdulloh ibn Amrga aytdim», dedi. Abda Hishomdan, u otasidan: «Amr ibnul-Osga aytildi», dedi. Muhammad ibn Amr Abu Salamadan: «Menga Amr ibnul-Os rivoyat qildi», dedi.Мен Ибн Амр ибнул-Ос(нинг ўғли)дан: «Менга мушриклар Пайғамбар ﷺга қилган энг қаттиқ нарсани айтиб беринг», деб сўрадим. У: «Пайғамбар ﷺ Каъба ҳижрида намоз ўқиётганларида, Уқба ибн Абу Муайт келиб, кўйлагини у зотнинг бўйинларига солиб, қаттиқ бўғди. Шунда Абу Бакр келиб, унинг елкасидан ушлаб, уни Пайғамбар ﷺдан итариб (ажратиб): ‹Бир кишини ‹Роббим Аллоҳ› дегани учун ўлдирасизларми?...› (Ғофир сураси, 28) (оятини ўқиди)», деди. Буни Ибн Ишоқ (ривоятда) қўллаб-қувватлаб: «Менга Яҳё ибн Урва, Урвадан (ривоят қилди): Мен Абдуллоҳ ибн Амрга айтдим», деди. Абда Ҳишомдан, у отасидан: «Амр ибнул-Осга айтилди», деди. Муҳаммад ибн Амр Абу Саламадан: «Менга Амр ибнул-Ос ривоят қилди», деди.

حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ حَمَّادٍ الآمُلِيُّ، قَالَ حَدَّثَنِي يَحْيَى بْنُ مَعِينٍ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ مُجَالِدٍ، عَنْ بَيَانٍ، عَنْ وَبَرَةَ، عَنْ هَمَّامِ بْنِ الْحَارِثِ، قَالَ قَالَ عَمَّارُ بْنُ يَاسِرٍ رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَمَا مَعَهُ إِلاَّ خَمْسَةُ أَعْبُدٍ وَامْرَأَتَانِ، وَأَبُو بَكْرٍ‏.‏

Ammor ibn Yosir: «Men Rasululloh ﷺni koʻrdim, u zotning yonlarida beshta qul, ikki ayol va Abu Bakrdan boshqa hech kim yoʻq edi», dedi.Аммор ибн Ёсир: «Мен Расулуллоҳ ﷺни кўрдим, у зотнинг ёнларида бешта қул, икки аёл ва Абу Бакрдан бошқа ҳеч ким йўқ эди», деди.

حَدَّثَنِي إِسْحَاقُ، أَخْبَرَنَا أَبُو أُسَامَةَ، حَدَّثَنَا هَاشِمٌ، قَالَ سَمِعْتُ سَعِيدَ بْنَ الْمُسَيَّبِ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا إِسْحَاقَ، سَعْدَ بْنَ أَبِي وَقَّاصٍ يَقُولُ مَا أَسْلَمَ أَحَدٌ إِلاَّ فِي الْيَوْمِ الَّذِي أَسْلَمْتُ فِيهِ، وَلَقَدْ مَكَثْتُ سَبْعَةَ أَيَّامٍ وَإِنِّي لَثُلُثُ الإِسْلاَمِ

Saʼd ibn Abu Vaqqos: «Men islom qabul qilgan kunda mendan boshqa hech kim islom qabul qilmagan edi va men yetti kun shunday turdimki, men islomning uchdan biri edim (eng dastlabki uch musulmondan biri)», dedi.Саъд ибн Абу Ваққос: «Мен ислом қабул қилган кунда мендан бошқа ҳеч ким ислом қабул қилмаган эди ва мен етти кун шундай турдимки, мен исломнинг учдан бири эдим (энг дастлабки уч мусулмондан бири)», деди.

حَدَّثَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، حَدَّثَنَا مِسْعَرٌ، عَنْ مَعْنِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، قَالَ سَمِعْتُ أَبِي قَالَ، سَأَلْتُ مَسْرُوقًا مَنْ آذَنَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم بِالْجِنِّ لَيْلَةَ اسْتَمَعُوا الْقُرْآنَ‏.‏ فَقَالَ حَدَّثَنِي أَبُوكَ ـ يَعْنِي عَبْدَ اللَّهِ ـ أَنَّهُ آذَنَتْ بِهِمْ شَجَرَةٌ‏.‏

Men Masruqdan: «Jinlar Qurʼonni tinglagan kechada Paygʻambar ﷺni ular (kelgani) haqida kim ogohlantirdi?» deb soʻradim. U: «Menga otang — yaʼni Abdulloh (ibn Masʼud) — rivoyat qildiki, ularning (kelgani) haqida (u zotni) bir daraxt ogohlantirgan», dedi.Мен Масруқдан: «Жинлар Қуръонни тинглаган кечада Пайғамбар ﷺни улар (келгани) ҳақида ким огоҳлантирди?» деб сўрадим. У: «Менга отанг — яъни Абдуллоҳ (ибн Масъуд) — ривоят қилдики, уларнинг (келгани) ҳақида (у зотни) бир дарахт огоҳлантирган», деди.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي جَدِّي، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، رضى الله عنه أَنَّهُ كَانَ يَحْمِلُ مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم إِدَاوَةً لِوَضُوئِهِ وَحَاجَتِهِ، فَبَيْنَمَا هُوَ يَتْبَعُهُ بِهَا فَقَالَ ‏"‏ مَنْ هَذَا ‏"‏‏.‏ فَقَالَ أَنَا أَبُو هُرَيْرَةَ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ ابْغِنِي أَحْجَارًا أَسْتَنْفِضْ بِهَا، وَلاَ تَأْتِنِي بِعَظْمٍ وَلاَ بِرَوْثَةٍ ‏"‏‏.‏ فَأَتَيْتُهُ بِأَحْجَارٍ أَحْمِلُهَا فِي طَرَفِ ثَوْبِي حَتَّى وَضَعْتُ إِلَى جَنْبِهِ ثُمَّ انْصَرَفْتُ، حَتَّى إِذَا فَرَغَ مَشَيْتُ، فَقُلْتُ مَا بَالُ الْعَظْمِ وَالرَّوْثَةِ قَالَ ‏"‏ هُمَا مِنْ طَعَامِ الْجِنِّ، وَإِنَّهُ أَتَانِي وَفْدُ جِنِّ نَصِيبِينَ وَنِعْمَ الْجِنُّ، فَسَأَلُونِي الزَّادَ، فَدَعَوْتُ اللَّهَ لَهُمْ أَنْ لاَ يَمُرُّوا بِعَظْمٍ وَلاَ بِرَوْثَةٍ إِلاَّ وَجَدُوا عَلَيْهَا طَعَامًا ‏"‏‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) Paygʻambar ﷺ bilan birga u zotning tahorati va hojatlari uchun bir suv idishi (idova) koʻtarib yurardi. U shu (idish) bilan u zotning ortidan ergashib borayotganida, u zot: «Bu kim?» dedilar. U: «Men Abu Hurayraman», dedi. U zot: «Menga (tozalanish uchun) toshlar topib kel, ammo menga suyak ham, tezak ham keltirma», dedilar. Men u zotga koʻylagimning chetida koʻtarib toshlar keltirdim va ularni u zotning yoniga qoʻyib, soʻng (uzoqlashib) ketdim. U zot (hojatdan) farogʻat boʻlganlarida, men (yana) yurdim va: «Suyak bilan tezakda nima (hikmat) bor (nega manʼ qildingiz)?» dedim. U zot: «Ular jinlarning taomidir. Menga Nasibin jinlarining (elchi) vakillari kelgan edi — ular qanday ham yaxshi jinlar! — ular mendan ozuqa soʻrashdi. Men ular uchun Allohga duo qildimki, ular biror suyak yoki tezak yonidan oʻtmasinlar, magar ularning ustida (oʻzlari uchun) taom topsinlar», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) Пайғамбар ﷺ билан бирга у зотнинг таҳорати ва ҳожатлари учун бир сув идиши (идова) кўтариб юрарди. У шу (идиш) билан у зотнинг ортидан эргашиб бораётганида, у зот: «Бу ким?» дедилар. У: «Мен Абу Ҳурайраман», деди. У зот: «Менга (тозаланиш учун) тошлар топиб кел, аммо менга суяк ҳам, тезак ҳам келтирма», дедилар. Мен у зотга кўйлагимнинг четида кўтариб тошлар келтирдим ва уларни у зотнинг ёнига қўйиб, сўнг (узоқлашиб) кетдим. У зот (ҳожатдан) фароғат бўлганларида, мен (яна) юрдим ва: «Суяк билан тезакда нима (ҳикмат) бор (нега манъ қилдингиз)?» дедим. У зот: «Улар жинларнинг таомидир. Менга Насибин жинларининг (элчи) вакиллари келган эди — улар қандай ҳам яхши жинлар! — улар мендан озуқа сўрашди. Мен улар учун Аллоҳга дуо қилдимки, улар бирор суяк ёки тезак ёнидан ўтмасинлар, магар уларнинг устида (ўзлари учун) таом топсинлар», дедилар.

حَدَّثَنِي عَمْرُو بْنُ عَبَّاسٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، حَدَّثَنَا الْمُثَنَّى، عَنْ أَبِي جَمْرَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ لَمَّا بَلَغَ أَبَا ذَرٍّ مَبْعَثُ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ لأَخِيهِ ارْكَبْ إِلَى هَذَا الْوَادِي، فَاعْلَمْ لِي عِلْمَ هَذَا الرَّجُلِ الَّذِي يَزْعُمُ أَنَّهُ نَبِيٌّ، يَأْتِيهِ الْخَبَرُ مِنَ السَّمَاءِ، وَاسْمَعْ مِنْ قَوْلِهِ، ثُمَّ ائْتِنِي‏.‏ فَانْطَلَقَ الأَخُ حَتَّى قَدِمَهُ وَسَمِعَ مِنْ قَوْلِهِ، ثُمَّ رَجَعَ إِلَى أَبِي ذَرٍّ، فَقَالَ لَهُ رَأَيْتُهُ يَأْمُرُ بِمَكَارِمِ الأَخْلاَقِ، وَكَلاَمًا مَا هُوَ بِالشِّعْرِ‏.‏ فَقَالَ مَا شَفَيْتَنِي مِمَّا أَرَدْتُ، فَتَزَوَّدَ وَحَمَلَ شَنَّةً لَهُ فِيهَا مَاءٌ حَتَّى قَدِمَ مَكَّةَ، فَأَتَى الْمَسْجِدَ، فَالْتَمَسَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم وَلاَ يَعْرِفُهُ، وَكَرِهَ أَنْ يَسْأَلَ عَنْهُ حَتَّى أَدْرَكَهُ بَعْضُ اللَّيْلِ، فَرَآهُ عَلِيٌّ فَعَرَفَ أَنَّهُ غَرِيبٌ‏.‏ فَلَمَّا رَآهُ تَبِعَهُ، فَلَمْ يَسْأَلْ وَاحِدٌ مِنْهُمَا صَاحِبَهُ عَنْ شَىْءٍ حَتَّى أَصْبَحَ، ثُمَّ احْتَمَلَ قِرْبَتَهُ وَزَادَهُ إِلَى الْمَسْجِدِ، وَظَلَّ ذَلِكَ الْيَوْمَ وَلاَ يَرَاهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم حَتَّى أَمْسَى، فَعَادَ إِلَى مَضْجَعِهِ، فَمَرَّ بِهِ عَلِيٌّ فَقَالَ أَمَا نَالَ لِلرَّجُلِ أَنْ يَعْلَمَ مَنْزِلَهُ فَأَقَامَهُ، فَذَهَبَ بِهِ مَعَهُ لاَ يَسْأَلُ وَاحِدٌ مِنْهُمَا صَاحِبَهُ عَنْ شَىْءٍ، حَتَّى إِذَا كَانَ يَوْمَ الثَّالِثِ، فَعَادَ عَلِيٌّ مِثْلَ ذَلِكَ، فَأَقَامَ مَعَهُ ثُمَّ قَالَ أَلاَ تُحَدِّثُنِي مَا الَّذِي أَقْدَمَكَ قَالَ إِنْ أَعْطَيْتَنِي عَهْدًا وَمِيثَاقًا لَتُرْشِدَنَّنِي فَعَلْتُ فَفَعَلَ فَأَخْبَرَهُ‏.‏ قَالَ فَإِنَّهُ حَقٌّ وَهُوَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم، فَإِذَا أَصْبَحْتَ فَاتْبَعْنِي، فَإِنِّي إِنْ رَأَيْتُ شَيْئًا أَخَافُ عَلَيْكَ قُمْتُ كَأَنِّي أُرِيقُ الْمَاءَ، فَإِنْ مَضَيْتُ فَاتْبَعْنِي حَتَّى تَدْخُلَ مَدْخَلِي‏.‏ فَفَعَلَ، فَانْطَلَقَ يَقْفُوهُ حَتَّى دَخَلَ عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَدَخَلَ مَعَهُ، فَسَمِعَ مِنْ قَوْلِهِ، وَأَسْلَمَ مَكَانَهُ فَقَالَ لَهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ ارْجِعْ إِلَى قَوْمِكَ، فَأَخْبِرْهُمْ حَتَّى يَأْتِيَكَ أَمْرِي ‏"‏‏.‏ قَالَ وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لأَصْرُخَنَّ بِهَا بَيْنَ ظَهْرَانَيْهِمْ، فَخَرَجَ حَتَّى أَتَى الْمَسْجِدَ فَنَادَى بِأَعْلَى صَوْتِهِ أَشْهَدُ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ، وَأَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ‏.‏ ثُمَّ قَامَ الْقَوْمُ فَضَرَبُوهُ حَتَّى أَضْجَعُوهُ، وَأَتَى الْعَبَّاسُ فَأَكَبَّ عَلَيْهِ قَالَ وَيْلَكُمْ أَلَسْتُمْ تَعْلَمُونَ أَنَّهُ مِنْ غِفَارٍ وَأَنَّ طَرِيقَ تِجَارِكُمْ إِلَى الشَّأْمِ فَأَنْقَذَهُ مِنْهُمْ، ثُمَّ عَادَ مِنَ الْغَدِ لِمِثْلِهَا، فَضَرَبُوهُ وَثَارُوا إِلَيْهِ، فَأَكَبَّ الْعَبَّاسُ عَلَيْهِ‏.‏

Abu Zarga Paygʻambar ﷺning mabʼasi (paygʻambar boʻlib yuborilgani) haqida xabar yetganda, u akasiga: «Mana bu vodiyga (Makkaga) borib, oʻzini paygʻambar deb daʼvo qilayotgan, unga osmondan xabar (vahiy) keladigan deyilayotgan bu kishi haqida menga maʼlumot topib kel va uning soʻzidan eshit, soʻng menga kel», dedi. Akasi yoʻlga chiqib, u (Paygʻambar ﷺ)ning oldiga keldi va uning soʻzidan eshitdi, soʻng Abu Zarning oldiga qaytib: «Men uni goʻzal axloqlarga buyurayotganini va sheʼr boʻlmagan bir kalom (aytayotganini) koʻrdim», dedi. (Abu Zar:) «Sen meni istagan narsamdan shifolamading», dedi va ozuqa olib, ichida suv boʻlgan bir meshini koʻtarib, to Makkaga keldi. U masjidga kelib, Paygʻambar ﷺni izladi — ammo uni tanimasdi — va undan soʻrashni xush koʻrmadi, to kechaning bir qismi kirguncha. Uni Ali koʻrib, uning gʻarib (musofir) ekanini bildi. Uni koʻrgach, (Ali)ga ergashdi, ikkovidan biri ikkinchisidan biror narsa soʻramadi, to tong otguncha. Soʻng (Abu Zar) mesh va ozugʻini koʻtarib masjidga (qaytdi), oʻsha kuni (shunday) qoldi — Paygʻambar ﷺ uni koʻrmasdi — to kech kirguncha. U (yana) yotar joyiga qaytdi. Uning yonidan Ali oʻtib: «Bu kishiga oʻz manzilini bilish vaqti kelmadimi?» dedi va uni turgʻizib, oʻzi bilan olib ketdi — ikkovidan biri ikkinchisidan biror narsa soʻramadi. Uchinchi kun boʻlganda, Ali yana shunday qildi va uni oʻzi bilan oʻtkazdi, soʻng: «Seni nima (Makkaga) keltirganini menga aytmaysanmi?» dedi. (Abu Zar:) «Agar menga meni toʻgʻri yoʻlga boshlashingga ahd va vasiqa bersang, qilaman (aytaman)», dedi. (Ali) shunday qildi, u (Abu Zar) unga xabar berdi. (Ali:) «Albatta u haqdir va u Allohning Rasulidir ﷺ. Tong otganda, menga ergash. Agar men sen uchun xavfli biror narsa koʻrsam, goʻyo suv toʻkayotgandek turaman; agar (yoʻlda) davom etsam, menga ergash, to men kirgan joyga kirguningcha», dedi. (Abu Zar) shunday qildi va uning ortidan ergashib bordi, to u Paygʻambar ﷺning oldilariga kirdi, u ham u bilan kirdi. U (Paygʻambar ﷺning) soʻzidan eshitib, oʻsha joyda islom qabul qildi. Paygʻambar ﷺ unga: «Qavming oldiga qaytib, ularga (islomni) xabar ber, to mening (gʻalaba) ishim senga yetib kelguncha», dedilar. (Abu Zar:) «Jonim qoʻlida boʻlgan Zotga qasamki, men buni (kalimani) ularning (mushriklarning) orasida ovoz chiqarib aytaman», dedi va chiqib, masjidga keldi-da, baland ovozda: «Guvohlik beramanki, Allohdan boʻlak iloh yoʻq va Muhammad Allohning Rasulidir», deb nido qildi. Shunda qavm turib, uni urdi, to uni yiqitishdi. Abbos kelib, uning ustiga egildi (himoya qilib): «Sizlarga halokat boʻlsin! U Gʻifor (qabilasi)dan ekanini va sizlarning Shomga (boradigan) savdo yoʻlingiz (oʻsha tomonda) ekanini bilmaysizlarmi?» dedi va uni ulardan qutqardi. Soʻng u ertasi kuni yana shunga oʻxshashni (takror) qildi, ular uni (yana) urib, ustiga otildilar, Abbos esa (yana) uning ustiga egilib (himoya qildi).Абу Зарга Пайғамбар ﷺнинг мабъаси (пайғамбар бўлиб юборилгани) ҳақида хабар етганда, у акасига: «Мана бу водийга (Маккага) бориб, ўзини пайғамбар деб даъво қилаётган, унга осмондан хабар (ваҳий) келадиган дейилаётган бу киши ҳақида менга маълумот топиб кел ва унинг сўзидан эшит, сўнг менга кел», деди. Акаси йўлга чиқиб, у (Пайғамбар ﷺ)нинг олдига келди ва унинг сўзидан эшитди, сўнг Абу Зарнинг олдига қайтиб: «Мен уни гўзал ахлоқларга буюраётганини ва шеър бўлмаган бир калом (айтаётганини) кўрдим», деди. (Абу Зар:) «Сен мени истаган нарсамдан шифоламадинг», деди ва озуқа олиб, ичида сув бўлган бир мешини кўтариб, то Маккага келди. У масжидга келиб, Пайғамбар ﷺни излади — аммо уни танимасди — ва ундан сўрашни хуш кўрмади, то кечанинг бир қисми киргунча. Уни Али кўриб, унинг ғариб (мусофир) эканини билди. Уни кўргач, (Али)га эргашди, икковидан бири иккинчисидан бирор нарса сўрамади, то тонг отгунча. Сўнг (Абу Зар) меш ва озуғини кўтариб масжидга (қайтди), ўша куни (шундай) қолди — Пайғамбар ﷺ уни кўрмасди — то кеч киргунча. У (яна) ётар жойига қайтди. Унинг ёнидан Али ўтиб: «Бу кишига ўз манзилини билиш вақти келмадими?» деди ва уни турғизиб, ўзи билан олиб кетди — икковидан бири иккинчисидан бирор нарса сўрамади. Учинчи кун бўлганда, Али яна шундай қилди ва уни ўзи билан ўтказди, сўнг: «Сени нима (Маккага) келтирганини менга айтмайсанми?» деди. (Абу Зар:) «Агар менга мени тўғри йўлга бошлашингга аҳд ва васиқа берсанг, қиламан (айтаман)», деди. (Али) шундай қилди, у (Абу Зар) унга хабар берди. (Али:) «Албатта у ҳақдир ва у Аллоҳнинг Расулидир ﷺ. Тонг отганда, менга эргаш. Агар мен сен учун хавфли бирор нарса кўрсам, гўё сув тўкаётгандек тураман; агар (йўлда) давом эцам, менга эргаш, то мен кирган жойга киргунингча», деди. (Абу Зар) шундай қилди ва унинг ортидан эргашиб борди, то у Пайғамбар ﷺнинг олдиларига кирди, у ҳам у билан кирди. У (Пайғамбар ﷺнинг) сўзидан эшитиб, ўша жойда ислом қабул қилди. Пайғамбар ﷺ унга: «Қавминг олдига қайтиб, уларга (исломни) хабар бер, то менинг (ғалаба) ишим сенга етиб келгунча», дедилар. (Абу Зар:) «Жоним қўлида бўлган Зотга қасамки, мен буни (калимани) уларнинг (мушрикларнинг) орасида овоз чиқариб айтаман», деди ва чиқиб, масжидга келди-да, баланд овозда: «Гувоҳлик бераманки, Аллоҳдан бўлак илоҳ йўқ ва Муҳаммад Аллоҳнинг Расулидир», деб нидо қилди. Шунда қавм туриб, уни урди, то уни йиқитишди. Аббос келиб, унинг устига эгилди (ҳимоя қилиб): «Сизларга ҳалокат бўлсин! У Ғифор (қабиласи)дан эканини ва сизларнинг Шомга (борадиган) савдо йўлингиз (ўша томонда) эканини билмайсизларми?» деди ва уни улардан қутқарди. Сўнг у эртаси куни яна шунга ўхшашни (такрор) қилди, улар уни (яна) уриб, устига отилдилар, Аббос эса (яна) унинг устига эгилиб (ҳимоя қилди).

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ، عَنْ قَيْسٍ، قَالَ سَمِعْتُ سَعِيدَ بْنَ زَيْدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ نُفَيْلٍ، فِي مَسْجِدِ الْكُوفَةِ يَقُولُ وَاللَّهِ لَقَدْ رَأَيْتُنِي وَإِنَّ عُمَرَ لَمُوثِقِي عَلَى الإِسْلاَمِ قَبْلَ أَنْ يُسْلِمَ عُمَرُ، وَلَوْ أَنَّ أُحُدًا ارْفَضَّ لِلَّذِي صَنَعْتُمْ بِعُثْمَانَ لَكَانَ مَحْقُوقًا أَنْ يَرْفَضَّ‏.‏

Men Saʼid ibn Zayd ibn Amr ibn Nufaylni Kufa masjidida: «Allohga qasamki, men oʻzimni shunday koʻrdimki, Umar islom qabul qilishidan oldin meni islom (uchun azoblab) bogʻlab qoʻygandi. Agar Uhud (togʻi) sizlar Usmonga qilgan ish uchun parchalanib (qulab) ketsa, uning qulashi haqli boʻlardi», deganini eshitdim.Мен Саъид ибн Зайд ибн Амр ибн Нуфайлни Куфа масжидида: «Аллоҳга қасамки, мен ўзимни шундай кўрдимки, Умар ислом қабул қилишидан олдин мени ислом (учун азоблаб) боғлаб қўйганди. Агар Уҳуд (тоғи) сизлар Усмонга қилган иш учун парчаланиб (қулаб) кеца, унинг қулаши ҳақли бўларди», деганини эшитдим.

حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ أَبِي خَالِدٍ، عَنْ قَيْسِ بْنِ أَبِي حَازِمٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ مَا زِلْنَا أَعِزَّةً مُنْذُ أَسْلَمَ عُمَرُ‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu): «Umar islom qabul qilganidan beri biz doim aziz (gʻolib) boʻlib qoldik», dedi.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу): «Умар ислом қабул қилганидан бери биз доим азиз (ғолиб) бўлиб қолдик», деди.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سُلَيْمَانَ، قَالَ حَدَّثَنِي ابْنُ وَهْبٍ، قَالَ حَدَّثَنِي عُمَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ، قَالَ فَأَخْبَرَنِي جَدِّي، زَيْدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ عَنْ أَبِيهِ، قَالَ بَيْنَمَا هُوَ فِي الدَّارِ خَائِفًا، إِذْ جَاءَهُ الْعَاصِ بْنُ وَائِلٍ السَّهْمِيُّ أَبُو عَمْرٍو، عَلَيْهِ حُلَّةُ حِبَرَةٍ، وَقَمِيصٌ مَكْفُوفٌ بِحَرِيرٍ، وَهُوَ مِنْ بَنِي سَهْمٍ، وَهُمْ حُلَفَاؤُنَا فِي الْجَاهِلِيَّةِ فَقَالَ لَهُ مَا بَالُكَ قَالَ زَعَمَ قَوْمُكَ أَنَّهُمْ سَيَقْتُلُونِي إِنْ أَسْلَمْتُ‏.‏ قَالَ لاَ سَبِيلَ إِلَيْكَ‏.‏ بَعْدَ أَنْ قَالَهَا أَمِنْتُ، فَخَرَجَ الْعَاصِ، فَلَقِيَ النَّاسَ قَدْ سَالَ بِهِمُ الْوَادِي فَقَالَ أَيْنَ تُرِيدُونَ فَقَالُوا نُرِيدُ هَذَا ابْنَ الْخَطَّابِ الَّذِي صَبَا‏.‏ قَالَ لاَ سَبِيلَ إِلَيْهِ‏.‏ فَكَرَّ النَّاسُ‏.‏

(Abdulloh ibn Umar otasi Umardan rivoyat qiladi:) U (Umar) uyda qoʻrqqan holda ekanida, oldiga Os ibn Voil as-Sahmiy Abu Amr keldi — ustida hibara (yoʻl-yoʻl) hulla va ipak bilan hoshiyalangan koʻylak bor edi; u Bani Sahmdan edi, ular johiliyatda bizning ittifoqchilarimiz edi. U unga: «Senga nima boʻldi?» dedi. (Umar:) «Sening qavming, agar islom qabul qilsam, meni oʻldirishlarini gumon qilmoqda», dedi. (Os:) «Senga (ularning) yoʻli yoʻq (sen omonsan)», dedi. U buni aytgach, men omon boʻldim. Os chiqib, odamlarga yoʻliqdi — vodiy ular bilan toʻlib (oqib) ketgan edi. U: «Qayoqqa (bormoqchisiz)?» dedi. Ular: «(Dindan) chiqqan (saboʼ qilgan) mana bu Ibn Xattobni (istaymiz)», deyishdi. U: «Unga (boradigan) yoʻl yoʻq (unga teginib boʻlmaydi)», dedi. Shunda odamlar (orqaga) qaytib ketdilar.(Абдуллоҳ ибн Умар отаси Умардан ривоят қилади:) У (Умар) уйда қўрққан ҳолда эканида, олдига Ос ибн Воил ас-Саҳмий Абу Амр келди — устида ҳибара (йўл-йўл) ҳулла ва ипак билан ҳошияланган кўйлак бор эди; у Бани Саҳмдан эди, улар жоҳилиятда бизнинг иттифоқчиларимиз эди. У унга: «Сенга нима бўлди?» деди. (Умар:) «Сенинг қавминг, агар ислом қабул қилсам, мени ўлдиришларини гумон қилмоқда», деди. (Ос:) «Сенга (уларнинг) йўли йўқ (сен омонсан)», деди. У буни айтгач, мен омон бўлдим. Ос чиқиб, одамларга йўлиқди — водий улар билан тўлиб (оқиб) кетган эди. У: «Қаёққа (бормоқчисиз)?» деди. Улар: «(Диндан) чиққан (сабў қилган) мана бу Ибн Хаттобни (истаймиз)», дейишди. У: «Унга (борадиган) йўл йўқ (унга тегиниб бўлмайди)», деди. Шунда одамлар (орқага) қайтиб кетдилар.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، قَالَ عَمْرُو بْنُ دِينَارٍ سَمِعْتُهُ قَالَ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ لَمَّا أَسْلَمَ عُمَرُ اجْتَمَعَ النَّاسُ عِنْدَ دَارِهِ وَقَالُوا صَبَا عُمَرُ‏.‏ وَأَنَا غُلاَمٌ فَوْقَ ظَهْرِ بَيْتِي، فَجَاءَ رَجُلٌ عَلَيْهِ قَبَاءٌ مِنْ دِيبَاجٍ فَقَالَ قَدْ صَبَا عُمَرُ‏.‏ فَمَا ذَاكَ فَأَنَا لَهُ جَارٌ‏.‏ قَالَ فَرَأَيْتُ النَّاسَ تَصَدَّعُوا عَنْهُ فَقُلْتُ مَنْ هَذَا قَالُوا الْعَاصِ بْنُ وَائِلٍ‏.‏

Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo): «Umar islom qabul qilganida, odamlar uning uyi oldida toʻplanib: ‹Umar (dindan) chiqdi (saboʼ qildi)› deyishdi. Men esa yosh bola edim, uyimning tomida edim. Shunda ustida dibo (ipak)dan jubba boʻlgan bir kishi kelib: ‹Umar saboʼ qildi (deyishyapti), nima boʻlibdi? Men unga himoyachiman (qoʻshniman)› dedi. (Abdulloh) aytdi: Men odamlarning undan (tarqalib) ajralganini koʻrdim. Men: ‹Bu kim?› dedim. Ular: ‹Os ibn Voil›, deyishdi», dedi.Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо): «Умар ислом қабул қилганида, одамлар унинг уйи олдида тўпланиб: ‹Умар (диндан) чиқди (сабў қилди)› дейишди. Мен эса ёш бола эдим, уйимнинг томида эдим. Шунда устида дибо (ипак)дан жубба бўлган бир киши келиб: ‹Умар сабў қилди (дейишяпти), нима бўлибди? Мен унга ҳимоячиман (қўшниман)› деди. (Абдуллоҳ) айтди: Мен одамларнинг ундан (тарқалиб) ажралганини кўрдим. Мен: ‹Бу ким?› дедим. Улар: ‹Ос ибн Воил›, дейишди», деди.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سُلَيْمَانَ، قَالَ حَدَّثَنِي ابْنُ وَهْبٍ، قَالَ حَدَّثَنِي عُمَرُ، أَنَّ سَالِمًا، حَدَّثَهُ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، قَالَ مَا سَمِعْتُ عُمَرَ، لِشَىْءٍ قَطُّ يَقُولُ إِنِّي لأَظُنُّهُ كَذَا‏.‏ إِلاَّ كَانَ كَمَا يَظُنُّ، بَيْنَمَا عُمَرُ جَالِسٌ إِذْ مَرَّ بِهِ رَجُلٌ جَمِيلٌ فَقَالَ لَقَدْ أَخْطَأَ ظَنِّي، أَوْ إِنَّ هَذَا عَلَى دِينِهِ فِي الْجَاهِلِيَّةِ، أَوْ لَقَدْ كَانَ كَاهِنَهُمْ، عَلَىَّ الرَّجُلَ، فَدُعِيَ لَهُ، فَقَالَ لَهُ ذَلِكَ، فَقَالَ مَا رَأَيْتُ كَالْيَوْمِ اسْتُقْبِلَ بِهِ رَجُلٌ مُسْلِمٌ، قَالَ فَإِنِّي أَعْزِمُ عَلَيْكَ إِلاَّ مَا أَخْبَرْتَنِي‏.‏ قَالَ كُنْتُ كَاهِنَهُمْ فِي الْجَاهِلِيَّةِ‏.‏ قَالَ فَمَا أَعْجَبُ مَا جَاءَتْكَ بِهِ جِنِّيَّتُكَ قَالَ بَيْنَمَا أَنَا يَوْمًا فِي السُّوقِ جَاءَتْنِي أَعْرِفُ فِيهَا الْفَزَعَ، فَقَالَتْ أَلَمْ تَرَ الْجِنَّ وَإِبْلاَسَهَا وَيَأْسَهَا مِنْ بَعْدِ إِنْكَاسِهَا وَلُحُوقَهَا بِالْقِلاَصِ وَأَحْلاَسِهَا قَالَ عُمَرُ صَدَقَ، بَيْنَمَا أَنَا عِنْدَ آلِهَتِهِمْ إِذْ جَاءَ رَجُلٌ بِعِجْلٍ فَذَبَحَهُ، فَصَرَخَ بِهِ صَارِخٌ، لَمْ أَسْمَعْ صَارِخًا قَطُّ أَشَدَّ صَوْتًا مِنْهُ يَقُولُ يَا جَلِيحْ، أَمْرٌ نَجِيحْ رَجُلٌ فَصِيحْ يَقُولُ لاَ إِلَهَ إِلاَّ أَنْتَ‏.‏ فَوَثَبَ الْقَوْمُ قُلْتُ لاَ أَبْرَحُ حَتَّى أَعْلَمَ مَا وَرَاءَ هَذَا ثُمَّ نَادَى يَا جَلِيحْ، أَمْرٌ نَجِيحْ، رَجُلٌ فَصِيحْ، يَقُولُ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ‏.‏ فَقُمْتُ فَمَا نَشِبْنَا أَنْ قِيلَ هَذَا نَبِيٌّ‏.‏

Abdulloh ibn Umar aytdi: Men Umarning biror narsa haqida: «Men buni shunday deb gumon qilaman» deganini eshitsam, albatta u gumon qilganidek boʻlardi. Umar oʻtirgan edi, oldidan goʻzal (chiroyli) bir kishi oʻtdi. U: «Yo gumonim xato (boʻldi), yoki bu (kishi) johiliyatdagi dini ustida (hamon)dir, yoxud ularning kohini (folbini) boʻlgan. Bu kishini menga (chaqiringlar)», dedi. U chaqirildi, (Umar) unga buni aytdi. U: «Bugungidek (kun) men hech koʻrmaganman — bir musulmon kishi (bunday) qarshilanishini», dedi. (Umar:) «Men senga taʼkidlab (qasam ichib) aytamanki, menga (haqiqatni) xabar ber», dedi. U: «Men johiliyatda ularning kohini edim», dedi. (Umar:) «Sening jinniyang senga keltirgan eng ajoyib narsa nima edi?» dedi. U: «Bir kuni men bozorda ekanimda, u (jinniya) menga keldi, men unda qoʻrquvni (vahimani) sezdim. U: ‹Jinlarni va ularning (botparastlikdan) noumid boʻlib, mahzunligini koʻrmadingmi? Yana ular pastga uloqtirilganidan keyin (osmondan), tuyalar va ularning egar-jabdugʻiga (qochib) ergashganini (koʻrmadingmi)?› dedi», dedi. Umar: «Rost aytdi. Men ularning butlari oldida ekanimda, bir kishi bir buzoq keltirib soʻydi. Shunda undan (oʻsha tomondan) bir nidochi qichqirdi — men undan kuchliroq ovozli nidochini hech eshitmaganman — u: ‹Ey Jalih! Muvaffaqiyatli ish! Fasih (notiq) bir kishi: ‹Lo ilaha illa Anta› demoqda!› derdi. Shunda qavm sapchib turdi. Men: ‹Men buning ortida nima borligini bilmaguncha ketmayman›, dedim. Soʻng u (yana) nido qildi: ‹Ey Jalih! Muvaffaqiyatli ish! Fasih bir kishi: ‹Lo ilaha illalloh› demoqda!› (dedi). Men turdim, koʻp oʻtmay: ‹Bu (kishi) paygʻambardir› deyildi», dedi.Абдуллоҳ ибн Умар айтди: Мен Умарнинг бирор нарса ҳақида: «Мен буни шундай деб гумон қиламан» деганини эшицам, албатта у гумон қилганидек бўларди. Умар ўтирган эди, олдидан гўзал (чиройли) бир киши ўтди. У: «Ё гумоним хато (бўлди), ёки бу (киши) жоҳилиятдаги дини устида (ҳамон)дир, ёхуд уларнинг коҳини (фолбини) бўлган. Бу кишини менга (чақиринглар)», деди. У чақирилди, (Умар) унга буни айтди. У: «Бугунгидек (кун) мен ҳеч кўрмаганман — бир мусулмон киши (бундай) қаршиланишини», деди. (Умар:) «Мен сенга таъкидлаб (қасам ичиб) айтаманки, менга (ҳақиқатни) хабар бер», деди. У: «Мен жоҳилиятда уларнинг коҳини эдим», деди. (Умар:) «Сенинг жинниянг сенга келтирган энг ажойиб нарса нима эди?» деди. У: «Бир куни мен бозорда эканимда, у (жинния) менга келди, мен унда қўрқувни (ваҳимани) сездим. У: ‹Жинларни ва уларнинг (ботпарастликдан) ноумид бўлиб, маҳзунлигини кўрмадингми? Яна улар пастга улоқтирилганидан кейин (осмондан), туялар ва уларнинг эгар-жабдуғига (қочиб) эргашганини (кўрмадингми)?› деди», деди. Умар: «Рост айтди. Мен уларнинг бутлари олдида эканимда, бир киши бир бузоқ келтириб сўйди. Шунда ундан (ўша томондан) бир нидочи қичқирди — мен ундан кучлироқ овозли нидочини ҳеч эшитмаганман — у: ‹Эй Жалиҳ! Муваффақиятли иш! Фасиҳ (нотиқ) бир киши: ‹Ло илаҳа илла Анта› демоқда!› дерди. Шунда қавм сапчиб турди. Мен: ‹Мен бунинг ортида нима борлигини билмагунча кетмайман›, дедим. Сўнг у (яна) нидо қилди: ‹Эй Жалиҳ! Муваффақиятли иш! Фасиҳ бир киши: ‹Ло илаҳа иллаллоҳ› демоқда!› (деди). Мен турдим, кўп ўтмай: ‹Бу (киши) пайғамбардир› дейилди», деди.

حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا يَحْيَى، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، حَدَّثَنَا قَيْسٌ، قَالَ سَمِعْتُ سَعِيدَ بْنَ زَيْدٍ، يَقُولُ لِلْقَوْمِ لَوْ رَأَيْتُنِي مُوثِقِي عُمَرُ عَلَى الإِسْلاَمِ أَنَا وَأُخْتُهُ وَمَا أَسْلَمَ، وَلَوْ أَنَّ أُحُدًا انْقَضَّ لِمَا صَنَعْتُمْ، بِعُثْمَانَ لَكَانَ مَحْقُوقًا أَنْ يَنْقَضَّ‏.‏

Men Saʼid ibn Zaydning qavmga: «Agar meni Umar — men va uning singlisini — islom (uchun) bogʻlab qoʻyganini koʻrganingizda edi(ku)! U esa hali islom qabul qilmagandi. Agar Uhud (togʻi) sizlar Usmonga qilgan ish uchun qulab ketsa, uning qulashi haqli boʻlardi», deganini eshitdim.Мен Саъид ибн Зайднинг қавмга: «Агар мени Умар — мен ва унинг синглисини — ислом (учун) боғлаб қўйганини кўрганингизда эди(ку)! У эса ҳали ислом қабул қилмаганди. Агар Уҳуд (тоғи) сизлар Усмонга қилган иш учун қулаб кеца, унинг қулаши ҳақли бўларди», деганини эшитдим.

حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الْوَهَّابِ، حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ الْمُفَضَّلِ، حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ أَبِي عَرُوبَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ـ رضى الله عنه أَنَّ أَهْلَ، مَكَّةَ سَأَلُوا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ يُرِيَهُمْ آيَةً، فَأَرَاهُمُ الْقَمَرَ شِقَّتَيْنِ، حَتَّى رَأَوْا حِرَاءً بَيْنَهُمَا‏.‏

Makka ahli Rasululloh ﷺdan oʻzlariga bir oyat (moʻjiza) koʻrsatishni soʻrashdi, shunda u zot ularga oyni ikki boʻlak (qilib) koʻrsatdilar, hatto ular Hiroʼ (togʻ)ni ikkovining orasida koʻrdilar.Макка аҳли Расулуллоҳ ﷺдан ўзларига бир оят (мўжиза) кўрсатишни сўрашди, шунда у зот уларга ойни икки бўлак (қилиб) кўрсатдилар, ҳатто улар Ҳирў (тоғ)ни икковининг орасида кўрдилар.

حَدَّثَنَا عَبْدَانُ، عَنْ أَبِي حَمْزَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِي مَعْمَرٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ انْشَقَّ الْقَمَرُ وَنَحْنُ مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِمِنًى فَقَالَ ‏"‏ اشْهَدُوا ‏"‏‏.‏ وَذَهَبَتْ فِرْقَةٌ نَحْوَ الْجَبَلِ وَقَالَ أَبُو الضُّحَى عَنْ مَسْرُوقٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ انْشَقَّ بِمَكَّةَ‏.‏ وَتَابَعَهُ مُحَمَّدُ بْنُ مُسْلِمٍ عَنِ ابْنِ أَبِي نَجِيحٍ عَنْ مُجَاهِدٍ عَنْ أَبِي مَعْمَرٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ‏.‏

Oy (ikkiga) boʻlindi, biz Paygʻambar ﷺ bilan Minoda edik. U zot: «Guvoh boʻlinglar», dedilar. Bir boʻlak togʻ tomonga ketdi. Abud-Duho Masruqdan, u Abdullohdan: «(Oy) Makkada boʻlindi», dedi. Buni Muhammad ibn Muslim Ibn Abu Najihdan, u Mujohiddan, u Abu Maʼmardan, u Abdullohdan (rivoyat qilib) qoʻllab-quvvatladi.Ой (иккига) бўлинди, биз Пайғамбар ﷺ билан Минода эдик. У зот: «Гувоҳ бўлинглар», дедилар. Бир бўлак тоғ томонга кетди. Абуд-Дуҳо Масруқдан, у Абдуллоҳдан: «(Ой) Маккада бўлинди», деди. Буни Муҳаммад ибн Муслим Ибн Абу Нажиҳдан, у Мужоҳиддан, у Абу Маъмардан, у Абдуллоҳдан (ривоят қилиб) қўллаб-қувватлади.

حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ صَالِحٍ، حَدَّثَنَا بَكْرُ بْنُ مُضَرَ، قَالَ حَدَّثَنِي جَعْفَرُ بْنُ رَبِيعَةَ، عَنْ عِرَاكِ بْنِ مَالِكٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ بْنِ مَسْعُودٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما أَنَّ الْقَمَرَ، انْشَقَّ عَلَى زَمَانِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم‏.‏

Oy Rasululloh ﷺ zamonlarida (ikkiga) boʻlindi.Ой Расулуллоҳ ﷺ замонларида (иккига) бўлинди.

حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ حَفْصٍ، حَدَّثَنَا أَبِي، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ، عَنْ أَبِي مَعْمَرٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ انْشَقَّ الْقَمَرُ‏.‏

Abdulloh (ibn Masʼud): «Oy (ikkiga) boʻlindi», dedi.Абдуллоҳ (ибн Масъуд): «Ой (иккига) бўлинди», деди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ الْجُعْفِيُّ، حَدَّثَنَا هِشَامٌ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، حَدَّثَنَا عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ، أَنَّ عُبَيْدَ اللَّهِ بْنَ عَدِيِّ بْنِ الْخِيَارِ، أَخْبَرَهُ أَنَّ الْمِسْوَرَ بْنَ مَخْرَمَةَ وَعَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ الأَسْوَدِ بْنِ عَبْدِ يَغُوثَ قَالاَ لَهُ مَا يَمْنَعُكَ أَنْ تُكَلِّمَ خَالَكَ عُثْمَانَ فِي أَخِيهِ الْوَلِيدِ بْنِ عُقْبَةَ وَكَانَ أَكْثَرَ النَّاسُ فِيمَا فَعَلَ بِهِ‏.‏ قَالَ عُبَيْدُ اللَّهِ فَانْتَصَبْتُ لِعُثْمَانَ حِينَ خَرَجَ إِلَى الصَّلاَةِ فَقُلْتُ لَهُ إِنَّ لِي إِلَيْكَ حَاجَةً وَهْىَ نَصِيحَةٌ‏.‏ فَقَالَ أَيُّهَا الْمَرْءُ، أَعُوذُ بِاللَّهِ مِنْكَ، فَانْصَرَفْتُ، فَلَمَّا قَضَيْتُ الصَّلاَةَ جَلَسْتُ إِلَى الْمِسْوَرِ وَإِلَى ابْنِ عَبْدِ يَغُوثَ، فَحَدَّثْتُهُمَا بِالَّذِي قُلْتُ لِعُثْمَانَ وَقَالَ لِي‏.‏ فَقَالاَ قَدْ قَضَيْتَ الَّذِي كَانَ عَلَيْكَ‏.‏ فَبَيْنَمَا أَنَا جَالِسٌ مَعَهُمَا، إِذْ جَاءَنِي رَسُولُ عُثْمَانَ، فَقَالاَ لِي قَدِ ابْتَلاَكَ اللَّهُ‏.‏ فَانْطَلَقْتُ حَتَّى دَخَلْتُ عَلَيْهِ، فَقَالَ مَا نَصِيحَتُكَ الَّتِي ذَكَرْتَ آنِفًا قَالَ فَتَشَهَّدْتُ ثُمَّ قُلْتُ إِنَّ اللَّهَ بَعَثَ مُحَمَّدًا صلى الله عليه وسلم وَأَنْزَلَ عَلَيْهِ الْكِتَابَ، وَكُنْتَ مِمَّنِ اسْتَجَابَ لِلَّهِ وَرَسُولِهِ صلى الله عليه وسلم وَآمَنْتَ بِهِ، وَهَاجَرْتَ الْهِجْرَتَيْنِ الأُولَيَيْنِ، وَصَحِبْتَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَرَأَيْتَ هَدْيَهُ، وَقَدْ أَكْثَرَ النَّاسُ فِي شَأْنِ الْوَلِيدِ بْنِ عُقْبَةَ، فَحَقٌّ عَلَيْكَ أَنْ تُقِيمَ عَلَيْهِ الْحَدَّ‏.‏ فَقَالَ لِي يَا ابْنَ أَخِي أَدْرَكْتَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ قُلْتُ لاَ، وَلَكِنْ قَدْ خَلَصَ إِلَىَّ مِنْ عِلْمِهِ مَا خَلَصَ إِلَى الْعَذْرَاءِ فِي سِتْرِهَا‏.‏ قَالَ فَتَشَهَّدَ عُثْمَانُ فَقَالَ إِنَّ اللَّهَ قَدْ بَعَثَ مُحَمَّدًا صلى الله عليه وسلم بِالْحَقِّ وَأَنْزَلَ عَلَيْهِ الْكِتَابَ، وَكُنْتُ مِمَّنِ اسْتَجَابَ لِلَّهِ وَرَسُولِهِ صلى الله عليه وسلم وَآمَنْتُ بِمَا بُعِثَ بِهِ مُحَمَّدٌ صلى الله عليه وسلم‏.‏ وَهَاجَرْتُ الْهِجْرَتَيْنِ الأُولَيَيْنِ كَمَا قُلْتَ، وَصَحِبْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَبَايَعْتُهُ، وَاللَّهِ مَا عَصَيْتُهُ وَلاَ غَشَشْتُهُ حَتَّى تَوَفَّاهُ اللَّهُ، ثُمَّ اسْتَخْلَفَ اللَّهُ أَبَا بَكْرٍ فَوَاللَّهِ مَا عَصَيْتُهُ وَلاَ غَشَشْتُهُ، ثُمَّ اسْتُخْلِفَ عُمَرُ، فَوَاللَّهِ مَا عَصَيْتُهُ وَلاَ غَشَشْتُهُ، ثُمَّ اسْتُخْلِفْتُ، أَفَلَيْسَ لِي عَلَيْكُمْ مِثْلُ الَّذِي كَانَ لَهُمْ عَلَىَّ قَالَ بَلَى‏.‏ قَالَ فَمَا هَذِهِ الأَحَادِيثُ الَّتِي تَبْلُغُنِي عَنْكُمْ فَأَمَّا مَا ذَكَرْتَ مِنْ شَأْنِ الْوَلِيدِ بْنِ عُقْبَةَ، فَسَنَأْخُذُ فِيهِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ بِالْحَقِّ قَالَ فَجَلَدَ الْوَلِيدَ أَرْبَعِينَ جَلْدَةً، وَأَمَرَ عَلِيًّا أَنْ يَجْلِدَهُ، وَكَانَ هُوَ يَجْلِدُهُ‏.‏ وَقَالَ يُونُسُ وَابْنُ أَخِي الزُّهْرِيِّ عَنِ الزُّهْرِيِّ أَفَلَيْسَ لِي عَلَيْكُمْ مِنَ الْحَقِّ مِثْلُ الَّذِي كَانَ لَهُمْ‏.‏ قَالَ أَبُو عَبْد اللَّهِ بَلَاءٌ مِنْ رَبِّكُمْ مَا ابْتُلِيتُمْ بِهِ مِنْ شِدَّةٍ وَفِي مَوْضِعٍ الْبَلَاءُ الِابْتِلَاءُ وَالتَّمْحِيصُ مَنْ بَلَوْتُهُ وَمَحَّصْتُهُ أَيْ اسْتَخْرَجْتُ مَا عِنْدَهُ يَبْلُو يَخْتَبِرُ مُبْتَلِيكُمْ مُخْتَبِرُكُمْ وَأَمَّا قَوْلُهُ بَلَاءٌ عَظِيمٌ النِّعَمُ وَهِيَ مِنْ أَبْلَيْتُهُ وَتِلْكَ مِنْ ابْتَلَيْتُهُ

Misvar ibn Maxrama va Abdurrahmon ibn Asvad ibn Abduyagʻus unga (Ubaydullohga): «Togʻang Usmon bilan uning ukasi Valid ibn Uqba haqida gaplashishingga nima toʻsqinlik qilyapti?» deyishdi — odamlar uning (Validning) qilmishi haqida koʻp gapirardilar. Ubaydulloh aytdi: Men Usmon namozga chiqqanida unga roʻbaroʻ boʻlib: «Sizga (aytadigan) bir hojatim bor, u nasihatdir», dedim. U: «Ey kishi, men sendan Allohga panoh soʻrayman», dedi. Men qaytdim. Namozni oʻqib boʻlgach, Misvar va Ibn Abduyagʻusning yoniga oʻtirib, Usmonga aytgan gapimni va u menga aytganini ularga aytdim. Ular: «Sen oʻz zimmangdagi (vazifa)ni ado etding», deyishdi. Men ular bilan oʻtirganimda, Usmonning elchisi keldi. Ular menga: «Alloh seni imtihon qildi», deyishdi. Men yoʻlga chiqib, uning oldiga kirdim. U: «Sen hozirgina zikr qilgan nasihating nima?» dedi. Men shahodat aytib, soʻng: «Albatta Alloh Muhammadni ﷺ (paygʻambar qilib) yubordi va unga Kitobni nozil qildi. Siz Alloh va Rasuli ﷺga ijobat qilgan (boʻysungan)lardan boʻldingiz, unga iymon keltirdingiz, dastlabki ikki hijratni qildingiz, Rasululloh ﷺga hamroh boʻldingiz va u zotning yoʻl-yoʻrigʻini koʻrdingiz. Odamlar Valid ibn Uqba haqida koʻp gapirmoqda, shuning uchun unga haddni (jazoni) qoyim qilishingiz sizga haqdir», dedim. U menga: «Ey ukamning oʻgʻli, sen Rasululloh ﷺga yetishganmiding?» dedi. Men: «Yoʻq, lekin uning ilmidan menga shuncha narsa yetib keldiki, qanchaki bokira qizga oʻz pardasida (yetadigan boʻlsa)», dedim. U (Usmon) shahodat aytib, soʻng: «Albatta Alloh Muhammadni ﷺ haq bilan (paygʻambar qilib) yubordi va unga Kitobni nozil qildi. Men ham Alloh va Rasuli ﷺga ijobat qilganlardan boʻldim va Muhammad ﷺ (paygʻambar boʻlib) yuborilgan narsaga iymon keltirdim. Sen aytganingdek, dastlabki ikki hijratni qildim, Rasululloh ﷺga hamroh boʻldim va u zotga bayʼat qildim. Allohga qasamki, Alloh u zotni vafot ettirgunicha men u zotga osiy boʻlmadim va xiyonat qilmadim. Soʻng Alloh Abu Bakrni xalifa qildi, Allohga qasamki, men unga osiy boʻlmadim va xiyonat qilmadim. Soʻng Umar xalifa qilindi, Allohga qasamki, men unga osiy boʻlmadim va xiyonat qilmadim. Soʻng men xalifa qilindim. Menga ham sizlardan oʻshalar (uchun) menda boʻlgan haq kabi (haq) yoʻqmi?» dedi. (Ubaydulloh:) «Ha (bor)», dedi. U: «Bas, sizlardan menga yetib kelayotgan bu gaplar nima? Sen zikr qilgan Valid ibn Uqba ishiga kelsak — inshaalloh, biz unda haq (yoʻl) bilan ish tutamiz», dedi. (Ubaydulloh) aytdi: Soʻng u Validni qirq darra (qamchi) urdi va Aliga uni urishni buyurdi, Ali esa uni urdi. Yunus va Zuhriyning jiyani Zuhriydan: «Menga ham sizlardan, oʻshalar (uchun) menda boʻlgan haq kabi haq yoʻqmi?» dedi. Abu Abdulloh (al-Buxoriy) aytdi: «‹Baloʼun min Robbikum› — sizlar duchor boʻlgan shiddat (mashaqqat). Boshqa oʻrinda ‹balo› — imtihon va tozalashdir: ‹balavtuhu va mahhastuhu› — uning oldidagini chiqarib (sinab) oldim, degani. ‹Yabluʼ› — sinaydi. ‹Mubtaliykum› — sizni sinovchi. ‹Baloʼun aziym› (degandagi ‹balo›) esa neʼmatlardir va u ‹ablaytuhu› (dan); ana u (birinchisi) esa ‹ibtalaytuhu› (dan)dir», dedi.Мисвар ибн Махрама ва Абдурраҳмон ибн Асвад ибн Абдуяғус унга (Убайдуллоҳга): «Тоғанг Усмон билан унинг укаси Валид ибн Уқба ҳақида гаплашишингга нима тўсқинлик қиляпти?» дейишди — одамлар унинг (Валиднинг) қилмиши ҳақида кўп гапирардилар. Убайдуллоҳ айтди: Мен Усмон намозга чиққанида унга рўбарў бўлиб: «Сизга (айтадиган) бир ҳожатим бор, у насиҳатдир», дедим. У: «Эй киши, мен сендан Аллоҳга паноҳ сўрайман», деди. Мен қайтдим. Намозни ўқиб бўлгач, Мисвар ва Ибн Абдуяғуснинг ёнига ўтириб, Усмонга айтган гапимни ва у менга айтганини уларга айтдим. Улар: «Сен ўз зиммангдаги (вазифа)ни адо этдинг», дейишди. Мен улар билан ўтирганимда, Усмоннинг элчиси келди. Улар менга: «Аллоҳ сени имтиҳон қилди», дейишди. Мен йўлга чиқиб, унинг олдига кирдим. У: «Сен ҳозиргина зикр қилган насиҳатинг нима?» деди. Мен шаҳодат айтиб, сўнг: «Албатта Аллоҳ Муҳаммадни ﷺ (пайғамбар қилиб) юборди ва унга Китобни нозил қилди. Сиз Аллоҳ ва Расули ﷺга ижобат қилган (бўйсунган)лардан бўлдингиз, унга иймон келтирдингиз, дастлабки икки ҳижратни қилдингиз, Расулуллоҳ ﷺга ҳамроҳ бўлдингиз ва у зотнинг йўл-йўриғини кўрдингиз. Одамлар Валид ибн Уқба ҳақида кўп гапирмоқда, шунинг учун унга ҳаддни (жазони) қойим қилишингиз сизга ҳақдир», дедим. У менга: «Эй укамнинг ўғли, сен Расулуллоҳ ﷺга етишганмидинг?» деди. Мен: «Йўқ, лекин унинг илмидан менга шунча нарса етиб келдики, қанчаки бокира қизга ўз пардасида (етадиган бўлса)», дедим. У (Усмон) шаҳодат айтиб, сўнг: «Албатта Аллоҳ Муҳаммадни ﷺ ҳақ билан (пайғамбар қилиб) юборди ва унга Китобни нозил қилди. Мен ҳам Аллоҳ ва Расули ﷺга ижобат қилганлардан бўлдим ва Муҳаммад ﷺ (пайғамбар бўлиб) юборилган нарсага иймон келтирдим. Сен айтганингдек, дастлабки икки ҳижратни қилдим, Расулуллоҳ ﷺга ҳамроҳ бўлдим ва у зотга байъат қилдим. Аллоҳга қасамки, Аллоҳ у зотни вафот эттиргунича мен у зотга осий бўлмадим ва хиёнат қилмадим. Сўнг Аллоҳ Абу Бакрни халифа қилди, Аллоҳга қасамки, мен унга осий бўлмадим ва хиёнат қилмадим. Сўнг Умар халифа қилинди, Аллоҳга қасамки, мен унга осий бўлмадим ва хиёнат қилмадим. Сўнг мен халифа қилиндим. Менга ҳам сизлардан ўшалар (учун) менда бўлган ҳақ каби (ҳақ) йўқми?» деди. (Убайдуллоҳ:) «Ҳа (бор)», деди. У: «Бас, сизлардан менга етиб келаётган бу гаплар нима? Сен зикр қилган Валид ибн Уқба ишига келсак — иншааллоҳ, биз унда ҳақ (йўл) билан иш тутамиз», деди. (Убайдуллоҳ) айтди: Сўнг у Валидни қирқ дарра (қамчи) урди ва Алига уни уришни буюрди, Али эса уни урди. Юнус ва Зуҳрийнинг жияни Зуҳрийдан: «Менга ҳам сизлардан, ўшалар (учун) менда бўлган ҳақ каби ҳақ йўқми?» деди. Абу Абдуллоҳ (ал-Бухорий) айтди: «‹Балўун мин Роббикум› — сизлар дучор бўлган шиддат (машаққат). Бошқа ўринда ‹бало› — имтиҳон ва тозалашдир: ‹балавтуҳу ва маҳҳастуҳу› — унинг олдидагини чиқариб (синаб) олдим, дегани. ‹Яблуъ› — синайди. ‹Мубталийкум› — сизни синовчи. ‹Балўун азийм› (дегандаги ‹бало›) эса неъматлардир ва у ‹аблайтуҳу› (дан); ана у (биринчиси) эса ‹ибталайтуҳу› (дан)дир», деди.

حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنْ هِشَامٍ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها أَنَّ أُمَّ، حَبِيبَةَ وَأُمَّ سَلَمَةَ ذَكَرَتَا كَنِيسَةً رَأَيْنَهَا بِالْحَبَشَةِ، فِيهَا تَصَاوِيرُ، فَذَكَرَتَا لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ إِنَّ أُولَئِكَ إِذَا كَانَ فِيهِمُ الرَّجُلُ الصَّالِحُ فَمَاتَ بَنَوْا عَلَى قَبْرِهِ مَسْجِدًا، وَصَوَّرُوا فِيهِ تِيكَ الصُّوَرَ، أُولَئِكَ شِرَارُ الْخَلْقِ عِنْدَ اللَّهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ‏"‏‏.‏

Ummu Habiba va Ummu Salama Habashistonda koʻrgan bir cherkovni zikr qilishdi — unda surat (tasvir)lar bor edi — va buni Paygʻambar ﷺga aytishdi. U zot: «Albatta ular (oʻtgan ummatlar) shunday (qavm) ediki, ular orasida solih bir kishi boʻlib, u vafot etsa, uning qabri ustiga masjid qurar va unda oʻsha suratlarni chizardilar. Ana oʻshalar qiyomat kuni Alloh huzurida xaloyiqning eng yomonlaridir», dedilar.Умму Ҳабиба ва Умму Салама Ҳабашистонда кўрган бир черковни зикр қилишди — унда сурат (тасвир)лар бор эди — ва буни Пайғамбар ﷺга айтишди. У зот: «Албатта улар (ўтган умматлар) шундай (қавм) эдики, улар орасида солиҳ бир киши бўлиб, у вафот эца, унинг қабри устига масжид қурар ва унда ўша суратларни чизардилар. Ана ўшалар қиёмат куни Аллоҳ ҳузурида халойиқнинг энг ёмонларидир», дедилар.

حَدَّثَنَا الْحُمَيْدِيُّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ سَعِيدٍ السَّعِيدِيُّ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أُمِّ خَالِدٍ بِنْتِ خَالِدٍ، قَالَتْ قَدِمْتُ مِنْ أَرْضِ الْحَبَشَةِ وَأَنَا جُوَيْرِيَةٌ، فَكَسَانِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم خَمِيصَةً لَهَا أَعْلاَمٌ، فَجَعَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَمْسَحُ الأَعْلاَمَ بِيَدِهِ وَيَقُولُ ‏"‏ سَنَاهْ، سَنَاهْ ‏"‏‏.‏ قَالَ الْحُمَيْدِيُّ يَعْنِي حَسَنٌ حَسَنٌ‏.‏

Men Habashiston yurtidan keldim, (oʻshanda) yosh qizcha edim. Rasululloh ﷺ menga belgilari (naqshlari) boʻlgan bir xamisa (yaxtak) kiygizdilar va Rasululloh ﷺ qoʻllari bilan belgilarni siypalab: «Sanah, sanah», derdilar. Humaydiy: «Yaʼni ‹yaxshi, yaxshi› (degani)», dedi.Мен Ҳабашистон юртидан келдим, (ўшанда) ёш қизча эдим. Расулуллоҳ ﷺ менга белгилари (нақшлари) бўлган бир хамиса (яхтак) кийгиздилар ва Расулуллоҳ ﷺ қўллари билан белгиларни сийпалаб: «Санаҳ, санаҳ», дердилар. Ҳумайдий: «Яъни ‹яхши, яхши› (дегани)», деди.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ حَمَّادٍ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ سُلَيْمَانَ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَلْقَمَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ كُنَّا نُسَلِّمُ عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَهْوَ يُصَلِّي فَيَرُدُّ عَلَيْنَا، فَلَمَّا رَجَعْنَا مِنْ عِنْدِ النَّجَاشِيِّ سَلَّمْنَا عَلَيْهِ فَلَمْ يَرُدَّ عَلَيْنَا، فَقُلْنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّا كُنَّا نُسَلِّمُ عَلَيْكَ فَتَرُدُّ عَلَيْنَا قَالَ ‏"‏ إِنَّ فِي الصَّلاَةِ شُغْلاً ‏"‏‏.‏ فَقُلْتُ لإِبْرَاهِيمَ كَيْفَ تَصْنَعُ أَنْتَ قَالَ أَرُدُّ فِي نَفْسِي‏.‏

Biz Paygʻambar ﷺ namoz oʻqiyotgan paytlarida u zotga salom berardik, u zot bizga (alik) qaytarardilar. Biz Najoshiyning oldidan (Habashistondan) qaytganimizda, u zotga salom berdik, ammo u zot bizga (alik) qaytarmadilar. Biz: «Ey Allohning Rasuli, biz sizga salom berardik, siz bizga (alik) qaytarardingiz(-ku)?» dedik. U zot: «Albatta namozda mashgʻulot (band boʻlish) bordir», dedilar. Men Ibrohimga: «Sen oʻzing qanday qilasan?» dedim. U: «Men ichimda (alik) qaytaraman», dedi.Биз Пайғамбар ﷺ намоз ўқиётган пайтларида у зотга салом берардик, у зот бизга (алик) қайтарардилар. Биз Нажошийнинг олдидан (Ҳабашистондан) қайтганимизда, у зотга салом бердик, аммо у зот бизга (алик) қайтармадилар. Биз: «Эй Аллоҳнинг Расули, биз сизга салом берардик, сиз бизга (алик) қайтарардингиз(-ку)?» дедик. У зот: «Албатта намозда машғулот (банд бўлиш) бордир», дедилар. Мен Иброҳимга: «Сен ўзинг қандай қиласан?» дедим. У: «Мен ичимда (алик) қайтараман», деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاَءِ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، حَدَّثَنَا بُرَيْدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ أَبِي بُرْدَةَ، عَنْ أَبِي مُوسَى ـ رضى الله عنه ـ بَلَغَنَا مَخْرَجُ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَنَحْنُ بِالْيَمَنِ فَرَكِبْنَا سَفِينَةً فَأَلْقَتْنَا سَفِينَتُنَا إِلَى النَّجَاشِيِّ بِالْحَبَشَةِ، فَوَافَقْنَا جَعْفَرَ بْنَ أَبِي طَالِبٍ، فَأَقَمْنَا مَعَهُ حَتَّى قَدِمْنَا، فَوَافَقْنَا النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم حِينَ افْتَتَحَ خَيْبَرَ، فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لَكُمْ أَنْتُمْ يَا أَهْلَ السَّفِينَةِ هِجْرَتَانِ ‏"‏‏.‏

Paygʻambar ﷺning (paygʻambar boʻlib) chiqqanlari bizga yetib keldi, biz Yamanda edik. Biz bir kemaga mindik, kemamiz bizni Habashistondagi Najoshiyning oldiga olib bordi. U yerda Jaʼfar ibn Abu Tolibga (yoʻliqib) toʻgʻri keldik. Biz u bilan turdik, to (Madinaga) keldik va Paygʻambar ﷺga u zot Xaybarni fath qilgan paytda toʻgʻri keldik. Shunda Paygʻambar ﷺ: «Sizlar uchun, ey kema ahli, ikkita hijrat bordir», dedilar.Пайғамбар ﷺнинг (пайғамбар бўлиб) чиққанлари бизга етиб келди, биз Яманда эдик. Биз бир кемага миндик, кемамиз бизни Ҳабашистондаги Нажошийнинг олдига олиб борди. У ерда Жаъфар ибн Абу Толибга (йўлиқиб) тўғри келдик. Биз у билан турдик, то (Мадинага) келдик ва Пайғамбар ﷺга у зот Хайбарни фатҳ қилган пайтда тўғри келдик. Шунда Пайғамбар ﷺ: «Сизлар учун, эй кема аҳли, иккита ҳижрат бордир», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو الرَّبِيعِ، حَدَّثَنَا ابْنُ عُيَيْنَةَ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، عَنْ عَطَاءٍ، عَنْ جَابِرٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم حِينَ مَاتَ النَّجَاشِيُّ ‏"‏ مَاتَ الْيَوْمَ رَجُلٌ صَالِحٌ، فَقُومُوا فَصَلُّوا عَلَى أَخِيكُمْ أَصْحَمَةَ ‏"‏‏.‏

Najoshiy vafot etganida, Paygʻambar ﷺ: «Bugun solih bir kishi vafot etdi. Bas, turib, birodaringiz Ashama uchun (janoza) namozini oʻqinglar», dedilar.Нажоший вафот этганида, Пайғамбар ﷺ: «Бугун солиҳ бир киши вафот этди. Бас, туриб, биродарингиз Ашама учун (жаноза) намозини ўқинглар», дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الأَعْلَى بْنُ حَمَّادٍ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ، حَدَّثَنَا سَعِيدٌ، حَدَّثَنَا قَتَادَةُ، أَنَّ عَطَاءً، حَدَّثَهُمْ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الأَنْصَارِيِّ ـ رضى الله عنهما ـ أَنَّ نَبِيَّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم صَلَّى عَلَى النَّجَاشِيِّ فَصَفَّنَا وَرَاءَهُ فَكُنْتُ فِي الصَّفِّ الثَّانِي أَوِ الثَّالِثِ‏.‏

Allohning paygʻambari ﷺ Najoshiy(ning janozasi)ga namoz oʻqidilar va bizni (oʻzlarining) ortlarida saf qildilar. Men ikkinchi yoki uchinchi safda edim.Аллоҳнинг пайғамбари ﷺ Нажоший(нинг жанозаси)га намоз ўқидилар ва бизни (ўзларининг) ортларида саф қилдилар. Мен иккинчи ёки учинчи сафда эдим.

حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ، عَنْ سَلِيمِ بْنِ حَيَّانَ، حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ مِينَاءَ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ـ رضى الله عنهما أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم صَلَّى عَلَى أَصْحَمَةَ النَّجَاشِيِّ، فَكَبَّرَ عَلَيْهِ أَرْبَعًا‏.‏ تَابَعَهُ عَبْدُ الصَّمَدِ‏.‏

Paygʻambar ﷺ Ashama Najoshiy(ning janozasi)ga namoz oʻqidilar va unga toʻrt (marta) takbir aytdilar. Buni Abdussamad (rivoyatda) qoʻllab-quvvatladi.Пайғамбар ﷺ Ашама Нажоший(нинг жанозаси)га намоз ўқидилар ва унга тўрт (марта) такбир айтдилар. Буни Абдуссамад (ривоятда) қўллаб-қувватлади.

حَدَّثَنَا زُهَيْرُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا أَبِي، عَنْ صَالِحٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبُو سَلَمَةَ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، وَابْنُ الْمُسَيَّبِ، أَنَّ أَبَا هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ أَخْبَرَهُمَا أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَعَى لَهُمُ النَّجَاشِيَّ صَاحِبَ الْحَبَشَةِ فِي الْيَوْمِ الَّذِي مَاتَ فِيهِ، وَقَالَ ‏"‏ اسْتَغْفِرُوا لأَخِيكُمْ ‏"‏‏.‏

Rasululloh ﷺ ularga Habashiston (podshohi) Najoshiyning vafotini u vafot etgan kunda xabar berdilar (taʼziya bildirdilar) va: «Birodaringiz uchun magʻfirat soʻranglar», dedilar.Расулуллоҳ ﷺ уларга Ҳабашистон (подшоҳи) Нажошийнинг вафотини у вафот этган кунда хабар бердилар (таъзия билдирдилар) ва: «Биродарингиз учун мағфират сўранглар», дедилар.

وَعَنْ صَالِحٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ حَدَّثَنِي سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ، أَنَّ أَبَا هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ أَخْبَرَهُمْ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم صَفَّ بِهِمْ فِي الْمُصَلَّى، فَصَلَّى عَلَيْهِ وَكَبَّرَ أَرْبَعًا‏.‏

Rasululloh ﷺ ularni musallo (namozgoh)da saf qildilar va unga (Najoshiyga janoza) namozini oʻqib, toʻrt (marta) takbir aytdilar.Расулуллоҳ ﷺ уларни мусалло (намозгоҳ)да саф қилдилар ва унга (Нажошийга жаноза) намозини ўқиб, тўрт (марта) такбир айтдилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ حَدَّثَنِي إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حِينَ أَرَادَ حُنَيْنًا ‏"‏ مَنْزِلُنَا غَدًا إِنْ شَاءَ اللَّهُ بِخَيْفِ بَنِي كِنَانَةَ، حَيْثُ تَقَاسَمُوا عَلَى الْكُفْرِ ‏"‏‏.‏

Rasululloh ﷺ Hunaynni (irodalab) istaganlarida: «Inshaalloh, ertaga manzilimiz Bani Kinana xiyfida (vodiysida) — ular kufr ustiga ahd-qasam qilishgan joyda boʻladi», dedilar.Расулуллоҳ ﷺ Ҳунайнни (иродалаб) истаганларида: «Иншааллоҳ, эртага манзилимиз Бани Кинана хийфида (водийсида) — улар куфр устига аҳд-қасам қилишган жойда бўлади», дедилар.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنْ سُفْيَانَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْمَلِكِ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْحَارِثِ، حَدَّثَنَا الْعَبَّاسُ بْنُ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مَا أَغْنَيْتَ عَنْ عَمِّكَ فَإِنَّهُ كَانَ يَحُوطُكَ وَيَغْضَبُ لَكَ‏.‏ قَالَ ‏"‏ هُوَ فِي ضَحْضَاحٍ مِنْ نَارٍ، وَلَوْلاَ أَنَا لَكَانَ فِي الدَّرَكِ الأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ ‏"‏‏.‏

Abbos ibn Abdulmuttalib (roziyallohu anhu) Paygʻambar ﷺga: «Amakingizga (Abu Tolibga) qanday foyda keltira oldingiz? Axir u sizni himoya qilar va siz uchun gʻazablanar edi-ku?» dedi. U zot: «U oʻtning sayoz (yuza) joyidadir. Agar men boʻlmaganimda, u oʻtning eng quyi tubida boʻlardi», dedilar.Аббос ибн Абдулмутталиб (розияллоҳу анҳу) Пайғамбар ﷺга: «Амакингизга (Абу Толибга) қандай фойда келтира олдингиз? Ахир у сизни ҳимоя қилар ва сиз учун ғазабланар эди-ку?» деди. У зот: «У ўтнинг саёз (юза) жойидадир. Агар мен бўлмаганимда, у ўтнинг энг қуйи тубида бўларди», дедилар.

حَدَّثَنَا مَحْمُودٌ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنِ ابْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ أَبَا طَالِبٍ، لَمَّا حَضَرَتْهُ الْوَفَاةُ دَخَلَ عَلَيْهِ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم وَعِنْدَهُ أَبُو جَهْلٍ فَقَالَ ‏"‏ أَىْ عَمِّ، قُلْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ‏.‏ كَلِمَةً أُحَاجُّ لَكَ بِهَا عِنْدَ اللَّهِ ‏"‏‏.‏ فَقَالَ أَبُو جَهْلٍ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي أُمَيَّةَ يَا أَبَا طَالِبٍ، تَرْغَبُ عَنْ مِلَّةِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ فَلَمْ يَزَالاَ يُكَلِّمَانِهِ حَتَّى قَالَ آخِرَ شَىْءٍ كَلَّمَهُمْ بِهِ عَلَى مِلَّةِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لأَسْتَغْفِرَنَّ لَكَ مَا لَمْ أُنْهَ عَنْهُ ‏"‏‏.‏ فَنَزَلَتْ ‏[quran sura="9" aya_start="113" aya_end="113"]{‏مَا كَانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ وَلَوْ كَانُوا أُولِي قُرْبَى مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُمْ أَصْحَابُ الْجَحِيمِ‏}‏ وَنَزَلَتْ ‏[quran sura="28" aya_start="56" aya_end="56"]{‏إِنَّكَ لاَ تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ‏}‏

Abu Tolibga vafot (alomatlari) yuz berganda, Paygʻambar ﷺ uning oldiga kirdilar, yonida esa Abu Jahl bor edi. U zot: «Ey amaki, ‹La ilaha illalloh› deb ayt — bir kalima (boʻlsin)ki, men u bilan Alloh huzurida sen uchun hujjat keltiray», dedilar. Shunda Abu Jahl va Abdulloh ibn Abu Umayya: «Ey Abu Tolib, Abdulmuttalibning millatidan (dinidan) yuz oʻgirasanmi?» deyishdi. Ular u bilan gapiraverishdi, to u oxirgi aytgan soʻzi: «Abdulmuttalibning millati ustida (man)» boʻldi. Shunda Paygʻambar ﷺ: «Men, agar undan qaytarilmasam, albatta sen uchun magʻfirat soʻrayman», dedilar. Shunda: «Paygʻambar va iymon keltirganlar uchun — garchi qarindosh boʻlsalar ham — ularning (mushriklarning) jahannam egalari ekani aniq boʻlganidan keyin, mushriklar uchun magʻfirat soʻrash(lari) joiz emas» (Tavba surasi, 113) (oyati) nozil boʻldi va: «Albatta sen oʻzing sevgan kishini hidoyat qila olmaysan...» (Qasas surasi, 56) (oyati) nozil boʻldi.Абу Толибга вафот (аломатлари) юз берганда, Пайғамбар ﷺ унинг олдига кирдилар, ёнида эса Абу Жаҳл бор эди. У зот: «Эй амаки, ‹Ла илаҳа иллаллоҳ› деб айт — бир калима (бўлсин)ки, мен у билан Аллоҳ ҳузурида сен учун ҳужжат келтирай», дедилар. Шунда Абу Жаҳл ва Абдуллоҳ ибн Абу Умайя: «Эй Абу Толиб, Абдулмутталибнинг миллатидан (динидан) юз ўгирасанми?» дейишди. Улар у билан гапираверишди, то у охирги айтган сўзи: «Абдулмутталибнинг миллати устида (ман)» бўлди. Шунда Пайғамбар ﷺ: «Мен, агар ундан қайтарилмасам, албатта сен учун мағфират сўрайман», дедилар. Шунда: «Пайғамбар ва иймон келтирганлар учун — гарчи қариндош бўлсалар ҳам — уларнинг (мушрикларнинг) жаҳаннам эгалари экани аниқ бўлганидан кейин, мушриклар учун мағфират сўраш(лари) жоиз эмас» (Тавба сураси, 113) (ояти) нозил бўлди ва: «Албатта сен ўзинг севган кишини ҳидоят қила олмайсан...» (Қасас сураси, 56) (ояти) нозил бўлди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، حَدَّثَنَا ابْنُ الْهَادِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ خَبَّابٍ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ ـ رضى الله عنه ـ أَنَّهُ سَمِعَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم وَذُكِرَ عِنْدَهُ عَمُّهُ فَقَالَ ‏"‏ لَعَلَّهُ تَنْفَعُهُ شَفَاعَتِي يَوْمَ الْقِيَامَةِ، فَيُجْعَلُ فِي ضَحْضَاحٍ مِنَ النَّارِ، يَبْلُغُ كَعْبَيْهِ، يَغْلِي مِنْهُ دِمَاغُهُ ‏"‏‏.‏ حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ حَمْزَةَ حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي حَازِمٍ وَالدَّرَاوَرْدِيُّ عَنْ يَزِيدَ بِهَذَا، وَقَالَ تَغْلِي مِنْهُ أُمُّ دِمَاغِهِ‏.‏

U (Abu Saʼid) Paygʻambar ﷺning yonlarida amakilari (Abu Tolib) zikr qilinganda, u zotning: «Shoyad qiyomat kuni mening shafoatim unga foyda bersa-yu, u oʻtning sayoz (yuza) joyiga qoʻyilsa — (oʻt) uning tovonlarigacha yetib, undan miyasi qaynaydi», deganlarini eshitdi. (Boshqa rivoyatda:) «Undan miyasining oʻrtasi (asosi) qaynaydi», deyildi.У (Абу Саъид) Пайғамбар ﷺнинг ёнларида амакилари (Абу Толиб) зикр қилинганда, у зотнинг: «Шояд қиёмат куни менинг шафоатим унга фойда берса-ю, у ўтнинг саёз (юза) жойига қўйилса — (ўт) унинг товонларигача етиб, ундан мияси қайнайди», деганларини эшитди. (Бошқа ривоятда:) «Ундан миясининг ўртаси (асоси) қайнайди», дейилди.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ بُكَيْرٍ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ عُقَيْلٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، حَدَّثَنِي أَبُو سَلَمَةَ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، سَمِعْتُ جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ ـ رضى الله عنهما ـ أَنَّهُ سَمِعَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ لَمَّا كَذَّبَنِي قُرَيْشٌ قُمْتُ فِي الْحِجْرِ، فَجَلاَ اللَّهُ لِي بَيْتَ الْمَقْدِسِ، فَطَفِقْتُ أُخْبِرُهُمْ عَنْ آيَاتِهِ وَأَنَا أَنْظُرُ إِلَيْهِ ‏"‏‏.‏

U (Jobir) Rasululloh ﷺning: «Quraysh meni yolgʻonchiga chiqarganda, men Hijrda turdim. Shunda Alloh menga Baytul-Maqdisni (Quddusni) namoyon qildi va men unga qarab turgan holda, ularga uning belgilaridan (alomatlaridan) xabar bera boshladim», deganlarini eshitdi.У (Жобир) Расулуллоҳ ﷺнинг: «Қурайш мени ёлғончига чиқарганда, мен Ҳижрда турдим. Шунда Аллоҳ менга Байтул-Мақдисни (Қуддусни) намоён қилди ва мен унга қараб турган ҳолда, уларга унинг белгиларидан (аломатларидан) хабар бера бошладим», деганларини эшитди.

