حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَمْرٍو، قَالَ سَمِعْتُ جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ ـ رضى الله عنهما ـ يَقُولُ حَدَّثَنَا أَبُو سَعِيدٍ الْخُدْرِيُّ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يَأْتِي عَلَى النَّاسِ زَمَانٌ فَيَغْزُو فِئَامٌ مِنَ النَّاسِ، فَيَقُولُونَ فِيكُمْ مَنْ صَاحَبَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَيَقُولُونَ نَعَمْ‏.‏ فَيُفْتَحُ لَهُمْ‏.‏ ثُمَّ يَأْتِي عَلَى النَّاسِ زَمَانٌ فَيَغْزُو فِئَامٌ مِنَ النَّاسِ، فَيُقَالُ هَلْ فِيكُمْ مَنْ صَاحَبَ أَصْحَابَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَيَقُولُونَ نَعَمْ‏.‏ فَيُفْتَحُ لَهُمْ، ثُمَّ يَأْتِي عَلَى النَّاسِ زَمَانٌ فَيَغْزُو فِئَامٌ مِنَ النَّاسِ، فَيُقَالُ هَلْ فِيكُمْ مَنْ صَاحَبَ مَنْ صَاحَبَ أَصْحَابَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَيَقُولُونَ نَعَمْ‏.‏ فَيُفْتَحُ لَهُمْ ‏"‏‏.‏

Rasululloh ﷺ: «Odamlarga shunday zamon keladiki, odamlardan bir jamoa gʻazot qiladi va (ulardan): ‹Sizlar orasida Rasululloh ﷺga sahobalik qilgan kishi bormi?› deyishadi. Ular: ‹Ha›, deyishadi. Shunda ularga (gʻalaba) nasib etiladi. Soʻng odamlarga yana bir zamon keladiki, odamlardan bir jamoa gʻazot qiladi va: ‹Sizlar orasida Rasululloh ﷺning sahobalariga sahiblik qilgan kishi bormi?› deyiladi. Ular: ‹Ha›, deyishadi. Shunda ularga (gʻalaba) nasib etiladi. Soʻng odamlarga yana bir zamon keladiki, odamlardan bir jamoa gʻazot qiladi va: ‹Sizlar orasida Rasululloh ﷺning sahobalariga sahiblik qilganlarga sahiblik qilgan kishi bormi?› deyiladi. Ular: ‹Ha›, deyishadi. Shunda ularga (gʻalaba) nasib etiladi», dedilar.Расулуллоҳ ﷺ: «Одамларга шундай замон келадики, одамлардан бир жамоа ғазот қилади ва (улардан): ‹Сизлар орасида Расулуллоҳ ﷺга саҳобалик қилган киши борми?› дейишади. Улар: ‹Ҳа›, дейишади. Шунда уларга (ғалаба) насиб этилади. Сўнг одамларга яна бир замон келадики, одамлардан бир жамоа ғазот қилади ва: ‹Сизлар орасида Расулуллоҳ ﷺнинг саҳобаларига саҳиблик қилган киши борми?› дейилади. Улар: ‹Ҳа›, дейишади. Шунда уларга (ғалаба) насиб этилади. Сўнг одамларга яна бир замон келадики, одамлардан бир жамоа ғазот қилади ва: ‹Сизлар орасида Расулуллоҳ ﷺнинг саҳобаларига саҳиблик қилганларга саҳиблик қилган киши борми?› дейилади. Улар: ‹Ҳа›, дейишади. Шунда уларга (ғалаба) насиб этилади», дедилар.

حَدَّثَنِي إِسْحَاقُ، حَدَّثَنَا النَّضْرُ، أَخْبَرَنَا شُعْبَةُ، عَنْ أَبِي جَمْرَةَ، سَمِعْتُ زَهْدَمَ بْنَ مُضَرِّبٍ، سَمِعْتُ عِمْرَانَ بْنَ حُصَيْنٍ ـ رضى الله عنهما ـ يَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ خَيْرُ أُمَّتِي قَرْنِي ثُمَّ الَّذِينَ يَلُونَهُمْ ثُمَّ الَّذِينَ يَلُونَهُمْ ‏"‏‏.‏ قَالَ عِمْرَانُ فَلاَ أَدْرِي أَذَكَرَ بَعْدَ قَرْنِهِ قَرْنَيْنِ أَوْ ثَلاَثًا ‏"‏ ثُمَّ إِنَّ بَعْدَكُمْ قَوْمًا يَشْهَدُونَ وَلاَ يُسْتَشْهَدُونَ، وَيَخُونُونَ وَلاَ يُؤْتَمَنُونَ، وَيَنْذُرُونَ وَلاَ يَفُونَ، وَيَظْهَرُ فِيهِمُ السِّمَنُ ‏"‏‏.‏

Rasululloh ﷺ: «Ummatimning eng yaxshisi mening asrimdagilardir, soʻng ulardan keyin keladiganlar, soʻng ulardan keyin keladiganlardir», dedilar. Imron aytdi: «Bilmayman, u zot oʻz asrlaridan keyin ikki asrni eslatdilarmi yoki uchni». «Soʻng sizlardan keyin shunday qavm keladiki, ular guvohlik beradilar, ammo guvohlik soʻralmaydi; xiyonat qiladilar, ammo ishonib topshirilmaydi; nazr qiladilar, ammo bajarmaydilar; ularning orasida semizlik paydo boʻladi», dedilar.Расулуллоҳ ﷺ: «Умматимнинг энг яхшиси менинг асримдагилардир, сўнг улардан кейин келадиганлар, сўнг улардан кейин келадиганлардир», дедилар. Имрон айтди: «Билмайман, у зот ўз асрларидан кейин икки асрни эслатдиларми ёки учни». «Сўнг сизлардан кейин шундай қавм келадики, улар гувоҳлик берадилар, аммо гувоҳлик сўралмайди; хиёнат қиладилар, аммо ишониб топширилмайди; назр қиладилар, аммо бажармайдилар; уларнинг орасида семизлик пайдо бўлади», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَبِيدَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ ـ رضى الله عنه ـ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ خَيْرُ النَّاسِ قَرْنِي، ثُمَّ الَّذِينَ يَلُونَهُمْ، ثُمَّ الَّذِينَ يَلُونَهُمْ، ثُمَّ يَجِيءُ قَوْمٌ تَسْبِقُ شَهَادَةُ أَحَدِهِمْ يَمِينَهُ وَيَمِينُهُ شَهَادَتَهُ ‏"‏‏.‏ قَالَ إِبْرَاهِيمُ وَكَانُوا يَضْرِبُونَا عَلَى الشَّهَادَةِ وَالْعَهْدِ وَنَحْنُ صِغَارٌ‏.‏

Paygʻambar ﷺ: «Odamlarning eng yaxshisi mening asrimdagilardir, soʻng ulardan keyin keladiganlar, soʻng ulardan keyin keladiganlardir. Soʻng shunday qavm keladiki, ularning birining guvohligi qasamidan, qasami esa guvohligidan oldinga oʻtib ketadi», dedilar. Ibrohim aytdi: «Biz kichkina paytimizda, ular bizni guvohlik berish va ahdga (shoshilish)dan (qaytarib) urar edilar».Пайғамбар ﷺ: «Одамларнинг энг яхшиси менинг асримдагилардир, сўнг улардан кейин келадиганлар, сўнг улардан кейин келадиганлардир. Сўнг шундай қавм келадики, уларнинг бирининг гувоҳлиги қасамидан, қасами эса гувоҳлигидан олдинга ўтиб кетади», дедилар. Иброҳим айтди: «Биз кичкина пайтимизда, улар бизни гувоҳлик бериш ва аҳдга (шошилиш)дан (қайтариб) урар эдилар».

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ رَجَاءٍ، حَدَّثَنَا إِسْرَائِيلُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الْبَرَاءِ، قَالَ اشْتَرَى أَبُو بَكْرٍ ـ رضى الله عنه ـ مِنْ عَازِبٍ رَحْلاً بِثَلاَثَةَ عَشَرَ دِرْهَمًا فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ لِعَازِبٍ مُرِ الْبَرَاءَ فَلْيَحْمِلْ إِلَىَّ رَحْلِي‏.‏ فَقَالَ عَازِبٌ لاَ حَتَّى تُحَدِّثَنَا كَيْفَ صَنَعْتَ أَنْتَ وَرَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حِينَ خَرَجْتُمَا مِنْ مَكَّةَ وَالْمُشْرِكُونَ يَطْلُبُونَكُمْ قَالَ ارْتَحَلْنَا مِنْ مَكَّةَ، فَأَحْيَيْنَا أَوْ سَرَيْنَا لَيْلَتَنَا وَيَوْمَنَا حَتَّى أَظْهَرْنَا وَقَامَ قَائِمُ الظَّهِيرَةِ، فَرَمَيْتُ بِبَصَرِي هَلْ أَرَى مِنْ ظِلٍّ فَآوِيَ إِلَيْهِ، فَإِذَا صَخْرَةٌ أَتَيْتُهَا فَنَظَرْتُ بَقِيَّةَ ظِلٍّ لَهَا فَسَوَّيْتُهُ، ثُمَّ فَرَشْتُ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِيهِ، ثُمَّ قُلْتُ لَهُ اضْطَجِعْ يَا نَبِيَّ اللَّهِ‏.‏ فَاضْطَجَعَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ انْطَلَقْتُ أَنْظُرُ مَا حَوْلِي، هَلْ أَرَى مِنَ الطَّلَبِ أَحَدًا فَإِذَا أَنَا بِرَاعِي غَنَمٍ يَسُوقُ غَنَمَهُ إِلَى الصَّخْرَةِ يُرِيدُ مِنْهَا الَّذِي أَرَدْنَا، فَسَأَلْتُهُ فَقُلْتُ لَهُ لِمَنْ أَنْتَ يَا غُلاَمُ قَالَ لِرَجُلٍ مِنْ قُرَيْشٍ سَمَّاهُ فَعَرَفْتُهُ‏.‏ فَقُلْتُ هَلْ فِي غَنَمِكَ مِنْ لَبَنٍ قَالَ نَعَمْ‏.‏ قُلْتُ فَهَلْ أَنْتَ حَالِبٌ لَبَنًا قَالَ نَعَمْ‏.‏ فَأَمَرْتُهُ فَاعْتَقَلَ شَاةً مِنْ غَنَمِهِ، ثُمَّ أَمَرْتُهُ أَنْ يَنْفُضَ ضَرْعَهَا مِنَ الْغُبَارِ، ثُمَّ أَمَرْتُهُ أَنْ يَنْفُضَ كَفَّيْهِ، فَقَالَ هَكَذَا ضَرَبَ إِحْدَى كَفَّيْهِ بِالأُخْرَى فَحَلَبَ لِي كُثْبَةً مِنْ لَبَنٍ، وَقَدْ جَعَلْتُ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِدَاوَةً عَلَى فَمِهَا خِرْقَةٌ، فَصَبَبْتُ عَلَى اللَّبَنِ حَتَّى بَرَدَ أَسْفَلُهُ، فَانْطَلَقْتُ بِهِ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَوَافَقْتُهُ قَدِ اسْتَيْقَظَ، فَقُلْتُ اشْرَبْ يَا رَسُولَ اللَّهِ‏.‏ فَشَرِبَ حَتَّى رَضِيتُ ثُمَّ قُلْتُ قَدْ آنَ الرَّحِيلُ يَا رَسُولَ اللَّهِ‏.‏ قَالَ ‏"‏ بَلَى ‏"‏‏.‏ فَارْتَحَلْنَا وَالْقَوْمُ يَطْلُبُونَا، فَلَمْ يُدْرِكْنَا أَحَدٌ مِنْهُمْ غَيْرُ سُرَاقَةَ بْنِ مَالِكِ بْنِ جُعْشُمٍ عَلَى فَرَسٍ لَهُ‏.‏ فَقُلْتُ هَذَا الطَّلَبُ قَدْ لَحِقَنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ لاَ تَحْزَنْ إِنَّ اللَّهَ مَعَنَا ‏"‏‏.‏