حَدَّثَنَا هُدْبَةُ بْنُ خَالِدٍ، حَدَّثَنَا هَمَّامُ بْنُ يَحْيَى، حَدَّثَنَا قَتَادَةُ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، عَنْ مَالِكِ بْنِ صَعْصَعَةَ ـ رضى الله عنهما ـ أَنَّ نَبِيَّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَدَّثَهُمْ عَنْ لَيْلَةَ أُسْرِيَ بِهِ ‏"‏ بَيْنَمَا أَنَا فِي الْحَطِيمِ ـ وَرُبَّمَا قَالَ فِي الْحِجْرِ ـ مُضْطَجِعًا، إِذْ أَتَانِي آتٍ فَقَدَّ ـ قَالَ وَسَمِعْتُهُ يَقُولُ فَشَقَّ ـ مَا بَيْنَ هَذِهِ إِلَى هَذِهِ ـ فَقُلْتُ لِلْجَارُودِ وَهْوَ إِلَى جَنْبِي مَا يَعْنِي بِهِ قَالَ مِنْ ثُغْرَةِ نَحْرِهِ إِلَى شِعْرَتِهِ، وَسَمِعْتُهُ يَقُولُ مِنْ قَصِّهِ إِلَى شِعْرَتِهِ ـ فَاسْتَخْرَجَ قَلْبِي، ثُمَّ أُتِيتُ بِطَسْتٍ مِنْ ذَهَبٍ مَمْلُوءَةٍ إِيمَانًا، فَغُسِلَ قَلْبِي ثُمَّ حُشِيَ، ثُمَّ أُوتِيتُ بِدَابَّةٍ دُونَ الْبَغْلِ وَفَوْقَ الْحِمَارِ أَبْيَضَ ‏"‏‏.‏ ـ فَقَالَ لَهُ الْجَارُودُ هُوَ الْبُرَاقُ يَا أَبَا حَمْزَةَ قَالَ أَنَسٌ نَعَمْ، يَضَعُ خَطْوَهُ عِنْدَ أَقْصَى طَرْفِهِ ـ ‏"‏ فَحُمِلْتُ عَلَيْهِ، فَانْطَلَقَ بِي جِبْرِيلُ حَتَّى أَتَى السَّمَاءَ الدُّنْيَا فَاسْتَفْتَحَ، فَقِيلَ مَنْ هَذَا قَالَ جِبْرِيلُ‏.‏ قِيلَ وَمَنْ مَعَكَ قَالَ مُحَمَّدٌ‏.‏ قِيلَ وَقَدْ أُرْسِلَ إِلَيْهِ قَالَ نَعَمْ‏.‏ قِيلَ مَرْحَبًا بِهِ، فَنِعْمَ الْمَجِيءُ جَاءَ فَفَتَحَ، فَلَمَّا خَلَصْتُ، فَإِذَا فِيهَا آدَمُ، فَقَالَ هَذَا أَبُوكَ آدَمُ فَسَلِّمْ عَلَيْهِ‏.‏ فَسَلَّمْتُ عَلَيْهِ فَرَدَّ السَّلاَمَ ثُمَّ قَالَ مَرْحَبًا بِالاِبْنِ الصَّالِحِ وَالنَّبِيِّ الصَّالِحِ‏.‏ ثُمَّ صَعِدَ حَتَّى أَتَى السَّمَاءَ الثَّانِيَةَ فَاسْتَفْتَحَ، قِيلَ مَنْ هَذَا قَالَ جِبْرِيلُ‏.‏ قِيلَ وَمَنْ مَعَكَ قَالَ مُحَمَّدٌ‏.‏ قِيلَ وَقَدْ أُرْسِلَ إِلَيْهِ قَالَ نَعَمْ‏.‏ قِيلَ مَرْحَبًا بِهِ فَنِعْمَ الْمَجِيءُ جَاءَ‏.‏ فَفَتَحَ، فَلَمَّا خَلَصْتُ، إِذَا يَحْيَى وَعِيسَى، وَهُمَا ابْنَا الْخَالَةِ قَالَ هَذَا يَحْيَى وَعِيسَى فَسَلِّمْ عَلَيْهِمَا‏.‏ فَسَلَّمْتُ فَرَدَّا، ثُمَّ قَالاَ مَرْحَبًا بِالأَخِ الصَّالِحِ وَالنَّبِيِّ الصَّالِحِ‏.‏ ثُمَّ صَعِدَ بِي إِلَى السَّمَاءِ الثَّالِثَةِ، فَاسْتَفْتَحَ قِيلَ مَنْ هَذَا قَالَ جِبْرِيلُ‏.‏ قِيلَ وَمَنْ مَعَكَ قَالَ مُحَمَّدٌ‏.‏ قِيلَ وَقَدْ أُرْسِلَ إِلَيْهِ قَالَ نَعَمْ‏.‏ قِيلَ مَرْحَبًا بِهِ، فَنِعْمَ الْمَجِيءُ جَاءَ‏.‏ فَفُتِحَ، فَلَمَّا خَلَصْتُ إِذَا يُوسُفُ‏.‏ قَالَ هَذَا يُوسُفُ فَسَلِّمْ عَلَيْهِ‏.‏ فَسَلَّمْتُ عَلَيْهِ فَرَدَّ، ثُمَّ قَالَ مَرْحَبًا بِالأَخِ الصَّالِحِ وَالنَّبِيِّ الصَّالِحِ، ثُمَّ صَعِدَ بِي حَتَّى أَتَى السَّمَاءَ الرَّابِعَةَ، فَاسْتَفْتَحَ، قِيلَ مَنْ هَذَا قَالَ جِبْرِيلُ‏.‏ قِيلَ وَمَنْ مَعَكَ قَالَ مُحَمَّدٌ‏.‏ قِيلَ أَوَقَدْ أُرْسِلَ إِلَيْهِ قَالَ نَعَمْ‏.‏ قِيلَ مَرْحَبًا بِهِ، فَنِعْمَ الْمَجِيءُ جَاءَ‏.‏ فَفُتِحَ، فَلَمَّا خَلَصْتُ إِلَى إِدْرِيسَ قَالَ هَذَا إِدْرِيسُ فَسَلِّمْ عَلَيْهِ‏.‏ فَسَلَّمْتُ عَلَيْهِ فَرَدَّ ثُمَّ قَالَ مَرْحَبًا بِالأَخِ الصَّالِحِ وَالنَّبِيِّ الصَّالِحِ‏.‏ ثُمَّ صَعِدَ بِي حَتَّى أَتَى السَّمَاءَ الْخَامِسَةَ، فَاسْتَفْتَحَ، قِيلَ مَنْ هَذَا قَالَ جِبْرِيلُ‏.‏ قِيلَ وَمَنْ مَعَكَ قَالَ مُحَمَّدٌ صلى الله عليه وسلم‏.‏ قِيلَ وَقَدْ أُرْسِلَ إِلَيْهِ قَالَ نَعَمْ‏.‏ قِيلَ مَرْحَبًا بِهِ، فَنِعْمَ الْمَجِيءُ جَاءَ‏.‏ فَلَمَّا خَلَصْتُ فَإِذَا هَارُونُ قَالَ هَذَا هَارُونُ فَسَلِّمْ عَلَيْهِ‏.‏ فَسَلَّمْتُ عَلَيْهِ فَرَدَّ ثُمَّ قَالَ مَرْحَبًا بِالأَخِ الصَّالِحِ وَالنَّبِيِّ الصَّالِحِ‏.‏ ثُمَّ صَعِدَ بِي حَتَّى أَتَى السَّمَاءَ السَّادِسَةَ، فَاسْتَفْتَحَ، قِيلَ مَنْ هَذَا قَالَ جِبْرِيلُ‏.‏ قِيلَ مَنْ مَعَكَ قَالَ مُحَمَّدٌ‏.‏ قِيلَ وَقَدْ أُرْسِلَ إِلَيْهِ قَالَ نَعَمْ‏.‏ قَالَ مَرْحَبًا بِهِ، فَنِعْمَ الْمَجِيءُ جَاءَ، فَلَمَّا خَلَصْتُ، فَإِذَا مُوسَى قَالَ هَذَا مُوسَى فَسَلِّمْ عَلَيْهِ، فَسَلَّمْتُ عَلَيْهِ فَرَدَّ ثُمَّ قَالَ مَرْحَبًا بِالأَخِ الصَّالِحِ وَالنَّبِيِّ الصَّالِحِ‏.‏ فَلَمَّا تَجَاوَزْتُ بَكَى، قِيلَ لَهُ مَا يُبْكِيكَ قَالَ أَبْكِي لأَنَّ غُلاَمًا بُعِثَ بَعْدِي، يَدْخُلُ الْجَنَّةَ مِنْ أُمَّتِهِ أَكْثَرُ مَنْ يَدْخُلُهَا مِنْ أُمَّتِي‏.‏ ثُمَّ صَعِدَ بِي إِلَى السَّمَاءِ السَّابِعَةِ، فَاسْتَفْتَحَ جِبْرِيلُ، قِيلَ مَنْ هَذَا قَالَ جِبْرِيلُ‏.‏ قِيلَ وَمَنْ مَعَكَ قَالَ مُحَمَّدٌ‏.‏ قِيلَ وَقَدْ بُعِثَ إِلَيْهِ‏.‏ قَالَ نَعَمْ‏.‏ قَالَ مَرْحَبًا بِهِ، فَنِعْمَ الْمَجِيءُ جَاءَ فَلَمَّا خَلَصْتُ، فَإِذَا إِبْرَاهِيمُ قَالَ هَذَا أَبُوكَ فَسَلِّمْ عَلَيْهِ‏.‏ قَالَ فَسَلَّمْتُ عَلَيْهِ، فَرَدَّ السَّلاَمَ قَالَ مَرْحَبًا بِالاِبْنِ الصَّالِحِ وَالنَّبِيِّ الصَّالِحِ‏.‏ ثُمَّ رُفِعَتْ لِي سِدْرَةُ الْمُنْتَهَى، فَإِذَا نَبِقُهَا مِثْلُ قِلاَلِ هَجَرَ، وَإِذَا وَرَقُهَا مِثْلُ آذَانِ الْفِيَلَةِ قَالَ هَذِهِ سِدْرَةُ الْمُنْتَهَى، وَإِذَا أَرْبَعَةُ أَنْهَارٍ نَهْرَانِ بَاطِنَانِ، وَنَهْرَانِ ظَاهِرَانِ‏.‏ فَقُلْتُ مَا هَذَانِ يَا جِبْرِيلُ قَالَ أَمَّا الْبَاطِنَانِ، فَنَهَرَانِ فِي الْجَنَّةِ، وَأَمَّا الظَّاهِرَانِ فَالنِّيلُ وَالْفُرَاتُ‏.‏ ثُمَّ رُفِعَ لِي الْبَيْتُ الْمَعْمُورُ، ثُمَّ أُتِيتُ بِإِنَاءٍ مِنْ خَمْرٍ، وَإِنَاءٍ مِنْ لَبَنٍ وَإِنَاءٍ مِنْ عَسَلٍ، فَأَخَذْتُ اللَّبَنَ، فَقَالَ هِيَ الْفِطْرَةُ أَنْتَ عَلَيْهَا وَأُمَّتُكَ‏.‏ ثُمَّ فُرِضَتْ عَلَىَّ الصَّلَوَاتُ خَمْسِينَ صَلاَةً كُلَّ يَوْمٍ‏.‏ فَرَجَعْتُ فَمَرَرْتُ عَلَى مُوسَى، فَقَالَ بِمَا أُمِرْتَ قَالَ أُمِرْتُ بِخَمْسِينَ صَلاَةً كُلَّ يَوْمٍ‏.‏ قَالَ إِنَّ أُمَّتَكَ لاَ تَسْتَطِيعُ خَمْسِينَ صَلاَةً كُلَّ يَوْمٍ، وَإِنِّي وَاللَّهِ قَدْ جَرَّبْتُ النَّاسَ قَبْلَكَ، وَعَالَجْتُ بَنِي إِسْرَائِيلَ أَشَدَّ الْمُعَالَجَةِ، فَارْجِعْ إِلَى رَبِّكَ فَاسْأَلْهُ التَّخْفِيفَ لأُمَّتِكَ‏.‏ فَرَجَعْتُ، فَوَضَعَ عَنِّي عَشْرًا، فَرَجَعْتُ إِلَى مُوسَى فَقَالَ مِثْلَهُ، فَرَجَعْتُ فَوَضَعَ عَنِّي عَشْرًا، فَرَجَعْتُ إِلَى مُوسَى فَقَالَ مِثْلَهُ، فَرَجَعْتُ فَوَضَعَ عَنِّي عَشْرًا، فَرَجَعْتُ إِلَى مُوسَى فَقَالَ مِثْلَهُ، فَرَجَعْتُ فَأُمِرْتُ بِعَشْرِ صَلَوَاتٍ كُلَّ يَوْمٍ، فَرَجَعْتُ فَقَالَ مِثْلَهُ، فَرَجَعْتُ فَأُمِرْتُ بِخَمْسِ صَلَوَاتٍ كُلَّ يَوْمٍ، فَرَجَعْتُ إِلَى مُوسَى، فَقَالَ بِمَا أُمِرْتَ قُلْتُ أُمِرْتُ بِخَمْسِ صَلَوَاتٍ كُلَّ يَوْمٍ‏.‏ قَالَ إِنَّ أُمَّتَكَ لاَ تَسْتَطِيعُ خَمْسَ صَلَوَاتٍ كُلَّ يَوْمٍ، وَإِنِّي قَدْ جَرَّبْتُ النَّاسَ قَبْلَكَ، وَعَالَجْتُ بَنِي إِسْرَائِيلَ أَشَدَّ الْمُعَالَجَةِ، فَارْجِعْ إِلَى رَبِّكَ فَاسْأَلْهُ التَّخْفِيفَ لأُمَّتِكَ‏.‏ قَالَ سَأَلْتُ رَبِّي حَتَّى اسْتَحْيَيْتُ، وَلَكِنْ أَرْضَى وَأُسَلِّمُ ـ قَالَ ـ فَلَمَّا جَاوَزْتُ نَادَى مُنَادٍ أَمْضَيْتُ فَرِيضَتِي وَخَفَّفْتُ عَنْ عِبَادِي ‏"‏‏.‏

Allohning paygʻambari ﷺ ularga oʻzlari (osmonga) sayr ettirilgan kecha haqida hikoya qilib (dedilar): «Men Hatimda — baʼzan ‹Hijrda› derdilar — yotgan edim, birdan oldimga bir keluvchi (Jibril) kelib, mana bu (yer) bilan mana bu (yer) orasini yorib (ochdi)». — Men yonimdagi Jorudga: «U bu bilan nimani nazarda tutyapti?» dedim. U: «Koʻkrak choʻqqisidan kindik (toʻshi) ostigacha», dedi — «(soʻng) qalbimni chiqarib oldi. Soʻng menga oltindan, iymon bilan toʻldirilgan bir tos keltirildi, qalbim yuvilib, soʻng (iymon bilan) toʻldirildi va (oʻrniga) qaytarildi. Soʻng menga xachirdan kichik, eshakdan katta oq bir ulov keltirildi». — Jorud unga: «U Buroq edi, ey Abu Hamza?» dedi. Anas: «Ha, u qadamini koʻzi yetadigan eng oxirgi joyga qoʻyardi», dedi — «Men unga mindirildim. Jibril meni olib ketdi, to dunyo (eng yaqin) osmoniga yetdi va (eshik) ochishni soʻradi. ‹Bu kim?› deyildi. U: ‹Jibril›, dedi. ‹Sening yoningda kim bor?› deyildi. U: ‹Muhammad›, dedi. ‹Unga (vahiy) yuborilganmidi (chaqirilganmidi)?› deyildi. U: ‹Ha›, dedi. ‹Unga marhabo! Qanday yaxshi keluvchi keldi!› deyildi va (eshik) ochildi. Men (ichkariga) oʻtganimda, qarasam, unda Odam (alayhissalom) bor edi. (Jibril:) ‹Bu sening otang Odam, unga salom ber›, dedi. Men unga salom berdim, u salomni qaytardi, soʻng: ‹Solih oʻgʻilga va solih paygʻambarga marhabo!› dedi. Soʻng (Jibril) koʻtarilib, ikkinchi osmonga yetdi va (eshik) ochishni soʻradi. ‹Bu kim?› deyildi. U: ‹Jibril›, dedi. ‹Sening yoningda kim bor?› deyildi. U: ‹Muhammad›, dedi. ‹Unga (vahiy) yuborilganmidi?› deyildi. U: ‹Ha›, dedi. ‹Unga marhabo! Qanday yaxshi keluvchi keldi!› deyildi va (eshik) ochildi. Men oʻtganimda, qarasam, Yahyo va Iso bor edi — ular ikkovi xolavachcha edilar. (Jibril:) ‹Bu Yahyo va Iso, ularga salom ber›, dedi. Men salom berdim, ular qaytarishdi, soʻng: ‹Solih birodarga va solih paygʻambarga marhabo!› deyishdi. Soʻng (Jibril) meni uchinchi osmonga koʻtardi va (eshik) ochishni soʻradi. ‹Bu kim?› deyildi. U: ‹Jibril›, dedi. ‹Sening yoningda kim bor?› deyildi. U: ‹Muhammad›, dedi. ‹Unga (vahiy) yuborilganmidi?› deyildi. U: ‹Ha›, dedi. ‹Unga marhabo! Qanday yaxshi keluvchi keldi!› deyildi va (eshik) ochildi. Men oʻtganimda, qarasam, Yusuf bor edi. (Jibril:) ‹Bu Yusuf, unga salom ber›, dedi. Men unga salom berdim, u qaytardi, soʻng: ‹Solih birodarga va solih paygʻambarga marhabo!› dedi. Soʻng (Jibril) meni koʻtarib, toʻrtinchi osmonga yetdi va (eshik) ochishni soʻradi. ‹Bu kim?› deyildi. U: ‹Jibril›, dedi. ‹Sening yoningda kim bor?› deyildi. U: ‹Muhammad›, dedi. ‹Unga (vahiy) yuborilganmidi?› deyildi. U: ‹Ha›, dedi. ‹Unga marhabo! Qanday yaxshi keluvchi keldi!› deyildi va (eshik) ochildi. Men Idrisning oldiga oʻtganimda, (Jibril:) ‹Bu Idris, unga salom ber›, dedi. Men unga salom berdim, u qaytardi, soʻng: ‹Solih birodarga va solih paygʻambarga marhabo!› dedi. Soʻng (Jibril) meni koʻtarib, beshinchi osmonga yetdi va (eshik) ochishni soʻradi. ‹Bu kim?› deyildi. U: ‹Jibril›, dedi. ‹Sening yoningda kim bor?› deyildi. U: ‹Muhammad ﷺ›, dedi. ‹Unga (vahiy) yuborilganmidi?› deyildi. U: ‹Ha›, dedi. ‹Unga marhabo! Qanday yaxshi keluvchi keldi!› deyildi. Men oʻtganimda, qarasam, Horun bor edi. (Jibril:) ‹Bu Horun, unga salom ber›, dedi. Men unga salom berdim, u qaytardi, soʻng: ‹Solih birodarga va solih paygʻambarga marhabo!› dedi. Soʻng (Jibril) meni koʻtarib, oltinchi osmonga yetdi va (eshik) ochishni soʻradi. ‹Bu kim?› deyildi. U: ‹Jibril›, dedi. ‹Sening yoningda kim bor?› deyildi. U: ‹Muhammad›, dedi. ‹Unga (vahiy) yuborilganmidi?› deyildi. U: ‹Ha›, dedi. ‹Unga marhabo! Qanday yaxshi keluvchi keldi!› dedi. Men oʻtganimda, qarasam, Muso bor edi. (Jibril:) ‹Bu Muso, unga salom ber›, dedi. Men unga salom berdim, u qaytardi, soʻng: ‹Solih birodarga va solih paygʻambarga marhabo!› dedi. Men (uning yonidan) oʻtganimda, u yigʻladi. Unga: ‹Seni nima yigʻlatyapti?› deyildi. U: ‹Yigʻlayapman, chunki mendan keyin bir yigit (paygʻambar) yuborildi, uning ummatidan jannatga kiradiganlar mening ummatimdan kiradiganlardan koʻproqdir›, dedi. Soʻng (Jibril) meni yettinchi osmonga koʻtardi va Jibril (eshik) ochishni soʻradi. ‹Bu kim?› deyildi. U: ‹Jibril›, dedi. ‹Sening yoningda kim bor?› deyildi. U: ‹Muhammad›, dedi. ‹Unga (vahiy) yuborilganmidi?› (deyildi). U: ‹Ha›, dedi. ‹Unga marhabo! Qanday yaxshi keluvchi keldi!› dedi. Men oʻtganimda, qarasam, Ibrohim bor edi. (Jibril:) ‹Bu sening otang (Ibrohim), unga salom ber›, dedi. Men unga salom berdim, u salomni qaytardi va: ‹Solih oʻgʻilga va solih paygʻambarga marhabo!› dedi. Soʻng menga Sidratul-Muntaho koʻtarib (koʻrsatib) qoʻyildi. Qarasam, uning mevasi (nabqi) Hajar (degan joy)ning katta xumlaridek, barglari esa fillarning quloqlaridek edi. (Jibril:) ‹Bu Sidratul-Muntahodir›, dedi. Qarasam, toʻrt daryo bor edi: ikkita ichki (botiniy) daryo va ikkita tashqi (zohiriy) daryo. Men: ‹Bu ikkovi nima, ey Jibril?› dedim. U: ‹Ikki ichki (daryo) — jannatdagi ikki daryo; ikki tashqi (daryo) esa Nil va Furotdir›, dedi. Soʻng menga Baytul-Maʼmur koʻtarib (koʻrsatib) qoʻyildi. Soʻng menga bir idish xamr (sharob), bir idish sut va bir idish asal keltirildi. Men sutni oldim. Shunda (Jibril): ‹Bu — fitratdir (toʻgʻri tabiat); sen va ummating shu (fitrat) ustidasiz›, dedi. Soʻng menga har kuni ellik (vaqt) namoz farz qilindi. Men qaytib, Musoning yonidan oʻtdim. U: ‹Senga nima buyurildi?› dedi. (Men:) ‹Har kuni ellik namoz buyurildi›, dedim. U: ‹Albatta sening umrating har kuni ellik namozga qodir emas. Allohga qasamki, men sendan oldin odamlarni sinadim va Bani Isroil bilan eng qattiq mashaqqat (mushkulot) tortdim. Bas, Robbingga qaytib, ummating uchun yengillik soʻra›, dedi. Men qaytdim, (Alloh) mendan oʻn (namoz)ni soqit qildi (kamaytirdi). Men Musoga qaytdim, u shunga oʻxshashni aytdi. Men qaytdim, (Alloh) mendan oʻn (namoz)ni kamaytirdi. Men Musoga qaytdim, u shunga oʻxshashni aytdi. Men qaytdim, (Alloh) mendan oʻn (namoz)ni kamaytirdi. Men Musoga qaytdim, u shunga oʻxshashni aytdi. Men qaytdim va menga har kuni oʻn namoz buyurildi. Men qaytdim, u shunga oʻxshashni aytdi. Men qaytdim va menga har kuni besh namoz buyurildi. Men Musoga qaytdim. U: ‹Senga nima buyurildi?› dedi. Men: ‹Har kuni besh namoz buyurildi›, dedim. U: ‹Albatta sening umrating har kuni besh namozga (ham) qodir emas. Men sendan oldin odamlarni sinadim va Bani Isroil bilan eng qattiq mashaqqat tortdim. Bas, Robbingga qaytib, ummating uchun yengillik soʻra›, dedi. (Men:) ‹Men Robbimdan (shunchalik) soʻradimki, hatto hayo (uyat) qildim. Lekin men roziman va (Uning hukmiga) taslim boʻlaman›, dedim». (U zot dedilarki:) «Men (u yerdan) oʻtganimda, bir nidochi: ‹Men farzimni (besh namozni) joriy qildim va bandalarimdan (ellikning savobini saqlagan holda) yengillashtirdim›, deb nido qildi».Аллоҳнинг пайғамбари ﷺ уларга ўзлари (осмонга) сайр эттирилган кеча ҳақида ҳикоя қилиб (дедилар): «Мен Ҳатимда — баъзан ‹Ҳижрда› дердилар — ётган эдим, бирдан олдимга бир келувчи (Жибрил) келиб, мана бу (ер) билан мана бу (ер) орасини ёриб (очди)». — Мен ёнимдаги Жорудга: «У бу билан нимани назарда тутяпти?» дедим. У: «Кўкрак чўққисидан киндик (тўши) остигача», деди — «(сўнг) қалбимни чиқариб олди. Сўнг менга олтиндан, иймон билан тўлдирилган бир тос келтирилди, қалбим ювилиб, сўнг (иймон билан) тўлдирилди ва (ўрнига) қайтарилди. Сўнг менга хачирдан кичик, эшакдан катта оқ бир улов келтирилди». — Жоруд унга: «У Буроқ эди, эй Абу Ҳамза?» деди. Анас: «Ҳа, у қадамини кўзи етадиган энг охирги жойга қўярди», деди — «Мен унга миндирилдим. Жибрил мени олиб кетди, то дунё (энг яқин) осмонига етди ва (эшик) очишни сўради. ‹Бу ким?› дейилди. У: ‹Жибрил›, деди. ‹Сенинг ёнингда ким бор?› дейилди. У: ‹Муҳаммад›, деди. ‹Унга (ваҳий) юборилганмиди (чақирилганмиди)?› дейилди. У: ‹Ҳа›, деди. ‹Унга марҳабо! Қандай яхши келувчи келди!› дейилди ва (эшик) очилди. Мен (ичкарига) ўтганимда, қарасам, унда Одам (алайҳиссалом) бор эди. (Жибрил:) ‹Бу сенинг отанг Одам, унга салом бер›, деди. Мен унга салом бердим, у саломни қайтарди, сўнг: ‹Солиҳ ўғилга ва солиҳ пайғамбарга марҳабо!› деди. Сўнг (Жибрил) кўтарилиб, иккинчи осмонга етди ва (эшик) очишни сўради. ‹Бу ким?› дейилди. У: ‹Жибрил›, деди. ‹Сенинг ёнингда ким бор?› дейилди. У: ‹Муҳаммад›, деди. ‹Унга (ваҳий) юборилганмиди?› дейилди. У: ‹Ҳа›, деди. ‹Унга марҳабо! Қандай яхши келувчи келди!› дейилди ва (эшик) очилди. Мен ўтганимда, қарасам, Яҳё ва Исо бор эди — улар иккови холавачча эдилар. (Жибрил:) ‹Бу Яҳё ва Исо, уларга салом бер›, деди. Мен салом бердим, улар қайтаришди, сўнг: ‹Солиҳ биродарга ва солиҳ пайғамбарга марҳабо!› дейишди. Сўнг (Жибрил) мени учинчи осмонга кўтарди ва (эшик) очишни сўради. ‹Бу ким?› дейилди. У: ‹Жибрил›, деди. ‹Сенинг ёнингда ким бор?› дейилди. У: ‹Муҳаммад›, деди. ‹Унга (ваҳий) юборилганмиди?› дейилди. У: ‹Ҳа›, деди. ‹Унга марҳабо! Қандай яхши келувчи келди!› дейилди ва (эшик) очилди. Мен ўтганимда, қарасам, Юсуф бор эди. (Жибрил:) ‹Бу Юсуф, унга салом бер›, деди. Мен унга салом бердим, у қайтарди, сўнг: ‹Солиҳ биродарга ва солиҳ пайғамбарга марҳабо!› деди. Сўнг (Жибрил) мени кўтариб, тўртинчи осмонга етди ва (эшик) очишни сўради. ‹Бу ким?› дейилди. У: ‹Жибрил›, деди. ‹Сенинг ёнингда ким бор?› дейилди. У: ‹Муҳаммад›, деди. ‹Унга (ваҳий) юборилганмиди?› дейилди. У: ‹Ҳа›, деди. ‹Унга марҳабо! Қандай яхши келувчи келди!› дейилди ва (эшик) очилди. Мен Идриснинг олдига ўтганимда, (Жибрил:) ‹Бу Идрис, унга салом бер›, деди. Мен унга салом бердим, у қайтарди, сўнг: ‹Солиҳ биродарга ва солиҳ пайғамбарга марҳабо!› деди. Сўнг (Жибрил) мени кўтариб, бешинчи осмонга етди ва (эшик) очишни сўради. ‹Бу ким?› дейилди. У: ‹Жибрил›, деди. ‹Сенинг ёнингда ким бор?› дейилди. У: ‹Муҳаммад ﷺ›, деди. ‹Унга (ваҳий) юборилганмиди?› дейилди. У: ‹Ҳа›, деди. ‹Унга марҳабо! Қандай яхши келувчи келди!› дейилди. Мен ўтганимда, қарасам, Ҳорун бор эди. (Жибрил:) ‹Бу Ҳорун, унга салом бер›, деди. Мен унга салом бердим, у қайтарди, сўнг: ‹Солиҳ биродарга ва солиҳ пайғамбарга марҳабо!› деди. Сўнг (Жибрил) мени кўтариб, олтинчи осмонга етди ва (эшик) очишни сўради. ‹Бу ким?› дейилди. У: ‹Жибрил›, деди. ‹Сенинг ёнингда ким бор?› дейилди. У: ‹Муҳаммад›, деди. ‹Унга (ваҳий) юборилганмиди?› дейилди. У: ‹Ҳа›, деди. ‹Унга марҳабо! Қандай яхши келувчи келди!› деди. Мен ўтганимда, қарасам, Мусо бор эди. (Жибрил:) ‹Бу Мусо, унга салом бер›, деди. Мен унга салом бердим, у қайтарди, сўнг: ‹Солиҳ биродарга ва солиҳ пайғамбарга марҳабо!› деди. Мен (унинг ёнидан) ўтганимда, у йиғлади. Унга: ‹Сени нима йиғлатяпти?› дейилди. У: ‹Йиғлаяпман, чунки мендан кейин бир йигит (пайғамбар) юборилди, унинг умматидан жаннатга кирадиганлар менинг умматимдан кирадиганлардан кўпроқдир›, деди. Сўнг (Жибрил) мени еттинчи осмонга кўтарди ва Жибрил (эшик) очишни сўради. ‹Бу ким?› дейилди. У: ‹Жибрил›, деди. ‹Сенинг ёнингда ким бор?› дейилди. У: ‹Муҳаммад›, деди. ‹Унга (ваҳий) юборилганмиди?› (дейилди). У: ‹Ҳа›, деди. ‹Унга марҳабо! Қандай яхши келувчи келди!› деди. Мен ўтганимда, қарасам, Иброҳим бор эди. (Жибрил:) ‹Бу сенинг отанг (Иброҳим), унга салом бер›, деди. Мен унга салом бердим, у саломни қайтарди ва: ‹Солиҳ ўғилга ва солиҳ пайғамбарга марҳабо!› деди. Сўнг менга Сидратул-Мунтаҳо кўтариб (кўрсатиб) қўйилди. Қарасам, унинг меваси (набқи) Ҳажар (деган жой)нинг катта хумларидек, барглари эса филларнинг қулоқларидек эди. (Жибрил:) ‹Бу Сидратул-Мунтаҳодир›, деди. Қарасам, тўрт дарё бор эди: иккита ички (ботиний) дарё ва иккита ташқи (зоҳирий) дарё. Мен: ‹Бу иккови нима, эй Жибрил?› дедим. У: ‹Икки ички (дарё) — жаннатдаги икки дарё; икки ташқи (дарё) эса Нил ва Фуротдир›, деди. Сўнг менга Байтул-Маъмур кўтариб (кўрсатиб) қўйилди. Сўнг менга бир идиш хамр (шароб), бир идиш сут ва бир идиш асал келтирилди. Мен сутни олдим. Шунда (Жибрил): ‹Бу — фитратдир (тўғри табиат); сен ва умматинг шу (фитрат) устидасиз›, деди. Сўнг менга ҳар куни эллик (вақт) намоз фарз қилинди. Мен қайтиб, Мусонинг ёнидан ўтдим. У: ‹Сенга нима буюрилди?› деди. (Мен:) ‹Ҳар куни эллик намоз буюрилди›, дедим. У: ‹Албатта сенинг умратинг ҳар куни эллик намозга қодир эмас. Аллоҳга қасамки, мен сендан олдин одамларни синадим ва Бани Исроил билан энг қаттиқ машаққат (мушкулот) тортдим. Бас, Роббингга қайтиб, умматинг учун енгиллик сўра›, деди. Мен қайтдим, (Аллоҳ) мендан ўн (намоз)ни соқит қилди (камайтирди). Мен Мусога қайтдим, у шунга ўхшашни айтди. Мен қайтдим, (Аллоҳ) мендан ўн (намоз)ни камайтирди. Мен Мусога қайтдим, у шунга ўхшашни айтди. Мен қайтдим, (Аллоҳ) мендан ўн (намоз)ни камайтирди. Мен Мусога қайтдим, у шунга ўхшашни айтди. Мен қайтдим ва менга ҳар куни ўн намоз буюрилди. Мен қайтдим, у шунга ўхшашни айтди. Мен қайтдим ва менга ҳар куни беш намоз буюрилди. Мен Мусога қайтдим. У: ‹Сенга нима буюрилди?› деди. Мен: ‹Ҳар куни беш намоз буюрилди›, дедим. У: ‹Албатта сенинг умратинг ҳар куни беш намозга (ҳам) қодир эмас. Мен сендан олдин одамларни синадим ва Бани Исроил билан энг қаттиқ машаққат тортдим. Бас, Роббингга қайтиб, умматинг учун енгиллик сўра›, деди. (Мен:) ‹Мен Роббимдан (шунчалик) сўрадимки, ҳатто ҳаё (уят) қилдим. Лекин мен розиман ва (Унинг ҳукмига) таслим бўламан›, дедим». (У зот дедиларки:) «Мен (у ердан) ўтганимда, бир нидочи: ‹Мен фарзимни (беш намозни) жорий қилдим ва бандаларимдан (элликнинг савобини сақлаган ҳолда) енгиллаштирдим›, деб нидо қилди».

حَدَّثَنَا الْحُمَيْدِيُّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، حَدَّثَنَا عَمْرٌو، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى ‏[quran sura="17" aya_start="60" aya_end="60"]{‏وَمَا جَعَلْنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أَرَيْنَاكَ إِلاَّ فِتْنَةً لِلنَّاسِ‏}‏ قَالَ هِيَ رُؤْيَا عَيْنٍ، أُرِيَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَيْلَةَ أُسْرِيَ بِهِ إِلَى بَيْتِ الْمَقْدِسِ‏.‏ قَالَ وَالشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِي الْقُرْآنِ قَالَ هِيَ شَجَرَةُ الزَّقُّومِ‏.‏

Alloh taoloning: «Biz senga koʻrsatgan koʻrinishni odamlar uchun faqat bir sinov qildik...» (Isro surasi, 60) (oyati) haqida (Ibn Abbos) aytdi: «U koʻz bilan koʻrish (haqiqiy koʻrish) edi, Rasululloh ﷺga oʻzlari Baytul-Maqdisga sayr ettirilgan kecha koʻrsatilgan edi». «...va Qurʼondagi laʼnatlangan daraxt(ni ham)...» (degani haqida) u: «U zaqqum daraxtidir», dedi.Аллоҳ таолонинг: «Биз сенга кўрсатган кўринишни одамлар учун фақат бир синов қилдик...» (Исро сураси, 60) (ояти) ҳақида (Ибн Аббос) айтди: «У кўз билан кўриш (ҳақиқий кўриш) эди, Расулуллоҳ ﷺга ўзлари Байтул-Мақдисга сайр эттирилган кеча кўрсатилган эди». «...ва Қуръондаги лаънатланган дарахт(ни ҳам)...» (дегани ҳақида) у: «У заққум дарахтидир», деди.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ بُكَيْرٍ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ عُقَيْلٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ صَالِحٍ، حَدَّثَنَا عَنْبَسَةُ، حَدَّثَنَا يُونُسُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ كَعْبٍ ـ وَكَانَ قَائِدَ كَعْبٍ حِينَ عَمِيَ ـ قَالَ سَمِعْتُ كَعْبَ بْنَ مَالِكٍ يُحَدِّثُ حِينَ تَخَلَّفَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي غَزْوَةِ تَبُوكَ‏.‏ بِطُولِهِ، قَالَ ابْنُ بُكَيْرٍ فِي حَدِيثِهِ وَلَقَدْ شَهِدْتُ مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم لَيْلَةَ الْعَقَبَةِ حِينَ تَوَاثَقْنَا عَلَى الإِسْلاَمِ، وَمَا أُحِبُّ أَنَّ لِي بِهَا مَشْهَدَ بَدْرٍ وَإِنْ كَانَتْ بَدْرٌ، أَذْكَرَ فِي النَّاسِ مِنْهَا‏.‏

Men Paygʻambar ﷺ bilan birga Aqaba kechasida — biz islom ustiga (oʻzaro) ahd-paymon qilgan kechada — hozir boʻldim. Men buning (Aqaba kechasining) oʻrniga Badr (jangida) hozir boʻlishni (afzal koʻrib) yoqtirmasdim — garchi Badr odamlar orasida undan koʻra (koʻproq) zikr qilinadigan boʻlsa ham.Мен Пайғамбар ﷺ билан бирга Ақаба кечасида — биз ислом устига (ўзаро) аҳд-паймон қилган кечада — ҳозир бўлдим. Мен бунинг (Ақаба кечасининг) ўрнига Бадр (жангида) ҳозир бўлишни (афзал кўриб) ёқтирмасдим — гарчи Бадр одамлар орасида ундан кўра (кўпроқ) зикр қилинадиган бўлса ҳам.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، قَالَ كَانَ عَمْرٌو يَقُولُ سَمِعْتُ جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ ـ رضى الله عنهما ـ يَقُولُ شَهِدَ بِي خَالاَىَ الْعَقَبَةَ‏.‏ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ قَالَ ابْنُ عُيَيْنَةَ أَحَدُهُمَا الْبَرَاءُ بْنُ مَعْرُورٍ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo): «Ikki togʻam (xolavachcham) meni Aqabada (bayʼatda) ishtirok ettirdi», derdi. Abu Abdulloh (al-Buxoriy) aytdi: Ibn Uyayna: «Ulardan biri Baro ibn Maʼrur edi», dedi.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо): «Икки тоғам (холаваччам) мени Ақабада (байъатда) иштирок эттирди», дерди. Абу Абдуллоҳ (ал-Бухорий) айтди: Ибн Уяйна: «Улардан бири Баро ибн Маърур эди», деди.

حَدَّثَنِي إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُوسَى، أَخْبَرَنَا هِشَامٌ، أَنَّ ابْنَ جُرَيْجٍ، أَخْبَرَهُمْ قَالَ عَطَاءٌ قَالَ جَابِرٌ أَنَا وَأَبِي، وَخَالِي، مِنْ أَصْحَابِ الْعَقَبَةِ‏.‏

Jobir: «Men, otam va togʻam Aqaba ahlidan (Aqaba bayʼatida ishtirok etganlardan)miz», dedi.Жобир: «Мен, отам ва тоғам Ақаба аҳлидан (Ақаба байъатида иштирок этганлардан)миз», деди.

حَدَّثَنِي إِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ، أَخْبَرَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَخِي ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عَمِّهِ، قَالَ أَخْبَرَنِي أَبُو إِدْرِيسَ، عَائِذُ اللَّهِ أَنَّ عُبَادَةَ بْنَ الصَّامِتِ ـ مِنَ الَّذِينَ شَهِدُوا بَدْرًا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ـ وَمِنْ أَصْحَابِهِ لَيْلَةَ الْعَقَبَةِ ـ أَخْبَرَهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ وَحَوْلَهُ عِصَابَةٌ مِنْ أَصْحَابِهِ ‏"‏ تَعَالَوْا بَايِعُونِي عَلَى أَنْ لاَ تُشْرِكُوا بِاللَّهِ شَيْئًا، وَلاَ تَسْرِقُوا، وَلاَ تَزْنُوا، وَلاَ تَقْتُلُوا أَوْلاَدَكُمْ، وَلاَ تَأْتُونَ بِبُهْتَانٍ تَفْتَرُونَهُ بَيْنَ أَيْدِيكُمْ وَأَرْجُلِكُمْ، وَلاَ تَعْصُونِي فِي مَعْرُوفٍ، فَمَنْ وَفَى مِنْكُمْ فَأَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ، وَمَنْ أَصَابَ مِنْ ذَلِكَ شَيْئًا فَعُوقِبَ بِهِ فِي الدُّنْيَا فَهْوَ لَهُ كَفَّارَةٌ، وَمَنْ أَصَابَ مِنْ ذَلِكَ شَيْئًا فَسَتَرَهُ اللَّهُ فَأَمْرُهُ إِلَى اللَّهِ، إِنْ شَاءَ عَاقَبَهُ، وَإِنْ شَاءَ عَفَا عَنْهُ ‏"‏‏.‏ قَالَ فَبَايَعْتُهُ عَلَى ذَلِكَ‏.‏

Rasululloh ﷺ — atroflarida sahobalaridan bir guruh boʻlgan holda — dedilar: «Kelinglar, menga bayʼat qilinglar: Allohga hech narsani sherik qilmaslik, oʻgʻrilik qilmaslik, zino qilmaslik, bolalaringizni oʻldirmaslik, qoʻllaringiz va oyoqlaringiz orasida toʻqib chiqaradigan bir buhton (tuhmat) keltirmaslik va (yaxshilik) ishida menga osiy boʻlmaslik ustiga. Bas, sizlardan kim (ahdiga) vafo qilsa, uning ajri Alloh zimmasidadir; kim shulardan birortasini qilib, dunyoda u tufayli jazolansa, bu uning uchun kafforot (poklovchi)dir; kim shulardan birortasini qilib, Alloh uni yashirsa (pardalasa), uning ishi Allohga (havola): xohlasa uni jazolaydi, xohlasa uni avf etadi». (Uboda) aytdi: Men u zotga shunga (asosan) bayʼat qildim.Расулуллоҳ ﷺ — атрофларида саҳобаларидан бир гуруҳ бўлган ҳолда — дедилар: «Келинглар, менга байъат қилинглар: Аллоҳга ҳеч нарсани шерик қилмаслик, ўғрилик қилмаслик, зино қилмаслик, болаларингизни ўлдирмаслик, қўлларингиз ва оёқларингиз орасида тўқиб чиқарадиган бир буҳтон (туҳмат) келтирмаслик ва (яхшилик) ишида менга осий бўлмаслик устига. Бас, сизлардан ким (аҳдига) вафо қилса, унинг ажри Аллоҳ зиммасидадир; ким шулардан бирортасини қилиб, дунёда у туфайли жазоланса, бу унинг учун каффорот (покловчи)дир; ким шулардан бирортасини қилиб, Аллоҳ уни яширса (пардаласа), унинг иши Аллоҳга (ҳавола): хоҳласа уни жазолайди, хоҳласа уни авф этади». (Убода) айтди: Мен у зотга шунга (асосан) байъат қилдим.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي حَبِيبٍ، عَنْ أَبِي الْخَيْرِ، عَنِ الصُّنَابِحِيِّ، عَنْ عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ ـ رضى الله عنه ـ أَنَّهُ قَالَ إِنِّي مِنَ النُّقَبَاءِ الَّذِينَ بَايَعُوا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم‏.‏ وَقَالَ بَايَعْنَاهُ عَلَى أَنْ لاَ نُشْرِكَ بِاللَّهِ شَيْئًا، وَلاَ نَسْرِقَ، وَلاَ نَزْنِيَ، وَلاَ نَقْتُلَ النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ، وَلاَ نَنْتَهِبَ، وَلاَ نَعْصِيَ بِالْجَنَّةِ إِنْ فَعَلْنَا ذَلِكَ، فَإِنْ غَشِينَا مِنْ ذَلِكَ شَيْئًا كَانَ قَضَاءُ ذَلِكَ إِلَى اللَّهِ‏.‏

Men Rasululloh ﷺga bayʼat qilgan naqiblardan (vakillardan) biriman. (Uboda) aytdi: Biz u zotga shunga (asosan) bayʼat qildik: Allohga hech narsani sherik qilmaslik, oʻgʻrilik qilmaslik, zino qilmaslik, Alloh harom qilgan jonni oʻldirmaslik, talon-toroj qilmaslik va (yaxshilikda) u zotga osiy boʻlmaslik — agar shuni (ado) qilsak, (mukofotimiz) jannatdir; agar shulardan birortasini (buzib) qilsak, uning hukmi Allohga (havola)dir.Мен Расулуллоҳ ﷺга байъат қилган нақиблардан (вакиллардан) бириман. (Убода) айтди: Биз у зотга шунга (асосан) байъат қилдик: Аллоҳга ҳеч нарсани шерик қилмаслик, ўғрилик қилмаслик, зино қилмаслик, Аллоҳ ҳаром қилган жонни ўлдирмаслик, талон-торож қилмаслик ва (яхшиликда) у зотга осий бўлмаслик — агар шуни (адо) қилсак, (мукофотимиз) жаннатдир; агар шулардан бирортасини (бузиб) қилсак, унинг ҳукми Аллоҳга (ҳавола)дир.