Abu Bakr (roziyallohu anhu) Ozibdan oʻn uch dirhamga bir egar (taxravon) sotib oldi. Abu Bakr Ozibga: «Baroga buyur, egarimni menga olib kelsin», dedi. Ozib: «Yoʻq, toki sen Makkadan chiqqaningizda, mushriklar sizlarni qidirayotgan paytda sen va Rasululloh ﷺ nima qilganingizni bizga aytib berguningcha (bermayman)», dedi. (Abu Bakr) aytdi: «Biz Makkadan yoʻlga chiqdik, tunimiz va kunduzimizni yurib oʻtkazdik, to kun yarmiga yetib, jaziramaning tik vaqti boʻlganda, men panoh topish uchun soya bormi deb koʻzimni qaratdim. Birdan bir qoyaga duch keldim, uning ozgina soyasi qolganini koʻrib, uni tekisladim, soʻng unga Paygʻambar ﷺga toʻshak yozdim va u zotga: ‹Yoting, ey Allohning paygʻambari›, dedim. Paygʻambar ﷺ yotdilar. Soʻng men atrofimga qarab, qidiruvchilardan birortasi koʻrinadimi deb ketdim. Birdan bir qoʻy boquvchi choʻponga duch keldim, u qoʻylarini qoyaga tomon haydab, biz istagan (soya)dan istar edi. Men undan soʻrab: ‹Ey bola, sen kimnikisan?› dedim. U: ‹Qurayshdan bir kishinikiman›, deb uni nomladi, men uni tanidim. ‹Qoʻylaringda sut bormi?› dedim. U: ‹Ha›, dedi. ‹Sut sogʻib bera olasanmi?› dedim. U: ‹Ha›, dedi. Men unga buyurdim, u qoʻylaridan birini ushlab tutdi, soʻng yelinini changdan tozalashini, soʻng qoʻllarini qoqib tozalashini buyurdim. U bir qoʻlini ikkinchisiga shunday urib (tozaladi) va menga bir hovuch sut sogʻib berdi. Men Rasululloh ﷺ uchun ogʻzi latta bilan yopilgan bir suv idishi (saqlar) edim, sutning ustiga (suv) quydim, toki uning ostki qismi sovugunga qadar. Soʻng uni Paygʻambar ﷺga olib bordim, u zotni uygʻongan holda topdim. ‹Iching, ey Allohning Rasuli›, dedim. U zot men rozi boʻlgunimcha ichdilar. Soʻng men: ‹Yoʻlga chiqish vaqti boʻldi, ey Allohning Rasuli›, dedim. U zot: ‹Ha›, dedilar. Biz yoʻlga chiqdik, qavm bizni qidirar edi, ammo ulardan birortasi bizga yetib ololmadi, faqat Suroqa ibn Molik ibn Juʼshum oti ustida (yetib keldi). Men: ‹Mana, qidiruvchi bizga yetib keldi, ey Allohning Rasuli›, dedim. U zot: ‹Gʻam yema, albatta Alloh biz bilandir›, dedilar».Абу Бакр (розияллоҳу анҳу) Озибдан ўн уч дирҳамга бир эгар (тахравон) сотиб олди. Абу Бакр Озибга: «Барога буюр, эгаримни менга олиб келсин», деди. Озиб: «Йўқ, токи сен Маккадан чиққанингизда, мушриклар сизларни қидираётган пайтда сен ва Расулуллоҳ ﷺ нима қилганингизни бизга айтиб бергунингча (бермайман)», деди. (Абу Бакр) айтди: «Биз Маккадан йўлга чиқдик, тунимиз ва кундузимизни юриб ўтказдик, то кун ярмига етиб, жазираманинг тик вақти бўлганда, мен паноҳ топиш учун соя борми деб кўзимни қаратдим. Бирдан бир қояга дуч келдим, унинг озгина сояси қолганини кўриб, уни текисладим, сўнг унга Пайғамбар ﷺга тўшак ёздим ва у зотга: ‹Ётинг, эй Аллоҳнинг пайғамбари›, дедим. Пайғамбар ﷺ ётдилар. Сўнг мен атрофимга қараб, қидирувчилардан бирортаси кўринадими деб кетдим. Бирдан бир қўй боқувчи чўпонга дуч келдим, у қўйларини қояга томон ҳайдаб, биз истаган (соя)дан истар эди. Мен ундан сўраб: ‹Эй бола, сен кимникисан?› дедим. У: ‹Қурайшдан бир кишиникиман›, деб уни номлади, мен уни танидим. ‹Қўйларингда сут борми?› дедим. У: ‹Ҳа›, деди. ‹Сут соғиб бера оласанми?› дедим. У: ‹Ҳа›, деди. Мен унга буюрдим, у қўйларидан бирини ушлаб тутди, сўнг елинини чангдан тозалашини, сўнг қўлларини қоқиб тозалашини буюрдим. У бир қўлини иккинчисига шундай уриб (тозалади) ва менга бир ҳовуч сут соғиб берди. Мен Расулуллоҳ ﷺ учун оғзи латта билан ёпилган бир сув идиши (сақлар) эдим, сутнинг устига (сув) қуйдим, токи унинг остки қисми совугунга қадар. Сўнг уни Пайғамбар ﷺга олиб бордим, у зотни уйғонган ҳолда топдим. ‹Ичинг, эй Аллоҳнинг Расули›, дедим. У зот мен рози бўлгунимча ичдилар. Сўнг мен: ‹Йўлга чиқиш вақти бўлди, эй Аллоҳнинг Расули›, дедим. У зот: ‹Ҳа›, дедилар. Биз йўлга чиқдик, қавм бизни қидирар эди, аммо улардан бирортаси бизга етиб ололмади, фақат Суроқа ибн Молик ибн Жуъшум оти устида (етиб келди). Мен: ‹Мана, қидирувчи бизга етиб келди, эй Аллоҳнинг Расули›, дедим. У зот: ‹Ғам ема, албатта Аллоҳ биз биландир›, дедилар».

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سِنَانٍ، حَدَّثَنَا هَمَّامٌ، عَنْ ثَابِتٍ، عَنْ أَنَسٍ، عَنْ أَبِي بَكْرٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قُلْتُ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَأَنَا فِي الْغَارِ لَوْ أَنَّ أَحَدَهُمْ نَظَرَ تَحْتَ قَدَمَيْهِ لأَبْصَرَنَا‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ مَا ظَنُّكَ يَا أَبَا بَكْرٍ بِاثْنَيْنِ اللَّهُ ثَالِثُهُمَا ‏"‏‏.‏

Men gʻorda ekanligimizda Paygʻambar ﷺga: «Agar ulardan biri oyoqlari ostiga qarasa, bizni koʻrib qolardi», dedim. U zot: «Ey Abu Bakr, uchinchisi Alloh boʻlgan ikki kishini nima deb oʻylaysan?» dedilar.Мен ғорда эканлигимизда Пайғамбар ﷺга: «Агар улардан бири оёқлари остига қараса, бизни кўриб қоларди», дедим. У зот: «Эй Абу Бакр, учинчиси Аллоҳ бўлган икки кишини нима деб ўйлайсан?» дедилар.

حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا أَبُو عَامِرٍ، حَدَّثَنَا فُلَيْحٌ، قَالَ حَدَّثَنِي سَالِمٌ أَبُو النَّضْرِ، عَنْ بُسْرِ بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ خَطَبَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم النَّاسَ وَقَالَ ‏"‏ إِنَّ اللَّهَ خَيَّرَ عَبْدًا بَيْنَ الدُّنْيَا وَبَيْنَ مَا عِنْدَهُ فَاخْتَارَ ذَلِكَ الْعَبْدُ مَا عِنْدَ اللَّهِ ‏"‏‏.‏ قَالَ فَبَكَى أَبُو بَكْرٍ، فَعَجِبْنَا لِبُكَائِهِ أَنْ يُخْبِرَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْ عَبْدٍ خُيِّرَ‏.‏ فَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم هُوَ الْمُخَيَّرُ وَكَانَ أَبُو بَكْرٍ أَعْلَمَنَا، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ مِنْ أَمَنِّ النَّاسِ عَلَىَّ فِي صُحْبَتِهِ وَمَالِهِ أَبَا بَكْرٍ، وَلَوْ كُنْتُ مُتَّخِذًا خَلِيلاً غَيْرَ رَبِّي لاَتَّخَذْتُ أَبَا بَكْرٍ، وَلَكِنْ أُخُوَّةُ الإِسْلاَمِ وَمَوَدَّتُهُ، لاَ يَبْقَيَنَّ فِي الْمَسْجِد ِباب إِلاَّ سُدَّ، إِلاَّ باب أَبِي بَكْرٍ ‏"‏‏.‏

Rasululloh ﷺ odamlarga xutba qilib: «Albatta Alloh bir bandani dunyo bilan oʻz huzuridagi narsa orasida ixtiyorli qildi (tanlovni berdi), shunda u banda Allohning huzuridagi narsani tanladi», dedilar. (Rovi aytadi:) Shunda Abu Bakr yigʻladi. Biz uning yigʻlaganidan hayratlandik, Rasululloh ﷺ ixtiyor berilgan bir banda haqida xabar berayotgan boʻlsalar (nega yigʻlaydi deb). Aslida oʻsha ixtiyor berilgan zot Rasululloh ﷺning oʻzlari edilar va Abu Bakr bizning eng bilimdonimiz edi. Rasululloh ﷺ: «Albatta odamlar orasida menga sahbati va moli bilan eng koʻp ehson qilgan kishi Abu Bakrdir. Agar men Robbimdan boshqa xalil (doʻst) tutadigan boʻlsam, albatta Abu Bakrni xalil qilardim. Lekin (bizning oramizda) islom birodarligi va uning muhabbati bordir. Masjidda Abu Bakrning eshigidan boshqa biror eshik yopilmasdan qolmasin (hammasini yopinglar)», dedilar.Расулуллоҳ ﷺ одамларга хутба қилиб: «Албатта Аллоҳ бир бандани дунё билан ўз ҳузуридаги нарса орасида ихтиёрли қилди (танловни берди), шунда у банда Аллоҳнинг ҳузуридаги нарсани танлади», дедилар. (Рови айтади:) Шунда Абу Бакр йиғлади. Биз унинг йиғлаганидан ҳайратландик, Расулуллоҳ ﷺ ихтиёр берилган бир банда ҳақида хабар бераётган бўлсалар (нега йиғлайди деб). Аслида ўша ихтиёр берилган зот Расулуллоҳ ﷺнинг ўзлари эдилар ва Абу Бакр бизнинг энг билимдонимиз эди. Расулуллоҳ ﷺ: «Албатта одамлар орасида менга саҳбати ва моли билан энг кўп эҳсон қилган киши Абу Бакрдир. Агар мен Роббимдан бошқа халил (дўст) тутадиган бўлсам, албатта Абу Бакрни халил қилардим. Лекин (бизнинг орамизда) ислом биродарлиги ва унинг муҳаббати бордир. Масжидда Абу Бакрнинг эшигидан бошқа бирор эшик ёпилмасдан қолмасин (ҳаммасини ёпинглар)», дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ كُنَّا نُخَيِّرُ بَيْنَ النَّاسِ فِي زَمَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَنُخَيِّرُ أَبَا بَكْرٍ، ثُمَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ، ثُمَّ عُثْمَانَ بْنَ عَفَّانَ رضى الله عنهم‏.‏

Biz Paygʻambar ﷺ zamonlarida odamlar orasida (kim afzal deb) tanlar edik, Abu Bakrni (afzal) tanlardik, soʻng Umar ibn Xattobni, soʻng Usmon ibn Affonni (roziyallohu anhum).Биз Пайғамбар ﷺ замонларида одамлар орасида (ким афзал деб) танлар эдик, Абу Бакрни (афзал) танлардик, сўнг Умар ибн Хаттобни, сўнг Усмон ибн Аффонни (розияллоҳу анҳум).