حَدَّثَنِي فَرْوَةُ بْنُ أَبِي الْمَغْرَاءِ، حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ مُسْهِرٍ، عَنْ هِشَامٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتْ تَزَوَّجَنِي النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم وَأَنَا بِنْتُ سِتِّ سِنِينَ، فَقَدِمْنَا الْمَدِينَةَ فَنَزَلْنَا فِي بَنِي الْحَارِثِ بْنِ خَزْرَجٍ، فَوُعِكْتُ فَتَمَرَّقَ شَعَرِي فَوَفَى جُمَيْمَةً، فَأَتَتْنِي أُمِّي أُمُّ رُومَانَ وَإِنِّي لَفِي أُرْجُوحَةٍ وَمَعِي صَوَاحِبُ لِي، فَصَرَخَتْ بِي فَأَتَيْتُهَا لاَ أَدْرِي مَا تُرِيدُ بِي فَأَخَذَتْ بِيَدِي حَتَّى أَوْقَفَتْنِي عَلَى باب الدَّارِ، وَإِنِّي لأَنْهَجُ، حَتَّى سَكَنَ بَعْضُ نَفَسِي، ثُمَّ أَخَذَتْ شَيْئًا مِنْ مَاءٍ فَمَسَحَتْ بِهِ وَجْهِي وَرَأْسِي ثُمَّ أَدْخَلَتْنِي الدَّارَ فَإِذَا نِسْوَةٌ مِنَ الأَنْصَارِ فِي الْبَيْتِ فَقُلْنَ عَلَى الْخَيْرِ وَالْبَرَكَةِ، وَعَلَى خَيْرِ طَائِرٍ‏.‏ فَأَسْلَمَتْنِي إِلَيْهِنَّ فَأَصْلَحْنَ مِنْ شَأْنِي، فَلَمْ يَرُعْنِي إِلاَّ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ضُحًى، فَأَسْلَمَتْنِي إِلَيْهِ، وَأَنَا يَوْمَئِذٍ بِنْتُ تِسْعِ سِنِينَ‏.‏

Paygʻambar ﷺ menga olti yoshli qiz ekanimda uylandilar. Biz Madinaga keldik va Bani Horis ibn Xazrajda (mehmon boʻlib) tushdik. Men isitmalab qoldim, sochlarim toʻkilib, soʻng (qaytib) bir tutam (qalin) boʻlib oʻsdi. Onam Ummu Rumon mening oldimga keldi — men oʻrtoqlarim bilan birga arjimchoqda (chaqqonlik bilan tebranib) edim. U meni chaqirdi, men uning oldiga bordim — u mendan nima istayotganini bilmasdim. U qoʻlimdan ushlab, meni uy eshigi oldida toʻxtatdi — men hansirardim, to nafasim biroz tinchlanguncha. Soʻng u bir oz suv olib, yuzim va boshimni (yuvib) artdi, soʻng meni uyga kiritdi. Qarasam, uyda ansorlardan ayollar bor edi. Ular: «Yaxshilik va baraka ila, eng yaxshi qut (omad) ila (boʻlsin)», deyishdi. (Onam) meni ularga topshirdi, ular meni bezab (tayyorlab) qoʻyishdi. Meni Rasululloh ﷺdan boshqa hech narsa (kutilmaganda) tashvishga solmadi — u zot choshgoh paytida (keldilar). (Onam) meni u zotga topshirdi — men oʻsha kuni toʻqqiz yoshli qiz edim.Пайғамбар ﷺ менга олти ёшли қиз эканимда уйландилар. Биз Мадинага келдик ва Бани Ҳорис ибн Хазражда (меҳмон бўлиб) тушдик. Мен иситмалаб қолдим, сочларим тўкилиб, сўнг (қайтиб) бир тутам (қалин) бўлиб ўсди. Онам Умму Румон менинг олдимга келди — мен ўртоқларим билан бирга аржимчоқда (чаққонлик билан тебраниб) эдим. У мени чақирди, мен унинг олдига бордим — у мендан нима истаётганини билмасдим. У қўлимдан ушлаб, мени уй эшиги олдида тўхтатди — мен ҳансирардим, то нафасим бироз тинчлангунча. Сўнг у бир оз сув олиб, юзим ва бошимни (ювиб) артди, сўнг мени уйга киритди. Қарасам, уйда ансорлардан аёллар бор эди. Улар: «Яхшилик ва барака ила, энг яхши қут (омад) ила (бўлсин)», дейишди. (Онам) мени уларга топширди, улар мени безаб (тайёрлаб) қўйишди. Мени Расулуллоҳ ﷺдан бошқа ҳеч нарса (кутилмаганда) ташвишга солмади — у зот чошгоҳ пайтида (келдилар). (Онам) мени у зотга топширди — мен ўша куни тўққиз ёшли қиз эдим.

حَدَّثَنَا مُعَلًّى، حَدَّثَنَا وُهَيْبٌ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ لَهَا ‏"‏ أُرِيتُكِ فِي الْمَنَامِ مَرَّتَيْنِ، أَرَى أَنَّكِ فِي سَرَقَةٍ مِنْ حَرِيرٍ وَيَقُولُ هَذِهِ امْرَأَتُكَ فَاكْشِفْ عَنْهَا فَإِذَا هِيَ أَنْتِ فَأَقُولُ إِنْ يَكُ هَذَا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ يُمْضِهِ ‏"‏‏.‏

Paygʻambar ﷺ unga (Oishaga): «Sen menga tushda ikki marta koʻrsatilding. Men seni ipakdan (toʻqilgan) bir parchada (koʻrdim), (farista): ‹Bu sening xotining, uni och (yuzini koʻr)› derdi. Qarasam — u sen eding. Men: ‹Agar bu Alloh tomonidan boʻlsa, U buni amalga oshiradi› derdim», dedilar.Пайғамбар ﷺ унга (Оишага): «Сен менга тушда икки марта кўрсатилдинг. Мен сени ипакдан (тўқилган) бир парчада (кўрдим), (фариста): ‹Бу сенинг хотининг, уни оч (юзини кўр)› дерди. Қарасам — у сен эдинг. Мен: ‹Агар бу Аллоҳ томонидан бўлса, У буни амалга оширади› дердим», дедилар.

حَدَّثَنِي عُبَيْدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، عَنْ هِشَامٍ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ تُوُفِّيَتْ خَدِيجَةُ قَبْلَ مَخْرَجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم إِلَى الْمَدِينَةِ بِثَلاَثِ سِنِينَ، فَلَبِثَ سَنَتَيْنِ أَوْ قَرِيبًا مِنْ ذَلِكَ، وَنَكَحَ عَائِشَةَ وَهْىَ بِنْتُ سِتِّ سِنِينَ، ثُمَّ بَنَى بِهَا وَهْىَ بِنْتُ تِسْعِ سِنِينَ‏.‏

Xadija Paygʻambar ﷺning Madinaga chiqishlaridan (hijratlaridan) uch yil oldin vafot etdi. U zot ikki yil yoki shunga yaqin (muddat) turdilar, soʻng Oishaga uylandilar — u olti yoshli qiz edi, soʻng u toʻqqiz yoshli boʻlganda, u bilan (oilaviy hayot) qurdilar.Хадижа Пайғамбар ﷺнинг Мадинага чиқишларидан (ҳижратларидан) уч йил олдин вафот этди. У зот икки йил ёки шунга яқин (муддат) турдилар, сўнг Оишага уйландилар — у олти ёшли қиз эди, сўнг у тўққиз ёшли бўлганда, у билан (оилавий ҳаёт) қурдилар.

حَدَّثَنَا الْحُمَيْدِيُّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا وَائِلٍ، يَقُولُ عُدْنَا خَبَّابًا فَقَالَ هَاجَرْنَا مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نُرِيدُ وَجْهَ اللَّهِ، فَوَقَعَ أَجْرُنَا عَلَى اللَّهِ، فَمِنَّا مَنْ مَضَى، لَمْ يَأْخُذْ مِنْ أَجْرِهِ شَيْئًا، مِنْهُمْ مُصْعَبُ بْنُ عُمَيْرٍ قُتِلَ يَوْمَ أُحُدٍ، وَتَرَكَ نَمِرَةً، فَكُنَّا إِذَا غَطَّيْنَا بِهَا رَأْسَهُ بَدَتْ رِجْلاَهُ، وَإِذَا غَطَّيْنَا رِجْلَيْهِ بَدَا رَأْسُهُ، فَأَمَرَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ نُغَطِّيَ رَأْسَهُ، وَنَجْعَلَ عَلَى رِجْلَيْهِ شَيْئًا مِنْ إِذْخِرٍ‏.‏ وَمِنَّا مَنْ أَيْنَعَتْ لَهُ ثَمَرَتُهُ فَهْوَ يَهْدِبُهَا‏.‏

Biz Xabbobni (kasal boʻlganida) yoʻqlab bordik. U: «Biz Paygʻambar ﷺ bilan, Allohning yuzini (rizosini) istab, hijrat qildik, ajrimiz esa Allohga (vojib) boʻldi. Bizdan baʼzilar (shahid) boʻlib oʻtdiki, ajridan (dunyoda) hech narsa olmadi; ulardan biri Musʼab ibn Umayr edi — u Uhud kuni shahid boʻldi va bir nimra (jun choyshab) qoldirdi. Biz uning boshini u bilan yopsak, oyoqlari ochilib qolar, oyoqlarini yopsak, boshi ochilib qolardi. Shunda Rasululloh ﷺ bizga boshini yopib, oyoqlari ustiga bir oz izxir (oʻt) qoʻyishimizni buyurdilar. Bizdan baʼzilar esa (shunday) borki, mevasi (ajri) pishib yetildi, u endi uni terib (yeb)moqda», dedi.Биз Хаббобни (касал бўлганида) йўқлаб бордик. У: «Биз Пайғамбар ﷺ билан, Аллоҳнинг юзини (ризосини) истаб, ҳижрат қилдик, ажримиз эса Аллоҳга (вожиб) бўлди. Биздан баъзилар (шаҳид) бўлиб ўтдики, ажридан (дунёда) ҳеч нарса олмади; улардан бири Мусъаб ибн Умайр эди — у Уҳуд куни шаҳид бўлди ва бир нимра (жун чойшаб) қолдирди. Биз унинг бошини у билан ёпсак, оёқлари очилиб қолар, оёқларини ёпсак, боши очилиб қоларди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ бизга бошини ёпиб, оёқлари устига бир оз изхир (ўт) қўйишимизни буюрдилар. Биздан баъзилар эса (шундай) борки, меваси (ажри) пишиб етилди, у энди уни териб (еб)моқда», деди.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ ـ هُوَ ابْنُ زَيْدٍ ـ عَنْ يَحْيَى، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَلْقَمَةَ بْنِ وَقَّاصٍ، قَالَ سَمِعْتُ عُمَرَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ الأَعْمَالُ بِالنِّيَّةِ، فَمَنْ كَانَتْ هِجْرَتُهُ إِلَى دُنْيَا يُصِيبُهَا أَوِ امْرَأَةٍ يَتَزَوَّجُهَا، فَهِجْرَتُهُ إِلَى مَا هَاجَرَ إِلَيْهِ، وَمَنْ كَانَتْ هِجْرَتُهُ إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ، فَهِجْرَتُهُ إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏‏.‏

Men Paygʻambar ﷺning: «Amallar niyat bilandir. Bas, kimning hijrati erishadigan dunyosi yoki uylanadigan ayoli uchun boʻlsa, uning hijrati oʻzi hijrat qilgan narsasi uchundir; kimning hijrati Alloh va Rasuli uchun boʻlsa, uning hijrati Alloh va Rasuli ﷺ uchundir», deganlarini eshitdim.Мен Пайғамбар ﷺнинг: «Амаллар ният биландир. Бас, кимнинг ҳижрати эришадиган дунёси ёки уйланадиган аёли учун бўлса, унинг ҳижрати ўзи ҳижрат қилган нарсаси учундир; кимнинг ҳижрати Аллоҳ ва Расули учун бўлса, унинг ҳижрати Аллоҳ ва Расули ﷺ учундир», деганларини эшитдим.

حَدَّثَنِي إِسْحَاقُ بْنُ يَزِيدَ الدِّمَشْقِيُّ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ حَمْزَةَ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبُو عَمْرٍو الأَوْزَاعِيُّ، عَنْ عَبْدَةَ بْنِ أَبِي لُبَابَةَ، عَنْ مُجَاهِدِ بْنِ جَبْرٍ الْمَكِّيِّ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ كَانَ يَقُولُ لاَ هِجْرَةَ بَعْدَ الْفَتْحِ‏.‏

Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo): «(Makka) fathidan keyin hijrat yoʻq», derdi.Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо): «(Макка) фатҳидан кейин ҳижрат йўқ», дерди.

وَحَدَّثَنِي الأَوْزَاعِيُّ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ أَبِي رَبَاحٍ، قَالَ زُرْتُ عَائِشَةَ مَعَ عُبَيْدِ بْنِ عُمَيْرٍ اللَّيْثِيِّ فَسَأَلْنَاهَا عَنِ الْهِجْرَةِ، فَقَالَتْ لاَ هِجْرَةَ الْيَوْمَ، كَانَ الْمُؤْمِنُونَ يَفِرُّ أَحَدُهُمْ بِدِينِهِ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى وَإِلَى رَسُولِهِ صلى الله عليه وسلم مَخَافَةَ أَنْ يُفْتَنَ عَلَيْهِ، فَأَمَّا الْيَوْمَ فَقَدْ أَظْهَرَ اللَّهُ الإِسْلاَمَ، وَالْيَوْمَ يَعْبُدُ رَبَّهُ حَيْثُ شَاءَ، وَلَكِنْ جِهَادٌ وَنِيَّةٌ‏.‏

Men Ubayd ibn Umayr al-Laysiy bilan Oishani ziyorat qilib, undan hijrat haqida soʻradik. U: «Bugun hijrat yoʻq. (Avval) moʻminlardan biri dini (sababli) fitnaga uchrashidan qoʻrqib, dini bilan Alloh taolo va Uning Rasuli ﷺ tomon qochar edi. Bugunga kelsak, Alloh islomni gʻolib (oshkor) qildi, bugun (kishi) Robbiga xohlagan joyida ibodat qiladi. Lekin (bugun) jihod va niyat (bordir)», dedi.Мен Убайд ибн Умайр ал-Лайсий билан Оишани зиёрат қилиб, ундан ҳижрат ҳақида сўрадик. У: «Бугун ҳижрат йўқ. (Аввал) мўминлардан бири дини (сабабли) фитнага учрашидан қўрқиб, дини билан Аллоҳ таоло ва Унинг Расули ﷺ томон қочар эди. Бугунга келсак, Аллоҳ исломни ғолиб (ошкор) қилди, бугун (киши) Роббига хоҳлаган жойида ибодат қилади. Лекин (бугун) жиҳод ва ният (бордир)», деди.

حَدَّثَنِي زَكَرِيَّاءُ بْنُ يَحْيَى، حَدَّثَنَا ابْنُ نُمَيْرٍ، قَالَ هِشَامٌ فَأَخْبَرَنِي أَبِي، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ أَنَّ سَعْدًا، قَالَ اللَّهُمَّ إِنَّكَ تَعْلَمُ أَنَّهُ لَيْسَ أَحَدٌ أَحَبَّ إِلَىَّ أَنْ أُجَاهِدَهُمْ فِيكَ مِنْ قَوْمٍ كَذَّبُوا رَسُولَكَ صلى الله عليه وسلم وَأَخْرَجُوهُ، اللَّهُمَّ فَإِنِّي أَظُنُّ أَنَّكَ قَدْ وَضَعْتَ الْحَرْبَ بَيْنَنَا وَبَيْنَهُمْ‏.‏ وَقَالَ أَبَانُ بْنُ يَزِيدَ حَدَّثَنَا هِشَامٌ عَنْ أَبِيهِ أَخْبَرَتْنِي عَائِشَةُ مِنْ قَوْمٍ كَذَّبُوا نَبِيَّكَ وَأَخْرَجُوهُ مِنْ قُرَيْشٍ‏.‏

Saʼd: «Allohim, Sen bilasanki, men uchun Sening yoʻlingda jihod qilishimni — Rasulingni ﷺ yolgʻonchiga chiqargan va uni (yurtidan) chiqargan qavmdan koʻra — suyukliroq boʻlgan hech kim yoʻq. Allohim, men gumon qilamanki, Sen biz bilan ular orasidagi urushni (tugatib) qoʻyding», dedi. Abon ibn Yazid: «Bizga Hishom, otasidan (rivoyat qildi): menga Oisha xabar berdi — ‹...Qurayshdan boʻlgan, paygʻambaringni yolgʻonchiga chiqargan va uni chiqargan qavmdan...›», dedi.Саъд: «Аллоҳим, Сен биласанки, мен учун Сенинг йўлингда жиҳод қилишимни — Расулингни ﷺ ёлғончига чиқарган ва уни (юртидан) чиқарган қавмдан кўра — суюклироқ бўлган ҳеч ким йўқ. Аллоҳим, мен гумон қиламанки, Сен биз билан улар орасидаги урушни (тугатиб) қўйдинг», деди. Абон ибн Язид: «Бизга Ҳишом, отасидан (ривоят қилди): менга Оиша хабар берди — ‹...Қурайшдан бўлган, пайғамбарингни ёлғончига чиқарган ва уни чиқарган қавмдан...›», деди.

حَدَّثَنَا مَطَرُ بْنُ الْفَضْلِ، حَدَّثَنَا رَوْحٌ، حَدَّثَنَا هِشَامٌ، حَدَّثَنَا عِكْرِمَةُ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ بُعِثَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لأَرْبَعِينَ سَنَةً، فَمَكُثَ بِمَكَّةَ ثَلاَثَ عَشْرَةَ سَنَةً يُوحَى إِلَيْهِ، ثُمَّ أُمِرَ بِالْهِجْرَةِ فَهَاجَرَ عَشْرَ سِنِينَ، وَمَاتَ وَهُوَ ابْنُ ثَلاَثٍ وَسِتِّينَ‏.‏

Rasululloh ﷺ qirq yoshlarida (paygʻambar qilib) yuborildilar. Soʻng Makkada oʻn uch yil turdilar, u zotga vahiy kelar edi. Soʻng hijratga buyurildilar va oʻn yil hijratda (Madinada) boʻldilar, hamda oltmish uch yoshlarida vafot etdilar.Расулуллоҳ ﷺ қирқ ёшларида (пайғамбар қилиб) юборилдилар. Сўнг Маккада ўн уч йил турдилар, у зотга ваҳий келар эди. Сўнг ҳижратга буюрилдилар ва ўн йил ҳижратда (Мадинада) бўлдилар, ҳамда олтмиш уч ёшларида вафот этдилар.

حَدَّثَنِي مَطَرُ بْنُ الْفَضْلِ، حَدَّثَنَا رَوْحُ بْنُ عُبَادَةَ، حَدَّثَنَا زَكَرِيَّاءُ بْنُ إِسْحَاقَ، حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ دِينَارٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ مَكَثَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِمَكَّةَ ثَلاَثَ عَشْرَةَ، وَتُوُفِّيَ وَهْوَ ابْنُ ثَلاَثٍ وَسِتِّينَ‏.‏

Rasululloh ﷺ Makkada oʻn uch (yil) turdilar va oltmish uch yoshlarida vafot etdilar.Расулуллоҳ ﷺ Маккада ўн уч (йил) турдилар ва олтмиш уч ёшларида вафот этдилар.

حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ حَدَّثَنِي مَالِكٌ، عَنْ أَبِي النَّضْرِ، مَوْلَى عُمَرَ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ عَنْ عُبَيْدٍ ـ يَعْنِي ابْنَ حُنَيْنٍ ـ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، رضى الله عنه أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم جَلَسَ عَلَى الْمِنْبَرِ فَقَالَ ‏"‏ إِنَّ عَبْدًا خَيَّرَهُ اللَّهُ بَيْنَ أَنْ يُؤْتِيَهُ مِنْ زَهْرَةِ الدُّنْيَا مَا شَاءَ، وَبَيْنَ مَا عِنْدَهُ، فَاخْتَارَ مَا عِنْدَهُ ‏"‏‏.‏ فَبَكَى أَبُو بَكْرٍ وَقَالَ فَدَيْنَاكَ بِآبَائِنَا وَأُمَّهَاتِنَا‏.‏ فَعَجِبْنَا لَهُ، وَقَالَ النَّاسُ انْظُرُوا إِلَى هَذَا الشَّيْخِ، يُخْبِرُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْ عَبْدٍ خَيَّرَهُ اللَّهُ بَيْنَ أَنْ يُؤْتِيَهُ مِنْ زَهْرَةِ الدُّنْيَا وَبَيْنَ مَا عِنْدَهُ وَهْوَ يَقُولُ فَدَيْنَاكَ بِآبَائِنَا وَأُمَّهَاتِنَا‏.‏ فَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم هُوَ الْمُخَيَّرَ، وَكَانَ أَبُو بَكْرٍ هُوَ أَعْلَمَنَا بِهِ‏.‏ وَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ مِنْ أَمَنِّ النَّاسِ عَلَىَّ فِي صُحْبَتِهِ وَمَالِهِ أَبَا بَكْرٍ، وَلَوْ كُنْتُ مُتَّخِذًا خَلِيلاً مِنْ أُمَّتِي لاَتَّخَذْتُ أَبَا بَكْرٍ، إِلاَّ خُلَّةَ الإِسْلاَمِ، لاَ يَبْقَيَنَّ فِي الْمَسْجِدِ خَوْخَةٌ إِلاَّ خَوْخَةُ أَبِي بَكْرٍ ‏"‏‏.‏

Rasululloh ﷺ minbarga oʻtirib: «Albatta bir banda (Alloh)ni Alloh, dunyoning gultojidan xohlagan narsasini unga berishi bilan, Oʻz huzuridagi (neʼmat) orasida ixtiyor qildirdi (tanlatdi), u esa Alloh huzuridagini tanladi», dedilar. Shunda Abu Bakr yigʻlab: «Otalarimiz va onalarimizni sizga fido qildik», dedi. Biz unga hayron qoldik. Odamlar: «Mana bu cholga qaranglar! Rasululloh ﷺ Alloh dunyoning gultojidan berishi bilan Oʻz huzuridagi orasida ixtiyor qildirgan bir banda haqida xabar bermoqdalar, u esa: ‹Otalarimiz va onalarimizni sizga fido qildik› deyapti», deyishdi. (Aslida) Rasululloh ﷺ oʻzlari ixtiyor qildirilgan (oʻsha banda) edilar va Abu Bakr bizning u (haqiqat)ni eng yaxshi biluvchimiz edi. Rasululloh ﷺ: «Albatta odamlarning menga hamrohligi va moli (sababli) eng minnatdor (boʻlganlarim)dan biri Abu Bakrdir. Agar men ummatimdan biror xalil (jonajon doʻst) tutadigan boʻlganimda, albatta Abu Bakrni xalil tutardim. Lekin islom xilligi (birodarligi) bordir. Masjidda Abu Bakrning eshikchasidan boshqa hech bir eshikcha qolmasin (berkitilsin)», dedilar.Расулуллоҳ ﷺ минбарга ўтириб: «Албатта бир банда (Аллоҳ)ни Аллоҳ, дунёнинг гултожидан хоҳлаган нарсасини унга бериши билан, Ўз ҳузуридаги (неъмат) орасида ихтиёр қилдирди (танлатди), у эса Аллоҳ ҳузуридагини танлади», дедилар. Шунда Абу Бакр йиғлаб: «Оталаримиз ва оналаримизни сизга фидо қилдик», деди. Биз унга ҳайрон қолдик. Одамлар: «Мана бу чолга қаранглар! Расулуллоҳ ﷺ Аллоҳ дунёнинг гултожидан бериши билан Ўз ҳузуридаги орасида ихтиёр қилдирган бир банда ҳақида хабар бермоқдалар, у эса: ‹Оталаримиз ва оналаримизни сизга фидо қилдик› деяпти», дейишди. (Аслида) Расулуллоҳ ﷺ ўзлари ихтиёр қилдирилган (ўша банда) эдилар ва Абу Бакр бизнинг у (ҳақиқат)ни энг яхши билувчимиз эди. Расулуллоҳ ﷺ: «Албатта одамларнинг менга ҳамроҳлиги ва моли (сабабли) энг миннатдор (бўлганларим)дан бири Абу Бакрдир. Агар мен умматимдан бирор халил (жонажон дўст) тутадиган бўлганимда, албатта Абу Бакрни халил тутардим. Лекин ислом хиллиги (биродарлиги) бордир. Масжидда Абу Бакрнинг эшикчасидан бошқа ҳеч бир эшикча қолмасин (беркитилсин)», дедилар.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ بُكَيْرٍ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ عُقَيْلٍ، قَالَ ابْنُ شِهَابٍ فَأَخْبَرَنِي عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ، أَنَّ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ زَوْجَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَتْ لَمْ أَعْقِلْ أَبَوَىَّ قَطُّ إِلاَّ وَهُمَا يَدِينَانِ الدِّينَ، وَلَمْ يَمُرَّ عَلَيْنَا يَوْمٌ إِلاَّ يَأْتِينَا فِيهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم طَرَفَىِ النَّهَارِ بُكْرَةً وَعَشِيَّةً، فَلَمَّا ابْتُلِيَ الْمُسْلِمُونُ خَرَجَ أَبُو بَكْرٍ مُهَاجِرًا نَحْوَ أَرْضِ الْحَبَشَةِ، حَتَّى بَلَغَ بَرْكَ الْغِمَادِ لَقِيَهُ ابْنُ الدَّغِنَةِ وَهْوَ سَيِّدُ الْقَارَةِ‏.‏ فَقَالَ أَيْنَ تُرِيدُ يَا أَبَا بَكْرٍ فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ أَخْرَجَنِي قَوْمِي، فَأُرِيدُ أَنْ أَسِيحَ فِي الأَرْضِ وَأَعْبُدَ رَبِّي‏.‏ قَالَ ابْنُ الدَّغِنَةِ فَإِنَّ مِثْلَكَ يَا أَبَا بَكْرٍ لاَ يَخْرُجُ وَلاَ يُخْرَجُ، إِنَّكَ تَكْسِبُ الْمَعْدُومَ، وَتَصِلُ الرَّحِمَ وَتَحْمِلُ الْكَلَّ، وَتَقْرِي الضَّيْفَ، وَتُعِينُ عَلَى نَوَائِبِ الْحَقِّ، فَأَنَا لَكَ جَارٌ، ارْجِعْ وَاعْبُدْ رَبَّكَ بِبَلَدِكَ‏.‏ فَرَجَعَ وَارْتَحَلَ مَعَهُ ابْنُ الدَّغِنَةِ، فَطَافَ ابْنُ الدَّغِنَةِ عَشِيَّةً فِي أَشْرَافِ قُرَيْشٍ، فَقَالَ لَهُمْ إِنَّ أَبَا بَكْرٍ لاَ يَخْرُجُ مِثْلُهُ وَلاَ يُخْرَجُ، أَتُخْرِجُونَ رَجُلاً يَكْسِبُ الْمَعْدُومَ، وَيَصِلُ الرَّحِمَ، وَيَحْمِلُ الْكَلَّ، وَيَقْرِي الضَّيْفَ، وَيُعِينُ عَلَى نَوَائِبِ الْحَقِّ فَلَمْ تُكَذِّبْ قُرَيْشٌ بِجِوَارِ ابْنِ الدَّغِنَةِ، وَقَالُوا لاِبْنِ الدَّغِنَةِ مُرْ أَبَا بَكْرٍ فَلْيَعْبُدْ رَبَّهُ فِي دَارِهِ، فَلْيُصَلِّ فِيهَا وَلْيَقْرَأْ مَا شَاءَ، وَلاَ يُؤْذِينَا بِذَلِكَ، وَلاَ يَسْتَعْلِنْ بِهِ، فَإِنَّا نَخْشَى أَنْ يَفْتِنَ نِسَاءَنَا وَأَبْنَاءَنَا‏.‏ فَقَالَ ذَلِكَ ابْنُ الدَّغِنَةِ لأَبِي بَكْرٍ، فَلَبِثَ أَبُو بَكْرٍ بِذَلِكَ يَعْبُدُ رَبَّهُ فِي دَارِهِ، وَلاَ يَسْتَعْلِنُ بِصَلاَتِهِ، وَلاَ يَقْرَأُ فِي غَيْرِ دَارِهِ، ثُمَّ بَدَا لأَبِي بَكْرٍ فَابْتَنَى مَسْجِدًا بِفِنَاءِ دَارِهِ وَكَانَ يُصَلِّي فِيهِ وَيَقْرَأُ الْقُرْآنَ، فَيَنْقَذِفُ عَلَيْهِ نِسَاءُ الْمُشْرِكِينَ وَأَبْنَاؤُهُمْ، وَهُمْ يَعْجَبُونَ مِنْهُ، وَيَنْظُرُونَ إِلَيْهِ، وَكَانَ أَبُو بَكْرٍ رَجُلاً بَكَّاءً، لاَ يَمْلِكُ عَيْنَيْهِ إِذَا قَرَأَ الْقُرْآنَ، وَأَفْزَعَ ذَلِكَ أَشْرَافَ قُرَيْشٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ، فَأَرْسَلُوا إِلَى ابْنِ الدَّغِنَةِ، فَقَدِمَ عَلَيْهِمْ‏.‏ فَقَالُوا إِنَّا كُنَّا أَجَرْنَا أَبَا بَكْرٍ بِجِوَارِكَ، عَلَى أَنْ يَعْبُدَ رَبَّهُ فِي دَارِهِ، فَقَدْ جَاوَزَ ذَلِكَ، فَابْتَنَى مَسْجِدًا بِفِنَاءِ دَارِهِ، فَأَعْلَنَ بِالصَّلاَةِ وَالْقِرَاءَةِ فِيهِ، وَإِنَّا قَدْ خَشِينَا أَنْ يَفْتِنَ نِسَاءَنَا وَأَبْنَاءَنَا فَانْهَهُ، فَإِنْ أَحَبَّ أَنْ يَقْتَصِرَ عَلَى أَنْ يَعْبُدَ رَبَّهُ فِي دَارِهِ فَعَلَ، وَإِنْ أَبَى إِلاَّ أَنْ يُعْلِنَ بِذَلِكَ فَسَلْهُ أَنْ يَرُدَّ إِلَيْكَ ذِمَّتَكَ، فَإِنَّا قَدْ كَرِهْنَا أَنْ نُخْفِرَكَ، وَلَسْنَا مُقِرِّينَ لأَبِي بَكْرٍ الاِسْتِعْلاَنَ‏.‏ قَالَتْ عَائِشَةُ فَأَتَى ابْنُ الدَّغِنَةِ إِلَى أَبِي بَكْرٍ فَقَالَ قَدْ عَلِمْتَ الَّذِي عَاقَدْتُ لَكَ عَلَيْهِ، فَإِمَّا أَنْ تَقْتَصِرَ عَلَى ذَلِكَ، وَإِمَّا أَنْ تَرْجِعَ إِلَىَّ ذِمَّتِي، فَإِنِّي لاَ أُحِبُّ أَنْ تَسْمَعَ الْعَرَبُ أَنِّي أُخْفِرْتُ فِي رَجُلٍ عَقَدْتُ لَهُ‏.‏ فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ فَإِنِّي أَرُدُّ إِلَيْكَ جِوَارَكَ وَأَرْضَى بِجِوَارِ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ‏.‏ وَالنَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَوْمَئِذٍ بِمَكَّةَ، فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم لِلْمُسْلِمِينَ ‏"‏ إِنِّي أُرِيتُ دَارَ هِجْرَتِكُمْ ذَاتَ نَخْلٍ بَيْنَ لاَبَتَيْنِ ‏"‏‏.‏ وَهُمَا الْحَرَّتَانِ، فَهَاجَرَ مَنْ هَاجَرَ قِبَلَ الْمَدِينَةِ، وَرَجَعَ عَامَّةُ مَنْ كَانَ هَاجَرَ بِأَرْضِ الْحَبَشَةِ إِلَى الْمَدِينَةِ، وَتَجَهَّزَ أَبُو بَكْرٍ قِبَلَ الْمَدِينَةِ، فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ عَلَى رِسْلِكَ، فَإِنِّي أَرْجُو أَنْ يُؤْذَنَ لِي ‏"‏‏.‏ فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ وَهَلْ تَرْجُو ذَلِكَ بِأَبِي أَنْتَ قَالَ ‏"‏ نَعَمْ ‏"‏‏.‏ فَحَبَسَ أَبُو بَكْرٍ نَفْسَهُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لِيَصْحَبَهُ، وَعَلَفَ رَاحِلَتَيْنِ كَانَتَا عِنْدَهُ وَرَقَ السَّمُرِ وَهْوَ الْخَبَطُ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ‏.‏ قَالَ ابْنُ شِهَابٍ قَالَ عُرْوَةُ قَالَتْ عَائِشَةُ فَبَيْنَمَا نَحْنُ يَوْمًا جُلُوسٌ فِي بَيْتِ أَبِي بَكْرٍ فِي نَحْرِ الظَّهِيرَةِ قَالَ قَائِلٌ لأَبِي بَكْرٍ هَذَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مُتَقَنِّعًا ـ فِي سَاعَةٍ لَمْ يَكُنْ يَأْتِينَا فِيهَا ـ فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ فِدَاءٌ لَهُ أَبِي وَأُمِّي، وَاللَّهِ مَا جَاءَ بِهِ فِي هَذِهِ السَّاعَةِ إِلاَّ أَمْرٌ‏.‏ قَالَتْ فَجَاءَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَاسْتَأْذَنَ، فَأُذِنَ لَهُ فَدَخَلَ، فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم لأَبِي بَكْرٍ ‏"‏ أَخْرِجْ مَنْ عِنْدَكَ ‏"‏‏.‏ فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ إِنَّمَا هُمْ أَهْلُكَ بِأَبِي أَنْتَ يَا رَسُولَ اللَّهِ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَإِنِّي قَدْ أُذِنَ لِي فِي الْخُرُوجِ ‏"‏‏.‏ فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ الصَّحَابَةُ بِأَبِي أَنْتَ يَا رَسُولَ اللَّهِ‏.‏ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ نَعَمْ ‏"‏‏.‏ قَالَ أَبُو بَكْرٍ فَخُذْ بِأَبِي أَنْتَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِحْدَى رَاحِلَتَىَّ هَاتَيْنِ‏.‏ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ بِالثَّمَنِ ‏"‏‏.‏ قَالَتْ عَائِشَةُ فَجَهَّزْنَاهُمَا أَحَثَّ الْجَهَازِ، وَصَنَعْنَا لَهُمَا سُفْرَةً فِي جِرَابٍ، فَقَطَعَتْ أَسْمَاءُ بِنْتُ أَبِي بَكْرٍ قِطْعَةً مَنْ نِطَاقِهَا فَرَبَطَتْ بِهِ عَلَى فَمِ الْجِرَابِ، فَبِذَلِكَ سُمِّيَتْ ذَاتَ النِّطَاقِ ـ قَالَتْ ـ ثُمَّ لَحِقَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَبُو بَكْرٍ بِغَارٍ فِي جَبَلِ ثَوْرٍ فَكَمَنَا فِيهِ ثَلاَثَ لَيَالٍ، يَبِيتُ عِنْدَهُمَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي بَكْرٍ وَهْوَ غُلاَمٌ شَابٌّ ثَقِفٌ لَقِنٌ، فَيُدْلِجُ مِنْ عِنْدِهِمَا بِسَحَرٍ، فَيُصْبِحُ مَعَ قُرَيْشٍ بِمَكَّةَ كَبَائِتٍ، فَلاَ يَسْمَعُ أَمْرًا يُكْتَادَانِ بِهِ إِلاَّ وَعَاهُ، حَتَّى يَأْتِيَهُمَا بِخَبَرِ ذَلِكَ حِينَ يَخْتَلِطُ الظَّلاَمُ، وَيَرْعَى عَلَيْهِمَا عَامِرُ بْنُ فُهَيْرَةَ مَوْلَى أَبِي بَكْرٍ مِنْحَةً مِنْ غَنَمٍ، فَيُرِيحُهَا عَلَيْهِمَا حِينَ يَذْهَبُ سَاعَةٌ مِنَ الْعِشَاءِ، فَيَبِيتَانِ فِي رِسْلٍ وَهْوَ لَبَنُ مِنْحَتِهِمَا وَرَضِيفِهِمَا، حَتَّى يَنْعِقَ بِهَا عَامِرُ بْنُ فُهَيْرَةَ بِغَلَسٍ، يَفْعَلُ ذَلِكَ فِي كُلِّ لَيْلَةٍ مِنْ تِلْكَ اللَّيَالِي الثَّلاَثِ، وَاسْتَأْجَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَبُو بَكْرٍ رَجُلاً مِنْ بَنِي الدِّيلِ، وَهْوَ مِنْ بَنِي عَبْدِ بْنِ عَدِيٍّ هَادِيًا خِرِّيتًا ـ وَالْخِرِّيتُ الْمَاهِرُ بِالْهِدَايَةِ ـ قَدْ غَمَسَ حِلْفًا فِي آلِ الْعَاصِ بْنِ وَائِلٍ السَّهْمِيِّ، وَهْوَ عَلَى دِينِ كُفَّارِ قُرَيْشٍ فَأَمِنَاهُ، فَدَفَعَا إِلَيْهِ رَاحِلَتَيْهِمَا، وَوَاعَدَاهُ غَارَ ثَوْرٍ بَعْدَ ثَلاَثِ لَيَالٍ بِرَاحِلَتَيْهِمَا صُبْحَ ثَلاَثٍ، وَانْطَلَقَ مَعَهُمَا عَامِرُ بْنُ فُهَيْرَةَ وَالدَّلِيلُ فَأَخَذَ بِهِمْ طَرِيقَ السَّوَاحِلِ‏.‏

Men ota-onamni hamisha dinga (islomga) eʼtiqod qilgan holatdagina (esimni) tanidim. Bizning ustimizdan biror kun oʻtmasdiki, unda Rasululloh ﷺ bizning oldimizga kunning ikki tarafida — ertalab va kechqurun — kelmagan boʻlsalar. Musulmonlar (Makkada) sinovga (ozorga) duch kelganlarida, Abu Bakr Habashiston yurti tomon hijrat qilib chiqdi. U Barkul-Gʻimodga yetganda, unga Ibn Dagʻina — u Qora (qabilasi)ning sayyidi edi — yoʻliqdi va: «Qayoqqa (bormoqchisan), ey Abu Bakr?» dedi. Abu Bakr: «Meni qavmim (yurtdan) chiqardi, men yer yuzida sayohat qilib, Robbimga ibodat qilmoqchiman», dedi. Ibn Dagʻina: «Ey Abu Bakr, sendek kishi (yurtdan) chiqmaydi va chiqarilmaydi (ham). Sen yoʻq-yoʻqchilarga (kambagʻallarga) kasb (rizq) topib berasan, qarindoshchilikni ulaysan, ojizlarning (yukini) koʻtarasan, mehmonni siylaysan va haq (yoʻl)dagi musibatlarda yordam berasan. Men senga himoyachiman, qayt va Robbingga oʻz yurtingda ibodat qil», dedi. (Abu Bakr) qaytdi va Ibn Dagʻina u bilan birga (Makkaga) yoʻl oldi. Ibn Dagʻina kechqurun Qurayshning ashroflari (zodagonlari) orasida aylanib, ularga: «Abu Bakrdek kishi chiqmaydi va chiqarilmaydi (ham). Yoʻq-yoʻqchilarga kasb topib beradigan, qarindoshchilikni ulaydigan, ojizlarning (yukini) koʻtaradigan, mehmonni siylaydigan va haq (yoʻl)dagi musibatlarda yordam beradigan bir kishini chiqarasizlarmi?» dedi. Quraysh Ibn Dagʻinaning himoyasini rad etmadi (yolgʻonga chiqarmadi) va Ibn Dagʻinaga: «Abu Bakrga buyur, Robbiga oʻz uyida ibodat qilsin, unda namoz oʻqisin va xohlaganini (Qurʼon) oʻqisin, ammo buni bilan bizga ozor bermasin va uni oshkor qilmasin. Chunki biz uning ayollarimiz va bolalarimizni (yoʻldan ozdirib) fitnaga solishidan qoʻrqamiz», deyishdi. Ibn Dagʻina buni Abu Bakrga aytdi. Abu Bakr shu (shart) bilan, Robbiga oʻz uyida ibodat qilib, namozini oshkor qilmay va uyidan boshqa joyda (Qurʼon) oʻqimay turdi. Soʻng Abu Bakrning xayoliga (boshqa fikr) keldi: u uyining hovlisida bir masjid qurib, unda namoz oʻqir va Qurʼon oʻqir edi. Shunda mushriklarning ayollari va bolalari uning ustiga (toʻplanib) yopirilib, undan hayratlanib, unga qarardilar. Abu Bakr koʻp yigʻlaydigan kishi edi, Qurʼon oʻqiganda koʻzlariga (yoshini) ega olmasdi. Bu mushriklardan boʻlgan Quraysh ashroflarini xavotirga soldi va ular Ibn Dagʻinaga (odam) yuborishdi, u ularning oldiga keldi. Ular: «Biz Abu Bakrga sening himoyang bilan, Robbiga oʻz uyida ibodat qilishi (sharti) bilan omonlik bergan edik. U esa buni oshib oʻtdi: uyining hovlisida masjid qurib, unda namoz va qiroatni oshkor qildi. Biz uning ayollarimiz va bolalarimizni fitnaga solishidan qoʻrqdik. Bas, uni qaytar (man qil). Agar Robbiga oʻz uyida ibodat qilish bilan kifoyalanishni xohlasa, qilsin; agar buni oshkor qilishdan boshqasiga koʻnmasa, undan sening zimmangni (omonligingni) senga qaytarishini soʻra. Chunki biz sening ahdingni buzishni (xafa qilishni) xush koʻrmadik va Abu Bakrga (bu) oshkorlikni tan olmaymiz», deyishdi. Oisha aytdi: Ibn Dagʻina Abu Bakrning oldiga kelib: «Sen men senga shartlashgan narsani bilasan. Endi yo shu (shart)da kifoyalanasan, yoxud mening zimmamni (omonligimni) menga qaytarasan. Chunki men arablarning, men ahd bergan bir kishi haqida ahdim buzildi (men sharmanda boʻldim), deb eshitishini xush koʻrmayman», dedi. Abu Bakr: «Men senga sening himoyangni qaytaraman va Alloh azza va jallaning himoyasiga rozi boʻlaman», dedi. Oʻsha kunlarda Paygʻambar ﷺ Makkada edilar. Paygʻambar ﷺ musulmonlarga: «Menga sizlarning hijrat (qiladigan) yurtingiz koʻrsatildi — u ikki harra (qora toshli) orasidagi xurmozorli (yer)dir», dedilar — ular ikki harra (toshli maydon) edi. Shunda hijrat qiluvchilar Madina tomon hijrat qildi va Habashiston yurtida hijrat qilganlarning koʻpchiligi Madinaga qaytdi. Abu Bakr ham Madina tomon (otlanib) tayyorgarlik koʻrdi. Rasululloh ﷺ unga: «Shoshilma, men ham (hijratga) izn berilishini umid qilaman», dedilar. Abu Bakr: «Buni umid qilasizmi? Otam sizga fido boʻlsin», dedi. U zot: «Ha», dedilar. Shunda Abu Bakr Rasululloh ﷺga hamroh boʻlish uchun oʻzini ushlab (kutib) turdi va oʻzida boʻlgan ikki ulovni (tuyani) toʻrt oy davomida samur (daraxti) bargi — yaʼni xabat (qoqilib tushirilgan barg) bilan boqdi. Ibn Shihob aytdi: Urva aytdi: Oisha aytdi: Bir kuni biz Abu Bakrning uyida kun qoq peshinda oʻtirganimizda, kimdir Abu Bakrga: «Mana Rasululloh ﷺ — boshlarini yopib (oʻranib) kelmoqdalar — u zot bizning oldimizga (odatda) kelmaydigan bir soatda», dedi. Abu Bakr: «Otam-onam u zotga fido boʻlsin, Allohga qasamki, u zotni bu soatda faqat (muhim) bir ish (sabab) keltirdi», dedi. (Oisha) aytdi: Rasululloh ﷺ kelib, (kirishga) izn soʻradilar, izn berildi, u zot kirdilar. Paygʻambar ﷺ Abu Bakrga: «Yoningdagilarni chiqar», dedilar. Abu Bakr: «Otam sizga fido boʻlsin, ey Allohning Rasuli, ular faqat sizning ahlingiz (oilangiz)», dedi. U zot: «Albatta menga (Makkadan) chiqishga (hijratga) izn berildi», dedilar. Abu Bakr: «Hamrohlik (ham), otam sizga fido boʻlsin, ey Allohning Rasuli?» dedi. Rasululloh ﷺ: «Ha», dedilar. Abu Bakr: «Otam sizga fido boʻlsin, ey Allohning Rasuli, mana bu ikki ulovimdan birini oling», dedi. Rasululloh ﷺ: «(Faqat) toʻlovi (narxi) bilan», dedilar. Oisha aytdi: Biz ularga (yoʻl) jihozini eng tez (shaylangan) holda tayyorladik va ularga bir charm xaltada (sufra) ozuqa qildik. Asmo bint Abu Bakr oʻz belbogʻidan (nitoq) bir parcha kesib, u bilan xaltaning ogʻzini bogʻladi. Shu sababli u «Zotun-Nitoqayn» (ikki belbogʻ egasi) deb ataldi. (Oisha) aytdi: Soʻng Rasululloh ﷺ va Abu Bakr Savr togʻidagi bir gʻorga yetib, unda uch kecha yashirinib turishdi. Ular bilan birga Abdulloh ibn Abu Bakr — zukko, ziyrak bir yigit — tunar va ulardan sahar paytida (qorongʻida) chiqib ketib, Makkada Quraysh bilan (xuddi) tunni (oʻsha yerda) oʻtkazgandek tongni qarshilardi. U ular (Paygʻambar ﷺ va Abu Bakr)ka qarshi qilinayotgan biror tadbirni eshitsa, uni yodida tutib, qorongʻi aralashganda ularga shu xabarni keltirardi. Abu Bakrning quli Omir ibn Fuhayra ular uchun bir poda sogʻin qoʻyni boqar va xufton (vaqti)dan bir soat oʻtganda uni ularning oldiga (haydab) keltirardi. Ular sutdan — ularning sogʻin (qoʻyi)ning suti va (qizdirilgan toshda) issitilgan (sut)idan — (bahramand boʻlib) tunardilar, to Omir ibn Fuhayra qorongʻida uni (podani) baqirtib (haydab ketguncha). U buni oʻsha uch kechaning har bir kechasida (shunday) qilardi. Rasululloh ﷺ va Abu Bakr Bani Dil — u Bani Abd ibn Adiydan — boʻlgan bir kishini yoʻl boshlovchi, mohir yoʻlchi (xirrit) qilib yolladilar — «xirrit» yoʻl koʻrsatishda mohir (kishi) demakdir. U Os ibn Voil as-Sahmiy xonadoni bilan (ittifoq) ahdiga botgan (bogʻlangan) va Quraysh kofirlarining dini ustida edi. Ular unga ishonishdi va ikki ulovlarini unga topshirib, undan uch kechadan keyin — uchinchi (kun)ning tongida — ikki ulovini Savr gʻoriga keltirishini vaʼdalashdilar. Omir ibn Fuhayra va yoʻlboshlovchi ular bilan birga yoʻlga chiqdi, u ularni sohil yoʻlidan olib ketdi.Мен ота-онамни ҳамиша динга (исломга) эътиқод қилган ҳолатдагина (эсимни) танидим. Бизнинг устимиздан бирор кун ўтмасдики, унда Расулуллоҳ ﷺ бизнинг олдимизга куннинг икки тарафида — эрталаб ва кечқурун — келмаган бўлсалар. Мусулмонлар (Маккада) синовга (озорга) дуч келганларида, Абу Бакр Ҳабашистон юрти томон ҳижрат қилиб чиқди. У Баркул-Ғимодга етганда, унга Ибн Дағина — у Қора (қабиласи)нинг саййиди эди — йўлиқди ва: «Қаёққа (бормоқчисан), эй Абу Бакр?» деди. Абу Бакр: «Мени қавмим (юртдан) чиқарди, мен ер юзида саёҳат қилиб, Роббимга ибодат қилмоқчиман», деди. Ибн Дағина: «Эй Абу Бакр, сендек киши (юртдан) чиқмайди ва чиқарилмайди (ҳам). Сен йўқ-йўқчиларга (камбағалларга) касб (ризқ) топиб берасан, қариндошчиликни улайсан, ожизларнинг (юкини) кўтарасан, меҳмонни сийлайсан ва ҳақ (йўл)даги мусибатларда ёрдам берасан. Мен сенга ҳимоячиман, қайт ва Роббингга ўз юртингда ибодат қил», деди. (Абу Бакр) қайтди ва Ибн Дағина у билан бирга (Маккага) йўл олди. Ибн Дағина кечқурун Қурайшнинг ашрофлари (зодагонлари) орасида айланиб, уларга: «Абу Бакрдек киши чиқмайди ва чиқарилмайди (ҳам). Йўқ-йўқчиларга касб топиб берадиган, қариндошчиликни улайдиган, ожизларнинг (юкини) кўтарадиган, меҳмонни сийлайдиган ва ҳақ (йўл)даги мусибатларда ёрдам берадиган бир кишини чиқарасизларми?» деди. Қурайш Ибн Дағинанинг ҳимоясини рад этмади (ёлғонга чиқармади) ва Ибн Дағинага: «Абу Бакрга буюр, Роббига ўз уйида ибодат қилсин, унда намоз ўқисин ва хоҳлаганини (Қуръон) ўқисин, аммо буни билан бизга озор бермасин ва уни ошкор қилмасин. Чунки биз унинг аёлларимиз ва болаларимизни (йўлдан оздириб) фитнага солишидан қўрқамиз», дейишди. Ибн Дағина буни Абу Бакрга айтди. Абу Бакр шу (шарт) билан, Роббига ўз уйида ибодат қилиб, намозини ошкор қилмай ва уйидан бошқа жойда (Қуръон) ўқимай турди. Сўнг Абу Бакрнинг хаёлига (бошқа фикр) келди: у уйининг ҳовлисида бир масжид қуриб, унда намоз ўқир ва Қуръон ўқир эди. Шунда мушрикларнинг аёллари ва болалари унинг устига (тўпланиб) ёпирилиб, ундан ҳайратланиб, унга қарардилар. Абу Бакр кўп йиғлайдиган киши эди, Қуръон ўқиганда кўзларига (ёшини) эга олмасди. Бу мушриклардан бўлган Қурайш ашрофларини хавотирга солди ва улар Ибн Дағинага (одам) юборишди, у уларнинг олдига келди. Улар: «Биз Абу Бакрга сенинг ҳимоянг билан, Роббига ўз уйида ибодат қилиши (шарти) билан омонлик берган эдик. У эса буни ошиб ўтди: уйининг ҳовлисида масжид қуриб, унда намоз ва қироатни ошкор қилди. Биз унинг аёлларимиз ва болаларимизни фитнага солишидан қўрқдик. Бас, уни қайтар (ман қил). Агар Роббига ўз уйида ибодат қилиш билан кифояланишни хоҳласа, қилсин; агар буни ошкор қилишдан бошқасига кўнмаса, ундан сенинг зиммангни (омонлигингни) сенга қайтаришини сўра. Чунки биз сенинг аҳдингни бузишни (хафа қилишни) хуш кўрмадик ва Абу Бакрга (бу) ошкорликни тан олмаймиз», дейишди. Оиша айтди: Ибн Дағина Абу Бакрнинг олдига келиб: «Сен мен сенга шартлашган нарсани биласан. Энди ё шу (шарт)да кифояланасан, ёхуд менинг зиммамни (омонлигимни) менга қайтарасан. Чунки мен арабларнинг, мен аҳд берган бир киши ҳақида аҳдим бузилди (мен шарманда бўлдим), деб эшитишини хуш кўрмайман», деди. Абу Бакр: «Мен сенга сенинг ҳимоянгни қайтараман ва Аллоҳ азза ва жалланинг ҳимоясига рози бўламан», деди. Ўша кунларда Пайғамбар ﷺ Маккада эдилар. Пайғамбар ﷺ мусулмонларга: «Менга сизларнинг ҳижрат (қиладиган) юртингиз кўрсатилди — у икки ҳарра (қора тошли) орасидаги хурмозорли (ер)дир», дедилар — улар икки ҳарра (тошли майдон) эди. Шунда ҳижрат қилувчилар Мадина томон ҳижрат қилди ва Ҳабашистон юртида ҳижрат қилганларнинг кўпчилиги Мадинага қайтди. Абу Бакр ҳам Мадина томон (отланиб) тайёргарлик кўрди. Расулуллоҳ ﷺ унга: «Шошилма, мен ҳам (ҳижратга) изн берилишини умид қиламан», дедилар. Абу Бакр: «Буни умид қиласизми? Отам сизга фидо бўлсин», деди. У зот: «Ҳа», дедилар. Шунда Абу Бакр Расулуллоҳ ﷺга ҳамроҳ бўлиш учун ўзини ушлаб (кутиб) турди ва ўзида бўлган икки уловни (туяни) тўрт ой давомида самур (дарахти) барги — яъни хабат (қоқилиб туширилган барг) билан боқди. Ибн Шиҳоб айтди: Урва айтди: Оиша айтди: Бир куни биз Абу Бакрнинг уйида кун қоқ пешинда ўтирганимизда, кимдир Абу Бакрга: «Мана Расулуллоҳ ﷺ — бошларини ёпиб (ўраниб) келмоқдалар — у зот бизнинг олдимизга (одатда) келмайдиган бир соатда», деди. Абу Бакр: «Отам-онам у зотга фидо бўлсин, Аллоҳга қасамки, у зотни бу соатда фақат (муҳим) бир иш (сабаб) келтирди», деди. (Оиша) айтди: Расулуллоҳ ﷺ келиб, (киришга) изн сўрадилар, изн берилди, у зот кирдилар. Пайғамбар ﷺ Абу Бакрга: «Ёнингдагиларни чиқар», дедилар. Абу Бакр: «Отам сизга фидо бўлсин, эй Аллоҳнинг Расули, улар фақат сизнинг аҳлингиз (оилангиз)», деди. У зот: «Албатта менга (Маккадан) чиқишга (ҳижратга) изн берилди», дедилар. Абу Бакр: «Ҳамроҳлик (ҳам), отам сизга фидо бўлсин, эй Аллоҳнинг Расули?» деди. Расулуллоҳ ﷺ: «Ҳа», дедилар. Абу Бакр: «Отам сизга фидо бўлсин, эй Аллоҳнинг Расули, мана бу икки уловимдан бирини олинг», деди. Расулуллоҳ ﷺ: «(Фақат) тўлови (нархи) билан», дедилар. Оиша айтди: Биз уларга (йўл) жиҳозини энг тез (шайланган) ҳолда тайёрладик ва уларга бир чарм халтада (суфра) озуқа қилдик. Асмо бинт Абу Бакр ўз белбоғидан (нитоқ) бир парча кесиб, у билан халтанинг оғзини боғлади. Шу сабабли у «Зотун-Нитоқайн» (икки белбоғ эгаси) деб аталди. (Оиша) айтди: Сўнг Расулуллоҳ ﷺ ва Абу Бакр Савр тоғидаги бир ғорга етиб, унда уч кеча яшириниб туришди. Улар билан бирга Абдуллоҳ ибн Абу Бакр — зукко, зийрак бир йигит — тунар ва улардан саҳар пайтида (қоронғида) чиқиб кетиб, Маккада Қурайш билан (худди) тунни (ўша ерда) ўтказгандек тонгни қаршиларди. У улар (Пайғамбар ﷺ ва Абу Бакр)ка қарши қилинаётган бирор тадбирни эшица, уни ёдида тутиб, қоронғи аралашганда уларга шу хабарни келтирарди. Абу Бакрнинг қули Омир ибн Фуҳайра улар учун бир пода соғин қўйни боқар ва хуфтон (вақти)дан бир соат ўтганда уни уларнинг олдига (ҳайдаб) келтирарди. Улар сутдан — уларнинг соғин (қўйи)нинг сути ва (қиздирилган тошда) исситилган (сут)идан — (баҳраманд бўлиб) тунардилар, то Омир ибн Фуҳайра қоронғида уни (подани) бақиртиб (ҳайдаб кетгунча). У буни ўша уч кечанинг ҳар бир кечасида (шундай) қиларди. Расулуллоҳ ﷺ ва Абу Бакр Бани Дил — у Бани Абд ибн Адийдан — бўлган бир кишини йўл бошловчи, моҳир йўлчи (хиррит) қилиб ёлладилар — «хиррит» йўл кўрсатишда моҳир (киши) демакдир. У Ос ибн Воил ас-Саҳмий хонадони билан (иттифоқ) аҳдига ботган (боғланган) ва Қурайш кофирларининг дини устида эди. Улар унга ишонишди ва икки уловларини унга топшириб, ундан уч кечадан кейин — учинчи (кун)нинг тонгида — икки уловини Савр ғорига келтиришини ваъдалашдилар. Омир ибн Фуҳайра ва йўлбошловчи улар билан бирга йўлга чиқди, у уларни соҳил йўлидан олиб кетди.

قَالَ ابْنُ شِهَابٍ وَأَخْبَرَنِي عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَالِكٍ الْمُدْلِجِيُّ ـ وَهْوَ ابْنُ أَخِي سُرَاقَةَ بْنِ مَالِكِ بْنِ جُعْشُمٍ ـ أَنَّ أَبَاهُ، أَخْبَرَهُ أَنَّهُ، سَمِعَ سُرَاقَةَ بْنَ جُعْشُمٍ، يَقُولُ جَاءَنَا رُسُلُ كُفَّارِ قُرَيْشٍ يَجْعَلُونَ فِي رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَبِي بَكْرٍ دِيَةَ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا، مَنْ قَتَلَهُ أَوْ أَسَرَهُ، فَبَيْنَمَا أَنَا جَالِسٌ فِي مَجْلِسٍ مِنْ مَجَالِسِ قَوْمِي بَنِي مُدْلِجٍ أَقْبَلَ رَجُلٌ مِنْهُمْ حَتَّى قَامَ عَلَيْنَا وَنَحْنُ جُلُوسٌ، فَقَالَ يَا سُرَاقَةُ، إِنِّي قَدْ رَأَيْتُ آنِفًا أَسْوِدَةً بِالسَّاحِلِ ـ أُرَاهَا مُحَمَّدًا وَأَصْحَابَهُ‏.‏ قَالَ سُرَاقَةُ فَعَرَفْتُ أَنَّهُمْ هُمْ، فَقُلْتُ لَهُ إِنَّهُمْ لَيْسُوا بِهِمْ، وَلَكِنَّكَ رَأَيْتَ فُلاَنًا وَفُلاَنًا انْطَلَقُوا بِأَعْيُنِنَا‏.‏ ثُمَّ لَبِثْتُ فِي الْمَجْلِسِ سَاعَةً، ثُمَّ قُمْتُ فَدَخَلْتُ فَأَمَرْتُ جَارِيَتِي أَنْ تَخْرُجَ بِفَرَسِي وَهْىَ مِنْ وَرَاءِ أَكَمَةٍ فَتَحْبِسَهَا عَلَىَّ، وَأَخَذْتُ رُمْحِي، فَخَرَجْتُ بِهِ مِنْ ظَهْرِ الْبَيْتِ، فَحَطَطْتُ بِزُجِّهِ الأَرْضَ، وَخَفَضْتُ عَالِيَهُ حَتَّى أَتَيْتُ فَرَسِي فَرَكِبْتُهَا، فَرَفَعْتُهَا تُقَرَّبُ بِي حَتَّى دَنَوْتُ مِنْهُمْ، فَعَثَرَتْ بِي فَرَسِي، فَخَرَرْتُ عَنْهَا فَقُمْتُ، فَأَهْوَيْتُ يَدِي إِلَى كِنَانَتِي فَاسْتَخْرَجْتُ مِنْهَا الأَزْلاَمَ، فَاسْتَقْسَمْتُ بِهَا أَضُرُّهُمْ أَمْ لاَ فَخَرَجَ الَّذِي أَكْرَهُ، فَرَكِبْتُ فَرَسِي، وَعَصَيْتُ الأَزْلاَمَ، تُقَرِّبُ بِي حَتَّى إِذَا سَمِعْتُ قِرَاءَةَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَهْوَ لاَ يَلْتَفِتُ، وَأَبُو بَكْرٍ يُكْثِرُ الاِلْتِفَاتَ سَاخَتْ يَدَا فَرَسِي فِي الأَرْضِ حَتَّى بَلَغَتَا الرُّكْبَتَيْنِ، فَخَرَرْتُ عَنْهَا ثُمَّ زَجَرْتُهَا فَنَهَضَتْ، فَلَمْ تَكَدْ تُخْرِجُ يَدَيْهَا، فَلَمَّا اسْتَوَتْ قَائِمَةً، إِذَا لأَثَرِ يَدَيْهَا عُثَانٌ سَاطِعٌ فِي السَّمَاءِ مِثْلُ الدُّخَانِ، فَاسْتَقْسَمْتُ بِالأَزْلاَمِ، فَخَرَجَ الَّذِي أَكْرَهُ، فَنَادَيْتُهُمْ بِالأَمَانِ فَوَقَفُوا، فَرَكِبْتُ فَرَسِي حَتَّى جِئْتُهُمْ، وَوَقَعَ فِي نَفْسِي حِينَ لَقِيتُ مَا لَقِيتُ مِنَ الْحَبْسِ عَنْهُمْ أَنْ سَيَظْهَرُ أَمْرُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقُلْتُ لَهُ إِنَّ قَوْمَكَ قَدْ جَعَلُوا فِيكَ الدِّيَةَ‏.‏ وَأَخْبَرْتُهُمْ أَخْبَارَ مَا يُرِيدُ النَّاسُ بِهِمْ، وَعَرَضْتُ عَلَيْهِمِ الزَّادَ وَالْمَتَاعَ، فَلَمْ يَرْزَآنِي وَلَمْ يَسْأَلاَنِي إِلاَّ أَنْ قَالَ أَخْفِ عَنَّا‏.‏ فَسَأَلْتُهُ أَنْ يَكْتُبَ لِي كِتَابَ أَمْنٍ، فَأَمَرَ عَامِرَ بْنَ فُهَيْرَةَ، فَكَتَبَ فِي رُقْعَةٍ مِنْ أَدِيمٍ، ثُمَّ مَضَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم‏.‏ قَالَ ابْنُ شِهَابٍ فَأَخْبَرَنِي عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَقِيَ الزُّبَيْرَ فِي رَكْبٍ مِنَ الْمُسْلِمِينَ كَانُوا تِجَارًا قَافِلِينَ مِنَ الشَّأْمِ، فَكَسَا الزُّبَيْرُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَبَا بَكْرٍ ثِيَابَ بَيَاضٍ، وَسَمِعَ الْمُسْلِمُونَ بِالْمَدِينَةِ مَخْرَجَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنْ مَكَّةَ، فَكَانُوا يَغْدُونَ كُلَّ غَدَاةٍ إِلَى الْحَرَّةِ فَيَنْتَظِرُونَهُ، حَتَّى يَرُدَّهُمْ حَرُّ الظَّهِيرَةِ، فَانْقَلَبُوا يَوْمًا بَعْدَ مَا أَطَالُوا انْتِظَارَهُمْ، فَلَمَّا أَوَوْا إِلَى بُيُوتِهِمْ، أَوْفَى رَجُلٌ مِنْ يَهُودَ عَلَى أُطُمٍ مِنْ آطَامِهِمْ لأَمْرٍ يَنْظُرُ إِلَيْهِ، فَبَصُرَ بِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَصْحَابِهِ مُبَيَّضِينَ يَزُولُ بِهِمُ السَّرَابُ، فَلَمْ يَمْلِكِ الْيَهُودِيُّ أَنْ قَالَ بِأَعْلَى صَوْتِهِ يَا مَعَاشِرَ الْعَرَبِ هَذَا جَدُّكُمُ الَّذِي تَنْتَظِرُونَ‏.‏ فَثَارَ الْمُسْلِمُونَ إِلَى السِّلاَحِ، فَتَلَقَّوْا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِظَهْرِ الْحَرَّةِ، فَعَدَلَ بِهِمْ ذَاتَ الْيَمِينِ حَتَّى نَزَلَ بِهِمْ فِي بَنِي عَمْرِو بْنِ عَوْفٍ، وَذَلِكَ يَوْمَ الاِثْنَيْنِ مِنْ شَهْرِ رَبِيعٍ الأَوَّلِ، فَقَامَ أَبُو بَكْرٍ لِلنَّاسِ، وَجَلَسَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم صَامِتًا، فَطَفِقَ مَنْ جَاءَ مِنَ الأَنْصَارِ مِمَّنْ لَمْ يَرَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُحَيِّي أَبَا بَكْرٍ، حَتَّى أَصَابَتِ الشَّمْسُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَقْبَلَ أَبُو بَكْرٍ حَتَّى ظَلَّلَ عَلَيْهِ بِرِدَائِهِ، فَعَرَفَ النَّاسُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عِنْدَ ذَلِكَ، فَلَبِثَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي بَنِي عَمْرِو بْنِ عَوْفٍ بِضْعَ عَشْرَةَ لَيْلَةً وَأُسِّسَ الْمَسْجِدُ الَّذِي أُسِّسَ عَلَى التَّقْوَى، وَصَلَّى فِيهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم، ثُمَّ رَكِبَ رَاحِلَتَهُ فَسَارَ يَمْشِي مَعَهُ النَّاسُ حَتَّى بَرَكَتْ عِنْدَ مَسْجِدِ الرَّسُولِ صلى الله عليه وسلم بِالْمَدِينَةِ، وَهْوَ يُصَلِّي فِيهِ يَوْمَئِذٍ رِجَالٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ، وَكَانَ مِرْبَدًا لِلتَّمْرِ لِسُهَيْلٍ وَسَهْلٍ غُلاَمَيْنِ يَتِيمَيْنِ فِي حَجْرِ أَسْعَدَ بْنِ زُرَارَةَ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حِينَ بَرَكَتْ بِهِ رَاحِلَتُهُ ‏"‏ هَذَا إِنْ شَاءَ اللَّهُ الْمَنْزِلُ ‏"‏‏.‏ ثُمَّ دَعَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْغُلاَمَيْنِ، فَسَاوَمَهُمَا بِالْمِرْبَدِ لِيَتَّخِذَهُ مَسْجِدًا، فَقَالاَ لاَ بَلْ نَهَبُهُ لَكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ، ثُمَّ بَنَاهُ مَسْجِدًا، وَطَفِقَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَنْقُلُ مَعَهُمُ اللَّبِنَ فِي بُنْيَانِهِ، وَيَقُولُ وَهُوَ يَنْقُلُ اللَّبِنَ ‏"‏ هَذَا الْحِمَالُ لاَ حِمَالَ خَيْبَرْ هَذَا أَبَرُّ رَبَّنَا وَأَطْهَرْ ‏"‏‏.‏ وَيَقُولُ ‏"‏ اللَّهُمَّ إِنَّ الأَجْرَ أَجْرُ الآخِرَهْ فَارْحَمِ الأَنْصَارَ وَالْمُهَاجِرَهْ ‏"‏‏.‏ فَتَمَثَّلَ بِشِعْرِ رَجُلٍ مِنَ الْمُسْلِمِينَ لَمْ يُسَمَّ لِي‏.‏ قَالَ ابْنُ شِهَابٍ وَلَمْ يَبْلُغْنَا فِي الأَحَادِيثِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم تَمَثَّلَ بِبَيْتِ شِعْرٍ تَامٍّ غَيْرِ هذه الآيات

Suroqa ibn Juʼshum aytdi: Bizning oldimizga Quraysh kofirlarining elchilari kelib, Rasululloh ﷺ va Abu Bakrning har biri uchun — ularni oʻldirgan yoki asir olganga — diya (toʻlov) belgilab qoʻyishdi. Men qavmim Bani Mudlij majlislaridan birida oʻtirganimda, ulardan bir kishi kelib, biz oʻtirganimizda ustimizda turib: «Ey Suroqa, men hozirgina sohilda baʼzi qoralarni (jismlarni) koʻrdim — gumonimcha, ular Muhammad va uning sheriklaridir», dedi. Suroqa aytdi: Men ular oʻshalar ekanini bildim, ammo unga: «Ular oʻshalar emas, lekin sen falonchi va falonchini koʻrgansan, ular bizning koʻzimiz oldida (ovga) ketishdi», dedim. Soʻng men majlisda bir soat turib, soʻng oʻrnimdan turib (uyga) kirdim va joriyamga: «Otimni bir tepalik ortiga olib chiqib, men uchun (tayyor) ushlab tursin», deb buyurdim. Nayzamni olib, uyning ortidan chiqdim, uning pastki uchi (zujj) bilan yerni (chizib) pasaytirdim va yuqorisini past (yashirin) tutdim, to otimga yetib, unga mindim. Otni meni (ularga) yaqinlashtirib (chopib) borishga qoʻzgʻadim, to ularga yaqinlashguncha. Shunda otim qoqilib, men undan yiqildim. Turib, qoʻlimni sadogʻimga (kinona) uzatib, undan fol oqlari (azlam)ni chiqardim va ular bilan ‹ularga zarar yetkazamanmi yoki yoʻqmi› deb fol ochdim. Men yomon koʻrgan (natija) chiqdi. (Ammo) men otimga minib, fol oqlariga itoat qilmadim. (Ot) meni (ularga) yaqinlashtirib (borardi), to Rasululloh ﷺning qiroatini eshitguncha — u zot (atrofga) qaramas, Abu Bakr esa koʻp qarardi. Shunda otimning ikki (oldingi) oyogʻi yerga botib, tizzalarigacha yetdi. Men undan yiqildim, soʻng uni dakkilab (qoʻzgʻadim), u turdi, ammo oyoqlarini (yerdan) zoʻrgʻa chiqardi. U tik turib rostlanganda, uning ikki oyogʻi (qoldirgan) izidan osmonga tutundek koʻtarilayotgan bir chang (usan) (paydo boʻldi). Men yana fol oqlari bilan fol ochdim, men yomon koʻrgan (natija yana) chiqdi. Shunda men ularni omonlik (berib) chaqirdim, ular toʻxtashdi. Men otimga minib, ularning oldiga keldim. Men (yoʻlda) duch kelgan toʻsiqni (otimning botishini) koʻrganimda, koʻnglimga Rasululloh ﷺning ishi albatta gʻolib boʻlishi (fikri) tushdi. Men u zotga: «Sening qavming sen haqingda diya (toʻlov) belgilab qoʻyishdi», dedim va ularga odamlar ularga (qarshi) nima qilmoqchi ekanini xabar berdim. Men ularga ozuqa va asbob-anjom taklif qildim, ammo ular mendan (hech narsa) olmadilar va mendan (hech narsa) soʻramadilar, faqat: «Bizdan (xabarni) yashir», dedilar. Men u zotdan menga bir omonlik xati yozib berishini soʻradim. U zot Omir ibn Fuhayraga buyurdi, u bir charm parchasiga (xat) yozdi. Soʻng Rasululloh ﷺ (yoʻlda) davom etdilar. Ibn Shihob aytdi: Menga Urva ibn Zubayr xabar berdiki, Rasululloh ﷺ Shomdan (savdodan) qaytayotgan musulmon savdogarlardan iborat bir karvonda Zubayrga yoʻliqdilar. Zubayr Rasululloh ﷺ va Abu Bakrga oq kiyimlar kiygizdi. Madinadagi musulmonlar Rasululloh ﷺning Makkadan chiqqanlarini eshitdilar va har tong harra (toshli maydon)ga chiqib, u zotni kutardilar, to peshin issigʻi ularni qaytarguncha. Bir kuni ular uzoq kutib, soʻng (uylariga) qaytishdi. Ular uylariga kirganlarida, yahudlardan bir kishi biror ish uchun (qarab) oʻz qoʻrgʻonlaridan birining tepasiga chiqdi va Rasululloh ﷺ hamda sheriklarini oq kiyimda, sarob ichida (uzoqdan) koʻrindi-koʻrinmas holatda koʻrib qoldi. Yahudiy oʻzini (toʻxtatib) tutolmay, baland ovozda: «Ey arab jamoasi, mana sizlar kutayotgan baxtingiz (ulugʻ kishingiz)!» dedi. Shunda musulmonlar qurollarga otildilar va Rasululloh ﷺni harraning orqasida qarshi olishdi. U zot ular bilan oʻngga burilib, to ularni Bani Amr ibn Avfda (mehmon qilib) tushirguncha. Bu rabiʼul-avval oyining dushanba kuni edi. Abu Bakr odamlar uchun (kutib) turdi, Rasululloh ﷺ esa jim oʻtirdilar. Ansorlardan kelgan, Rasululloh ﷺni (avval) koʻrmagan kishilar Abu Bakrga salom bera boshladilar, to quyosh Rasululloh ﷺga tegguncha (tushguncha). Shunda Abu Bakr kelib, ridosi (yopinchigʻi) bilan u zotga soya qildi. Ana shundagina odamlar Rasululloh ﷺni tanidilar. Rasululloh ﷺ Bani Amr ibn Avfda oʻn necha kecha turdilar va taqvo asosida tashkil etilgan (asos solingan) masjid (Quboʼ masjidi) bunyod etildi, Rasululloh ﷺ unda namoz oʻqidilar. Soʻng u zot ulovlariga minib (yoʻlga) tushdilar, odamlar u zot bilan birga piyoda yurdilar, to (ulov) Madinada Rasul ﷺning (boʻlajak) masjidi yonida choʻkkalaganicha — oʻsha kuni unda (oʻsha joyda) musulmonlardan baʼzi kishilar namoz oʻqir edilar. U (joy) Asʼad ibn Zuroraning tarbiyasidagi ikki yetim bola — Suhayl va Sahl(ning) xurmo (quritiladigan) maydoni (mirbad) edi. Rasululloh ﷺ, ulovi u zotni (oʻsha yerda) choʻkkalatganda: «Inshaalloh, manzil (joy) shu yer», dedilar. Soʻng Rasululloh ﷺ ikki bolani chaqirib, uni (maydonni) masjid qilish uchun ulardan (narxini) soʻrashdilar (savdolashdilar). Ular: «Yoʻq, balki uni sizga hadya qilamiz, ey Allohning Rasuli», deyishdi. Soʻng u zot uni masjid qilib qurdilar. Rasululloh ﷺ uning binosida ular bilan birga gʻisht tashir va gʻisht tasharkan: «Bu (koʻtarayotgan) yuk — Xaybar yuki emas (jihod oʻljasi emas). Bu, ey Robbimiz, koʻproq savobli va pokroqdir», derdilar. Hamda: «Allohim, albatta (haqiqiy) ajr — oxirat ajridir. Bas, ansorlar va muhojirlarga rahm qil», derdilar. U zot musulmonlardan menga ismi aytilmagan bir kishining sheʼrini misol qildilar (oʻqidilar). Ibn Shihob aytdi: Bizga hadislarda Rasululloh ﷺning mana shu satrlardan boshqa biror toʻliq sheʼr baytini misol qilganlari (oʻqiganlari) yetib kelmagan.Суроқа ибн Жуъшум айтди: Бизнинг олдимизга Қурайш кофирларининг элчилари келиб, Расулуллоҳ ﷺ ва Абу Бакрнинг ҳар бири учун — уларни ўлдирган ёки асир олганга — дия (тўлов) белгилаб қўйишди. Мен қавмим Бани Мудлиж мажлисларидан бирида ўтирганимда, улардан бир киши келиб, биз ўтирганимизда устимизда туриб: «Эй Суроқа, мен ҳозиргина соҳилда баъзи қораларни (жисмларни) кўрдим — гумонимча, улар Муҳаммад ва унинг шерикларидир», деди. Суроқа айтди: Мен улар ўшалар эканини билдим, аммо унга: «Улар ўшалар эмас, лекин сен фалончи ва фалончини кўргансан, улар бизнинг кўзимиз олдида (овга) кетишди», дедим. Сўнг мен мажлисда бир соат туриб, сўнг ўрнимдан туриб (уйга) кирдим ва жориямга: «Отимни бир тепалик ортига олиб чиқиб, мен учун (тайёр) ушлаб турсин», деб буюрдим. Найзамни олиб, уйнинг ортидан чиқдим, унинг пастки учи (зужж) билан ерни (чизиб) пасайтирдим ва юқорисини паст (яширин) тутдим, то отимга етиб, унга миндим. Отни мени (уларга) яқинлаштириб (чопиб) боришга қўзғадим, то уларга яқинлашгунча. Шунда отим қоқилиб, мен ундан йиқилдим. Туриб, қўлимни садоғимга (кинона) узатиб, ундан фол оқлари (азлам)ни чиқардим ва улар билан ‹уларга зарар етказаманми ёки йўқми› деб фол очдим. Мен ёмон кўрган (натижа) чиқди. (Аммо) мен отимга миниб, фол оқларига итоат қилмадим. (От) мени (уларга) яқинлаштириб (борарди), то Расулуллоҳ ﷺнинг қироатини эшитгунча — у зот (атрофга) қарамас, Абу Бакр эса кўп қарарди. Шунда отимнинг икки (олдинги) оёғи ерга ботиб, тиззаларигача етди. Мен ундан йиқилдим, сўнг уни даккилаб (қўзғадим), у турди, аммо оёқларини (ердан) зўрға чиқарди. У тик туриб ростланганда, унинг икки оёғи (қолдирган) изидан осмонга тутундек кўтарилаётган бир чанг (усан) (пайдо бўлди). Мен яна фол оқлари билан фол очдим, мен ёмон кўрган (натижа яна) чиқди. Шунда мен уларни омонлик (бериб) чақирдим, улар тўхташди. Мен отимга миниб, уларнинг олдига келдим. Мен (йўлда) дуч келган тўсиқни (отимнинг ботишини) кўрганимда, кўнглимга Расулуллоҳ ﷺнинг иши албатта ғолиб бўлиши (фикри) тушди. Мен у зотга: «Сенинг қавминг сен ҳақингда дия (тўлов) белгилаб қўйишди», дедим ва уларга одамлар уларга (қарши) нима қилмоқчи эканини хабар бердим. Мен уларга озуқа ва асбоб-анжом таклиф қилдим, аммо улар мендан (ҳеч нарса) олмадилар ва мендан (ҳеч нарса) сўрамадилар, фақат: «Биздан (хабарни) яшир», дедилар. Мен у зотдан менга бир омонлик хати ёзиб беришини сўрадим. У зот Омир ибн Фуҳайрага буюрди, у бир чарм парчасига (хат) ёзди. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ (йўлда) давом этдилар. Ибн Шиҳоб айтди: Менга Урва ибн Зубайр хабар бердики, Расулуллоҳ ﷺ Шомдан (савдодан) қайтаётган мусулмон савдогарлардан иборат бир карвонда Зубайрга йўлиқдилар. Зубайр Расулуллоҳ ﷺ ва Абу Бакрга оқ кийимлар кийгизди. Мадинадаги мусулмонлар Расулуллоҳ ﷺнинг Маккадан чиққанларини эшитдилар ва ҳар тонг ҳарра (тошли майдон)га чиқиб, у зотни кутардилар, то пешин иссиғи уларни қайтаргунча. Бир куни улар узоқ кутиб, сўнг (уйларига) қайтишди. Улар уйларига кирганларида, яҳудлардан бир киши бирор иш учун (қараб) ўз қўрғонларидан бирининг тепасига чиқди ва Расулуллоҳ ﷺ ҳамда шерикларини оқ кийимда, сароб ичида (узоқдан) кўринди-кўринмас ҳолатда кўриб қолди. Яҳудий ўзини (тўхтатиб) тутолмай, баланд овозда: «Эй араб жамоаси, мана сизлар кутаётган бахтингиз (улуғ кишингиз)!» деди. Шунда мусулмонлар қуролларга отилдилар ва Расулуллоҳ ﷺни ҳарранинг орқасида қарши олишди. У зот улар билан ўнгга бурилиб, то уларни Бани Амр ибн Авфда (меҳмон қилиб) туширгунча. Бу рабиъул-аввал ойининг душанба куни эди. Абу Бакр одамлар учун (кутиб) турди, Расулуллоҳ ﷺ эса жим ўтирдилар. Ансорлардан келган, Расулуллоҳ ﷺни (аввал) кўрмаган кишилар Абу Бакрга салом бера бошладилар, то қуёш Расулуллоҳ ﷺга теггунча (тушгунча). Шунда Абу Бакр келиб, ридоси (ёпинчиғи) билан у зотга соя қилди. Ана шундагина одамлар Расулуллоҳ ﷺни танидилар. Расулуллоҳ ﷺ Бани Амр ибн Авфда ўн неча кеча турдилар ва тақво асосида ташкил этилган (асос солинган) масжид (Қубў масжиди) бунёд этилди, Расулуллоҳ ﷺ унда намоз ўқидилар. Сўнг у зот уловларига миниб (йўлга) тушдилар, одамлар у зот билан бирга пиёда юрдилар, то (улов) Мадинада Расул ﷺнинг (бўлажак) масжиди ёнида чўккалаганича — ўша куни унда (ўша жойда) мусулмонлардан баъзи кишилар намоз ўқир эдилар. У (жой) Асъад ибн Зуроранинг тарбиясидаги икки етим бола — Суҳайл ва Саҳл(нинг) хурмо (қуритиладиган) майдони (мирбад) эди. Расулуллоҳ ﷺ, улови у зотни (ўша ерда) чўккалатганда: «Иншааллоҳ, манзил (жой) шу ер», дедилар. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ икки болани чақириб, уни (майдонни) масжид қилиш учун улардан (нархини) сўрашдилар (савдолашдилар). Улар: «Йўқ, балки уни сизга ҳадя қиламиз, эй Аллоҳнинг Расули», дейишди. Сўнг у зот уни масжид қилиб қурдилар. Расулуллоҳ ﷺ унинг биносида улар билан бирга ғишт ташир ва ғишт ташаркан: «Бу (кўтараётган) юк — Хайбар юки эмас (жиҳод ўлжаси эмас). Бу, эй Роббимиз, кўпроқ савобли ва покроқдир», дердилар. Ҳамда: «Аллоҳим, албатта (ҳақиқий) ажр — охират ажридир. Бас, ансорлар ва муҳожирларга раҳм қил», дердилар. У зот мусулмонлардан менга исми айтилмаган бир кишининг шеърини мисол қилдилар (ўқидилар). Ибн Шиҳоб айтди: Бизга ҳадисларда Расулуллоҳ ﷺнинг мана шу сатрлардан бошқа бирор тўлиқ шеър байтини мисол қилганлари (ўқиганлари) етиб келмаган.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، حَدَّثَنَا هِشَامٌ، عَنْ أَبِيهِ، وَفَاطِمَةَ، عَنْ أَسْمَاءَ، رضى الله عنها صَنَعْتُ سُفْرَةً لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَأَبِي بَكْرٍ حِينَ أَرَادَا الْمَدِينَةَ، فَقُلْتُ لأَبِي مَا أَجِدُ شَيْئًا أَرْبُطُهُ إِلاَّ نِطَاقِي‏.‏ قَالَ فَشُقِّيهِ‏.‏ فَفَعَلْتُ، فَسُمِّيتُ ذَاتَ النِّطَاقَيْنِ‏.‏

Men Paygʻambar ﷺ va Abu Bakr Madinaga (yoʻl olishni) istaganlarida, ular uchun bir ozuqa (sufra) tayyorladim. Otamga: «(Buni) bogʻlashga belbogʻimdan (nitoq) boshqa hech narsa topmayapman», dedim. U: «Uni ikkiga yirt», dedi. Men shunday qildim. Shu sababli men «Zotun-Nitoqayn» (ikki belbogʻ egasi) deb ataldim.Мен Пайғамбар ﷺ ва Абу Бакр Мадинага (йўл олишни) истаганларида, улар учун бир озуқа (суфра) тайёрладим. Отамга: «(Буни) боғлашга белбоғимдан (нитоқ) бошқа ҳеч нарса топмаяпман», дедим. У: «Уни иккига йирт», деди. Мен шундай қилдим. Шу сабабли мен «Зотун-Нитоқайн» (икки белбоғ эгаси) деб аталдим.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا غُنْدَرٌ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، قَالَ سَمِعْتُ الْبَرَاءَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ لَمَّا أَقْبَلَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم إِلَى الْمَدِينَةِ تَبِعَهُ سُرَاقَةُ بْنُ مَالِكِ بْنِ جُعْشُمٍ، فَدَعَا عَلَيْهِ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَسَاخَتْ بِهِ فَرَسُهُ‏.‏ قَالَ ادْعُ اللَّهَ لِي وَلاَ أَضُرُّكَ‏.‏ فَدَعَا لَهُ‏.‏ قَالَ فَعَطِشَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَمَرَّ بِرَاعٍ، قَالَ أَبُو بَكْرٍ فَأَخَذْتُ قَدَحًا فَحَلَبْتُ فِيهِ كُثْبَةً مِنْ لَبَنٍ، فَأَتَيْتُهُ فَشَرِبَ حَتَّى رَضِيتُ‏.‏

Paygʻambar ﷺ Madinaga (yoʻl olib) kelayotganlarida, Suroqa ibn Molik ibn Juʼshum u zotning ortidan ergashdi. Paygʻambar ﷺ unga (qarshi) duo qildilar, shunda oti uni (yerga) botirdi. U: «Men uchun Allohga duo qil, men senga zarar yetkazmayman», dedi. U zot u uchun duo qildilar. (Baro) aytdi: Soʻng Rasululloh ﷺ chanqadilar. Bir choʻpon yonidan oʻtdilar. Abu Bakr aytdi: Men bir piyola olib, unga bir oz sut sogʻib, u zotga keltirdim. U zot men rozi (mamnun) boʻlgunimcha ichdilar.Пайғамбар ﷺ Мадинага (йўл олиб) келаётганларида, Суроқа ибн Молик ибн Жуъшум у зотнинг ортидан эргашди. Пайғамбар ﷺ унга (қарши) дуо қилдилар, шунда оти уни (ерга) ботирди. У: «Мен учун Аллоҳга дуо қил, мен сенга зарар етказмайман», деди. У зот у учун дуо қилдилар. (Баро) айтди: Сўнг Расулуллоҳ ﷺ чанқадилар. Бир чўпон ёнидан ўтдилар. Абу Бакр айтди: Мен бир пиёла олиб, унга бир оз сут соғиб, у зотга келтирдим. У зот мен рози (мамнун) бўлгунимча ичдилар.