حَدَّثَنَا مُسْلِمُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا وُهَيْبٌ، حَدَّثَنَا أَيُّوبُ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ وَلَوْ كُنْتُ مُتَّخِذًا مِنْ أُمَّتِي خَلِيلاً لاَتَّخَذْتُ، أَبَا بَكْرٍ وَلَكِنْ أَخِي وَصَاحِبِي ‏"‏‏.‏

Paygʻambar ﷺ: «Agar men ummatimdan bir xalil (doʻst) tutadigan boʻlsam, albatta Abu Bakrni tutardim. Lekin u mening birodarim va sahbimdir», dedilar.Пайғамбар ﷺ: «Агар мен умматимдан бир халил (дўст) тутадиган бўлсам, албатта Абу Бакрни тутардим. Лекин у менинг биродарим ва саҳбимдир», дедилар.

حَدَّثَنَا مُعَلَّى بْنُ أَسَدٍ، وَمُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ التَّبُوذَكِيُّ ، قَالاَ حَدَّثَنَا وُهَيْبٌ، عَنْ أَيُّوبَ، وَقَالَ، ‏"‏ لَوْ كُنْتُ مُتَّخِذًا خَلِيلاً لاَتَّخَذْتُهُ خَلِيلاً، وَلَكِنْ أُخُوَّةُ الإِسْلاَمِ أَفْضَلُ ‏"‏‏.‏ حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ، عَنْ أَيُّوبَ، مِثْلَهُ‏.‏

(Ayyubdan rivoyat qilinadi, u zot:) «Agar men bir xalil tutadigan boʻlsam, albatta uni xalil qilib tutardim. Lekin islom birodarligi afzalroqdir», dedilar.(Айюбдан ривоят қилинади, у зот:) «Агар мен бир халил тутадиган бўлсам, албатта уни халил қилиб тутардим. Лекин ислом биродарлиги афзалроқдир», дедилар.

حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ، أَخْبَرَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ، قَالَ كَتَبَ أَهْلُ الْكُوفَةِ إِلَى ابْنِ الزُّبَيْرِ فِي الْجَدِّ‏.‏ فَقَالَ أَمَّا الَّذِي قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لَوْ كُنْتُ مُتَّخِذًا مِنْ هَذِهِ الأُمَّةِ خَلِيلاً لاَتَّخَذْتُهُ ‏"‏‏.‏ أَنْزَلَهُ أَبًا يَعْنِي أَبَا بَكْرٍ‏.‏

Kufa ahli Ibn Zubayrga (meros taqsimida) bobo haqida yozishdi. Shunda u: «Rasululloh ﷺ: ‹Agar men bu ummatdan bir xalil tutadigan boʻlsam, albatta uni tutardim› deb aytgan kishini — yaʼni Abu Bakrni — u zot ota (oʻrnida) qoʻyganlar», dedi.Куфа аҳли Ибн Зубайрга (мерос тақсимида) бобо ҳақида ёзишди. Шунда у: «Расулуллоҳ ﷺ: ‹Агар мен бу умматдан бир халил тутадиган бўлсам, албатта уни тутардим› деб айтган кишини — яъни Абу Бакрни — у зот ота (ўрнида) қўйганлар», деди.

حَدَّثَنَا الْحُمَيْدِيُّ، وَمُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، قَالاَ حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جُبَيْرِ بْنِ مُطْعِمٍ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ أَتَتِ امْرَأَةٌ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَأَمَرَهَا أَنْ تَرْجِعَ إِلَيْهِ‏.‏ قَالَتْ أَرَأَيْتَ إِنْ جِئْتُ وَلَمْ أَجِدْكَ كَأَنَّهَا تَقُولُ الْمَوْتَ‏.‏ قَالَ عَلَيْهِ السَّلاَمُ ‏"‏ إِنْ لَمْ تَجِدِينِي فَأْتِي أَبَا بَكْرٍ ‏"‏‏.‏

Bir ayol Paygʻambar ﷺning huzurlariga keldi, u zot unga (keyin yana) qaytib kelishni buyurdilar. (Ayol:) «Agar kelib, sizni topmasam-chi?» dedi — goʻyo u oʻlimni nazarda tutar edi. U zot alayhissalom: «Agar meni topmasang, Abu Bakrning oldiga borgin», dedilar.Бир аёл Пайғамбар ﷺнинг ҳузурларига келди, у зот унга (кейин яна) қайтиб келишни буюрдилар. (Аёл:) «Агар келиб, сизни топмасам-чи?» деди — гўё у ўлимни назарда тутар эди. У зот алайҳиссалом: «Агар мени топмасанг, Абу Бакрнинг олдига боргин», дедилар.

حَدَّثَنِي أَحْمَدُ بْنُ أَبِي الطَّيِّبِ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ مُجَالِدٍ، حَدَّثَنَا بَيَانُ بْنُ بِشْرٍ، عَنْ وَبَرَةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ هَمَّامٍ، قَالَ سَمِعْتُ عَمَّارًا، يَقُولُ رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَمَا مَعَهُ إِلاَّ خَمْسَةُ أَعْبُدٍ وَامْرَأَتَانِ وَأَبُو بَكْرٍ‏.‏

Men Rasululloh ﷺni koʻrdim, u zotning yonlarida beshta qul, ikki ayol va Abu Bakrdan boshqa hech kim yoʻq edi.Мен Расулуллоҳ ﷺни кўрдим, у зотнинг ёнларида бешта қул, икки аёл ва Абу Бакрдан бошқа ҳеч ким йўқ эди.

حَدَّثَنِي هِشَامُ بْنُ عَمَّارٍ، حَدَّثَنَا صَدَقَةُ بْنُ خَالِدٍ، حَدَّثَنَا زَيْدُ بْنُ وَاقِدٍ، عَنْ بُسْرِ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ، عَنْ عَائِذِ اللَّهِ أَبِي إِدْرِيسَ، عَنْ أَبِي الدَّرْدَاءِ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ كُنْتُ جَالِسًا عِنْدَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم إِذْ أَقْبَلَ أَبُو بَكْرٍ آخِذًا بِطَرَفِ ثَوْبِهِ حَتَّى أَبْدَى عَنْ رُكْبَتِهِ، فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَمَّا صَاحِبُكُمْ فَقَدْ غَامَرَ ‏"‏‏.‏ فَسَلَّمَ، وَقَالَ إِنِّي كَانَ بَيْنِي وَبَيْنَ ابْنِ الْخَطَّابِ شَىْءٌ فَأَسْرَعْتُ إِلَيْهِ ثُمَّ نَدِمْتُ، فَسَأَلْتُهُ أَنْ يَغْفِرَ لِي فَأَبَى عَلَىَّ، فَأَقْبَلْتُ إِلَيْكَ فَقَالَ ‏"‏ يَغْفِرُ اللَّهُ لَكَ يَا أَبَا بَكْرٍ ‏"‏‏.‏ ثَلاَثًا، ثُمَّ إِنَّ عُمَرَ نَدِمَ فَأَتَى مَنْزِلَ أَبِي بَكْرٍ فَسَأَلَ أَثَمَّ أَبُو بَكْرٍ فَقَالُوا لاَ‏.‏ فَأَتَى إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم، فَسَلَّمَ فَجَعَلَ وَجْهُ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم يَتَمَعَّرُ حَتَّى أَشْفَقَ أَبُو بَكْرٍ، فَجَثَا عَلَى رُكْبَتَيْهِ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ، وَاللَّهِ أَنَا كُنْتُ أَظْلَمَ مَرَّتَيْنِ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ اللَّهَ بَعَثَنِي إِلَيْكُمْ فَقُلْتُمْ كَذَبْتَ‏.‏ وَقَالَ أَبُو بَكْرٍ صَدَقَ‏.‏ وَوَاسَانِي بِنَفْسِهِ وَمَالِهِ، فَهَلْ أَنْتُمْ تَارِكُو لِي صَاحِبِي ‏"‏‏.‏ مَرَّتَيْنِ فَمَا أُوذِيَ بَعْدَهَا‏.‏

Men Paygʻambar ﷺning huzurlarida oʻtirgan edim, shu payt Abu Bakr koʻylagining bir chetini (koʻtarib) ushlagancha, hatto tizzasi koʻringudek (shoshib) keldi. Paygʻambar ﷺ: «Sheriklaring esa janjallashibdi», dedilar. U salom berib: «Men bilan Ibn Xattob (Umar) oʻrtasida bir narsa (janjal) boʻldi. Men unga (qattiq gapirib) shoshildim, soʻng pushaymon boʻldim va undan meni kechirishini soʻradim, ammo u rad etdi. Shuning uchun sizning oldingizga keldim», dedi. U zot uch marta: «Alloh seni kechirsin, ey Abu Bakr», dedilar. Soʻng Umar pushaymon boʻlib, Abu Bakrning uyiga keldi va: «Abu Bakr shu yerdami?» deb soʻradi. Ular: «Yoʻq», deyishdi. Shunda u Paygʻambar ﷺning oldilariga kelib, salom berdi. Paygʻambar ﷺning yuzlari (gʻazabdan) oʻzgara boshladi, hatto Abu Bakr (Umardan) qoʻrqib ketib, tizzalari ustiga choʻkkalab: «Ey Allohning Rasuli, Allohga qasamki, men ikki marta (undan) koʻproq zolim edim», dedi. Paygʻambar ﷺ: «Albatta Alloh meni sizlarga (paygʻambar qilib) yubordi, sizlar: ‹Yolgʻon gapirding›, dedingiz. Abu Bakr esa: ‹Rost aytdi›, dedi va meni oʻzi hamda moli bilan qoʻlladi. Endi mening sahbimni menga (ozor bermay) qoʻyasizlarmi?» dedilar — ikki marta. Shundan keyin u (Abu Bakr) hech qachon ozorlanmadi.Мен Пайғамбар ﷺнинг ҳузурларида ўтирган эдим, шу пайт Абу Бакр кўйлагининг бир четини (кўтариб) ушлаганча, ҳатто тиззаси кўрингудек (шошиб) келди. Пайғамбар ﷺ: «Шерикларинг эса жанжаллашибди», дедилар. У салом бериб: «Мен билан Ибн Хаттоб (Умар) ўртасида бир нарса (жанжал) бўлди. Мен унга (қаттиқ гапириб) шошилдим, сўнг пушаймон бўлдим ва ундан мени кечиришини сўрадим, аммо у рад этди. Шунинг учун сизнинг олдингизга келдим», деди. У зот уч марта: «Аллоҳ сени кечирсин, эй Абу Бакр», дедилар. Сўнг Умар пушаймон бўлиб, Абу Бакрнинг уйига келди ва: «Абу Бакр шу ердами?» деб сўради. Улар: «Йўқ», дейишди. Шунда у Пайғамбар ﷺнинг олдиларига келиб, салом берди. Пайғамбар ﷺнинг юзлари (ғазабдан) ўзгара бошлади, ҳатто Абу Бакр (Умардан) қўрқиб кетиб, тиззалари устига чўккалаб: «Эй Аллоҳнинг Расули, Аллоҳга қасамки, мен икки марта (ундан) кўпроқ золим эдим», деди. Пайғамбар ﷺ: «Албатта Аллоҳ мени сизларга (пайғамбар қилиб) юборди, сизлар: ‹Ёлғон гапирдинг›, дедингиз. Абу Бакр эса: ‹Рост айтди›, деди ва мени ўзи ҳамда моли билан қўллади. Энди менинг саҳбимни менга (озор бермай) қўясизларми?» дедилар — икки марта. Шундан кейин у (Абу Бакр) ҳеч қачон озорланмади.