حَدَّثَنِي زَكَرِيَّاءُ بْنُ يَحْيَى، عَنْ أَبِي أُسَامَةَ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَسْمَاءَ ـ رضى الله عنها ـ أَنَّهَا حَمَلَتْ بِعَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ، قَالَتْ فَخَرَجْتُ وَأَنَا مُتِمٌّ، فَأَتَيْتُ الْمَدِينَةَ، فَنَزَلْتُ بِقُبَاءٍ، فَوَلَدْتُهُ بِقُبَاءٍ، ثُمَّ أَتَيْتُ بِهِ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَوَضَعْتُهُ فِي حَجْرِهِ، ثُمَّ دَعَا بِتَمْرَةٍ، فَمَضَغَهَا، ثُمَّ تَفَلَ فِي فِيهِ، فَكَانَ أَوَّلَ شَىْءٍ دَخَلَ جَوْفَهُ رِيقُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم، ثُمَّ حَنَّكَهُ بِتَمْرَةٍ ثُمَّ دَعَا لَهُ وَبَرَّكَ عَلَيْهِ، وَكَانَ أَوَّلَ مَوْلُودٍ وُلِدَ فِي الإِسْلاَمِ‏.‏ تَابَعَهُ خَالِدُ بْنُ مَخْلَدٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ مُسْهِرٍ عَنْ هِشَامٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَسْمَاءَ ـ رضى الله عنها ـ أَنَّهَا هَاجَرَتْ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَهْىَ حُبْلَى‏.‏

U (Asmo) Abdulloh ibn Zubayrga homilador edi. (Asmo) aytdi: Men homilam toʻliq holatda (yoʻlga) chiqib, Madinaga keldim va Quboʼda (mehmon) tushdim, uni Quboʼda tugʻdim. Soʻng uni Paygʻambar ﷺning oldilariga olib kelib, u zotning bagʻrilariga qoʻydim. U zot bir xurmo soʻrab, uni chaynadilar, soʻng uning (chaqaloqning) ogʻziga (chaynalgan xurmoni) tupurdilar. Shunday qilib, uning ichiga kirgan birinchi narsa Rasululloh ﷺning soʻlaklari boʻldi. Soʻng u zot uning tanglayini xurmo bilan ishqaladilar (tahnik qildilar), soʻng u uchun duo qilib, unga baraka tiladilar. U islomda tugʻilgan birinchi (chaqaloq) edi. Buni Xolid ibn Maxlad (rivoyatda) qoʻllab-quvvatladi: Asmo (roziyallohu anhumo) Paygʻambar ﷺ tomon homilador holida hijrat qilgan edi.У (Асмо) Абдуллоҳ ибн Зубайрга ҳомиладор эди. (Асмо) айтди: Мен ҳомилам тўлиқ ҳолатда (йўлга) чиқиб, Мадинага келдим ва Қубўда (меҳмон) тушдим, уни Қубўда туғдим. Сўнг уни Пайғамбар ﷺнинг олдиларига олиб келиб, у зотнинг бағриларига қўйдим. У зот бир хурмо сўраб, уни чайнадилар, сўнг унинг (чақалоқнинг) оғзига (чайналган хурмони) тупурдилар. Шундай қилиб, унинг ичига кирган биринчи нарса Расулуллоҳ ﷺнинг сўлаклари бўлди. Сўнг у зот унинг танглайини хурмо билан ишқаладилар (таҳник қилдилар), сўнг у учун дуо қилиб, унга барака тиладилар. У исломда туғилган биринчи (чақалоқ) эди. Буни Холид ибн Махлад (ривоятда) қўллаб-қувватлади: Асмо (розияллоҳу анҳумо) Пайғамбар ﷺ томон ҳомиладор ҳолида ҳижрат қилган эди.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، عَنْ أَبِي أُسَامَةَ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتْ أَوَّلُ مَوْلُودٍ وُلِدَ فِي الإِسْلاَمِ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الزُّبَيْرِ، أَتَوْا بِهِ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَأَخَذَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم تَمْرَةً فَلاَكَهَا ثُمَّ أَدْخَلَهَا فِي فِيهِ، فَأَوَّلُ مَا دَخَلَ بَطْنَهُ رِيقُ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم‏.‏

Islomda tugʻilgan birinchi (chaqaloq) Abdulloh ibn Zubayr edi. Uni Paygʻambar ﷺning oldilariga keltirishdi. Paygʻambar ﷺ bir xurmo olib, uni chaynadilar, soʻng uni uning (chaqaloqning) ogʻziga kiritdilar. Shunday qilib, uning qorniga kirgan birinchi narsa Paygʻambar ﷺning soʻlaklari boʻldi.Исломда туғилган биринчи (чақалоқ) Абдуллоҳ ибн Зубайр эди. Уни Пайғамбар ﷺнинг олдиларига келтиришди. Пайғамбар ﷺ бир хурмо олиб, уни чайнадилар, сўнг уни унинг (чақалоқнинг) оғзига киритдилар. Шундай қилиб, унинг қорнига кирган биринчи нарса Пайғамбар ﷺнинг сўлаклари бўлди.

حَدَّثَنِي مُحَمَّدٌ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الصَّمَدِ، حَدَّثَنَا أَبِي، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ صُهَيْبٍ، حَدَّثَنَا أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ أَقْبَلَ نَبِيُّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلَى الْمَدِينَةِ وَهْوَ مُرْدِفٌ أَبَا بَكْرٍ، وَأَبُو بَكْرٍ شَيْخٌ يُعْرَفُ، وَنَبِيُّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم شَابٌّ لاَ يُعْرَفُ، قَالَ فَيَلْقَى الرَّجُلُ أَبَا بَكْرٍ فَيَقُولُ يَا أَبَا بَكْرٍ، مَنْ هَذَا الرَّجُلُ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْكَ فَيَقُولُ هَذَا الرَّجُلُ يَهْدِينِي السَّبِيلَ‏.‏ قَالَ فَيَحْسِبُ الْحَاسِبُ أَنَّهُ إِنَّمَا يَعْنِي الطَّرِيقَ، وَإِنَّمَا يَعْنِي سَبِيلَ الْخَيْرِ، فَالْتَفَتَ أَبُو بَكْرٍ، فَإِذَا هُوَ بِفَارِسٍ قَدْ لَحِقَهُمْ، فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ، هَذَا فَارِسٌ قَدْ لَحِقَ بِنَا‏.‏ فَالْتَفَتَ نَبِيُّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ اللَّهُمَّ اصْرَعْهُ ‏"‏‏.‏ فَصَرَعَهُ الْفَرَسُ، ثُمَّ قَامَتْ تُحَمْحِمُ فَقَالَ يَا نَبِيَّ اللَّهِ مُرْنِي بِمَا شِئْتَ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَقِفْ مَكَانَكَ، لاَ تَتْرُكَنَّ أَحَدًا يَلْحَقُ بِنَا ‏"‏‏.‏ قَالَ فَكَانَ أَوَّلَ النَّهَارِ جَاهِدًا عَلَى نَبِيِّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم، وَكَانَ آخِرَ النَّهَارِ مَسْلَحَةً لَهُ، فَنَزَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم جَانِبَ الْحَرَّةِ، ثُمَّ بَعَثَ إِلَى الأَنْصَارِ، فَجَاءُوا إِلَى نَبِيِّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَسَلَّمُوا عَلَيْهِمَا، وَقَالُوا ارْكَبَا آمِنَيْنِ مُطَاعَيْنِ‏.‏ فَرَكِبَ نَبِيُّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَبُو بَكْرٍ، وَحَفُّوا دُونَهُمَا بِالسِّلاَحِ، فَقِيلَ فِي الْمَدِينَةِ جَاءَ نَبِيُّ اللَّهِ، جَاءَ نَبِيُّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم‏.‏ فَأَشْرَفُوا يَنْظُرُونَ وَيَقُولُونَ جَاءَ نَبِيُّ اللَّهِ، جَاءَ نَبِيُّ اللَّهِ‏.‏ فَأَقْبَلَ يَسِيرُ حَتَّى نَزَلَ جَانِبَ دَارِ أَبِي أَيُّوبَ، فَإِنَّهُ لَيُحَدِّثُ أَهْلَهُ، إِذْ سَمِعَ بِهِ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَلاَمٍ وَهْوَ فِي نَخْلٍ لأَهْلِهِ يَخْتَرِفُ لَهُمْ، فَعَجِلَ أَنْ يَضَعَ الَّذِي يَخْتَرِفُ لَهُمْ فِيهَا، فَجَاءَ وَهْىَ مَعَهُ، فَسَمِعَ مِنْ نَبِيِّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ رَجَعَ إِلَى أَهْلِهِ، فَقَالَ نَبِيُّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَىُّ بُيُوتِ أَهْلِنَا أَقْرَبُ ‏"‏‏.‏ فَقَالَ أَبُو أَيُّوبَ أَنَا يَا نَبِيَّ اللَّهِ، هَذِهِ دَارِي، وَهَذَا بَابِي‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَانْطَلِقْ فَهَيِّئْ لَنَا مَقِيلاً ‏"‏‏.‏ قَالَ قُومَا عَلَى بَرَكَةِ اللَّهِ‏.‏ فَلَمَّا جَاءَ نَبِيُّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم جَاءَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَلاَمٍ فَقَالَ أَشْهَدُ أَنَّكَ رَسُولُ اللَّهِ، وَأَنَّكَ جِئْتَ بِحَقٍّ، وَقَدْ عَلِمَتْ يَهُودُ أَنِّي سَيِّدُهُمْ وَابْنُ سَيِّدِهِمْ، وَأَعْلَمُهُمْ وَابْنُ أَعْلَمِهِمْ، فَادْعُهُمْ فَاسْأَلْهُمْ عَنِّي قَبْلَ أَنْ يَعْلَمُوا أَنِّي قَدْ أَسْلَمْتُ، فَإِنَّهُمْ إِنْ يَعْلَمُوا أَنِّي قَدْ أَسْلَمْتُ قَالُوا فِيَّ مَا لَيْسَ فِيَّ‏.‏ فَأَرْسَلَ نَبِيُّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَقْبَلُوا فَدَخَلُوا عَلَيْهِ‏.‏ فَقَالَ لَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يَا مَعْشَرَ الْيَهُودِ، وَيْلَكُمُ اتَّقُوا اللَّهَ، فَوَاللَّهِ الَّذِي لاَ إِلَهَ إِلاَّ هُوَ إِنَّكُمْ لَتَعْلَمُونَ أَنِّي رَسُولُ اللَّهِ حَقًّا، وَأَنِّي جِئْتُكُمْ بِحَقٍّ فَأَسْلِمُوا ‏"‏‏.‏ قَالُوا مَا نَعْلَمُهُ‏.‏ قَالُوا لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَهَا ثَلاَثَ مِرَارٍ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَأَىُّ رَجُلٍ فِيكُمْ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَلاَمٍ ‏"‏‏.‏ قَالُوا ذَاكَ سَيِّدُنَا وَابْنُ سَيِّدِنَا، وَأَعْلَمُنَا وَابْنُ أَعْلَمِنَا‏.‏ قَالَ ‏"‏ أَفَرَأَيْتُمْ إِنْ أَسْلَمَ ‏"‏‏.‏ قَالُوا حَاشَا لِلَّهِ، مَا كَانَ لِيُسْلِمَ‏.‏ قَالَ ‏"‏ أَفَرَأَيْتُمْ إِنْ أَسْلَمَ ‏"‏‏.‏ قَالُوا حَاشَا لِلَّهِ، مَا كَانَ لِيُسْلِمَ‏.‏ قَالَ ‏"‏ يَا ابْنَ سَلاَمٍ، اخْرُجْ عَلَيْهِمْ ‏"‏‏.‏ فَخَرَجَ فَقَالَ يَا مَعْشَرَ الْيَهُودِ، اتَّقُوا اللَّهَ، فَوَاللَّهِ الَّذِي لاَ إِلَهَ إِلاَّ هُوَ إِنَّكُمْ لَتَعْلَمُونَ أَنَّهُ رَسُولُ اللَّهِ، وَأَنَّهُ جَاءَ بِحَقٍّ‏.‏ فَقَالُوا كَذَبْتَ‏.‏ فَأَخْرَجَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم‏.‏

Allohning paygʻambari ﷺ Madinaga (yoʻl olib) keldilar, u zot Abu Bakrni (ulovning) ortlariga mindirgan edilar. Abu Bakr tanilgan (keksa) chol edi, Allohning paygʻambari ﷺ esa tanilmaydigan yigit edilar. (Anas) aytdi: Bir kishi Abu Bakrga yoʻliqib: «Ey Abu Bakr, oldingdagi (mana bu) kishi kim?» derdi. U: «Bu kishi menga yoʻl koʻrsatadi», derdi. Eshituvchi u (Abu Bakr) (oddiy) yoʻlni nazarda tutyapti, deb oʻylardi, holbuki u yaxshilik yoʻlini nazarda tutardi. Abu Bakr (ortiga) qaradi, birdan ularga yetib kelgan bir otliqni koʻrdi. U: «Ey Allohning Rasuli, mana bu otliq bizga yetib keldi», dedi. Allohning paygʻambari ﷺ (ortga) qarab: «Allohim, uni (yerga) yiq», dedilar. Shunda ot uni yiqitdi, soʻng kishnab tik turdi. U: «Ey Allohning paygʻambari, menga xohlaganingni buyur», dedi. U zot: «Joyingda turaver, hech kimni bizga yetib kelishiga (qoʻyma)», dedilar. (Anas) aytdi: U kunning avvalida Allohning paygʻambari ﷺga (qarshi) tirishuvchi (dushman) edi, kunning oxirida esa u zot uchun qoʻriqchi (himoyachi) boʻldi. Rasululloh ﷺ harraning bir tomonida (mehmon) tushdilar, soʻng ansorlarga (odam) yubordilar. Ular Allohning paygʻambari ﷺning oldilariga kelib, ikkoviga salom berib: «Omon va itoat etilgan (hurmatlanadigan) holda mininglar», deyishdi. Allohning paygʻambari ﷺ va Abu Bakr (ulovga) mindilar, (ansorlar) qurol bilan ikkovini oʻrab (himoya qilib) yurishdi. Madinada: «Allohning paygʻambari keldi, Allohning paygʻambari ﷺ keldi!» deyildi. Odamlar (tepalikka) chiqib, qarab: «Allohning paygʻambari keldi, Allohning paygʻambari keldi!» derdilar. U zot yurib kelib, Abu Ayyubning uyi yonida (mehmon) tushdilar. U zot ahli (oilasi) bilan gaplashayotganlarida, Abdulloh ibn Salom — u oʻz ahli uchun xurmo terayotgan bogʻda edi — buni eshitib, terayotgan (xurmosi)ni (savatda) qoʻyishga ham shoshib, u (savat) yonida boʻlgan holda keldi va Allohning paygʻambari ﷺdan (soʻzlarini) eshitdi, soʻng ahliga qaytdi. Allohning paygʻambari ﷺ: «Ahlimizning (qarindoshlarimizning) qaysi uyi (eng) yaqin?» dedilar. Abu Ayyub: «Men, ey Allohning paygʻambari; mana bu mening uyim, mana bu mening eshigim», dedi. U zot: «Bor, biz uchun qaylula (dam olish) joyini tayyorla», dedilar. U: «Ikkovingiz Allohning barakasi ila turinglar (yuringlar)», dedi. Allohning paygʻambari ﷺ kelganlarida, Abdulloh ibn Salom kelib: «Guvohlik beramanki, sen Allohning Rasulisan va sen haq bilan kelding. Yahudlar bilishadiki, men ularning sayyidi va sayyidining oʻgʻliman, ularning eng olimi va eng olimining oʻgʻliman. Ularni chaqirib, men islom qabul qilganimni bilishlaridan oldin, mening haqimda soʻra. Chunki ular men islom qabul qilganimni bilsalar, men haqimda menda yoʻq (yomon) narsalarni aytadilar», dedi. Allohning paygʻambari ﷺ (ularga odam) yubordilar, ular kelib, u zotning oldilariga kirdilar. Rasululloh ﷺ ularga: «Ey yahud jamoasi, sizlarga halokat boʻlsin! Allohdan qoʻrqinglar. Undan boshqa iloh boʻlmagan Allohga qasamki, sizlar men haqiqatan Allohning Rasuli ekanimni va men sizlarga haq bilan kelganimni bilasizlar. Bas, islom qabul qilinglar», dedilar. Ular: «Biz buni bilmaymiz», deyishdi — buni Paygʻambar ﷺga uch marta aytishdi. U zot: «Sizlarning oranggizda Abdulloh ibn Salom qanday kishi?» dedilar. Ular: «U bizning sayyidimiz va sayyidimizning oʻgʻli, eng olimimiz va eng olimimizning oʻgʻli», deyishdi. U zot: «Agar u islom qabul qilsa-chi, (nima deysiz)?» dedilar. Ular: «Alloh saqlasin, u islom qabul qilmaydi», deyishdi. U zot (yana): «Agar u islom qabul qilsa-chi?» dedilar. Ular: «Alloh saqlasin, u islom qabul qilmaydi», deyishdi. U zot: «Ey Ibn Salom, ularning oldilariga chiq», dedilar. U chiqib: «Ey yahud jamoasi, Allohdan qoʻrqinglar. Undan boshqa iloh boʻlmagan Allohga qasamki, sizlar u haqiqatan Allohning Rasuli ekanini va u haq bilan kelganini bilasizlar», dedi. Ular: «Yolgʻon aytding», deyishdi. Shunda Rasululloh ﷺ ularni (huzurlaridan) chiqarib yubordilar.Аллоҳнинг пайғамбари ﷺ Мадинага (йўл олиб) келдилар, у зот Абу Бакрни (уловнинг) ортларига миндирган эдилар. Абу Бакр танилган (кекса) чол эди, Аллоҳнинг пайғамбари ﷺ эса танилмайдиган йигит эдилар. (Анас) айтди: Бир киши Абу Бакрга йўлиқиб: «Эй Абу Бакр, олдингдаги (мана бу) киши ким?» дерди. У: «Бу киши менга йўл кўрсатади», дерди. Эшитувчи у (Абу Бакр) (оддий) йўлни назарда тутяпти, деб ўйларди, ҳолбуки у яхшилик йўлини назарда тутарди. Абу Бакр (ортига) қаради, бирдан уларга етиб келган бир отлиқни кўрди. У: «Эй Аллоҳнинг Расули, мана бу отлиқ бизга етиб келди», деди. Аллоҳнинг пайғамбари ﷺ (ортга) қараб: «Аллоҳим, уни (ерга) йиқ», дедилар. Шунда от уни йиқитди, сўнг кишнаб тик турди. У: «Эй Аллоҳнинг пайғамбари, менга хоҳлаганингни буюр», деди. У зот: «Жойингда туравер, ҳеч кимни бизга етиб келишига (қўйма)», дедилар. (Анас) айтди: У куннинг аввалида Аллоҳнинг пайғамбари ﷺга (қарши) тиришувчи (душман) эди, куннинг охирида эса у зот учун қўриқчи (ҳимоячи) бўлди. Расулуллоҳ ﷺ ҳарранинг бир томонида (меҳмон) тушдилар, сўнг ансорларга (одам) юбордилар. Улар Аллоҳнинг пайғамбари ﷺнинг олдиларига келиб, икковига салом бериб: «Омон ва итоат этилган (ҳурматланадиган) ҳолда мининглар», дейишди. Аллоҳнинг пайғамбари ﷺ ва Абу Бакр (уловга) миндилар, (ансорлар) қурол билан икковини ўраб (ҳимоя қилиб) юришди. Мадинада: «Аллоҳнинг пайғамбари келди, Аллоҳнинг пайғамбари ﷺ келди!» дейилди. Одамлар (тепаликка) чиқиб, қараб: «Аллоҳнинг пайғамбари келди, Аллоҳнинг пайғамбари келди!» дердилар. У зот юриб келиб, Абу Айюбнинг уйи ёнида (меҳмон) тушдилар. У зот аҳли (оиласи) билан гаплашаётганларида, Абдуллоҳ ибн Салом — у ўз аҳли учун хурмо тераётган боғда эди — буни эшитиб, тераётган (хурмоси)ни (саватда) қўйишга ҳам шошиб, у (сават) ёнида бўлган ҳолда келди ва Аллоҳнинг пайғамбари ﷺдан (сўзларини) эшитди, сўнг аҳлига қайтди. Аллоҳнинг пайғамбари ﷺ: «Аҳлимизнинг (қариндошларимизнинг) қайси уйи (энг) яқин?» дедилар. Абу Айюб: «Мен, эй Аллоҳнинг пайғамбари; мана бу менинг уйим, мана бу менинг эшигим», деди. У зот: «Бор, биз учун қайлула (дам олиш) жойини тайёрла», дедилар. У: «Икковингиз Аллоҳнинг баракаси ила туринглар (юринглар)», деди. Аллоҳнинг пайғамбари ﷺ келганларида, Абдуллоҳ ибн Салом келиб: «Гувоҳлик бераманки, сен Аллоҳнинг Расулисан ва сен ҳақ билан келдинг. Яҳудлар билишадики, мен уларнинг саййиди ва саййидининг ўғлиман, уларнинг энг олими ва энг олимининг ўғлиман. Уларни чақириб, мен ислом қабул қилганимни билишларидан олдин, менинг ҳақимда сўра. Чунки улар мен ислом қабул қилганимни билсалар, мен ҳақимда менда йўқ (ёмон) нарсаларни айтадилар», деди. Аллоҳнинг пайғамбари ﷺ (уларга одам) юбордилар, улар келиб, у зотнинг олдиларига кирдилар. Расулуллоҳ ﷺ уларга: «Эй яҳуд жамоаси, сизларга ҳалокат бўлсин! Аллоҳдан қўрқинглар. Ундан бошқа илоҳ бўлмаган Аллоҳга қасамки, сизлар мен ҳақиқатан Аллоҳнинг Расули эканимни ва мен сизларга ҳақ билан келганимни биласизлар. Бас, ислом қабул қилинглар», дедилар. Улар: «Биз буни билмаймиз», дейишди — буни Пайғамбар ﷺга уч марта айтишди. У зот: «Сизларнинг оранггизда Абдуллоҳ ибн Салом қандай киши?» дедилар. Улар: «У бизнинг саййидимиз ва саййидимизнинг ўғли, энг олимимиз ва энг олимимизнинг ўғли», дейишди. У зот: «Агар у ислом қабул қилса-чи, (нима дейсиз)?» дедилар. Улар: «Аллоҳ сақласин, у ислом қабул қилмайди», дейишди. У зот (яна): «Агар у ислом қабул қилса-чи?» дедилар. Улар: «Аллоҳ сақласин, у ислом қабул қилмайди», дейишди. У зот: «Эй Ибн Салом, уларнинг олдиларига чиқ», дедилар. У чиқиб: «Эй яҳуд жамоаси, Аллоҳдан қўрқинглар. Ундан бошқа илоҳ бўлмаган Аллоҳга қасамки, сизлар у ҳақиқатан Аллоҳнинг Расули эканини ва у ҳақ билан келганини биласизлар», деди. Улар: «Ёлғон айтдинг», дейишди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ уларни (ҳузурларидан) чиқариб юбордилар.

حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُوسَى، أَخْبَرَنَا هِشَامٌ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ، عَنْ نَافِعٍ يَعْنِي، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ، رضى الله عنه قَالَ كَانَ فَرَضَ لِلْمُهَاجِرِينَ الأَوَّلِينَ أَرْبَعَةَ آلاَفٍ فِي أَرْبَعَةٍ، وَفَرَضَ لاِبْنِ عُمَرَ ثَلاَثَةَ آلاَفٍ وَخَمْسَمِائَةٍ فَقِيلَ لَهُ هُوَ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ، فَلِمَ نَقَصْتَهُ مِنْ أَرْبَعَةِ آلاَفٍ فَقَالَ إِنَّمَا هَاجَرَ بِهِ أَبَوَاهُ‏.‏ يَقُولُ لَيْسَ هُوَ كَمَنْ هَاجَرَ بِنَفْسِهِ‏.‏

Umar (ibn Xattob) dastlabki muhojirlarga toʻrt (savob)dan toʻrt ming (dirham) belgilab, Ibn Umarga uch ming besh yuz belgilagan edi. Unga: «U (Ibn Umar ham) muhojirlardan-ku, nega uni toʻrt mingdan kamaytirding?» deyildi. U: «Uni ota-onasi (oʻzlari bilan) hijrat qildirgan, (shuning uchun) u oʻzi (mustaqil) hijrat qilgan kishi kabi emas», dedi.Умар (ибн Хаттоб) дастлабки муҳожирларга тўрт (савоб)дан тўрт минг (дирҳам) белгилаб, Ибн Умарга уч минг беш юз белгилаган эди. Унга: «У (Ибн Умар ҳам) муҳожирлардан-ку, нега уни тўрт мингдан камайтирдинг?» дейилди. У: «Уни ота-онаси (ўзлари билан) ҳижрат қилдирган, (шунинг учун) у ўзи (мустақил) ҳижрат қилган киши каби эмас», деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي وَائِلٍ، عَنْ خَبَّابٍ، قَالَ هَاجَرْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم‏.‏

Xabbob: «Biz Rasululloh ﷺ bilan hijrat qildik», dedi.Хаббоб: «Биз Расулуллоҳ ﷺ билан ҳижрат қилдик», деди.

وَحَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنِ الأَعْمَشِ، قَالَ سَمِعْتُ شَقِيقَ بْنَ سَلَمَةَ، قَالَ حَدَّثَنَا خَبَّابٌ، قَالَ هَاجَرْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَبْتَغِي وَجْهَ اللَّهِ، وَوَجَبَ أَجْرُنَا عَلَى اللَّهِ، فَمِنَّا مَنْ مَضَى لَمْ يَأْكُلْ مِنْ أَجْرِهِ شَيْئًا، مِنْهُمْ مُصْعَبُ بْنُ عُمَيْرٍ، قُتِلَ يَوْمَ أُحُدٍ فَلَمْ نَجِدْ شَيْئًا نُكَفِّنُهُ فِيهِ، إِلاَّ نَمِرَةً كُنَّا إِذَا غَطَّيْنَا بِهَا رَأْسَهُ خَرَجَتْ رِجْلاَهُ، فَإِذَا غَطَّيْنَا رِجْلَيْهِ خَرَجَ رَأْسُهُ، فَأَمَرَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ نُغْطِيَ رَأْسَهُ بِهَا، وَنَجْعَلَ عَلَى رِجْلَيْهِ مِنْ إِذْخِرٍ، وَمِنَّا مَنْ أَيْنَعَتْ لَهُ ثَمَرَتُهُ فَهْوَ يَهْدِبُهَا‏.‏

Xabbob aytdi: Biz Rasululloh ﷺ bilan, Allohning yuzini (rizosini) istab hijrat qildik, ajrimiz Allohga (vojib) boʻldi. Bizdan baʼzilar (shahid) boʻlib oʻtdiki, ajridan hech narsa yemadi; ulardan biri Musʼab ibn Umayr edi — u Uhud kuni shahid boʻldi va biz uni kafanlaydigan hech narsa topmadik, faqat bir nimra (jun choyshab)dan boshqa. Biz uning boshini u bilan yopsak, oyoqlari chiqib qolar, oyoqlarini yopsak, boshi chiqib qolardi. Shunda Rasululloh ﷺ bizga uning boshini u bilan yopib, oyoqlari ustiga bir oz izxir (oʻt) qoʻyishimizni buyurdilar. Bizdan baʼzilar esa (shunday) borki, mevasi (ajri) pishib yetildi, u endi uni terib (yeb)moqda.Хаббоб айтди: Биз Расулуллоҳ ﷺ билан, Аллоҳнинг юзини (ризосини) истаб ҳижрат қилдик, ажримиз Аллоҳга (вожиб) бўлди. Биздан баъзилар (шаҳид) бўлиб ўтдики, ажридан ҳеч нарса емади; улардан бири Мусъаб ибн Умайр эди — у Уҳуд куни шаҳид бўлди ва биз уни кафанлайдиган ҳеч нарса топмадик, фақат бир нимра (жун чойшаб)дан бошқа. Биз унинг бошини у билан ёпсак, оёқлари чиқиб қолар, оёқларини ёпсак, боши чиқиб қоларди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ бизга унинг бошини у билан ёпиб, оёқлари устига бир оз изхир (ўт) қўйишимизни буюрдилар. Биздан баъзилар эса (шундай) борки, меваси (ажри) пишиб етилди, у энди уни териб (еб)моқда.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ بِشْرٍ، حَدَّثَنَا رَوْحٌ، حَدَّثَنَا عَوْفٌ، عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ قُرَّةَ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبُو بُرْدَةَ بْنُ أَبِي مُوسَى الأَشْعَرِيُّ، قَالَ قَالَ لِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ هَلْ تَدْرِي مَا قَالَ أَبِي لأَبِيكَ قَالَ قُلْتُ لاَ‏.‏ قَالَ فَإِنَّ أَبِي قَالَ لأَبِيكَ يَا أَبَا مُوسَى، هَلْ يَسُرُّكَ إِسْلاَمُنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَهِجْرَتُنَا مَعَهُ، وَجِهَادُنَا مَعَهُ، وَعَمَلُنَا كُلُّهُ مَعَهُ، بَرَدَ لَنَا، وَأَنَّ كُلَّ عَمَلٍ عَمِلْنَاهُ بَعْدَهُ نَجَوْنَا مِنْهُ كَفَافًا رَأْسًا بِرَأْسٍ فَقَالَ أَبِي لاَ وَاللَّهِ، قَدْ جَاهَدْنَا بَعْدَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَصَلَّيْنَا، وَصُمْنَا، وَعَمِلْنَا خَيْرًا كَثِيرًا، وَأَسْلَمَ عَلَى أَيْدِينَا بَشَرٌ كَثِيرٌ، وَإِنَّا لَنَرْجُو ذَلِكَ‏.‏ فَقَالَ أَبِي لَكِنِّي أَنَا وَالَّذِي نَفْسُ عُمَرَ بِيَدِهِ لَوَدِدْتُ أَنَّ ذَلِكَ بَرَدَ لَنَا، وَأَنَّ كُلَّ شَىْءٍ عَمِلْنَاهُ بَعْدُ نَجَوْنَا مِنْهُ كَفَافًا رَأْسًا بِرَأْسٍ‏.‏ فَقُلْتُ إِنَّ أَبَاكَ وَاللَّهِ خَيْرٌ مِنْ أَبِي‏.‏

Abdulloh ibn Umar menga: «Otam sening otangga nima deganini bilasanmi?» dedi. Men: «Yoʻq», dedim. U: «Otam (Umar) sening otangga (Abu Musoga) shunday dedi: ‹Ey Abu Muso, Rasululloh ﷺ bilan birgalikdagi islomimiz, u zot bilan hijratimiz, u zot bilan jihodimiz va u zot bilan qilgan barcha amalimiz biz uchun (sof, ortiq-kami yoʻq holda) qolib, undan keyin qilgan har bir amalimizdan teng-baravar (savobsiz ham, gunohsiz ham) qutulib chiqsak, seni xursand qiladimi?› dedi. Otam (Abu Muso): ‹Yoʻq, Allohga qasamki, biz Rasululloh ﷺdan keyin jihod qildik, namoz oʻqidik, roʻza tutdik, koʻp yaxshilik qildik va qoʻlimizda koʻp odam islom qabul qildi, biz albatta bu (savobimiz)ni umid qilamiz› dedi. Otam (Umar) esa: ‹Lekin men — Umarning joni qoʻlida boʻlgan Zotga qasamki — men shuni istar edimki, oʻsha (u zot bilan boʻlgan amallar) biz uchun (sof) qolib, undan keyin qilgan har bir narsamizdan teng-baravar qutulib chiqsak (edi)› dedi». Men (Abu Burda): «Allohga qasamki, sening otang mening otamdan yaxshiroqdir», dedim.Абдуллоҳ ибн Умар менга: «Отам сенинг отангга нима деганини биласанми?» деди. Мен: «Йўқ», дедим. У: «Отам (Умар) сенинг отангга (Абу Мусога) шундай деди: ‹Эй Абу Мусо, Расулуллоҳ ﷺ билан биргаликдаги исломимиз, у зот билан ҳижратимиз, у зот билан жиҳодимиз ва у зот билан қилган барча амалимиз биз учун (соф, ортиқ-ками йўқ ҳолда) қолиб, ундан кейин қилган ҳар бир амалимиздан тенг-баравар (савобсиз ҳам, гуноҳсиз ҳам) қутулиб чиқсак, сени хурсанд қиладими?› деди. Отам (Абу Мусо): ‹Йўқ, Аллоҳга қасамки, биз Расулуллоҳ ﷺдан кейин жиҳод қилдик, намоз ўқидик, рўза тутдик, кўп яхшилик қилдик ва қўлимизда кўп одам ислом қабул қилди, биз албатта бу (савобимиз)ни умид қиламиз› деди. Отам (Умар) эса: ‹Лекин мен — Умарнинг жони қўлида бўлган Зотга қасамки — мен шуни истар эдимки, ўша (у зот билан бўлган амаллар) биз учун (соф) қолиб, ундан кейин қилган ҳар бир нарсамиздан тенг-баравар қутулиб чиқсак (эди)› деди». Мен (Абу Бурда): «Аллоҳга қасамки, сенинг отанг менинг отамдан яхшироқдир», дедим.

حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ صَبَّاحٍ ـ أَوْ بَلَغَنِي عَنْهُ ـ حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، عَنْ عَاصِمٍ، عَنْ أَبِي عُثْمَانَ، قَالَ سَمِعْتُ ابْنَ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ إِذَا قِيلَ لَهُ هَاجَرَ قَبْلَ أَبِيهِ يَغْضَبُ، قَالَ وَقَدِمْتُ أَنَا وَعُمَرُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَوَجَدْنَاهُ قَائِلاً فَرَجَعْنَا إِلَى الْمَنْزِلِ، فَأَرْسَلَنِي عُمَرُ وَقَالَ اذْهَبْ فَانْظُرْ هَلِ اسْتَيْقَظَ فَأَتَيْتُهُ، فَدَخَلْتُ عَلَيْهِ فَبَايَعْتُهُ، ثُمَّ انْطَلَقْتُ إِلَى عُمَرَ، فَأَخْبَرْتُهُ أَنَّهُ قَدِ اسْتَيْقَظَ، فَانْطَلَقْنَا إِلَيْهِ نُهَرْوِلُ هَرْوَلَةً حَتَّى دَخَلَ عَلَيْهِ فَبَايَعَهُ ثُمَّ بَايَعْتُهُ‏.‏

Men Ibn Umar (roziyallohu anhumo)ga — unga ‹u otasidan oldin hijrat qildi› deyilsa, gʻazablanardi — (eshitdim). U aytdi: Men va Umar Rasululloh ﷺning oldilariga keldik, u zotni qaylula (peshin uyqusi) qilayotgan holda topdik va manzilga qaytdik. Soʻng Umar meni yuborib: «Borib, u zot uygʻonganmi, qarab kel», dedi. Men u zotning oldilariga kelib kirdim va u zotga bayʼat qildim, soʻng Umarning oldiga borib, u zotning uygʻonganini xabar berdim. Biz u zot tomon shoshilib (yugurib) yoʻl oldik, to u (Umar) u zotning oldilariga kirib, bayʼat qilguncha, soʻng men (yana) bayʼat qildim.Мен Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)га — унга ‹у отасидан олдин ҳижрат қилди› дейилса, ғазабланарди — (эшитдим). У айтди: Мен ва Умар Расулуллоҳ ﷺнинг олдиларига келдик, у зотни қайлула (пешин уйқуси) қилаётган ҳолда топдик ва манзилга қайтдик. Сўнг Умар мени юбориб: «Бориб, у зот уйғонганми, қараб кел», деди. Мен у зотнинг олдиларига келиб кирдим ва у зотга байъат қилдим, сўнг Умарнинг олдига бориб, у зотнинг уйғонганини хабар бердим. Биз у зот томон шошилиб (югуриб) йўл олдик, то у (Умар) у зотнинг олдиларига кириб, байъат қилгунча, сўнг мен (яна) байъат қилдим.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عُثْمَانَ، حَدَّثَنَا شُرَيْحُ بْنُ مَسْلَمَةَ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ يُوسُفَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، قَالَ سَمِعْتُ الْبَرَاءَ، يُحَدِّثُ قَالَ ابْتَاعَ أَبُو بَكْرٍ مِنْ عَازِبٍ رَحْلاً فَحَمَلْتُهُ مَعَهُ قَالَ فَسَأَلَهُ عَازِبٌ عَنْ مَسِيرِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ أُخِذَ عَلَيْنَا بِالرَّصَدِ، فَخَرَجْنَا لَيْلاً، فَأَحْثَثْنَا لَيْلَتَنَا وَيَوْمَنَا حَتَّى قَامَ قَائِمُ الظَّهِيرَةِ، ثُمَّ رُفِعَتْ لَنَا صَخْرَةٌ، فَأَتَيْنَاهَا وَلَهَا شَىْءٌ مِنْ ظِلٍّ قَالَ فَفَرَشْتُ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَرْوَةً مَعِي، ثُمَّ اضْطَجَعَ عَلَيْهَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَانْطَلَقْتُ أَنْفُضُ مَا حَوْلَهُ، فَإِذَا أَنَا بِرَاعٍ قَدْ أَقْبَلَ فِي غُنَيْمَةٍ يُرِيدُ مِنَ الصَّخْرَةِ مِثْلَ الَّذِي أَرَدْنَا فَسَأَلْتُهُ لِمَنْ أَنْتَ يَا غُلاَمُ فَقَالَ أَنَا لِفُلاَنٍ‏.‏ فَقُلْتُ لَهُ هَلْ فِي غَنَمِكَ مِنْ لَبَنٍ قَالَ نَعَمْ‏.‏ قُلْتُ لَهُ هَلْ أَنْتَ حَالِبٌ قَالَ نَعَمْ‏.‏ فَأَخَذَ شَاةً مِنْ غَنَمِهِ فَقُلْتُ لَهُ انْفُضِ الضَّرْعَ‏.‏ قَالَ فَحَلَبَ كُثْبَةً مِنْ لَبَنٍ، وَمَعِي إِدَاوَةٌ مِنْ مَاءٍ عَلَيْهَا خِرْقَةٌ قَدْ رَوَّأْتُهَا لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَصَبَبْتُ عَلَى اللَّبَنِ حَتَّى بَرَدَ أَسْفَلُهُ، ثُمَّ أَتَيْتُ بِهِ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقُلْتُ اشْرَبْ يَا رَسُولَ اللَّهِ‏.‏ فَشَرِبَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَتَّى رَضِيتُ، ثُمَّ ارْتَحَلْنَا وَالطَّلَبُ فِي إِثْرِنَا‏.‏

Abu Bakr Ozibdan bir egar (rahl) sotib oldi, men uni u bilan birga koʻtarib (olib) bordim. (Baro) aytdi: Ozib undan Rasululloh ﷺning safari (hijrati) haqida soʻradi. U (Abu Bakr) aytdi: Biz(ni qoʻlga olish) uchun poyloqchilar qoʻyilgandi. Biz kechasi (yoʻlga) chiqdik va kechamiz hamda kunduzimizni shiddat bilan (tez) yurdik, to kun qoq peshinda boʻlguncha. Soʻng bizga bir qoya koʻrindi, biz uning oldiga keldik, uning bir oz soyasi bor edi. (Abu Bakr) aytdi: Men Rasululloh ﷺ uchun yonimdagi bir terini (poʻstak) toʻshadim, soʻng Paygʻambar ﷺ unga yonboshladilar. Men atrofini (tozalab) qoqib (poylab) yurdim, birdan bir choʻpon — bir poda qoʻyini (haydab) — qoyadan biz istagan narsani (soya) istab kelayotganini koʻrdim. Men undan: «Sen kimnikisan, ey bola?» deb soʻradim. U: «Falonchinikiman», dedi. Men unga: «Qoʻylaringda sut bormi?» dedim. U: «Ha», dedi. Men unga: «Sogʻa olasanmi?» dedim. U: «Ha», dedi. U qoʻylaridan bir qoʻyni oldi. Men unga: «Yelinni (changdan) qoqib (tozalab) ol», dedim. (Abu Bakr) aytdi: U bir oz sut sogʻdi. Mening yonimda ustiga bir latta (yopilgan) suvli bir idish (idova) bor edi — uni Rasululloh ﷺ uchun (saqlab) sovutgan edim. Men sutning ustiga (suv) quydim, to uning osti sovuguncha. Soʻng uni Paygʻambar ﷺga keltirib: «Iching, ey Allohning Rasuli», dedim. Rasululloh ﷺ men rozi (mamnun) boʻlgunimcha ichdilar. Soʻng biz koʻchib (yoʻlga tushdik), quvgʻin (taʼqibchilar) esa ortimizda edi.Абу Бакр Озибдан бир эгар (раҳл) сотиб олди, мен уни у билан бирга кўтариб (олиб) бордим. (Баро) айтди: Озиб ундан Расулуллоҳ ﷺнинг сафари (ҳижрати) ҳақида сўради. У (Абу Бакр) айтди: Биз(ни қўлга олиш) учун пойлоқчилар қўйилганди. Биз кечаси (йўлга) чиқдик ва кечамиз ҳамда кундузимизни шиддат билан (тез) юрдик, то кун қоқ пешинда бўлгунча. Сўнг бизга бир қоя кўринди, биз унинг олдига келдик, унинг бир оз сояси бор эди. (Абу Бакр) айтди: Мен Расулуллоҳ ﷺ учун ёнимдаги бир терини (пўстак) тўшадим, сўнг Пайғамбар ﷺ унга ёнбошладилар. Мен атрофини (тозалаб) қоқиб (пойлаб) юрдим, бирдан бир чўпон — бир пода қўйини (ҳайдаб) — қоядан биз истаган нарсани (соя) истаб келаётганини кўрдим. Мен ундан: «Сен кимникисан, эй бола?» деб сўрадим. У: «Фалончиникиман», деди. Мен унга: «Қўйларингда сут борми?» дедим. У: «Ҳа», деди. Мен унга: «Соға оласанми?» дедим. У: «Ҳа», деди. У қўйларидан бир қўйни олди. Мен унга: «Елинни (чангдан) қоқиб (тозалаб) ол», дедим. (Абу Бакр) айтди: У бир оз сут соғди. Менинг ёнимда устига бир латта (ёпилган) сувли бир идиш (идова) бор эди — уни Расулуллоҳ ﷺ учун (сақлаб) совутган эдим. Мен сутнинг устига (сув) қуйдим, то унинг ости совугунча. Сўнг уни Пайғамбар ﷺга келтириб: «Ичинг, эй Аллоҳнинг Расули», дедим. Расулуллоҳ ﷺ мен рози (мамнун) бўлгунимча ичдилар. Сўнг биз кўчиб (йўлга тушдик), қувғин (таъқибчилар) эса ортимизда эди.

قَالَ الْبَرَاءُ فَدَخَلْتُ مَعَ أَبِي بَكْرٍ عَلَى أَهْلِهِ، فَإِذَا عَائِشَةُ ابْنَتُهُ مُضْطَجِعَةٌ، قَدْ أَصَابَتْهَا حُمَّى، فَرَأَيْتُ أَبَاهَا فَقَبَّلَ خَدَّهَا، وَقَالَ كَيْفَ أَنْتِ يَا بُنَيَّةُ

Baro aytdi: Men Abu Bakr bilan birga uning ahli (oilasi) oldiga kirdim. Qarasam, uning qizi Oisha isitma tutib, yotgan edi. Men uning otasini (Abu Bakrni) koʻrdim — u uning yonogʻidan oʻpib: «Qalaysan, ey qizginam?» dedi.Баро айтди: Мен Абу Бакр билан бирга унинг аҳли (оиласи) олдига кирдим. Қарасам, унинг қизи Оиша иситма тутиб, ётган эди. Мен унинг отасини (Абу Бакрни) кўрдим — у унинг ёноғидан ўпиб: «Қалайсан, эй қизгинам?» деди.

حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ حِمْيَرَ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ أَبِي عَبْلَةَ، أَنَّ عُقْبَةَ بْنَ وَسَّاجٍ، حَدَّثَهُ عَنْ أَنَسٍ، خَادِمِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ قَدِمَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم وَلَيْسَ فِي أَصْحَابِهِ أَشْمَطُ غَيْرَ أَبِي بَكْرٍ، فَغَلَفَهَا بِالْحِنَّاءِ وَالْكَتَمِ‏.‏

Paygʻambar ﷺ (Madinaga) kelganlarida, u zotning sahobalari orasida Abu Bakrdan boshqa sochi (qora-oq) aralash kishi yoʻq edi. U (Abu Bakr) uni (sochini) xina va katam (oʻsimlik) bilan boʻyab (qoplab) qoʻydi.Пайғамбар ﷺ (Мадинага) келганларида, у зотнинг саҳобалари орасида Абу Бакрдан бошқа сочи (қора-оқ) аралаш киши йўқ эди. У (Абу Бакр) уни (сочини) хина ва катам (ўсимлик) билан бўяб (қоплаб) қўйди.

وَقَالَ دُحَيْمٌ حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ، حَدَّثَنَا الأَوْزَاعِيُّ، حَدَّثَنِي أَبُو عُبَيْدٍ، عَنْ عُقْبَةَ بْنِ وَسَّاجٍ، حَدَّثَنِي أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قَدِمَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم الْمَدِينَةَ، فَكَانَ أَسَنَّ أَصْحَابِهِ أَبُو بَكْرٍ، فَغَلَفَهَا بِالْحِنَّاءِ وَالْكَتَمِ حَتَّى قَنَأَ لَوْنُهَا‏.‏

Paygʻambar ﷺ Madinaga kelganlarida, sahobalarining eng yoshlisi (keksasi) Abu Bakr edi. U uni (sochini) xina va katam bilan boʻyadi, hatto uning rangi quyuq (qizgʻish) boʻlib qoldi.Пайғамбар ﷺ Мадинага келганларида, саҳобаларининг энг ёшлиси (кексаси) Абу Бакр эди. У уни (сочини) хина ва катам билан бўяди, ҳатто унинг ранги қуюқ (қизғиш) бўлиб қолди.

حَدَّثَنَا أَصْبَغُ، حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، عَنْ يُونُسَ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ أَبَا بَكْرٍ ـ رضى الله عنه ـ تَزَوَّجَ امْرَأَةً مِنْ كَلْبٍ يُقَالُ لَهَا أُمُّ بَكْرٍ، فَلَمَّا هَاجَرَ أَبُو بَكْرٍ طَلَّقَهَا، فَتَزَوَّجَهَا ابْنُ عَمِّهَا، هَذَا الشَّاعِرُ الَّذِي قَالَ هَذِهِ الْقَصِيدَةَ، رَثَى كُفَّارَ قُرَيْشٍ وَمَاذَا بِالْقَلِيبِ قَلِيبِ بَدْرٍ مِنَ الشِّيزَى تُزَيَّنُ بِالسَّنَامِ وَمَاذَا بِالْقَلِيبِ، قَلِيبِ بَدْرٍ مِنَ الْقَيْنَاتِ وَالشَّرْبِ الْكِرَامِ تُحَيِّي بِالسَّلاَمَةِ أُمُّ بَكْرٍ وَهَلْ لِي بَعْدَ قَوْمِي مِنْ سَلاَمِ يُحَدِّثُنَا الرَّسُولُ بِأَنْ سَنَحْيَا وَكَيْفَ حَيَاةُ أَصْدَاءٍ وَهَامِ

Abu Bakr (roziyallohu anhu) Kalb (qabilasi)dan Ummu Bakr deb ataladigan bir ayolga uylangan edi. Abu Bakr hijrat qilganida, uni taloq qildi va unga amakivachchasi — mana bu (quyidagi) qasidani aytgan shoir — uylandi; u Quraysh kofirlariga marsiya (aza sheʼri) aytib (dedi): «Badr qudugʻida — Badrning qudugʻida — qancha (zodagonlar bor)ki, (oldida) oʻrkach (goʻshti) bilan bezatilgan shiz (yogʻoch) idishlar (qoʻyilardi). Badr qudugʻida — Badrning qudugʻida — qancha (zodagonlar bor)ki, qoʻshiqchi kanizaklar va saxiy may-ichuvchilar (ularniki edi). Ummu Bakr menga salomatlik (tilab) salom yoʻllaydi; ammo qavmim(ning halokati)dan keyin men uchun salomatlik (qayda)? Rasul (Muhammad) bizga: ‹Albatta biz (qayta) tirilamiz› deb aytmoqda; (ammo) baʼqush (oʻlim qushlari) va hashoratlar(ga aylangan)larning hayoti qanday boʻlsin?»Абу Бакр (розияллоҳу анҳу) Калб (қабиласи)дан Умму Бакр деб аталадиган бир аёлга уйланган эди. Абу Бакр ҳижрат қилганида, уни талоқ қилди ва унга амакиваччаси — мана бу (қуйидаги) қасидани айтган шоир — уйланди; у Қурайш кофирларига марсия (аза шеъри) айтиб (деди): «Бадр қудуғида — Бадрнинг қудуғида — қанча (зодагонлар бор)ки, (олдида) ўркач (гўшти) билан безатилган шиз (ёғоч) идишлар (қўйиларди). Бадр қудуғида — Бадрнинг қудуғида — қанча (зодагонлар бор)ки, қўшиқчи канизаклар ва сахий май-ичувчилар (уларники эди). Умму Бакр менга саломатлик (тилаб) салом йўллайди; аммо қавмим(нинг ҳалокати)дан кейин мен учун саломатлик (қайда)? Расул (Муҳаммад) бизга: ‹Албатта биз (қайта) тириламиз› деб айтмоқда; (аммо) баъқуш (ўлим қушлари) ва ҳашоратлар(га айланган)ларнинг ҳаёти қандай бўлсин?»

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا هَمَّامٌ، عَنْ ثَابِتٍ، عَنْ أَنَسٍ، عَنْ أَبِي بَكْرٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ كُنْتُ مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي الْغَارِ فَرَفَعْتُ رَأْسِي، فَإِذَا أَنَا بِأَقْدَامِ الْقَوْمِ، فَقُلْتُ يَا نَبِيَّ اللَّهِ، لَوْ أَنَّ بَعْضَهُمْ طَأْطَأَ بَصَرَهُ رَآنَا‏.‏ قَالَ ‏"‏ اسْكُتْ يَا أَبَا بَكْرٍ، اثْنَانِ اللَّهُ ثَالِثُهُمَا ‏"‏‏.‏

Men Paygʻambar ﷺ bilan gʻorda edim. Boshimni koʻtargandim, birdan qavmning (mushriklarning) oyoqlarini koʻrdim. Men: «Ey Allohning paygʻambari, agar ulardan baʼzilari koʻzini past(ga) qaratsa, bizni koʻrib qoladi», dedim. U zot: «Jim boʻl, ey Abu Bakr, (biz) ikki (kishimiz)ki, Alloh uchinchimizdir», dedilar.Мен Пайғамбар ﷺ билан ғорда эдим. Бошимни кўтаргандим, бирдан қавмнинг (мушрикларнинг) оёқларини кўрдим. Мен: «Эй Аллоҳнинг пайғамбари, агар улардан баъзилари кўзини паст(га) қараца, бизни кўриб қолади», дедим. У зот: «Жим бўл, эй Абу Бакр, (биз) икки (кишимиз)ки, Аллоҳ учинчимиздир», дедилар.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ بْنُ مُسْلِمٍ، حَدَّثَنَا الأَوْزَاعِيُّ،‏.‏ وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ حَدَّثَنَا الأَوْزَاعِيُّ، حَدَّثَنَا الزُّهْرِيُّ، قَالَ حَدَّثَنِي عَطَاءُ بْنُ يَزِيدَ اللَّيْثِيُّ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبُو سَعِيدٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ جَاءَ أَعْرَابِيٌّ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَسَأَلَهُ عَنِ الْهِجْرَةِ فَقَالَ ‏"‏ وَيْحَكَ إِنَّ الْهِجْرَةَ شَأْنُهَا شَدِيدٌ، فَهَلْ لَكَ مِنْ إِبِلٍ ‏"‏‏.‏ قَالَ نَعَمْ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَتُعْطِي صَدَقَتَهَا ‏"‏‏.‏ قَالَ نَعَمْ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَهَلْ تَمْنَحُ مِنْهَا ‏"‏‏.‏ قَالَ نَعَمْ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَتَحْلُبُهَا يَوْمَ وُرُودِهَا ‏"‏‏.‏ قَالَ نَعَمْ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَاعْمَلْ مِنْ وَرَاءِ الْبِحَارِ، فَإِنَّ اللَّهَ لَنْ يَتِرَكَ مِنْ عَمَلِكَ شَيْئًا ‏"‏‏.‏

Bir aʼrobiy (sahroyi) Paygʻambar ﷺning oldilariga kelib, u zotdan hijrat haqida soʻradi. U zot: «Senga voy boʻlsin! Albatta hijratning ishi qattiq (ogʻir)dir. Sening tuyalaring bormi?» dedilar. U: «Ha», dedi. U zot: «Ularning zakotini berasanmi?» dedilar. U: «Ha», dedi. U zot: «Ulardan (sutini sogʻib, boshqalarga) hadya qilasanmi?» dedilar. U: «Ha», dedi. U zot: «Ularni (suvga) kelgan kuni sogʻib (muhtojlarga berasanmi)?» dedilar. U: «Ha», dedi. U zot: «Bas, dengizlar ortida (uzoqda) boʻlsang ham, (yaxshi) amal qil. Albatta Alloh sening amalingdan hech narsani kamaytirmaydi (zoye qilmaydi)», dedilar.Бир аъробий (саҳройи) Пайғамбар ﷺнинг олдиларига келиб, у зотдан ҳижрат ҳақида сўради. У зот: «Сенга вой бўлсин! Албатта ҳижратнинг иши қаттиқ (оғир)дир. Сенинг туяларинг борми?» дедилар. У: «Ҳа», деди. У зот: «Уларнинг закотини берасанми?» дедилар. У: «Ҳа», деди. У зот: «Улардан (сутини соғиб, бошқаларга) ҳадя қиласанми?» дедилар. У: «Ҳа», деди. У зот: «Уларни (сувга) келган куни соғиб (муҳтожларга берасанми)?» дедилар. У: «Ҳа», деди. У зот: «Бас, денгизлар ортида (узоқда) бўлсанг ҳам, (яхши) амал қил. Албатта Аллоҳ сенинг амалингдан ҳеч нарсани камайтирмайди (зое қилмайди)», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو الْوَلِيدِ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، قَالَ أَنْبَأَنَا أَبُو إِسْحَاقَ، سَمِعَ الْبَرَاءَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ أَوَّلُ مَنْ قَدِمَ عَلَيْنَا مُصْعَبُ بْنُ عُمَيْرٍ وَابْنُ أُمِّ مَكْتُومٍ، ثُمَّ قَدِمَ عَلَيْنَا عَمَّارُ بْنُ يَاسِرٍ وَبِلاَلٌ رضى الله عنهم‏.‏

Baro ibn Ozib (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Bizning oldimizga (Madinaga) birinchi boʻlib Musʼab ibn Umayr va Ibn Ummu Maktum keldilar. Soʻng bizning oldimizga Ammor ibn Yosir va Bilol (roziyallohu anhum) keldilar.Баро ибн Озиб (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Бизнинг олдимизга (Мадинага) биринчи бўлиб Мусъаб ибн Умайр ва Ибн Умму Мактум келдилар. Сўнг бизнинг олдимизга Аммор ибн Ёсир ва Билол (розияллоҳу анҳум) келдилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا غُنْدَرٌ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، قَالَ سَمِعْتُ الْبَرَاءَ بْنَ عَازِبٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ أَوَّلُ مَنْ قَدِمَ عَلَيْنَا مُصْعَبُ بْنُ عُمَيْرٍ وَابْنُ أُمِّ مَكْتُومٍ، وَكَانَا يُقْرِئَانِ النَّاسَ، فَقَدِمَ بِلاَلٌ وَسَعْدٌ وَعَمَّارُ بْنُ يَاسِرٍ، ثُمَّ قَدِمَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ فِي عِشْرِينَ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ قَدِمَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم، فَمَا رَأَيْتُ أَهْلَ الْمَدِينَةِ فَرِحُوا بِشَىْءٍ فَرَحَهُمْ بِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم، حَتَّى جَعَلَ الإِمَاءُ يَقُلْنَ قَدِمَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَمَا قَدِمَ حَتَّى قَرَأْتُ ‏[quran sura="87" aya_start="1" aya_end="1"]{‏سَبِّحِ اسْمَ رَبِّكَ الأَعْلَى‏}‏ فِي سُوَرٍ مِنَ الْمُفَصَّلِ‏.‏

Baro ibn Ozib (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Bizning oldimizga (Madinaga) birinchi boʻlib Musʼab ibn Umayr va Ibn Ummu Maktum keldilar — ikkovi odamlarga (Qurʼon) oʻqitardilar. Soʻng Bilol, Saʼd va Ammor ibn Yosir keldilar. Soʻng Umar ibn Xattob Paygʻambar ﷺning sahobalaridan yigirma (kishi) bilan keldi. Soʻng Paygʻambar ﷺ keldilar. Men Madina ahlining biror narsadan Rasululloh ﷺ (kelishi) bilan xursand boʻlganchalik xursand boʻlganini koʻrmadim — hatto choʻrilar (joriyalar): «Rasululloh ﷺ keldilar!» deya boshladilar. U zot kelmasdan oldin men (Qurʼonning) mufassal (qisqa) suralaridan «Sabbih isma Robbikal-aʼlo» (Aʼlo surasi, 1)ni (yod) oʻqib boʻlgan edim.Баро ибн Озиб (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Бизнинг олдимизга (Мадинага) биринчи бўлиб Мусъаб ибн Умайр ва Ибн Умму Мактум келдилар — иккови одамларга (Қуръон) ўқитардилар. Сўнг Билол, Саъд ва Аммор ибн Ёсир келдилар. Сўнг Умар ибн Хаттоб Пайғамбар ﷺнинг саҳобаларидан йигирма (киши) билан келди. Сўнг Пайғамбар ﷺ келдилар. Мен Мадина аҳлининг бирор нарсадан Расулуллоҳ ﷺ (келиши) билан хурсанд бўлганчалик хурсанд бўлганини кўрмадим — ҳатто чўрилар (жориялар): «Расулуллоҳ ﷺ келдилар!» дея бошладилар. У зот келмасдан олдин мен (Қуръоннинг) муфассал (қисқа) сураларидан «Саббиҳ исма Роббикал-аъло» (Аъло сураси, 1)ни (ёд) ўқиб бўлган эдим.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، أَخْبَرَنَا مَالِكٌ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ أَنَّهَا قَالَتْ لَمَّا قَدِمَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْمَدِينَةَ وُعِكَ أَبُو بَكْرٍ وَبِلاَلٌ ـ قَالَتْ ـ فَدَخَلْتُ عَلَيْهِمَا فَقُلْتُ يَا أَبَتِ كَيْفَ تَجِدُكَ وَيَا بِلاَلُ، كَيْفَ تَجِدُكَ قَالَتْ فَكَانَ أَبُو بَكْرٍ إِذَا أَخَذَتْهُ الْحُمَّى يَقُولُ كُلُّ امْرِئٍ مُصَبَّحٌ فِي أَهْلِهِ وَالْمَوْتُ أَدْنَى مِنْ شِرَاكِ نَعْلِهِ وَكَانَ بِلاَلٌ إِذَا أَقْلَعَ عَنْهُ الْحُمَّى يَرْفَعُ عَقِيرَتَهُ وَيَقُولُ أَلاَ لَيْتَ شِعْرِي هَلْ أَبِيتَنَّ لَيْلَةً بِوَادٍ وَحَوْلِي إِذْخِرٌ وَجَلِيلُ وَهَلْ أَرِدَنْ يَوْمًا مِيَاهَ مَجَنَّةٍ وَهَلْ يَبْدُوَنْ لِي شَامَةٌ وَطَفِيلُ قَالَتْ عَائِشَةُ فَجِئْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَخْبَرْتُهُ فَقَالَ ‏"‏ اللَّهُمَّ حَبِّبْ إِلَيْنَا الْمَدِينَةَ كَحُبِّنَا مَكَّةَ أَوْ أَشَدَّ، وَصَحِّحْهَا وَبَارِكْ لَنَا فِي صَاعِهَا وَمُدِّهَا، وَانْقُلْ حُمَّاهَا فَاجْعَلْهَا بِالْجُحْفَةِ ‏"‏‏.‏

Rasululloh ﷺ Madinaga kelganlarida, Abu Bakr va Bilol isitmaga chalindi. (Oisha) aytdi: Men ularning oldiga kirib: «Ey otajon, oʻzingni qanday his qilyapsan? Ey Bilol, oʻzingni qanday his qilyapsan?» dedim. (Oisha) aytdi: Abu Bakrni isitma tutganda: «Har bir kishi oʻz ahli ichida (sogʻ-omon) tongni qarshilaydi, holbuki oʻlim uning kavushi tasmasidan ham yaqinroqdir», derdi. Bilol esa, isitma undan koʻtarilganda, ovozini koʻtarib: «Eh, koshki bilsam, bir kecha boʻlsa-da, atrofimda izxir va jalil (oʻtlari) boʻlgan bir vodiyda tunay olarmikinman? Bir kun (boʻlsa-da) Majanna suvlariga yeta olarmikinman? Menga Shoma va Tafil (togʻlari) koʻrinarmikin?» derdi. Oisha aytdi: Men Rasululloh ﷺning oldilariga kelib, (buni) xabar berdim. U zot: «Allohim, Madinani bizga Makkani sevganimizdek yoki undan ham qattiqroq sevdir, uni (havosini) sogʻlom qil, bizga uning soʼi va muddida baraka ber va uning isitmasini koʻchirib, uni Juhfaga qoʻy», dedilar.Расулуллоҳ ﷺ Мадинага келганларида, Абу Бакр ва Билол иситмага чалинди. (Оиша) айтди: Мен уларнинг олдига кириб: «Эй отажон, ўзингни қандай ҳис қиляпсан? Эй Билол, ўзингни қандай ҳис қиляпсан?» дедим. (Оиша) айтди: Абу Бакрни иситма тутганда: «Ҳар бир киши ўз аҳли ичида (соғ-омон) тонгни қаршилайди, ҳолбуки ўлим унинг кавуши тасмасидан ҳам яқинроқдир», дерди. Билол эса, иситма ундан кўтарилганда, овозини кўтариб: «Эҳ, кошки билсам, бир кеча бўлса-да, атрофимда изхир ва жалил (ўтлари) бўлган бир водийда тунай олармикинман? Бир кун (бўлса-да) Мажанна сувларига ета олармикинман? Менга Шома ва Тафил (тоғлари) кўринармикин?» дерди. Оиша айтди: Мен Расулуллоҳ ﷺнинг олдиларига келиб, (буни) хабар бердим. У зот: «Аллоҳим, Мадинани бизга Маккани севганимиздек ёки ундан ҳам қаттиқроқ севдир, уни (ҳавосини) соғлом қил, бизга унинг сўи ва муддида барака бер ва унинг иситмасини кўчириб, уни Жуҳфага қўй», дедилар.

حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا هِشَامٌ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، حَدَّثَنِي عُرْوَةُ، أَنَّ عُبَيْدَ اللَّهِ بْنَ عَدِيٍّ، أَخْبَرَهُ دَخَلْتُ، عَلَى عُثْمَانَ‏.‏ وَقَالَ بِشْرُ بْنُ شُعَيْبٍ حَدَّثَنِي أَبِي، عَنِ الزُّهْرِيِّ، حَدَّثَنِي عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ، أَنَّ عُبَيْدَ اللَّهِ بْنَ عَدِيِّ بْنِ خِيَارٍ، أَخْبَرَهُ قَالَ دَخَلْتُ عَلَى عُثْمَانَ فَتَشَهَّدَ ثُمَّ قَالَ أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ اللَّهَ بَعَثَ مُحَمَّدًا صلى الله عليه وسلم بِالْحَقِّ، وَكُنْتُ مِمَّنِ اسْتَجَابَ لِلَّهِ وَلِرَسُولِهِ، وَآمَنَ بِمَا بُعِثَ بِهِ مُحَمَّدٌ صلى الله عليه وسلم، ثُمَّ هَاجَرْتُ هِجْرَتَيْنِ، وَنِلْتُ صِهْرَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم، وَبَايَعْتُهُ، فَوَاللَّهِ مَا عَصَيْتُهُ وَلاَ غَشَشْتُهُ حَتَّى تَوَفَّاهُ اللَّهُ‏.‏ تَابَعَهُ إِسْحَاقُ الْكَلْبِيُّ حَدَّثَنِي الزُّهْرِيُّ مِثْلَهُ‏.‏

Men Usmonning oldiga kirdim. U shahodat aytib, soʻng: «Ammo baʼd, albatta Alloh Muhammadni ﷺ haq bilan (paygʻambar qilib) yubordi. Men Alloh va Rasuliga ijobat qilgan (boʻysungan)lardan boʻldim va Muhammad ﷺ (paygʻambar boʻlib) yuborilgan narsaga iymon keltirdim. Soʻng men ikki hijratni qildim, Rasululloh ﷺning kuyovligi sharafiga (qiz)ni) erishdim va u zotga bayʼat qildim. Allohga qasamki, Alloh u zotni vafot ettirgunicha men u zotga osiy boʻlmadim va xiyonat qilmadim», dedi. Buni Ishoq al-Kalbiy (rivoyatda) qoʻllab-quvvatladi: menga Zuhriy shunga oʻxshash rivoyat qildi.Мен Усмоннинг олдига кирдим. У шаҳодат айтиб, сўнг: «Аммо баъд, албатта Аллоҳ Муҳаммадни ﷺ ҳақ билан (пайғамбар қилиб) юборди. Мен Аллоҳ ва Расулига ижобат қилган (бўйсунган)лардан бўлдим ва Муҳаммад ﷺ (пайғамбар бўлиб) юборилган нарсага иймон келтирдим. Сўнг мен икки ҳижратни қилдим, Расулуллоҳ ﷺнинг куёвлиги шарафига (қиз)ни) эришдим ва у зотга байъат қилдим. Аллоҳга қасамки, Аллоҳ у зотни вафот эттиргунича мен у зотга осий бўлмадим ва хиёнат қилмадим», деди. Буни Ишоқ ал-Калбий (ривоятда) қўллаб-қувватлади: менга Зуҳрий шунга ўхшаш ривоят қилди.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سُلَيْمَانَ، حَدَّثَنِي ابْنُ وَهْبٍ، حَدَّثَنَا مَالِكٌ،‏.‏ وَأَخْبَرَنِي يُونُسُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، أَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ، أَخْبَرَهُ أَنَّ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ عَوْفٍ رَجَعَ إِلَى أَهْلِهِ وَهْوَ بِمِنًى، فِي آخِرِ حَجَّةٍ حَجَّهَا عُمَرُ، فَوَجَدَنِي، فَقَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ فَقُلْتُ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ إِنَّ الْمَوْسِمَ يَجْمَعُ رَعَاعَ النَّاسِ، وَإِنِّي أَرَى أَنْ تُمْهِلَ حَتَّى تَقْدَمَ الْمَدِينَةَ، فَإِنَّهَا دَارُ الْهِجْرَةِ وَالسُّنَّةِ، وَتَخْلُصَ لأَهْلِ الْفِقْهِ وَأَشْرَافِ النَّاسِ وَذَوِي رَأْيِهِمْ‏.‏ قَالَ عُمَرُ لأَقُومَنَّ فِي أَوَّلِ مَقَامٍ أَقُومُهُ بِالْمَدِينَةِ‏.‏

Abdurrahmon ibn Avf — Umar haj qilgan oxirgi hajda, Minoda ekanida — ahli oldiga qaytib, meni topdi. Abdurrahmon aytdi: Men: «Ey moʻminlar amiri, albatta mavsum (haj) (turli) avom-pastkash odamlarni (ham) yigʻadi. Men shu fikrdamanki, sen Madinaga yetib borguningcha kutib tursang (mulohazani keyinga qoldirsang); chunki u hijrat va sunnat yurtidir, (u yerda gaping) faqih (din olimi) kishilar, odamlarning ashroflari va aql-idrok egalariga sof (toʻgʻri) yetib boradi», dedim. Umar: «Albatta men Madinada turadigan birinchi maqomda (xutbada) shu (haqda) turaman (gapiraman)», dedi.Абдурраҳмон ибн Авф — Умар ҳаж қилган охирги ҳажда, Минода эканида — аҳли олдига қайтиб, мени топди. Абдурраҳмон айтди: Мен: «Эй мўминлар амири, албатта мавсум (ҳаж) (турли) авом-пасткаш одамларни (ҳам) йиғади. Мен шу фикрдаманки, сен Мадинага етиб боргунингча кутиб турсанг (мулоҳазани кейинга қолдирсанг); чунки у ҳижрат ва суннат юртидир, (у ерда гапинг) фақиҳ (дин олими) кишилар, одамларнинг ашрофлари ва ақл-идрок эгаларига соф (тўғри) етиб боради», дедим. Умар: «Албатта мен Мадинада турадиган биринчи мақомда (хутбада) шу (ҳақда) тураман (гапираман)», деди.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ، أَخْبَرَنَا ابْنُ شِهَابٍ، عَنْ خَارِجَةَ بْنِ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ، أَنَّ أُمَّ الْعَلاَءِ ـ امْرَأَةً مِنْ نِسَائِهِمْ بَايَعَتِ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم ـ أَخْبَرَتْهُ أَنَّ عُثْمَانَ بْنَ مَظْعُونٍ طَارَ لَهُمْ فِي السُّكْنَى حِينَ اقْتَرَعَتِ الأَنْصَارُ عَلَى سُكْنَى الْمُهَاجِرِينَ، قَالَتْ أُمُّ الْعَلاَءِ فَاشْتَكَى عُثْمَانُ عِنْدَنَا، فَمَرَّضْتُهُ حَتَّى تُوُفِّيَ، وَجَعَلْنَاهُ فِي أَثْوَابِهِ، فَدَخَلَ عَلَيْنَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَقُلْتُ رَحْمَةُ اللَّهِ عَلَيْكَ أَبَا السَّائِبِ، شَهَادَتِي عَلَيْكَ لَقَدْ أَكْرَمَكَ اللَّهُ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ وَمَا يُدْرِيكِ أَنَّ اللَّهَ أَكْرَمَهُ ‏"‏‏.‏ قَالَتْ قُلْتُ لاَ أَدْرِي بِأَبِي أَنْتَ وَأُمِّي يَا رَسُولَ اللَّهِ فَمَنْ قَالَ ‏"‏ أَمَّا هُوَ فَقَدْ جَاءَهُ وَاللَّهِ الْيَقِينُ، وَاللَّهِ إِنِّي لأَرْجُو لَهُ الْخَيْرَ، وَمَا أَدْرِي وَاللَّهِ وَأَنَا رَسُولُ اللَّهِ مَا يُفْعَلُ بِي ‏"‏‏.‏ قَالَتْ فَوَاللَّهِ لاَ أُزَكِّي أَحَدًا بَعْدَهُ قَالَتْ فَأَحْزَنَنِي ذَلِكَ فَنِمْتُ فَأُرِيتُ لِعُثْمَانَ بْنِ مَظْعُونٍ عَيْنًا تَجْرِي، فَجِئْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَخْبَرْتُهُ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ ذَلِكَ عَمَلُهُ ‏"‏‏.‏

Ummul-Alo — ularning ayollaridan, Paygʻambar ﷺga bayʼat qilgan bir ayol — xabar berdiki: ansorlar muhojirlarni (oʻylariga) joylash uchun qurʼa tashlaganlarida, Usmon ibn Mazʼun ularning ulushiga (joylashishga) tushdi. Ummul-Alo aytdi: Usmon biznikida kasal boʻldi, men uni parvarish qildim, to vafot etguncha. Biz uni oʻz kiyimlariga (kafanga) qoʻydik. Shunda Paygʻambar ﷺ bizning oldimizga kirdilar. Men: «Allohning rahmati senga boʻlsin, ey Abus-Soib. Sen haqingdagi guvohligim shuki, Alloh seni albatta ikrom qildi», dedim. Paygʻambar ﷺ: «Alloh uni ikrom qilganini senga nima bildirdi?» dedilar. (U) aytdi: Men: «Bilmadim, otam-onam sizga fido boʻlsin, ey Allohning Rasuli, (boʻlmasa) kim (ikrom qilinadi)?» dedim. U zot: «Unga kelsak — Allohga qasamki, unga (oʻlim) yaqini keldi. Allohga qasamki, men unga yaxshilik umid qilaman. (Lekin) Allohga qasamki, men Allohning Rasuli boʻla turib, menga nima qilinishini ham bilmayman», dedilar. (Ummul-Alo) aytdi: Allohga qasamki, men undan keyin hech kimni (kesib) poklashga (jannatiy deyishga) shoshmayman. (U) aytdi: Bu meni xafa qildi. Soʻng men uxlab, Usmon ibn Mazʼunga oqib turgan bir buloqni (tushimda) koʻrsatildim. Men Rasululloh ﷺning oldilariga kelib, (buni) xabar berdim. U zot: «U(ning oqar bulogʻi) — uning (solih) amalidir», dedilar.Уммул-Ало — уларнинг аёлларидан, Пайғамбар ﷺга байъат қилган бир аёл — хабар бердики: ансорлар муҳожирларни (ўйларига) жойлаш учун қуръа ташлаганларида, Усмон ибн Мазъун уларнинг улушига (жойлашишга) тушди. Уммул-Ало айтди: Усмон бизникида касал бўлди, мен уни парвариш қилдим, то вафот этгунча. Биз уни ўз кийимларига (кафанга) қўйдик. Шунда Пайғамбар ﷺ бизнинг олдимизга кирдилар. Мен: «Аллоҳнинг раҳмати сенга бўлсин, эй Абус-Соиб. Сен ҳақингдаги гувоҳлигим шуки, Аллоҳ сени албатта икром қилди», дедим. Пайғамбар ﷺ: «Аллоҳ уни икром қилганини сенга нима билдирди?» дедилар. (У) айтди: Мен: «Билмадим, отам-онам сизга фидо бўлсин, эй Аллоҳнинг Расули, (бўлмаса) ким (икром қилинади)?» дедим. У зот: «Унга келсак — Аллоҳга қасамки, унга (ўлим) яқини келди. Аллоҳга қасамки, мен унга яхшилик умид қиламан. (Лекин) Аллоҳга қасамки, мен Аллоҳнинг Расули бўла туриб, менга нима қилинишини ҳам билмайман», дедилар. (Уммул-Ало) айтди: Аллоҳга қасамки, мен ундан кейин ҳеч кимни (кесиб) поклашга (жаннатий дейишга) шошмайман. (У) айтди: Бу мени хафа қилди. Сўнг мен ухлаб, Усмон ибн Мазъунга оқиб турган бир булоқни (тушимда) кўрсатилдим. Мен Расулуллоҳ ﷺнинг олдиларига келиб, (буни) хабар бердим. У зот: «У(нинг оқар булоғи) — унинг (солиҳ) амалидир», дедилар.

حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، عَنْ هِشَامٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتْ كَانَ يَوْمُ بُعَاثٍ يَوْمًا قَدَّمَهُ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ لِرَسُولِهِ صلى الله عليه وسلم، فَقَدِمَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْمَدِينَةَ وَقَدِ افْتَرَقَ مَلَؤُهُمْ، وَقُتِلَتْ سَرَاتُهُمْ فِي دُخُولِهِمْ فِي الإِسْلاَمِ‏.‏

Buos kuni Alloh azza va jalla Rasuli ﷺ uchun (oldindan) muqaddam qilib qoʻygan bir kun edi. Rasululloh ﷺ Madinaga kelganlarida, ularning (avs va xazrajning) jamoasi boʻlinib, kattalari (oqsoqollari) — ularning islomga kirishlari yoʻlida — oʻldirilgan edi.Буос куни Аллоҳ азза ва жалла Расули ﷺ учун (олдиндан) муқаддам қилиб қўйган бир кун эди. Расулуллоҳ ﷺ Мадинага келганларида, уларнинг (авс ва хазражнинг) жамоаси бўлиниб, катталари (оқсоқоллари) — уларнинг исломга киришлари йўлида — ўлдирилган эди.

حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا غُنْدَرٌ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ هِشَامٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ أَبَا بَكْرٍ، دَخَلَ عَلَيْهَا وَالنَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم عِنْدَهَا يَوْمَ فِطْرٍ أَوْ أَضْحًى، وَعِنْدَهَا قَيْنَتَانِ ‏{‏تُغَنِّيَانِ‏}‏ بِمَا تَقَاذَفَتِ الأَنْصَارُ يَوْمَ بُعَاثَ‏.‏ فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ مِزْمَارُ الشَّيْطَانِ مَرَّتَيْنِ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ دَعْهُمَا يَا أَبَا بَكْرٍ، إِنَّ لِكُلِّ قَوْمٍ عِيدًا، وَإِنَّ عِيدَنَا هَذَا الْيَوْمُ ‏"‏‏.‏

Abu Bakr uning (Oishaning) oldiga kirdi — Paygʻambar ﷺ uning yonlarida edilar, fitr yoki azho (hayit) kuni edi. Uning yonida ikki choʻri (joriya) ansorlarning Buos kuni (bir-biriga) qarata aytgan (jang) (sheʼrlari)ni kuylayotgan edi. Abu Bakr: «Shayton chalgʻisi (mizmori)!» dedi — ikki marta. Shunda Paygʻambar ﷺ: «Ularni qoʻyib ber, ey Abu Bakr, albatta har bir qavmning bayrami bordir va albatta bizning bayramimiz mana shu kundir», dedilar.Абу Бакр унинг (Оишанинг) олдига кирди — Пайғамбар ﷺ унинг ёнларида эдилар, фитр ёки азҳо (ҳайит) куни эди. Унинг ёнида икки чўри (жория) ансорларнинг Буос куни (бир-бирига) қарата айтган (жанг) (шеърлари)ни куйлаётган эди. Абу Бакр: «Шайтон чалғиси (мизмори)!» деди — икки марта. Шунда Пайғамбар ﷺ: «Уларни қўйиб бер, эй Абу Бакр, албатта ҳар бир қавмнинг байрами бордир ва албатта бизнинг байрамимиз мана шу кундир», дедилар.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَارِثِ،‏.‏ وَحَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الصَّمَدِ، قَالَ سَمِعْتُ أَبِي يُحَدِّثُ، حَدَّثَنَا أَبُو التَّيَّاحِ، يَزِيدُ بْنُ حُمَيْدٍ الضُّبَعِيُّ قَالَ حَدَّثَنِي أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ لَمَّا قَدِمَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْمَدِينَةَ، نَزَلَ فِي عُلْوِ الْمَدِينَةِ فِي حَىٍّ يُقَالُ لَهُمْ بَنُو عَمْرِو بْنِ عَوْفٍ ـ قَالَ ـ فَأَقَامَ فِيهِمْ أَرْبَعَ عَشْرَةَ لَيْلَةً، ثُمَّ أَرْسَلَ إِلَى مَلإِ بَنِي النَّجَّارِ ـ قَالَ ـ فَجَاءُوا مُتَقَلِّدِي سُيُوفِهِمْ، قَالَ وَكَأَنِّي أَنْظُرُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى رَاحِلَتِهِ، وَأَبُو بَكْرٍ رِدْفَهُ، وَمَلأُ بَنِي النَّجَّارِ حَوْلَهُ حَتَّى أَلْقَى بِفِنَاءِ أَبِي أَيُّوبَ، قَالَ فَكَانَ يُصَلِّي حَيْثُ أَدْرَكَتْهُ الصَّلاَةُ، وَيُصَلِّي فِي مَرَابِضِ الْغَنَمِ، قَالَ ثُمَّ إِنَّهُ أَمَرَ بِبِنَاءِ الْمَسْجِدِ، فَأَرْسَلَ إِلَى مَلإِ بَنِي النَّجَّارِ، فَجَاءُوا فَقَالَ ‏"‏ يَا بَنِي النَّجَّارِ، ثَامِنُونِي حَائِطَكُمْ هَذَا ‏"‏‏.‏ فَقَالُوا لاَ، وَاللَّهِ لاَ نَطْلُبُ ثَمَنَهُ إِلاَّ إِلَى اللَّهِ‏.‏ قَالَ فَكَانَ فِيهِ مَا أَقُولُ لَكُمْ كَانَتْ فِيهِ قُبُورُ الْمُشْرِكِينَ، وَكَانَتْ فِيهِ خِرَبٌ، وَكَانَ فِيهِ نَخْلٌ، فَأَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِقُبُورِ الْمُشْرِكِينَ فَنُبِشَتْ، وَبِالْخِرَبِ فَسُوِّيَتْ، وَبِالنَّخْلِ فَقُطِعَ، قَالَ فَصَفُّوا النَّخْلَ قِبْلَةَ الْمَسْجِدِ ـ قَالَ ـ وَجَعَلُوا عِضَادَتَيْهِ حِجَارَةً‏.‏ قَالَ قَالَ جَعَلُوا يَنْقُلُونَ ذَاكَ الصَّخْرَ وَهُمْ يَرْتَجِزُونَ، وَرَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَعَهُمْ يَقُولُونَ اللَّهُمَّ إِنَّهُ لاَ خَيْرَ إِلاَّ خَيْرُ الآخِرَهْ فَانْصُرِ الأَنْصَارَ وَالْمُهَاجِرَهْ‏.‏

Rasululloh ﷺ Madinaga kelganlarida, Madinaning yuqori (qism)ida Bani Amr ibn Avf deb ataladigan bir mahallada (mehmon) tushdilar. (Anas) aytdi: U zot ular ichida oʻn toʻrt kecha turdilar. Soʻng Bani Najjor jamoasiga (odam) yubordilar. (Anas) aytdi: Ular qilichlarini taqqan holda keldilar. (Anas) aytdi: Goʻyo men Rasululloh ﷺni ulovlari ustida, Abu Bakr esa ortlarida (mingashgan), Bani Najjor jamoasi atroflarida (boʻlgan) holda koʻrayotgandekman — to u zot Abu Ayyubning hovlisiga (yetib) tushdilar. (Anas) aytdi: U zot namoz (vaqti) qayerda yetsa, oʻsha yerda namoz oʻqir va qoʻy qoʻtonlarida (ham) namoz oʻqir edilar. (Anas) aytdi: Soʻng u zot masjid qurishni buyurdilar. Bani Najjor jamoasiga (odam) yubordilar, ular kelishdi. U zot: «Ey Bani Najjor, mana bu bogʻingiz (devorli yer)ning narxini menga ayting (soting)», dedilar. Ular: «Yoʻq, Allohga qasamki, biz uning narxini faqat Allohdan (savob sifatida) talab qilamiz», deyishdi. (Anas) aytdi: Unda — men sizlarga aytadigan narsa — bor edi: unda mushriklarning qabrlari bor edi, unda vayronalar bor edi va unda xurmolar bor edi. Rasululloh ﷺ mushriklarning qabrlari (haqida) buyurdilar — ular kavlab ochildi (koʻchirildi); vayronalar (haqida buyurdilar) — ular tekislandi; xurmolar (haqida buyurdilar) — ular kesildi. (Anas) aytdi: Ular xurmo(larni) masjidning qiblasi (tomonida) saf qildilar va uning ikki (eshik) kesakisini toshdan qildilar. (Anas) aytdi: Ular oʻsha toshlarni tashir va rajaz (sheʼr) aytar edilar, Rasululloh ﷺ ular bilan birga edilar. Ular: «Allohim, oxirat yaxshiligidan boshqa (haqiqiy) yaxshilik yoʻq, bas, ansorlar va muhojirlarga yordam ber», derdilar.Расулуллоҳ ﷺ Мадинага келганларида, Мадинанинг юқори (қисм)ида Бани Амр ибн Авф деб аталадиган бир маҳаллада (меҳмон) тушдилар. (Анас) айтди: У зот улар ичида ўн тўрт кеча турдилар. Сўнг Бани Нажжор жамоасига (одам) юбордилар. (Анас) айтди: Улар қиличларини таққан ҳолда келдилар. (Анас) айтди: Гўё мен Расулуллоҳ ﷺни уловлари устида, Абу Бакр эса ортларида (мингашган), Бани Нажжор жамоаси атрофларида (бўлган) ҳолда кўраётгандекман — то у зот Абу Айюбнинг ҳовлисига (етиб) тушдилар. (Анас) айтди: У зот намоз (вақти) қаерда еца, ўша ерда намоз ўқир ва қўй қўтонларида (ҳам) намоз ўқир эдилар. (Анас) айтди: Сўнг у зот масжид қуришни буюрдилар. Бани Нажжор жамоасига (одам) юбордилар, улар келишди. У зот: «Эй Бани Нажжор, мана бу боғингиз (деворли ер)нинг нархини менга айтинг (сотинг)», дедилар. Улар: «Йўқ, Аллоҳга қасамки, биз унинг нархини фақат Аллоҳдан (савоб сифатида) талаб қиламиз», дейишди. (Анас) айтди: Унда — мен сизларга айтадиган нарса — бор эди: унда мушрикларнинг қабрлари бор эди, унда вайроналар бор эди ва унда хурмолар бор эди. Расулуллоҳ ﷺ мушрикларнинг қабрлари (ҳақида) буюрдилар — улар кавлаб очилди (кўчирилди); вайроналар (ҳақида буюрдилар) — улар текисланди; хурмолар (ҳақида буюрдилар) — улар кесилди. (Анас) айтди: Улар хурмо(ларни) масжиднинг қибласи (томонида) саф қилдилар ва унинг икки (эшик) кесакисини тошдан қилдилар. (Анас) айтди: Улар ўша тошларни ташир ва ражаз (шеър) айтар эдилар, Расулуллоҳ ﷺ улар билан бирга эдилар. Улар: «Аллоҳим, охират яхшилигидан бошқа (ҳақиқий) яхшилик йўқ, бас, ансорлар ва муҳожирларга ёрдам бер», дердилар.

حَدَّثَنِي إِبْرَاهِيمُ بْنُ حَمْزَةَ، حَدَّثَنَا حَاتِمٌ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ حُمَيْدٍ الزُّهْرِيِّ، قَالَ سَمِعْتُ عُمَرَ بْنَ عَبْدِ الْعَزِيزِ، يَسْأَلُ السَّائِبَ ابْنَ أُخْتِ النَّمِرِ مَا سَمِعْتَ فِي، سُكْنَى مَكَّةَ قَالَ سَمِعْتُ الْعَلاَءَ بْنَ الْحَضْرَمِيِّ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ ثَلاَثٌ لِلْمُهَاجِرِ بَعْدَ الصَّدَرِ ‏"‏‏.‏

Men Umar ibn Abdulazizning Saʼib (Namirning jiyani)dan: «Makkada turish haqida nima eshitding?» deb soʻraganini eshitdim. U: «Men Aloʼ ibn Hazramiyni: ‹Rasululloh ﷺ: ‹Muhojirga (haj qilib) qaytgandan keyin (Makkada) uch (kun turish bordir)› dedilar› deganini eshitdim», dedi.Мен Умар ибн Абдулазизнинг Саъиб (Намирнинг жияни)дан: «Маккада туриш ҳақида нима эшитдинг?» деб сўраганини эшитдим. У: «Мен Алў ибн Ҳазрамийни: ‹Расулуллоҳ ﷺ: ‹Муҳожирга (ҳаж қилиб) қайтгандан кейин (Маккада) уч (кун туриш бордир)› дедилар› деганини эшитдим», деди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ، قَالَ مَا عَدُّوا مِنْ مَبْعَثِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَلاَ مِنْ وَفَاتِهِ، مَا عَدُّوا إِلاَّ مِنْ مَقْدَمِهِ الْمَدِينَةَ‏.‏

Ular (musulmonlar yil sanogʻini) Paygʻambar ﷺning mabʼasi (paygʻambar boʻlgani)dan ham, vafotidan ham (boshlab) sanamadilar; ular faqat u zotning Madinaga kelishlaridan (boshlab) sanadilar.Улар (мусулмонлар йил саноғини) Пайғамбар ﷺнинг мабъаси (пайғамбар бўлгани)дан ҳам, вафотидан ҳам (бошлаб) санамадилар; улар фақат у зотнинг Мадинага келишларидан (бошлаб) санадилар.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ، حَدَّثَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتْ فُرِضَتِ الصَّلاَةُ رَكْعَتَيْنِ، ثُمَّ هَاجَرَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَفُرِضَتْ أَرْبَعًا، وَتُرِكَتْ صَلاَةُ السَّفَرِ عَلَى الأُولَى‏.‏ تَابَعَهُ عَبْدُ الرَّزَّاقِ عَنْ مَعْمَرٍ‏.‏

Namoz (avval) ikki rakat (qilib) farz qilingan edi. Soʻng Paygʻambar ﷺ hijrat qildilar va (muqim uchun) toʻrt (rakat) farz qilindi, safar namozi esa avvalgisi (ikki rakat) holatida qoldirildi. Buni Abdurrazzoq Maʼmardan (rivoyatda) qoʻllab-quvvatladi.Намоз (аввал) икки ракат (қилиб) фарз қилинган эди. Сўнг Пайғамбар ﷺ ҳижрат қилдилар ва (муқим учун) тўрт (ракат) фарз қилинди, сафар намози эса аввалгиси (икки ракат) ҳолатида қолдирилди. Буни Абдурраззоқ Маъмардан (ривоятда) қўллаб-қувватлади.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ قَزَعَةَ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عَامِرِ بْنِ سَعْدِ بْنِ مَالِكٍ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ عَادَنِي النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم عَامَ حَجَّةِ الْوَدَاعِ مِنْ مَرَضٍ أَشْفَيْتُ مِنْهُ عَلَى الْمَوْتِ، فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ، بَلَغَ بِي مِنَ الْوَجَعِ مَا تَرَى، وَأَنَا ذُو مَالٍ وَلاَ يَرِثُنِي إِلاَّ ابْنَةٌ لِي وَاحِدَةٌ، أَفَأَتَصَدَّقُ بِثُلُثَىْ مَالِي قَالَ ‏"‏ لاَ ‏"‏‏.‏ قَالَ فَأَتَصَدَّقُ بِشَطْرِهِ قَالَ ‏"‏ الثُّلُثُ يَا سَعْدُ، وَالثُّلُثُ كَثِيرٌ، إِنَّكَ أَنْ تَذَرَ ذُرِّيَّتَكَ أَغْنِيَاءَ خَيْرٌ مِنْ أَنْ تَذَرَهُمْ عَالَةً يَتَكَفَّفُونَ النَّاسَ ‏"‏‏.‏ قَالَ أَحْمَدُ بْنُ يُونُسَ عَنْ إِبْرَاهِيمَ ‏"‏ أَنْ تَذَرَ ذُرِّيَّتَكَ، وَلَسْتَ بِنَافِقٍ نَفَقَةً تَبْتَغِي بِهَا وَجْهَ اللَّهِ إِلاَّ آجَرَكَ اللَّهُ بِهَا، حَتَّى اللُّقْمَةَ تَجْعَلُهَا فِي فِي امْرَأَتِكَ ‏"‏‏.‏ قُلْتَ يَا رَسُولَ اللَّهِ، أُخَلَّفُ بَعْدَ أَصْحَابِي قَالَ ‏"‏ إِنَّكَ لَنْ تُخَلَّفَ فَتَعْمَلَ عَمَلاً تَبْتَغِي بِهِ وَجْهَ اللَّهِ إِلاَّ ازْدَدْتَ بِهِ دَرَجَةً وَرِفْعَةً، وَلَعَلَّكَ تُخَلَّفُ حَتَّى يَنْتَفِعَ بِكَ أَقْوَامٌ، وَيُضَرَّ بِكَ آخَرُونَ، اللَّهُمَّ أَمْضِ لأَصْحَابِي هِجْرَتَهُمْ، وَلاَ تَرُدَّهُمْ عَلَى أَعْقَابِهِمْ، لَكِنِ الْبَائِسُ سَعْدُ ابْنُ خَوْلَةَ يَرْثِي لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ تُوُفِّيَ بِمَكَّةَ ‏"‏‏.‏ وَقَالَ أَحْمَدُ بْنُ يُونُسَ وَمُوسَى عَنْ إِبْرَاهِيمَ ‏"‏ أَنْ تَذَرَ وَرَثَتَكَ ‏"‏‏.‏

Paygʻambar ﷺ vidolashuv haji yilida meni — oʻlimga yaqinlashtirgan bir kasalligimdan — yoʻqlab keldilar. Men: «Ey Allohning Rasuli, ogʻriq menga siz koʻrayotgan darajaga yetdi, men mol-mulkli kishiman, menga bir qizimdan boshqa hech kim meros olmaydi. Mol-mulkimning uchdan ikkisini sadaqa qilaymi?» dedim. U zot: «Yoʻq», dedilar. Men: «Yarmini sadaqa qilaymi?» dedim. U zot: «Uchdan biri, ey Saʼd; uchdan biri ham koʻp. Sen avlodingni boy (mustagʻniy) qoldirsang, ularni odamlardan (qoʻl ochib) tilaydigan kambagʻal qoldirishingdan koʻra yaxshiroqdir. Sen Allohning yuzini (rizosini) istab qilgan har qanday nafaqa uchun — hatto xotiningning ogʻziga (luqma) solgan luqmang uchun ham — Alloh seni mukofotlaydi», dedilar. Men: «Ey Allohning Rasuli, sahobalarimdan keyin (Makkada) qoldirilamanmi (oʻlamanmi)?» dedim. U zot: «Sen (bu yerda) qoldirilib (tirik qolib), Allohning yuzini istab biror amal qilsang, albatta u bilan darajang va ulugʻliging ortadi. Shoyad sen (uzoq) qoldirilsang, sen bilan baʼzi qavmlar manfaat koʻrib, boshqalar (sendan) zarar koʻrar. Allohim, sahobalarimning hijratini (tamomiga) yetkaz va ularni orqalariga (ortga) qaytarma. Lekin bechora Saʼd ibn Xavla...» — Rasululloh ﷺ uning Makkada vafot etgani (uchun) unga achindilar.Пайғамбар ﷺ видолашув ҳажи йилида мени — ўлимга яқинлаштирган бир касаллигимдан — йўқлаб келдилар. Мен: «Эй Аллоҳнинг Расули, оғриқ менга сиз кўраётган даражага етди, мен мол-мулкли кишиман, менга бир қизимдан бошқа ҳеч ким мерос олмайди. Мол-мулкимнинг учдан иккисини садақа қилайми?» дедим. У зот: «Йўқ», дедилар. Мен: «Ярмини садақа қилайми?» дедим. У зот: «Учдан бири, эй Саъд; учдан бири ҳам кўп. Сен авлодингни бой (мустағний) қолдирсанг, уларни одамлардан (қўл очиб) тилайдиган камбағал қолдиришингдан кўра яхшироқдир. Сен Аллоҳнинг юзини (ризосини) истаб қилган ҳар қандай нафақа учун — ҳатто хотинингнинг оғзига (луқма) солган луқманг учун ҳам — Аллоҳ сени мукофотлайди», дедилар. Мен: «Эй Аллоҳнинг Расули, саҳобаларимдан кейин (Маккада) қолдириламанми (ўламанми)?» дедим. У зот: «Сен (бу ерда) қолдирилиб (тирик қолиб), Аллоҳнинг юзини истаб бирор амал қилсанг, албатта у билан даражанг ва улуғлигинг ортади. Шояд сен (узоқ) қолдирилсанг, сен билан баъзи қавмлар манфаат кўриб, бошқалар (сендан) зарар кўрар. Аллоҳим, саҳобаларимнинг ҳижратини (тамомига) етказ ва уларни орқаларига (ортга) қайтарма. Лекин бечора Саъд ибн Хавла...» — Расулуллоҳ ﷺ унинг Маккада вафот этгани (учун) унга ачиндилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ حُمَيْدٍ، عَنْ أَنَسٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قَدِمَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَوْفٍ، فَآخَى النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بَيْنَهُ وَبَيْنَ سَعْدِ بْنِ الرَّبِيعِ الأَنْصَارِيِّ، فَعَرَضَ عَلَيْهِ أَنْ يُنَاصِفَهُ أَهْلَهُ وَمَالَهُ، فَقَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بَارَكَ اللَّهُ لَكَ فِي أَهْلِكَ وَمَالِكَ، دُلَّنِي عَلَى السُّوقِ‏.‏ فَرَبِحَ شَيْئًا مِنْ أَقِطٍ وَسَمْنٍ، فَرَآهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بَعْدَ أَيَّامٍ وَعَلَيْهِ وَضَرٌ مِنْ صُفْرَةٍ، فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَهْيَمْ يَا عَبْدَ الرَّحْمَنِ ‏"‏‏.‏ قَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ، تَزَوَّجْتُ امْرَأَةً مِنَ الأَنْصَارِ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَمَا سُقْتَ فِيهَا ‏"‏‏.‏ فَقَالَ وَزْنَ نَوَاةٍ مِنْ ذَهَبٍ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَوْلِمْ وَلَوْ بِشَاةٍ ‏"‏‏.‏

Abdurrahmon ibn Avf (Madinaga) keldi. Paygʻambar ﷺ uni ansoriy Saʼd ibn Robiʼ bilan birodar qilib qoʻydilar. U (Saʼd) unga oilasi va molini yarmiga boʻlib berishni taklif qildi. Abdurrahmon: «Alloh senga oilang va molingda baraka bersin. Menga bozorni koʻrsat», dedi. U bir oz qurt (qurigan sut) va sariyogʻ (savdosida) foyda qildi. Paygʻambar ﷺ uni bir necha kundan keyin koʻrdilar, unda sariq (atir) izi bor edi. Paygʻambar ﷺ: «Bu nima (xabar), ey Abdurrahmon?» dedilar. U: «Ey Allohning Rasuli, ansorlardan bir ayolga uylandim», dedi. U zot: «Unga (mahr qilib) nima berding?» dedilar. U: «Bir donak (miqdori) oltin», dedi. Paygʻambar ﷺ: «(Toʻy) ziyofati ber, garchi bir qoʻy (bilan) boʻlsa ham», dedilar.Абдурраҳмон ибн Авф (Мадинага) келди. Пайғамбар ﷺ уни ансорий Саъд ибн Робиъ билан биродар қилиб қўйдилар. У (Саъд) унга оиласи ва молини ярмига бўлиб беришни таклиф қилди. Абдурраҳмон: «Аллоҳ сенга оиланг ва молингда барака берсин. Менга бозорни кўрсат», деди. У бир оз қурт (қуриган сут) ва сариёғ (савдосида) фойда қилди. Пайғамбар ﷺ уни бир неча кундан кейин кўрдилар, унда сариқ (атир) изи бор эди. Пайғамбар ﷺ: «Бу нима (хабар), эй Абдурраҳмон?» дедилар. У: «Эй Аллоҳнинг Расули, ансорлардан бир аёлга уйландим», деди. У зот: «Унга (маҳр қилиб) нима бердинг?» дедилар. У: «Бир донак (миқдори) олтин», деди. Пайғамбар ﷺ: «(Тўй) зиёфати бер, гарчи бир қўй (билан) бўлса ҳам», дедилар.

حَدَّثَنِي حَامِدُ بْنُ عُمَرَ، عَنْ بِشْرِ بْنِ الْمُفَضَّلِ، حَدَّثَنَا حُمَيْدٌ، حَدَّثَنَا أَنَسٌ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ سَلاَمٍ، بَلَغَهُ مَقْدَمُ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم الْمَدِينَةَ، فَأَتَاهُ يَسْأَلُهُ عَنْ أَشْيَاءَ، فَقَالَ إِنِّي سَائِلُكَ عَنْ ثَلاَثٍ لاَ يَعْلَمُهُنَّ إِلاَّ نَبِيٌّ مَا أَوَّلُ أَشْرَاطِ السَّاعَةِ وَمَا أَوَّلُ طَعَامٍ يَأْكُلُهُ أَهْلُ الْجَنَّةِ وَمَا بَالُ الْوَلَدِ يَنْزِعُ إِلَى أَبِيهِ أَوْ إِلَى أُمِّهِ قَالَ ‏"‏ أَخْبَرَنِي بِهِ جِبْرِيلُ آنِفًا ‏"‏‏.‏ قَالَ ابْنُ سَلاَمٍ ذَاكَ عَدُوُّ الْيَهُودِ مِنَ الْمَلاَئِكَةِ‏.‏ قَالَ ‏"‏ أَمَّا أَوَّلُ أَشْرَاطِ السَّاعَةِ فَنَارٌ تَحْشُرُهُمْ مِنَ الْمَشْرِقِ إِلَى الْمَغْرِبِ، وَأَمَّا أَوَّلُ طَعَامٍ يَأْكُلُهُ أَهْلُ الْجَنَّةِ، فَزِيَادَةُ كَبِدِ الْحُوتِ، وَأَمَّا الْوَلَدُ، فَإِذَا سَبَقَ مَاءُ الرَّجُلِ مَاءَ الْمَرْأَةِ نَزَعَ الْوَلَدَ، وَإِذَا سَبَقَ مَاءُ الْمَرْأَةِ مَاءَ الرَّجُلِ نَزَعَتِ الْوَلَدَ ‏"‏‏.‏ قَالَ أَشْهَدُ أَنَّ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَأَنَّكَ رَسُولُ اللَّهِ‏.‏ قَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنَّ الْيَهُودَ قَوْمٌ بُهُتٌ، فَاسْأَلْهُمْ عَنِّي قَبْلَ أَنْ يَعْلَمُوا بِإِسْلاَمِي، فَجَاءَتِ الْيَهُودُ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَىُّ رَجُلٍ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَلاَمٍ فِيكُمْ ‏"‏‏.‏ قَالُوا خَيْرُنَا وَابْنُ خَيْرِنَا وَأَفْضَلُنَا وَابْنُ أَفْضَلِنَا‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَسْلَمَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَلاَمٍ ‏"‏‏.‏ قَالُوا أَعَاذَهُ اللَّهُ مِنْ ذَلِكَ‏.‏ فَأَعَادَ عَلَيْهِمْ، فَقَالُوا مِثْلَ ذَلِكَ، فَخَرَجَ إِلَيْهِمْ عَبْدُ اللَّهِ فَقَالَ أَشْهَدُ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَأَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ‏.‏ قَالُوا شَرُّنَا وَابْنُ شَرِّنَا‏.‏ وَتَنَقَّصُوهُ‏.‏ قَالَ هَذَا كُنْتُ أَخَافُ يَا رَسُولَ اللَّهِ‏.‏

Abdulloh ibn Salomga Paygʻambar ﷺning Madinaga kelishlari yetib keldi. U zotning oldilariga baʼzi narsalarni soʻrash uchun keldi va: «Men sendan uchta (narsa) haqida soʻrayman, ularni paygʻambardan boshqa hech kim bilmaydi: qiyomatning birinchi alomati nima? Jannat ahli yeydigan birinchi taom nima? Bola otasiga yoki onasiga (qaysi biriga oʻxshab) tortishining sababi nima?» dedi. U zot: «Buni menga hozirgina Jibril xabar berdi», dedilar. Ibn Salom: «U (Jibril) — farishtalardan yahudlarning dushmanidir», dedi. U zot: «Qiyomatning birinchi alomatiga kelsak — u (bir) oʻtdirki, odamlarni mashriqdan magʻribga (haydab) toʻplaydi. Jannat ahli yeydigan birinchi taomga kelsak — u baliq jigarining ortiqcha (boʻlagi)dir. Bolaga kelsak — erkakning suvi (nutfasi) ayolning suvidan oʻzib ketsa, bola (otasiga) tortadi; ayolning suvi erkakning suvidan oʻzib ketsa, bola (onaga) tortadi», dedilar. U: «Guvohlik beramanki, Allohdan boʻlak iloh yoʻq va sen Allohning Rasulisan», dedi. Soʻng: «Ey Allohning Rasuli, albatta yahudlar buhtonchi (tuhmatchi) qavm. Ular mening islom qabul qilganimni bilishlaridan oldin, ulardan men haqimda soʻra», dedi. Yahudlar kelishdi. Paygʻambar ﷺ: «Sizlarning oranggizda Abdulloh ibn Salom qanday kishi?» dedilar. Ular: «U eng yaxshimiz va eng yaxshimizning oʻgʻli, eng afzalimiz va eng afzalimizning oʻgʻli», deyishdi. Paygʻambar ﷺ: «Abdulloh ibn Salom islom qabul qilsa, (nima deysiz)?» dedilar. Ular: «Alloh uni bundan saqlasin!» deyishdi. U zot ularga (savolni) takrorladilar, ular yana shunga oʻxshashni aytishdi. Shunda Abdulloh ularning oldiga chiqib: «Guvohlik beramanki, Allohdan boʻlak iloh yoʻq va Muhammad Allohning Rasulidir», dedi. Ular: «U eng yomonimiz va eng yomonimizning oʻgʻli», deyishdi va uni kamsitishdi. U: «Men shundan qoʻrqar edim, ey Allohning Rasuli», dedi.Абдуллоҳ ибн Саломга Пайғамбар ﷺнинг Мадинага келишлари етиб келди. У зотнинг олдиларига баъзи нарсаларни сўраш учун келди ва: «Мен сендан учта (нарса) ҳақида сўрайман, уларни пайғамбардан бошқа ҳеч ким билмайди: қиёматнинг биринчи аломати нима? Жаннат аҳли ейдиган биринчи таом нима? Бола отасига ёки онасига (қайси бирига ўхшаб) тортишининг сабаби нима?» деди. У зот: «Буни менга ҳозиргина Жибрил хабар берди», дедилар. Ибн Салом: «У (Жибрил) — фаришталардан яҳудларнинг душманидир», деди. У зот: «Қиёматнинг биринчи аломатига келсак — у (бир) ўтдирки, одамларни машриқдан мағрибга (ҳайдаб) тўплайди. Жаннат аҳли ейдиган биринчи таомга келсак — у балиқ жигарининг ортиқча (бўлаги)дир. Болага келсак — эркакнинг суви (нутфаси) аёлнинг сувидан ўзиб кеца, бола (отасига) тортади; аёлнинг суви эркакнинг сувидан ўзиб кеца, бола (онага) тортади», дедилар. У: «Гувоҳлик бераманки, Аллоҳдан бўлак илоҳ йўқ ва сен Аллоҳнинг Расулисан», деди. Сўнг: «Эй Аллоҳнинг Расули, албатта яҳудлар буҳтончи (туҳматчи) қавм. Улар менинг ислом қабул қилганимни билишларидан олдин, улардан мен ҳақимда сўра», деди. Яҳудлар келишди. Пайғамбар ﷺ: «Сизларнинг оранггизда Абдуллоҳ ибн Салом қандай киши?» дедилар. Улар: «У энг яхшимиз ва энг яхшимизнинг ўғли, энг афзалимиз ва энг афзалимизнинг ўғли», дейишди. Пайғамбар ﷺ: «Абдуллоҳ ибн Салом ислом қабул қилса, (нима дейсиз)?» дедилар. Улар: «Аллоҳ уни бундан сақласин!» дейишди. У зот уларга (саволни) такрорладилар, улар яна шунга ўхшашни айтишди. Шунда Абдуллоҳ уларнинг олдига чиқиб: «Гувоҳлик бераманки, Аллоҳдан бўлак илоҳ йўқ ва Муҳаммад Аллоҳнинг Расулидир», деди. Улар: «У энг ёмонимиз ва энг ёмонимизнинг ўғли», дейишди ва уни камситишди. У: «Мен шундан қўрқар эдим, эй Аллоҳнинг Расули», деди.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَمْرٍو، سَمِعَ أَبَا الْمِنْهَالِ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ مُطْعِمٍ، قَالَ بَاعَ شَرِيكٌ لِي دَرَاهِمَ فِي السُّوقِ نَسِيئَةً فَقُلْتُ سُبْحَانَ اللَّهِ أَيَصْلُحُ هَذَا فَقَالَ سُبْحَانَ اللَّهِ، وَاللَّهِ لَقَدْ بِعْتُهَا فِي السُّوقِ فَمَا عَابَهُ أَحَدٌ، فَسَأَلْتُ الْبَرَاءَ بْنَ عَازِبٍ فَقَالَ قَدِمَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم وَنَحْنُ نَتَبَايَعُ هَذَا الْبَيْعَ، فَقَالَ ‏"‏ مَا كَانَ يَدًا بِيَدٍ فَلَيْسَ بِهِ بَأْسٌ، وَمَا كَانَ نَسِيئَةً فَلاَ يَصْلُحُ ‏"‏‏.‏ وَالْقَ زَيْدَ بْنَ أَرْقَمَ فَاسْأَلْهُ فَإِنَّهُ كَانَ أَعْظَمَنَا تِجَارَةً، فَسَأَلْتُ زَيْدَ بْنَ أَرْقَمَ فَقَالَ مِثْلَهُ‏.‏ وَقَالَ سُفْيَانُ مَرَّةً فَقَالَ قَدِمَ عَلَيْنَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم الْمَدِينَةَ وَنَحْنُ نَتَبَايَعُ، وَقَالَ نَسِيئَةً إِلَى الْمَوْسِمِ أَوِ الْحَجِّ‏.‏

Mening bir sherigim bozorda dirhamlarni nasiya (qarzga) sotdi. Men: «Subhanalloh, bu joiz boʻladimi?» dedim. U: «Subhanalloh, Allohga qasamki, men ularni bozorda sotdim, hech kim uni ayblamadi», dedi. Men Baro ibn Ozibdan soʻradim. U: «Paygʻambar ﷺ (Madinaga) kelganlarida, biz mana shu savdoni qilardik. U zot: ‹Naqd-baqd (qoʻldan-qoʻlga) boʻlganida zarari yoʻq, nasiya boʻlganida esa joiz emas› dedilar. Zayd ibn Arqamga yoʻliqib, undan soʻra, chunki u bizning eng katta savdogarimiz edi», dedi. Men Zayd ibn Arqamdan soʻradim, u ham shunga oʻxshashni aytdi. Sufyon bir marta (rivoyatda): «Paygʻambar ﷺ bizning oldimizga Madinaga kelganlarida, biz savdo qilardik», dedi va: «mavsum yoki hajgacha nasiya (qarzga)», dedi.Менинг бир шеригим бозорда дирҳамларни насия (қарзга) сотди. Мен: «Субҳаналлоҳ, бу жоиз бўладими?» дедим. У: «Субҳаналлоҳ, Аллоҳга қасамки, мен уларни бозорда сотдим, ҳеч ким уни айбламади», деди. Мен Баро ибн Озибдан сўрадим. У: «Пайғамбар ﷺ (Мадинага) келганларида, биз мана шу савдони қилардик. У зот: ‹Нақд-бақд (қўлдан-қўлга) бўлганида зарари йўқ, насия бўлганида эса жоиз эмас› дедилар. Зайд ибн Арқамга йўлиқиб, ундан сўра, чунки у бизнинг энг катта савдогаримиз эди», деди. Мен Зайд ибн Арқамдан сўрадим, у ҳам шунга ўхшашни айтди. Суфён бир марта (ривоятда): «Пайғамбар ﷺ бизнинг олдимизга Мадинага келганларида, биз савдо қилардик», деди ва: «мавсум ёки ҳажгача насия (қарзга)», деди.

حَدَّثَنَا مُسْلِمُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا قُرَّةُ، عَنْ مُحَمَّدٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لَوْ آمَنَ بِي عَشَرَةٌ مِنَ الْيَهُودِ لآمَنَ بِي الْيَهُودُ ‏"‏‏.‏

Paygʻambar ﷺ: «Agar menga yahudlardan oʻn (kishi) iymon keltirganida, (barcha) yahudlar menga iymon keltirardi», dedilar.Пайғамбар ﷺ: «Агар менга яҳудлардан ўн (киши) иймон келтирганида, (барча) яҳудлар менга иймон келтирарди», дедилар.

حَدَّثَنِي أَحْمَدُ ـ أَوْ مُحَمَّدُ ـ بْنُ عُبَيْدِ اللَّهِ الْغُدَانِيُّ حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ أُسَامَةَ، أَخْبَرَنَا أَبُو عُمَيْسٍ، عَنْ قَيْسِ بْنِ مُسْلِمٍ، عَنْ طَارِقِ بْنِ شِهَابٍ، عَنْ أَبِي مُوسَى ـ رضى الله عنه ـ قَالَ دَخَلَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم الْمَدِينَةَ وَإِذَا أُنَاسٌ مِنَ الْيَهُودِ يُعَظِّمُونَ عَاشُورَاءَ وَيَصُومُونَهُ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ نَحْنُ أَحَقُّ بِصَوْمِهِ ‏"‏‏.‏ فَأَمَرَ بِصَوْمِهِ‏.‏

Paygʻambar ﷺ Madinaga kirdilar, qarasalar, yahudlardan baʼzi odamlar Oshuroni ulugʻlab, uni roʻza tutar edilar. Shunda Paygʻambar ﷺ: «Biz uni roʻza tutishga (sizlardan) haqliroqmiz», dedilar va uni roʻza tutishni buyurdilar.Пайғамбар ﷺ Мадинага кирдилар, қарасалар, яҳудлардан баъзи одамлар Ошурони улуғлаб, уни рўза тутар эдилар. Шунда Пайғамбар ﷺ: «Биз уни рўза тутишга (сизлардан) ҳақлироқмиз», дедилар ва уни рўза тутишни буюрдилар.

حَدَّثَنَا زِيَادُ بْنُ أَيُّوبَ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، حَدَّثَنَا أَبُو بِشْرٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ لَمَّا قَدِمَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم الْمَدِينَةَ وَجَدَ الْيَهُودَ يَصُومُونَ عَاشُورَاءَ، فَسُئِلُوا عَنْ ذَلِكَ، فَقَالُوا هَذَا الْيَوْمُ الَّذِي أَظْفَرَ اللَّهُ فِيهِ مُوسَى وَبَنِي إِسْرَائِيلَ عَلَى فِرْعَوْنَ، وَنَحْنُ نَصُومُهُ تَعْظِيمًا لَهُ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ نَحْنُ أَوْلَى بِمُوسَى مِنْكُمْ ‏"‏‏.‏ ثُمَّ أَمَرَ بِصَوْمِهِ‏.‏

Paygʻambar ﷺ Madinaga kelganlarida, yahudlarni Oshuro (kuni) roʻza tutayotgan holda topdilar. Ular bu haqda soʻralganda: «Bu Alloh Musoni va Bani Isroilni Firʼavn ustidan gʻolib qilgan kundir, biz uni ulugʻlash uchun roʻza tutamiz», deyishdi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Biz Musoga sizlardan koʻra haqliroqmiz», dedilar va uni roʻza tutishni buyurdilar.Пайғамбар ﷺ Мадинага келганларида, яҳудларни Ошуро (куни) рўза тутаётган ҳолда топдилар. Улар бу ҳақда сўралганда: «Бу Аллоҳ Мусони ва Бани Исроилни Фиръавн устидан ғолиб қилган кундир, биз уни улуғлаш учун рўза тутамиз», дейишди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Биз Мусога сизлардан кўра ҳақлироқмиз», дедилар ва уни рўза тутишни буюрдилар.

حَدَّثَنَا عَبْدَانُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ، عَنْ يُونُسَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ أَخْبَرَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَسْدِلُ شَعْرَهُ، وَكَانَ الْمُشْرِكُونَ يَفْرُقُونَ رُءُوسَهُمْ، وَكَانَ أَهْلُ الْكِتَابِ يَسْدِلُونَ رُءُوسَهُمْ، وَكَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يُحِبُّ مُوَافَقَةَ أَهْلِ الْكِتَابِ فِيمَا لَمْ يُؤْمَرْ فِيهِ بِشَىْءٍ، ثُمَّ فَرَقَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم رَأْسَهُ‏.‏

Paygʻambar ﷺ sochlarini (peshonalariga) tushirib (yoyib) qoʻyardilar, mushriklar esa boshlarini (sochlarini) ikkiga (oʻrtadan) ajratardilar, kitob ahli esa boshlarini (peshonaga) tushirib qoʻyardilar. Paygʻambar ﷺ oʻzlariga (Allohdan) biror narsa buyurilmagan ishlarda kitob ahliga muvofiq boʻlishni yoqtirardilar. Soʻng Paygʻambar ﷺ boshlarini (sochlarini oʻrtadan) ajratdilar.Пайғамбар ﷺ сочларини (пешоналарига) тушириб (ёйиб) қўярдилар, мушриклар эса бошларини (сочларини) иккига (ўртадан) ажратардилар, китоб аҳли эса бошларини (пешонага) тушириб қўярдилар. Пайғамбар ﷺ ўзларига (Аллоҳдан) бирор нарса буюрилмаган ишларда китоб аҳлига мувофиқ бўлишни ёқтирардилар. Сўнг Пайғамбар ﷺ бошларини (сочларини ўртадан) ажратдилар.

حَدَّثَنِي زِيَادُ بْنُ أَيُّوبَ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، أَخْبَرَنَا أَبُو بِشْرٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ هُمْ أَهْلُ الْكِتَابِ، جَزَّءُوهُ أَجْزَاءً، فَآمَنُوا بِبَعْضِهِ وَكَفَرُوا بِبَعْضِهِ‏.‏ ‏{‏يَعْنِي قَوْلَ اللَّهِ تَعَالَى ‏[quran sura="15" aya_start="91" aya_end="91"]{‏الَّذِينَ جَعَلُوا الْقُرْآنَ عِضِينَ ‏}‏

(Ibn Abbos) aytdi: «Ular kitob ahlidir, uni (Tavrotni) boʻlaklarga boʻlib, baʼzisiga iymon keltirib, baʼzisiga kufr keltirdilar» — yaʼni Alloh taoloning: «Qurʼonni boʻlak-boʻlak qilganlar...» (Hijr surasi, 91) (oyatini nazarda tutib aytdi).(Ибн Аббос) айтди: «Улар китоб аҳлидир, уни (Тавротни) бўлакларга бўлиб, баъзисига иймон келтириб, баъзисига куфр келтирдилар» — яъни Аллоҳ таолонинг: «Қуръонни бўлак-бўлак қилганлар...» (Ҳижр сураси, 91) (оятини назарда тутиб айтди).

حَدَّثَنِي الْحَسَنُ بْنُ عُمَرَ بْنِ شَقِيقٍ، حَدَّثَنَا مُعْتَمِرٌ، قَالَ أَبِي وَحَدَّثَنَا أَبُو عُثْمَانَ، عَنْ سَلْمَانَ الْفَارِسِيِّ، أَنَّهُ تَدَاوَلَهُ بِضْعَةَ عَشَرَ مِنْ رَبٍّ إِلَى رَبٍّ‏.‏

U (Salmon) bir necha (oʻn) xoʻjayindan-xoʻjayinga (qoʻldan-qoʻlga) oʻtkazildi (sotildi).У (Салмон) бир неча (ўн) хўжайиндан-хўжайинга (қўлдан-қўлга) ўтказилди (сотилди).

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَوْفٍ، عَنْ أَبِي عُثْمَانَ، قَالَ سَمِعْتُ سَلْمَانَ ـ رضى الله عنه ـ يَقُولُ أَنَا مِنْ، رَامَ هُرْمُزَ‏.‏

Men Salmon (roziyallohu anhu)ning: «Men Romahurmuzdanman», deganini eshitdim.Мен Салмон (розияллоҳу анҳу)нинг: «Мен Ромаҳурмузданман», деганини эшитдим.

حَدَّثَنِي الْحَسَنُ بْنُ مُدْرِكٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ حَمَّادٍ، أَخْبَرَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ عَاصِمٍ الأَحْوَلِ، عَنْ أَبِي عُثْمَانَ، عَنْ سَلْمَانَ، قَالَ فَتْرَةٌ بَيْنَ عِيسَى وَمُحَمَّدٍ صلى الله عليه وسلم سِتُّمِائَةِ سَنَةٍ‏.‏

Salmon: «Iso bilan Muhammad ﷺ orasidagi fatra (paygʻambarsiz oraliq davr) olti yuz yildir», dedi.Салмон: «Исо билан Муҳаммад ﷺ орасидаги фатра (пайғамбарсиз оралиқ давр) олти юз йилдир», деди.