حَدَّثَنَا مُعَلَّى بْنُ أَسَدٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ الْمُخْتَارِ، قَالَ خَالِدٌ الْحَذَّاءُ حَدَّثَنَا عَنْ أَبِي عُثْمَانَ، قَالَ حَدَّثَنِي عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ ـ رضى الله عنه ـ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم بَعَثَهُ عَلَى جَيْشِ ذَاتِ السَّلاَسِلِ، فَأَتَيْتُهُ فَقُلْتُ أَىُّ النَّاسِ أَحَبُّ إِلَيْكَ قَالَ ‏"‏ عَائِشَةُ ‏"‏‏.‏ فَقُلْتُ مِنَ الرِّجَالِ فَقَالَ ‏"‏ أَبُوهَا ‏"‏‏.‏ قُلْتُ ثُمَّ مَنْ قَالَ ‏"‏ ثُمَّ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ ‏"‏‏.‏ فَعَدَّ رِجَالاً‏.‏

Paygʻambar ﷺ uni Zotus-Salosil qoʻshiniga (sarkarda qilib) yubordilar. Men u zotning oldilariga kelib: «Odamlardan eng sevimlingiz kim?» dedim. U zot: «Oisha», dedilar. Men: «Erkaklardan-chi?» dedim. U zot: «Uning otasi (Abu Bakr)», dedilar. Men: «Soʻng kim?» dedim. U zot: «Soʻng Umar ibn Xattob», dedilar va (yana) bir necha erkaklarni sanadilar.Пайғамбар ﷺ уни Зотус-Салосил қўшинига (саркарда қилиб) юбордилар. Мен у зотнинг олдиларига келиб: «Одамлардан энг севимлингиз ким?» дедим. У зот: «Оиша», дедилар. Мен: «Эркаклардан-чи?» дедим. У зот: «Унинг отаси (Абу Бакр)», дедилар. Мен: «Сўнг ким?» дедим. У зот: «Сўнг Умар ибн Хаттоб», дедилар ва (яна) бир неча эркакларни санадилар.

حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ أَخْبَرَنِي أَبُو سَلَمَةَ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، أَنَّ أَبَا هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ بَيْنَمَا رَاعٍ فِي غَنَمِهِ عَدَا عَلَيْهِ الذِّئْبُ، فَأَخَذَ مِنْهَا شَاةً، فَطَلَبَهُ الرَّاعِي، فَالْتَفَتَ إِلَيْهِ الذِّئْبُ فَقَالَ مَنْ لَهَا يَوْمَ السَّبُعِ، يَوْمَ لَيْسَ لَهَا رَاعٍ غَيْرِي، وَبَيْنَا رَجُلٌ يَسُوقُ بَقَرَةً قَدْ حَمَلَ عَلَيْهَا، فَالْتَفَتَتْ إِلَيْهِ فَكَلَّمَتْهُ فَقَالَتْ إِنِّي لَمْ أُخْلَقْ لِهَذَا، وَلَكِنِّي خُلِقْتُ لِلْحَرْثِ ‏"‏‏.‏ قَالَ النَّاسُ سُبْحَانَ اللَّهِ‏.‏ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ فَإِنِّي أُومِنُ بِذَلِكَ وَأَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ رضى الله عنهما ‏"‏‏.‏

Men Rasululloh ﷺ: «Bir choʻpon qoʻylari orasida turganida, ularga boʻri hujum qilib, ulardan bir qoʻyni olib qochdi. Choʻpon uni quvganida, boʻri unga oʻgirilib: ‹Yirtqichlar kunida — mendan boshqa unga choʻpon boʻlmaydigan kunda — uni kim (saqlaydi)?› dedi. Yana bir kishi ortiga yuk ortilgan sigirni haydab borayotganida, u (sigir) unga oʻgirilib gapirdi va: ‹Men buning uchun yaratilmaganman, balki haydash (yer haydash) uchun yaratilganman›, dedi», deganlarini eshitdim. Odamlar: «Subhanalloh!» deyishdi. Paygʻambar ﷺ: «Men bunga ishonaman, Abu Bakr va Umar ibn Xattob ham (roziyallohu anhumo)», dedilar.Мен Расулуллоҳ ﷺ: «Бир чўпон қўйлари орасида турганида, уларга бўри ҳужум қилиб, улардан бир қўйни олиб қочди. Чўпон уни қувганида, бўри унга ўгирилиб: ‹Йиртқичлар кунида — мендан бошқа унга чўпон бўлмайдиган кунда — уни ким (сақлайди)?› деди. Яна бир киши ортига юк ортилган сигирни ҳайдаб бораётганида, у (сигир) унга ўгирилиб гапирди ва: ‹Мен бунинг учун яратилмаганман, балки ҳайдаш (ер ҳайдаш) учун яратилганман›, деди», деганларини эшитдим. Одамлар: «Субҳаналлоҳ!» дейишди. Пайғамбар ﷺ: «Мен бунга ишонаман, Абу Бакр ва Умар ибн Хаттоб ҳам (розияллоҳу анҳумо)», дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدَانُ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ، عَنْ يُونُسَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ أَخْبَرَنِي ابْنُ الْمُسَيَّبِ، سَمِعَ أَبَا هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ بَيْنَا أَنَا نَائِمٌ رَأَيْتُنِي عَلَى قَلِيبٍ عَلَيْهَا دَلْوٌ، فَنَزَعْتُ مِنْهَا مَا شَاءَ اللَّهُ، ثُمَّ أَخَذَهَا ابْنُ أَبِي قُحَافَةَ، فَنَزَعَ بِهَا ذَنُوبًا أَوْ ذَنُوبَيْنِ، وَفِي نَزْعِهِ ضَعْفٌ، وَاللَّهُ يَغْفِرُ لَهُ ضَعْفَهُ، ثُمَّ اسْتَحَالَتْ غَرْبًا، فَأَخَذَهَا ابْنُ الْخَطَّابِ، فَلَمْ أَرَ عَبْقَرِيًّا مِنَ النَّاسِ يَنْزِعُ نَزْعَ عُمَرَ، حَتَّى ضَرَبَ النَّاسُ بِعَطَنٍ ‏"‏‏.‏

Men Paygʻambar ﷺ: «Men uxlab yotganimda, oʻzimni bir quduq boshida koʻrdim, uning ustida bir chelak bor edi. Men undan Alloh xohlagancha (suv) tortdim. Soʻng uni Ibn Abu Quhofa (Abu Bakr) oldi, u bilan bir yo ikki chelak tortdi, tortishida bir oz kuchsizlik bor edi — Alloh uning kuchsizligini kechirsin. Soʻng (chelak) katta dalvga aylandi, uni Ibn Xattob (Umar) oldi. Men odamlar orasida Umarning tortishidek tortadigan biror dovyurakni koʻrmadim, hatto odamlar (tuyalarini suvga qondirib) qoʻradan joy oldilar», deganlarini eshitdim.Мен Пайғамбар ﷺ: «Мен ухлаб ётганимда, ўзимни бир қудуқ бошида кўрдим, унинг устида бир челак бор эди. Мен ундан Аллоҳ хоҳлаганча (сув) тортдим. Сўнг уни Ибн Абу Қуҳофа (Абу Бакр) олди, у билан бир ё икки челак тортди, тортишида бир оз кучсизлик бор эди — Аллоҳ унинг кучсизлигини кечирсин. Сўнг (челак) катта далвга айланди, уни Ибн Хаттоб (Умар) олди. Мен одамлар орасида Умарнинг тортишидек тортадиган бирор довюракни кўрмадим, ҳатто одамлар (туяларини сувга қондириб) қўрадан жой олдилар», деганларини эшитдим.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مُقَاتِلٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ، أَخْبَرَنَا مُوسَى بْنُ عُقْبَةَ، عَنْ سَالِمِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ جَرَّ ثَوْبَهُ خُيَلاَءَ لَمْ يَنْظُرِ اللَّهُ إِلَيْهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ‏"‏‏.‏ فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ إِنَّ أَحَدَ شِقَّىْ ثَوْبِي يَسْتَرْخِي إِلاَّ أَنْ أَتَعَاهَدَ ذَلِكَ مِنْهُ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّكَ لَسْتَ تَصْنَعُ ذَلِكَ خُيَلاَءَ ‏"‏ قَالَ مُوسَى فَقُلْتُ لِسَالِمٍ أَذَكَرَ عَبْدُ اللَّهِ مَنْ جَرَّ إِزَارَهُ قَالَ لَمْ أَسْمَعْهُ ذَكَرَ إِلاَّ ثَوْبَهُ‏.‏

Rasululloh ﷺ: «Kim koʻylagini takabburlik bilan (yerga) sudrasa, Alloh qiyomat kuni unga (rahmat nazari bilan) qaramaydi», dedilar. Shunda Abu Bakr: «Mening koʻylagimning bir tomoni, men uni doim koʻzlab turmasam, osilib (sudralib) qoladi», dedi. Rasululloh ﷺ: «Sen buni takabburlik bilan qilmayapsan», dedilar. Muso aytdi: Men Salimga: «Abdulloh ‹kim izorini sudrasa› deb aytdimi?» dedim. U: «Men uning faqat ‹koʻylagini (savb)› deb aytganini eshitdim», dedi.Расулуллоҳ ﷺ: «Ким кўйлагини такаббурлик билан (ерга) судраса, Аллоҳ қиёмат куни унга (раҳмат назари билан) қарамайди», дедилар. Шунда Абу Бакр: «Менинг кўйлагимнинг бир томони, мен уни доим кўзлаб турмасам, осилиб (судралиб) қолади», деди. Расулуллоҳ ﷺ: «Сен буни такаббурлик билан қилмаяпсан», дедилар. Мусо айтди: Мен Салимга: «Абдуллоҳ ‹ким изорини судраса› деб айтдими?» дедим. У: «Мен унинг фақат ‹кўйлагини (савб)› деб айтганини эшитдим», деди.

حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، حَدَّثَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ أَخْبَرَنِي حُمَيْدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ، أَنَّ أَبَا هُرَيْرَةَ، قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ مَنْ أَنْفَقَ زَوْجَيْنِ مِنْ شَىْءٍ مِنَ الأَشْيَاءِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ دُعِيَ مِنْ أَبْوَابِ ـ يَعْنِي الْجَنَّةَ ـ يَا عَبْدَ اللَّهِ هَذَا خَيْرٌ، فَمَنْ كَانَ مِنْ أَهْلِ الصَّلاَةِ دُعِيَ مِنْ باب الصَّلاَةِ، وَمَنْ كَانَ مِنْ أَهْلِ الْجِهَادِ دُعِيَ مِنْ باب الْجِهَادِ، وَمَنْ كَانَ مِنْ أَهْلِ الصَّدَقَةِ دُعِيَ مِنْ باب الصَّدَقَةِ، وَمَنْ كَانَ مِنْ أَهْلِ الصِّيَامِ دُعِيَ مِنْ باب الصِّيَامِ، وَبَابِ الرَّيَّانِ ‏"‏‏.‏ فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ مَا عَلَى هَذَا الَّذِي يُدْعَى مِنْ تِلْكَ الأَبْوَابِ مِنْ ضَرُورَةٍ، وَقَالَ هَلْ يُدْعَى مِنْهَا كُلِّهَا أَحَدٌ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ ‏"‏ نَعَمْ، وَأَرْجُو أَنْ تَكُونَ مِنْهُمْ يَا أَبَا بَكْرٍ ‏"‏‏.‏

Men Rasululloh ﷺ: «Kim Alloh yoʻlida biror narsadan bir juft (ikkita) infoq qilsa, u — yaʼni jannat — eshiklaridan: ‹Ey Allohning bandasi, mana bu yaxshidir!› deb chaqiriladi. Kim namoz ahlidan boʻlsa, namoz eshigidan chaqiriladi; kim jihod ahlidan boʻlsa, jihod eshigidan chaqiriladi; kim sadaqa ahlidan boʻlsa, sadaqa eshigidan chaqiriladi; kim roʻza ahlidan boʻlsa, roʻza eshigidan — Rayyon eshigidan chaqiriladi», deganlarini eshitdim. Shunda Abu Bakr: «Oʻsha eshiklarning (qaysi biridan) chaqirilgan kishiga (qaysi biridan kirsam ekan deb) hojat (qiyinchilik) yoʻq. Biror kishi ularning hammasidan chaqiriladimi, ey Allohning Rasuli?» dedi. U zot: «Ha, men sen ulardan boʻlishingni umid qilaman, ey Abu Bakr», dedilar.Мен Расулуллоҳ ﷺ: «Ким Аллоҳ йўлида бирор нарсадан бир жуфт (иккита) инфоқ қилса, у — яъни жаннат — эшикларидан: ‹Эй Аллоҳнинг бандаси, мана бу яхшидир!› деб чақирилади. Ким намоз аҳлидан бўлса, намоз эшигидан чақирилади; ким жиҳод аҳлидан бўлса, жиҳод эшигидан чақирилади; ким садақа аҳлидан бўлса, садақа эшигидан чақирилади; ким рўза аҳлидан бўлса, рўза эшигидан — Райён эшигидан чақирилади», деганларини эшитдим. Шунда Абу Бакр: «Ўша эшикларнинг (қайси биридан) чақирилган кишига (қайси биридан кирсам экан деб) ҳожат (қийинчилик) йўқ. Бирор киши уларнинг ҳаммасидан чақириладими, эй Аллоҳнинг Расули?» деди. У зот: «Ҳа, мен сен улардан бўлишингни умид қиламан, эй Абу Бакр», дедилар.

حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ بِلاَلٍ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ زَوْجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَاتَ وَأَبُو بَكْرٍ بِالسُّنْحِ ـ قَالَ إِسْمَاعِيلُ يَعْنِي بِالْعَالِيَةِ ـ فَقَامَ عُمَرُ يَقُولُ وَاللَّهِ مَا مَاتَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم‏.‏ قَالَتْ وَقَالَ عُمَرُ وَاللَّهِ مَا كَانَ يَقَعُ فِي نَفْسِي إِلاَّ ذَاكَ وَلَيَبْعَثَنَّهُ اللَّهُ فَلَيَقْطَعَنَّ أَيْدِيَ رِجَالٍ وَأَرْجُلَهُمْ‏.‏ فَجَاءَ أَبُو بَكْرٍ فَكَشَفَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَبَّلَهُ قَالَ بِأَبِي أَنْتَ وَأُمِّي طِبْتَ حَيًّا وَمَيِّتًا، وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لاَ يُذِيقُكَ اللَّهُ الْمَوْتَتَيْنِ أَبَدًا‏.‏ ثُمَّ خَرَجَ فَقَالَ أَيُّهَا الْحَالِفُ عَلَى رِسْلِكَ‏.‏ فَلَمَّا تَكَلَّمَ أَبُو بَكْرٍ جَلَسَ عُمَرُ‏.‏ فَحَمِدَ اللَّهَ أَبُو بَكْرٍ وَأَثْنَى عَلَيْهِ وَقَالَ أَلاَ مَنْ كَانَ يَعْبُدُ مُحَمَّدًا صلى الله عليه وسلم فَإِنَّ مُحَمَّدًا قَدْ مَاتَ، وَمَنْ كَانَ يَعْبُدُ اللَّهَ فَإِنَّ اللَّهَ حَىٌّ لاَ يَمُوتُ‏.‏ وَقَالَ ‏[quran sura="39" aya_start="30" aya_end="30"]{‏إِنَّكَ مَيِّتٌ وَإِنَّهُمْ مَيِّتُونَ‏}‏ وَقَالَ ‏[quran sura="3" aya_start="144" aya_end="144"]{‏وَمَا مُحَمَّدٌ إِلاَّ رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ أَفَإِنْ مَاتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلَى أَعْقَابِكُمْ وَمَنْ يَنْقَلِبْ عَلَى عَقِبَيْهِ فَلَنْ يَضُرَّ اللَّهَ شَيْئًا وَسَيَجْزِي اللَّهُ الشَّاكِرِينَ‏}‏ قَالَ فَنَشَجَ النَّاسُ يَبْكُونَ ـ قَالَ ـ وَاجْتَمَعَتِ الأَنْصَارُ إِلَى سَعْدِ بْنِ عُبَادَةَ فِي سَقِيفَةِ بَنِي سَاعِدَةَ فَقَالُوا مِنَّا أَمِيرٌ وَمِنْكُمْ أَمِيرٌ، فَذَهَبَ إِلَيْهِمْ أَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ وَأَبُو عُبَيْدَةَ بْنُ الْجَرَّاحِ، فَذَهَبَ عُمَرُ يَتَكَلَّمُ فَأَسْكَتَهُ أَبُو بَكْرٍ، وَكَانَ عُمَرُ يَقُولُ وَاللَّهِ مَا أَرَدْتُ بِذَلِكَ إِلاَّ أَنِّي قَدْ هَيَّأْتُ كَلاَمًا قَدْ أَعْجَبَنِي خَشِيتُ أَنْ لاَ يَبْلُغَهُ أَبُو بَكْرٍ، ثُمَّ تَكَلَّمَ أَبُو بَكْرٍ فَتَكَلَّمَ أَبْلَغَ النَّاسِ فَقَالَ فِي كَلاَمِهِ نَحْنُ الأُمَرَاءُ وَأَنْتُمُ الْوُزَرَاءُ‏.‏ فَقَالَ حُبَابُ بْنُ الْمُنْذِرِ لاَ وَاللَّهِ لاَ نَفْعَلُ، مِنَّا أَمِيرٌ وَمِنْكُمْ أَمِيرٌ‏.‏ فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ لاَ، وَلَكِنَّا الأُمَرَاءُ وَأَنْتُمُ الْوُزَرَاءُ هُمْ أَوْسَطُ الْعَرَبِ دَارًا، وَأَعْرَبُهُمْ أَحْسَابًا فَبَايِعُوا عُمَرَ أَوْ أَبَا عُبَيْدَةَ‏.‏ فَقَالَ عُمَرُ بَلْ نُبَايِعُكَ أَنْتَ، فَأَنْتَ سَيِّدُنَا وَخَيْرُنَا وَأَحَبُّنَا إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم‏.‏ فَأَخَذَ عُمَرُ بِيَدِهِ فَبَايَعَهُ، وَبَايَعَهُ النَّاسُ، فَقَالَ قَائِلٌ قَتَلْتُمْ سَعْدَ بْنَ عُبَادَةَ‏.‏ فَقَالَ عُمَرُ قَتَلَهُ اللَّهُ‏.‏

Rasululloh ﷺ vafot etdilar, Abu Bakr esa Sunh (degan joy)da edi — Ismoil: «Yaʼni Aliyada» dedi. Shunda Umar turib: «Allohga qasamki, Rasululloh ﷺ vafot etgan emaslar», derdi. (Oisha) aytdi: Umar (keyin): «Allohga qasamki, koʻnglimga faqat shu (u zot vafot etmaganlari) tushardi. Albatta Alloh u zotni (yana) tiriltiradi va u zot baʼzi kishilarning qoʻl-oyoqlarini kesadi», dedi. Soʻng Abu Bakr kelib, Rasululloh ﷺning (yuzlarini) ochib, u zotni oʻpdi va: «Otam-onam sizga fido boʻlsin, siz tirikligingizda ham, vafotingizdan keyin ham poksiz. Jonim qoʻlida boʻlgan Zotga qasamki, Alloh sizga ikki marta oʻlimni totdirmaydi», dedi. Soʻng (tashqariga) chiqib: «Ey qasam ichuvchi, shoshilma!» dedi. Abu Bakr gapira boshlaganda, Umar oʻtirdi. Abu Bakr Allohga hamd va sano aytib: «Ogoh boʻlinglar! Kim Muhammadga ﷺ ibodat qilayotgan boʻlsa, albatta Muhammad vafot etdilar. Kim Allohga ibodat qilayotgan boʻlsa, albatta Alloh Tirikdir, oʻlmaydi», dedi. Soʻng: «(Ey Muhammad,) albatta sen ham oʻluvchisan, ular ham oʻluvchidirlar» (Zumar surasi, 30) (oyatini) oʻqidi. Yana: «Muhammad faqat bir Rasuldir, undan oldin ham (koʻp) paygʻambarlar oʻtgan. Agar u vafot etsa yoki oʻldirilsa, ortingizga (orqangizga) qaytib ketasizlarmi? Kim ortiga qaytib ketsa, Allohga hech qanday zarar yetkaza olmaydi. Alloh shukr qiluvchilarni mukofotlaydi» (Oli Imron surasi, 144) (oyatini) oʻqidi. (Rovi) aytdi: Shunda odamlar (oʻkirib) yigʻlashdi. Ansorlar Saʼd ibn Ubodaning oldida Bani Soida soyabonida toʻplanib: «Bizdan bir amir, sizlardan bir amir (boʻlsin)», deyishdi. Shunda ularning oldiga Abu Bakr, Umar ibn Xattob va Abu Ubayda ibnul-Jarroh borishdi. Umar gapirmoqchi boʻldi, ammo Abu Bakr uni jim qildirdi. Umar (keyin): «Allohga qasamki, men bu bilan faqat oʻzimga yoqqan bir gapni tayyorlab qoʻyganimni (aytmoqchi edim), Abu Bakr uni (shunchalik yaxshi) yetkaza olmaydi deb qoʻrqqandim. Soʻng Abu Bakr gapirdi va odamlarning eng fasih (notiqlik bilan) gapirganidek gapirdi», derdi. U oʻz gapida: «Biz amirlarmiz, sizlar vazirlarsiz», dedi. Shunda Hubob ibnul-Munzir: «Yoʻq, Allohga qasamki, bunday qilmaymiz. Bizdan bir amir, sizlardan bir amir (boʻlsin)», dedi. Abu Bakr: «Yoʻq, balki biz amirlarmiz, sizlar vazirlarsiz. Ular (Quraysh) arablarning makoni jihatidan eng oʻrtadagisi, nasab jihatidan eng asili. Bas, Umarga yoki Abu Ubaydaga bayʼat qilinglar», dedi. Umar: «Yoʻq, balki biz senga bayʼat qilamiz. Sen bizning sayyidimiz, eng yaxshimiz va Rasululloh ﷺga eng sevimlimizsan», dedi va Umar uning qoʻlini olib bayʼat qildi, odamlar ham unga bayʼat qilishdi. Shunda bir kishi: «Saʼd ibn Ubodani oʻldirdingiz!» dedi. Umar: «Uni Alloh oʻldirsin!» dedi.Расулуллоҳ ﷺ вафот этдилар, Абу Бакр эса Сунҳ (деган жой)да эди — Исмоил: «Яъни Алияда» деди. Шунда Умар туриб: «Аллоҳга қасамки, Расулуллоҳ ﷺ вафот этган эмаслар», дерди. (Оиша) айтди: Умар (кейин): «Аллоҳга қасамки, кўнглимга фақат шу (у зот вафот этмаганлари) тушарди. Албатта Аллоҳ у зотни (яна) тирилтиради ва у зот баъзи кишиларнинг қўл-оёқларини кесади», деди. Сўнг Абу Бакр келиб, Расулуллоҳ ﷺнинг (юзларини) очиб, у зотни ўпди ва: «Отам-онам сизга фидо бўлсин, сиз тириклигингизда ҳам, вафотингиздан кейин ҳам поксиз. Жоним қўлида бўлган Зотга қасамки, Аллоҳ сизга икки марта ўлимни тотдирмайди», деди. Сўнг (ташқарига) чиқиб: «Эй қасам ичувчи, шошилма!» деди. Абу Бакр гапира бошлаганда, Умар ўтирди. Абу Бакр Аллоҳга ҳамд ва сано айтиб: «Огоҳ бўлинглар! Ким Муҳаммадга ﷺ ибодат қилаётган бўлса, албатта Муҳаммад вафот этдилар. Ким Аллоҳга ибодат қилаётган бўлса, албатта Аллоҳ Тирикдир, ўлмайди», деди. Сўнг: «(Эй Муҳаммад,) албатта сен ҳам ўлувчисан, улар ҳам ўлувчидирлар» (Зумар сураси, 30) (оятини) ўқиди. Яна: «Муҳаммад фақат бир Расулдир, ундан олдин ҳам (кўп) пайғамбарлар ўтган. Агар у вафот эца ёки ўлдирилса, ортингизга (орқангизга) қайтиб кетасизларми? Ким ортига қайтиб кеца, Аллоҳга ҳеч қандай зарар етказа олмайди. Аллоҳ шукр қилувчиларни мукофотлайди» (Оли Имрон сураси, 144) (оятини) ўқиди. (Рови) айтди: Шунда одамлар (ўкириб) йиғлашди. Ансорлар Саъд ибн Убоданинг олдида Бани Соида соябонида тўпланиб: «Биздан бир амир, сизлардан бир амир (бўлсин)», дейишди. Шунда уларнинг олдига Абу Бакр, Умар ибн Хаттоб ва Абу Убайда ибнул-Жарроҳ боришди. Умар гапирмоқчи бўлди, аммо Абу Бакр уни жим қилдирди. Умар (кейин): «Аллоҳга қасамки, мен бу билан фақат ўзимга ёққан бир гапни тайёрлаб қўйганимни (айтмоқчи эдим), Абу Бакр уни (шунчалик яхши) етказа олмайди деб қўрққандим. Сўнг Абу Бакр гапирди ва одамларнинг энг фасиҳ (нотиқлик билан) гапирганидек гапирди», дерди. У ўз гапида: «Биз амирлармиз, сизлар вазирларсиз», деди. Шунда Ҳубоб ибнул-Мунзир: «Йўқ, Аллоҳга қасамки, бундай қилмаймиз. Биздан бир амир, сизлардан бир амир (бўлсин)», деди. Абу Бакр: «Йўқ, балки биз амирлармиз, сизлар вазирларсиз. Улар (Қурайш) арабларнинг макони жиҳатидан энг ўртадагиси, насаб жиҳатидан энг асили. Бас, Умарга ёки Абу Убайдага байъат қилинглар», деди. Умар: «Йўқ, балки биз сенга байъат қиламиз. Сен бизнинг саййидимиз, энг яхшимиз ва Расулуллоҳ ﷺга энг севимлимизсан», деди ва Умар унинг қўлини олиб байъат қилди, одамлар ҳам унга байъат қилишди. Шунда бир киши: «Саъд ибн Убодани ўлдирдингиз!» деди. Умар: «Уни Аллоҳ ўлдирсин!» деди.

وَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَالِمٍ عَنِ الزُّبَيْدِيِّ، قَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ الْقَاسِمِ أَخْبَرَنِي الْقَاسِمُ، أَنَّ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتْ شَخَصَ بَصَرُ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ قَالَ ‏"‏ فِي الرَّفِيقِ الأَعْلَى ‏"‏‏.‏ ثَلاَثًا، وَقَصَّ الْحَدِيثَ، قَالَتْ فَمَا كَانَتْ مِنْ خُطْبَتِهِمَا مِنْ خُطْبَةٍ إِلاَّ نَفَعَ اللَّهُ بِهَا، لَقَدْ خَوَّفَ عُمَرُ النَّاسَ وَإِنَّ فِيهِمْ لَنِفَاقًا، فَرَدَّهُمُ اللَّهُ بِذَلِكَ‏.‏ ثُمَّ لَقَدْ بَصَّرَ أَبُو بَكْرٍ النَّاسَ الْهُدَى وَعَرَّفَهُمُ الْحَقَّ الَّذِي عَلَيْهِمْ وَخَرَجُوا بِهِ يَتْلُونَ ‏[quran sura="3" aya_start="144" aya_end="144"]{‏وَمَا مُحَمَّدٌ إِلاَّ رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ‏}‏ إِلَى ‏{‏الشَّاكِرِينَ‏}‏

Oisha (roziyallohu anho) aytdi: Paygʻambar ﷺning koʻzlari (yuqoriga) tikildi, soʻng uch marta: «Eng oliy doʻstlar bilan (boʻlay)», dedilar va u hadisni hikoya qildi. (Oisha) aytdi: «Ularning (Abu Bakr va Umarning) ikki xutbasidan biror xutba boʻlmadiki, Alloh u bilan (odamlarga) manfaat bermagan boʻlsa. Umar odamlarni qoʻrqitdi, ularda nifoq bor edi, shu sababli Alloh ularni u bilan (fitnadan) qaytardi. Soʻng Abu Bakr odamlarga hidoyatni koʻrsatdi va ular zimmasidagi haqni tanitdi. Ular: ‹Muhammad faqat bir Rasuldir, undan oldin ham (koʻp) paygʻambarlar oʻtgan...› dan to ‹...shukr qiluvchilar (ga mukofot beradi)› gacha (oyatni) tilovat qilgan holda chiqishdi (Oli Imron surasi, 144)».Оиша (розияллоҳу анҳо) айтди: Пайғамбар ﷺнинг кўзлари (юқорига) тикилди, сўнг уч марта: «Энг олий дўстлар билан (бўлай)», дедилар ва у ҳадисни ҳикоя қилди. (Оиша) айтди: «Уларнинг (Абу Бакр ва Умарнинг) икки хутбасидан бирор хутба бўлмадики, Аллоҳ у билан (одамларга) манфаат бермаган бўлса. Умар одамларни қўрқитди, уларда нифоқ бор эди, шу сабабли Аллоҳ уларни у билан (фитнадан) қайтарди. Сўнг Абу Бакр одамларга ҳидоятни кўрсатди ва улар зиммасидаги ҳақни танитди. Улар: ‹Муҳаммад фақат бир Расулдир, ундан олдин ҳам (кўп) пайғамбарлар ўтган...› дан то ‹...шукр қилувчилар (га мукофот беради)› гача (оятни) тиловат қилган ҳолда чиқишди (Оли Имрон сураси, 144)».

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ، حَدَّثَنَا جَامِعُ بْنُ أَبِي رَاشِدٍ، حَدَّثَنَا أَبُو يَعْلَى، عَنْ مُحَمَّدِ ابْنِ الْحَنَفِيَّةِ، قَالَ قُلْتُ لأَبِي أَىُّ النَّاسِ خَيْرٌ بَعْدَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ أَبُو بَكْرٍ‏.‏ قُلْتُ ثُمَّ مَنْ قَالَ ثُمَّ عُمَرُ‏.‏ وَخَشِيتُ أَنْ يَقُولَ عُثْمَانُ قُلْتُ ثُمَّ أَنْتَ قَالَ مَا أَنَا إِلاَّ رَجُلٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ‏.‏

Men otamga (Aliga): «Rasululloh ﷺdan keyin odamlarning eng yaxshisi kim?» dedim. U: «Abu Bakr», dedi. Men: «Soʻng kim?» dedim. U: «Soʻng Umar», dedi. Men (otam) Usmon deydi deb qoʻrqdim, shuning uchun: «Soʻng sizmi?» dedim. U: «Men musulmonlardan bir kishi, xolos», dedi.Мен отамга (Алига): «Расулуллоҳ ﷺдан кейин одамларнинг энг яхшиси ким?» дедим. У: «Абу Бакр», деди. Мен: «Сўнг ким?» дедим. У: «Сўнг Умар», деди. Мен (отам) Усмон дейди деб қўрқдим, шунинг учун: «Сўнг сизми?» дедим. У: «Мен мусулмонлардан бир киши, холос», деди.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْقَاسِمِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ أَنَّهَا قَالَتْ خَرَجْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي بَعْضِ أَسْفَارِهِ، حَتَّى إِذَا كُنَّا بِالْبَيْدَاءِ أَوْ بِذَاتِ الْجَيْشِ انْقَطَعَ عِقْدٌ لِي، فَأَقَامَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى الْتِمَاسِهِ، وَأَقَامَ النَّاسُ مَعَهُ، وَلَيْسُوا عَلَى مَاءٍ وَلَيْسَ مَعَهُمْ مَاءٌ، فَأَتَى النَّاسُ أَبَا بَكْرٍ، فَقَالُوا أَلاَ تَرَى مَا صَنَعَتْ عَائِشَةُ أَقَامَتْ بِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَبِالنَّاسِ مَعَهُ، وَلَيْسُوا عَلَى مَاءٍ وَلَيْسَ مَعَهُمْ مَاءٌ، فَجَاءَ أَبُو بَكْرٍ وَرَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَاضِعٌ رَأْسَهُ عَلَى فَخِذِي قَدْ نَامَ، فَقَالَ حَبَسْتِ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَالنَّاسَ، وَلَيْسُوا عَلَى مَاءٍ وَلَيْسَ مَعَهُمْ مَاءٌ قَالَتْ فَعَاتَبَنِي، وَقَالَ مَا شَاءَ اللَّهُ أَنْ يَقُولَ، وَجَعَلَ يَطْعُنُنِي بِيَدِهِ فِي خَاصِرَتِي، فَلاَ يَمْنَعُنِي مِنَ التَّحَرُّكِ إِلاَّ مَكَانُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى فَخِذِي، فَنَامَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَتَّى أَصْبَحَ عَلَى غَيْرِ مَاءٍ فَأَنْزَلَ اللَّهُ آيَةَ التَّيَمُّمِ، فَتَيَمَّمُوا، فَقَالَ أُسَيْدُ بْنُ الْحُضَيْرِ مَا هِيَ بِأَوَّلِ بَرَكَتِكُمْ يَا آلَ أَبِي بَكْرٍ‏.‏ فَقَالَتْ عَائِشَةُ فَبَعَثْنَا الْبَعِيرَ الَّذِي كُنْتُ عَلَيْهِ فَوَجَدْنَا الْعِقْدَ تَحْتَهُ‏.‏

Biz Rasululloh ﷺ bilan baʼzi safarlaridan birida chiqqan edik, to Baydo yoki Zotul-Jaysh (degan joy)da boʻlganimizda, mening marjonim uzilib (tushib) qoldi. Shunda Rasululloh ﷺ uni izlash uchun toʻxtadilar, odamlar ham u zot bilan toʻxtashdi. Ular suv (joyi)da emas edilar va ular bilan suv ham yoʻq edi. Odamlar Abu Bakrning oldiga kelib: «Oisha nima qilganini koʻrmayapsanmi? Rasululloh ﷺni va u zot bilan odamlarni (suvsiz joyda) toʻxtatib qoʻydi, holbuki ular suv (joyi)da emas va ular bilan suv ham yoʻq», deyishdi. Abu Bakr keldi, Rasululloh ﷺ esa boshlarini sonimga qoʻyib uxlagan edilar. U: «Sen Rasululloh ﷺni va odamlarni (suvsiz) ushlab qolding, holbuki ular suv (joyi)da emas va ular bilan suv ham yoʻq!» dedi. (Oisha) aytdi: U meni koyidi va Alloh nimani xohlagan boʻlsa, shuni aytdi va qoʻli bilan biqinimga turtardi. Meni qimirlashdan faqat Rasululloh ﷺning sonimda (yotgan) oʻrinlari toʻxtatib turardi. Rasululloh ﷺ suvsiz holda tonggacha uxladilar. Shunda Alloh tayammum oyatini nozil qildi va ular tayammum qilishdi. Usayd ibn Huzayr: «Ey Abu Bakr xonadoni, bu sizlarning birinchi barakangiz emas!» dedi. Oisha aytdi: Soʻng men minib turgan tuyani turgʻazsak, marjonni uning ostidan topdik.Биз Расулуллоҳ ﷺ билан баъзи сафарларидан бирида чиққан эдик, то Байдо ёки Зотул-Жайш (деган жой)да бўлганимизда, менинг маржоним узилиб (тушиб) қолди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ уни излаш учун тўхтадилар, одамлар ҳам у зот билан тўхташди. Улар сув (жойи)да эмас эдилар ва улар билан сув ҳам йўқ эди. Одамлар Абу Бакрнинг олдига келиб: «Оиша нима қилганини кўрмаяпсанми? Расулуллоҳ ﷺни ва у зот билан одамларни (сувсиз жойда) тўхтатиб қўйди, ҳолбуки улар сув (жойи)да эмас ва улар билан сув ҳам йўқ», дейишди. Абу Бакр келди, Расулуллоҳ ﷺ эса бошларини сонимга қўйиб ухлаган эдилар. У: «Сен Расулуллоҳ ﷺни ва одамларни (сувсиз) ушлаб қолдинг, ҳолбуки улар сув (жойи)да эмас ва улар билан сув ҳам йўқ!» деди. (Оиша) айтди: У мени койиди ва Аллоҳ нимани хоҳлаган бўлса, шуни айтди ва қўли билан биқинимга туртарди. Мени қимирлашдан фақат Расулуллоҳ ﷺнинг сонимда (ётган) ўринлари тўхтатиб турарди. Расулуллоҳ ﷺ сувсиз ҳолда тонггача ухладилар. Шунда Аллоҳ таяммум оятини нозил қилди ва улар таяммум қилишди. Усайд ибн Ҳузайр: «Эй Абу Бакр хонадони, бу сизларнинг биринчи баракангиз эмас!» деди. Оиша айтди: Сўнг мен миниб турган туяни турғазсак, маржонни унинг остидан топдик.

حَدَّثَنَا آدَمُ بْنُ أَبِي إِيَاسٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنِ الأَعْمَشِ، قَالَ سَمِعْتُ ذَكْوَانَ، يُحَدِّثُ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ تَسُبُّوا أَصْحَابِي، فَلَوْ أَنَّ أَحَدَكُمْ أَنْفَقَ مِثْلَ أُحُدٍ ذَهَبًا مَا بَلَغَ مُدَّ أَحَدِهِمْ وَلاَ نَصِيفَهُ ‏"‏‏.‏ تَابَعَهُ جَرِيرٌ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ دَاوُدَ وَأَبُو مُعَاوِيَةَ وَمُحَاضِرٌ عَنِ الأَعْمَشِ‏.‏

Paygʻambar ﷺ: «Sahobalarimni soʻkmanglar! Agar sizlardan biringiz Uhud (togʻi)dek oltin infoq qilsa ham, ularning birining bir mudiga ham, uning yarmiga ham yeta olmaydi», dedilar. Buni (rivoyatda) Jarir, Abdulloh ibn Dovud, Abu Muoviya va Muhozir al-Aʼmashdan (rivoyat qilib) qoʻllab-quvvatladilar.Пайғамбар ﷺ: «Саҳобаларимни сўкманглар! Агар сизлардан бирингиз Уҳуд (тоғи)дек олтин инфоқ қилса ҳам, уларнинг бирининг бир мудига ҳам, унинг ярмига ҳам ета олмайди», дедилар. Буни (ривоятда) Жарир, Абдуллоҳ ибн Довуд, Абу Муовия ва Муҳозир ал-Аъмашдан (ривоят қилиб) қўллаб-қувватладилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مِسْكِينٍ أَبُو الْحَسَنِ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ حَسَّانَ، حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ، عَنْ شَرِيكِ بْنِ أَبِي نَمِرٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، قَالَ أَخْبَرَنِي أَبُو مُوسَى الأَشْعَرِيُّ، أَنَّهُ تَوَضَّأَ فِي بَيْتِهِ ثُمَّ خَرَجَ، فَقُلْتُ لأَلْزَمَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم، وَلأَكُونَنَّ مَعَهُ يَوْمِي هَذَا‏.‏ قَالَ فَجَاءَ الْمَسْجِدَ، فَسَأَلَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالُوا خَرَجَ وَوَجَّهَ هَا هُنَا، فَخَرَجْتُ عَلَى إِثْرِهِ أَسْأَلُ عَنْهُ، حَتَّى دَخَلَ بِئْرَ أَرِيسٍ، فَجَلَسْتُ عِنْدَ الْبَابِ، وَبَابُهَا مِنْ جَرِيدٍ حَتَّى قَضَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَاجَتَهُ، فَتَوَضَّأَ فَقُمْتُ إِلَيْهِ، فَإِذَا هُوَ جَالِسٌ عَلَى بِئْرِ أَرِيسٍ، وَتَوَسَّطَ قُفَّهَا، وَكَشَفَ عَنْ سَاقَيْهِ وَدَلاَّهُمَا فِي الْبِئْرِ، فَسَلَّمْتُ عَلَيْهِ ثُمَّ انْصَرَفْتُ، فَجَلَسْتُ عِنْدَ الْبَابِ، فَقُلْتُ لأَكُونَنَّ بَوَّابَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْيَوْمَ، فَجَاءَ أَبُو بَكْرٍ فَدَفَعَ الْبَابَ‏.‏ فَقُلْتُ مَنْ هَذَا فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ‏.‏ فَقُلْتُ عَلَى رِسْلِكَ‏.‏ ثُمَّ ذَهَبْتُ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ هَذَا أَبُو بَكْرٍ يَسْتَأْذِنُ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ ائْذَنْ لَهُ وَبَشِّرْهُ بِالْجَنَّةِ ‏"‏‏.‏ فَأَقْبَلْتُ حَتَّى قُلْتُ لأَبِي بَكْرٍ ادْخُلْ، وَرَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُبَشِّرُكَ بِالْجَنَّةِ‏.‏ فَدَخَلَ أَبُو بَكْرٍ فَجَلَسَ عَنْ يَمِينِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَعَهُ فِي الْقُفِّ، وَدَلَّى رِجْلَيْهِ فِي الْبِئْرِ، كَمَا صَنَعَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم، وَكَشَفَ عَنْ سَاقَيْهِ، ثُمَّ رَجَعْتُ فَجَلَسْتُ وَقَدْ تَرَكْتُ أَخِي يَتَوَضَّأُ وَيَلْحَقُنِي، فَقُلْتُ إِنْ يُرِدِ اللَّهُ بِفُلاَنٍ خَيْرًا ـ يُرِيدُ أَخَاهُ ـ يَأْتِ بِهِ‏.‏ فَإِذَا إِنْسَانٌ يُحَرِّكُ الْبَابَ‏.‏ فَقُلْتُ مَنْ هَذَا فَقَالَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ‏.‏ فَقُلْتُ عَلَى رِسْلِكَ‏.‏ ثُمَّ جِئْتُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَسَلَّمْتُ عَلَيْهِ، فَقُلْتُ هَذَا عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ يَسْتَأْذِنُ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ ائْذَنْ لَهُ وَبَشِّرْهُ بِالْجَنَّةِ ‏"‏‏.‏ فَجِئْتُ فَقُلْتُ ادْخُلْ وَبَشَّرَكَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِالْجَنَّةِ‏.‏ فَدَخَلَ، فَجَلَسَ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي الْقُفِّ عَنْ يَسَارِهِ، وَدَلَّى رِجْلَيْهِ فِي الْبِئْرِ، ثُمَّ رَجَعْتُ فَجَلَسْتُ، فَقُلْتُ إِنْ يُرِدِ اللَّهُ بِفُلاَنٍ خَيْرًا يَأْتِ بِهِ‏.‏ فَجَاءَ إِنْسَانٌ يُحَرِّكُ الْبَابَ، فَقُلْتُ مَنْ هَذَا فَقَالَ عُثْمَانُ بْنُ عَفَّانَ‏.‏ فَقُلْتُ عَلَى رِسْلِكَ‏.‏ فَجِئْتُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَخْبَرْتُهُ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ ائْذَنْ لَهُ وَبَشِّرْهُ بِالْجَنَّةِ عَلَى بَلْوَى تُصِيبُهُ ‏"‏ فَجِئْتُهُ فَقُلْتُ لَهُ ادْخُلْ وَبَشَّرَكَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِالْجَنَّةِ عَلَى بَلْوَى تُصِيبُكَ‏.‏ فَدَخَلَ فَوَجَدَ الْقُفَّ قَدْ مُلِئَ، فَجَلَسَ وُجَاهَهُ مِنَ الشِّقِّ الآخَرِ‏.‏ قَالَ شَرِيكٌ قَالَ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ فَأَوَّلْتُهَا قُبُورَهُمْ‏.‏

Men uyimda tahorat qilib, soʻng chiqdim va: «Bugun men Rasululloh ﷺga (xizmatda) yopishaman va shu kunimni u zot bilan oʻtkazaman», dedim. U zot masjidga keldilar (men keldim). Men Paygʻambar ﷺni soʻradim, ular: «(U zot) chiqib, u yoqqa yoʻl oldilar», deyishdi. Men u zotni soʻrab, ortlaridan chiqdim, to u zot Bir Aris (degan quduq)ga kirdilar. Men eshik oldida oʻtirdim — uning eshigi xurmo shoxlaridan edi — to Rasululloh ﷺ hojatlarini bajarib, tahorat qilgunlaricha. Soʻng men u zotning oldilariga turib bordim, u zot Bir Aris quduqning chetida, oʻrtasiga oʻtirib, boldirlarini ochib, ikkovini quduqqa solib (osiltirib) oʻtirgan edilar. Men u zotga salom berib, soʻng qaytdim va eshik oldida oʻtirib: «Bugun men Rasululloh ﷺning eshik posboni boʻlaman», dedim. Shunda Abu Bakr kelib, eshikni (turtib) ochmoqchi boʻldi. Men: «Bu kim?» dedim. U: «Abu Bakr», dedi. Men: «Shoshmay tur», dedim. Soʻng borib: «Ey Allohning Rasuli, mana Abu Bakr (kirishga) izn soʻrayapti», dedim. U zot: «Unga izn ber va uni jannat bilan xushxabarla», dedilar. Men kelib, Abu Bakrga: «Kir, Rasululloh ﷺ seni jannat bilan xushxabarlamoqdalar», dedim. Abu Bakr kirib, Rasululloh ﷺning oʻng tomonlarida, quduq chetida u zot bilan birga oʻtirdi va Paygʻambar ﷺ qilganlaridek oyoqlarini quduqqa solib, boldirlarini ochdi. Soʻng men qaytib oʻtirdim — men birodarimni tahorat qilayotgan holda qoldirgandim, u menga yetib kelmoqchi edi. Men: «Agar Alloh falonchiga — yaʼni birodariga — yaxshilikni iroda qilsa, uni (shu yerga) keltiradi», dedim. Birdan bir kishi eshikni qimirlatdi. Men: «Bu kim?» dedim. U: «Umar ibn Xattob», dedi. Men: «Shoshmay tur», dedim. Soʻng Rasululloh ﷺning oldilariga kelib, salom berib: «Mana Umar ibn Xattob izn soʻrayapti», dedim. U zot: «Unga izn ber va uni jannat bilan xushxabarla», dedilar. Men kelib: «Kir, Rasululloh ﷺ seni jannat bilan xushxabarladilar», dedim. U kirib, Rasululloh ﷺ bilan quduq chetida, chap tomonlarida oʻtirdi va oyoqlarini quduqqa soldi. Soʻng men qaytib oʻtirdim va: «Agar Alloh falonchiga yaxshilikni iroda qilsa, uni keltiradi», dedim. Birdan bir kishi kelib eshikni qimirlatdi. Men: «Bu kim?» dedim. U: «Usmon ibn Affon», dedi. Men: «Shoshmay tur», dedim. Soʻng Rasululloh ﷺning oldilariga kelib, xabar berdim. U zot: «Unga izn ber va unga yetadigan bir balo (musibat) bilan birga jannat bilan xushxabarla», dedilar. Men u zotning oldiga kelib: «Kir, Rasululloh ﷺ senga yetadigan bir balo bilan birga seni jannat bilan xushxabarladilar», dedim. U kirib, quduq cheti toʻlganini koʻrdi va u zotning roʻparalarida boshqa tomonda oʻtirdi. Sharik aytdi: Saʼid ibnul-Musayyab: «Men buni ularning qabrlariga (ishorat) deb taʼvil qildim», dedi.Мен уйимда таҳорат қилиб, сўнг чиқдим ва: «Бугун мен Расулуллоҳ ﷺга (хизматда) ёпишаман ва шу кунимни у зот билан ўтказаман», дедим. У зот масжидга келдилар (мен келдим). Мен Пайғамбар ﷺни сўрадим, улар: «(У зот) чиқиб, у ёққа йўл олдилар», дейишди. Мен у зотни сўраб, ортларидан чиқдим, то у зот Бир Арис (деган қудуқ)га кирдилар. Мен эшик олдида ўтирдим — унинг эшиги хурмо шохларидан эди — то Расулуллоҳ ﷺ ҳожатларини бажариб, таҳорат қилгунларича. Сўнг мен у зотнинг олдиларига туриб бордим, у зот Бир Арис қудуқнинг четида, ўртасига ўтириб, болдирларини очиб, икковини қудуққа солиб (осилтириб) ўтирган эдилар. Мен у зотга салом бериб, сўнг қайтдим ва эшик олдида ўтириб: «Бугун мен Расулуллоҳ ﷺнинг эшик посбони бўламан», дедим. Шунда Абу Бакр келиб, эшикни (туртиб) очмоқчи бўлди. Мен: «Бу ким?» дедим. У: «Абу Бакр», деди. Мен: «Шошмай тур», дедим. Сўнг бориб: «Эй Аллоҳнинг Расули, мана Абу Бакр (киришга) изн сўраяпти», дедим. У зот: «Унга изн бер ва уни жаннат билан хушхабарла», дедилар. Мен келиб, Абу Бакрга: «Кир, Расулуллоҳ ﷺ сени жаннат билан хушхабарламоқдалар», дедим. Абу Бакр кириб, Расулуллоҳ ﷺнинг ўнг томонларида, қудуқ четида у зот билан бирга ўтирди ва Пайғамбар ﷺ қилганларидек оёқларини қудуққа солиб, болдирларини очди. Сўнг мен қайтиб ўтирдим — мен биродаримни таҳорат қилаётган ҳолда қолдиргандим, у менга етиб келмоқчи эди. Мен: «Агар Аллоҳ фалончига — яъни биродарига — яхшиликни ирода қилса, уни (шу ерга) келтиради», дедим. Бирдан бир киши эшикни қимирлатди. Мен: «Бу ким?» дедим. У: «Умар ибн Хаттоб», деди. Мен: «Шошмай тур», дедим. Сўнг Расулуллоҳ ﷺнинг олдиларига келиб, салом бериб: «Мана Умар ибн Хаттоб изн сўраяпти», дедим. У зот: «Унга изн бер ва уни жаннат билан хушхабарла», дедилар. Мен келиб: «Кир, Расулуллоҳ ﷺ сени жаннат билан хушхабарладилар», дедим. У кириб, Расулуллоҳ ﷺ билан қудуқ четида, чап томонларида ўтирди ва оёқларини қудуққа солди. Сўнг мен қайтиб ўтирдим ва: «Агар Аллоҳ фалончига яхшиликни ирода қилса, уни келтиради», дедим. Бирдан бир киши келиб эшикни қимирлатди. Мен: «Бу ким?» дедим. У: «Усмон ибн Аффон», деди. Мен: «Шошмай тур», дедим. Сўнг Расулуллоҳ ﷺнинг олдиларига келиб, хабар бердим. У зот: «Унга изн бер ва унга етадиган бир бало (мусибат) билан бирга жаннат билан хушхабарла», дедилар. Мен у зотнинг олдига келиб: «Кир, Расулуллоҳ ﷺ сенга етадиган бир бало билан бирга сени жаннат билан хушхабарладилар», дедим. У кириб, қудуқ чети тўлганини кўрди ва у зотнинг рўпараларида бошқа томонда ўтирди. Шарик айтди: Саъид ибнул-Мусайяб: «Мен буни уларнинг қабрларига (ишорат) деб таъвил қилдим», деди.

حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنْ سَعِيدٍ، عَنْ قَتَادَةَ، أَنَّ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ ـ رضى الله عنه ـ حَدَّثَهُمْ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم صَعِدَ أُحُدًا وَأَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ وَعُثْمَانُ فَرَجَفَ بِهِمْ فَقَالَ ‏"‏ اثْبُتْ أُحُدُ فَإِنَّمَا عَلَيْكَ نَبِيٌّ وَصِدِّيقٌ وَشَهِيدَانِ ‏"‏‏.‏

Paygʻambar ﷺ Uhudga chiqdilar, Abu Bakr, Umar va Usmon (ham birga edi). Shunda (togʻ) ularni (silkitib) titradi. U zot: «Qoʻzgʻalma, ey Uhud! Sening ustingda bir paygʻambar, bir siddiq va ikki shahid bordir, xolos», dedilar.Пайғамбар ﷺ Уҳудга чиқдилар, Абу Бакр, Умар ва Усмон (ҳам бирга эди). Шунда (тоғ) уларни (силкитиб) титради. У зот: «Қўзғалма, эй Уҳуд! Сенинг устингда бир пайғамбар, бир сиддиқ ва икки шаҳид бордир, холос», дедилар.

حَدَّثَنِي أَحْمَدُ بْنُ سَعِيدٍ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا وَهْبُ بْنُ جَرِيرٍ، حَدَّثَنَا صَخْرٌ، عَنْ نَافِعٍ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ بَيْنَمَا أَنَا عَلَى بِئْرٍ أَنْزِعُ مِنْهَا جَاءَنِي أَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ، فَأَخَذَ أَبُو بَكْرٍ الدَّلْوَ، فَنَزَعَ ذَنُوبًا أَوْ ذَنُوبَيْنِ وَفِي نَزْعِهِ ضَعْفٌ، وَاللَّهُ يَغْفِرُ لَهُ، ثُمَّ أَخَذَهَا ابْنُ الْخَطَّابِ مِنْ يَدِ أَبِي بَكْرٍ، فَاسْتَحَالَتْ فِي يَدِهِ غَرْبًا، فَلَمْ أَرَ عَبْقَرِيًّا مِنَ النَّاسِ يَفْرِي فَرِيَّهُ، فَنَزَعَ حَتَّى ضَرَبَ النَّاسُ بِعَطَنٍ ‏"‏‏.‏ قَالَ وَهْبٌ الْعَطَنُ مَبْرَكُ الإِبِلِ، يَقُولُ حَتَّى رَوِيَتِ الإِبِلُ فَأَنَاخَتْ‏.‏

Rasululloh ﷺ: «Men bir quduq boshida turib, undan (suv) tortayotgan edim, oldimga Abu Bakr va Umar keldi. Abu Bakr chelakni olib, bir yo ikki chelak tortdi, tortishida bir oz kuchsizlik bor edi — Alloh uni magʻfirat qilsin. Soʻng uni Ibn Xattob (Umar) Abu Bakrning qoʻlidan oldi, u qoʻlida katta dalvga aylandi. Men odamlar orasida uning ishini shunday (mohirona) bajaradigan biror dovyurakni koʻrmadim. U shunday tortdiki, hatto odamlar (tuyalarini qondirib) qoʻradan joy oldilar», dedilar. Vahb aytdi: «Atan — tuyalarning choʻkadigan joyi», yaʼni «toki tuyalar qonib choʻkkalaguncha» demoqchi.Расулуллоҳ ﷺ: «Мен бир қудуқ бошида туриб, ундан (сув) тортаётган эдим, олдимга Абу Бакр ва Умар келди. Абу Бакр челакни олиб, бир ё икки челак тортди, тортишида бир оз кучсизлик бор эди — Аллоҳ уни мағфират қилсин. Сўнг уни Ибн Хаттоб (Умар) Абу Бакрнинг қўлидан олди, у қўлида катта далвга айланди. Мен одамлар орасида унинг ишини шундай (моҳирона) бажарадиган бирор довюракни кўрмадим. У шундай тортдики, ҳатто одамлар (туяларини қондириб) қўрадан жой олдилар», дедилар. Ваҳб айтди: «Атан — туяларнинг чўкадиган жойи», яъни «токи туялар қониб чўккалагунча» демоқчи.

حَدَّثَنِي الْوَلِيدُ بْنُ صَالِحٍ، حَدَّثَنَا عِيسَى بْنُ يُونُسَ، حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ سَعِيدِ بْنِ أَبِي الْحُسَيْنِ الْمَكِّيُّ، عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ إِنِّي لَوَاقِفٌ فِي قَوْمٍ، فَدَعَوُا اللَّهَ لِعُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ وَقَدْ وُضِعَ عَلَى سَرِيرِهِ، إِذَا رَجُلٌ مِنْ خَلْفِي قَدْ وَضَعَ مِرْفَقَهُ عَلَى مَنْكِبِي، يَقُولُ رَحِمَكَ اللَّهُ، إِنْ كُنْتُ لأَرْجُو أَنْ يَجْعَلَكَ اللَّهُ مَعَ صَاحِبَيْكَ، لأَنِّي كَثِيرًا مِمَّا كُنْتُ أَسْمَعُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ كُنْتُ وَأَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ، وَفَعَلْتُ وَأَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ، وَانْطَلَقْتُ وَأَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ‏.‏ فَإِنْ كُنْتُ لأَرْجُو أَنْ يَجْعَلَكَ اللَّهُ مَعَهُمَا‏.‏ فَالْتَفَتُّ فَإِذَا هُوَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ‏.‏

Men bir qavm orasida turgan edim, ular Umar ibn Xattob uchun (rahmat soʻrab) Allohga duo qilishar edi, u soʻrisining ustiga qoʻyilgan edi. Birdan ortimdan bir kishi tirsagini yelkamga qoʻyib: «Alloh senga rahmat qilsin! Men Allohning seni ikki sherigingning (Paygʻambar ﷺ va Abu Bakrning) yoniga (qabrga) qoʻyishini umid qilardim, chunki men koʻp marta Rasululloh ﷺ: ‹Men, Abu Bakr va Umar boʻldik›, ‹Men, Abu Bakr va Umar (shunday) qildik›, ‹Men, Abu Bakr va Umar bordik› deganlarini eshitardim. Shuning uchun men Allohning seni ular bilan (birga) qilishini umid qilardim», derdi. Men oʻgirilib qarasam, u Ali ibn Abu Tolib ekan.Мен бир қавм орасида турган эдим, улар Умар ибн Хаттоб учун (раҳмат сўраб) Аллоҳга дуо қилишар эди, у сўрисининг устига қўйилган эди. Бирдан ортимдан бир киши тирсагини елкамга қўйиб: «Аллоҳ сенга раҳмат қилсин! Мен Аллоҳнинг сени икки шеригингнинг (Пайғамбар ﷺ ва Абу Бакрнинг) ёнига (қабрга) қўйишини умид қилардим, чунки мен кўп марта Расулуллоҳ ﷺ: ‹Мен, Абу Бакр ва Умар бўлдик›, ‹Мен, Абу Бакр ва Умар (шундай) қилдик›, ‹Мен, Абу Бакр ва Умар бордик› деганларини эшитардим. Шунинг учун мен Аллоҳнинг сени улар билан (бирга) қилишини умид қилардим», дерди. Мен ўгирилиб қарасам, у Али ибн Абу Толиб экан.

حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ يَزِيدَ الْكُوفِيُّ، حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ، عَنِ الأَوْزَاعِيِّ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، قَالَ سَأَلْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَمْرٍو عَنْ أَشَدِّ، مَا صَنَعَ الْمُشْرِكُونَ بِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ رَأَيْتُ عُقْبَةَ بْنَ أَبِي مُعَيْطٍ جَاءَ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ يُصَلِّي، فَوَضَعَ رِدَاءَهُ فِي عُنُقِهِ فَخَنَقَهُ بِهِ خَنْقًا شَدِيدًا، فَجَاءَ أَبُو بَكْرٍ حَتَّى دَفَعَهُ عَنْهُ فَقَالَ أَتَقْتُلُونَ رَجُلاً أَنْ يَقُولَ رَبِّيَ اللَّهُ‏.‏ وَقَدْ جَاءَكُمْ بِالْبَيِّنَاتِ مِنْ رَبِّكُمْ‏.‏

Men Abdulloh ibn Amrdan: «Mushriklar Rasululloh ﷺga qilgan eng qattiq narsa nima edi?» deb soʻradim. U: «Men Uqba ibn Abu Muaytni koʻrdim, u Paygʻambar ﷺ namoz oʻqiyotganlarida (huzurlariga) keldi va ridosini u zotning boʻyinlariga solib, u bilan qattiq boʻgʻdi. Shunda Abu Bakr kelib, uni u zotdan itarib (ajratib): ‹Bir kishini ‹Robbim Alloh› degani uchun oʻldirasizlarmi? Holbuki u sizlarga Robbingizdan ochiq hujjatlar keltirgan!› dedi», dedi.Мен Абдуллоҳ ибн Амрдан: «Мушриклар Расулуллоҳ ﷺга қилган энг қаттиқ нарса нима эди?» деб сўрадим. У: «Мен Уқба ибн Абу Муайтни кўрдим, у Пайғамбар ﷺ намоз ўқиётганларида (ҳузурларига) келди ва ридосини у зотнинг бўйинларига солиб, у билан қаттиқ бўғди. Шунда Абу Бакр келиб, уни у зотдан итариб (ажратиб): ‹Бир кишини ‹Роббим Аллоҳ› дегани учун ўлдирасизларми? Ҳолбуки у сизларга Роббингиздан очиқ ҳужжатлар келтирган!› деди», деди.

حَدَّثَنَا حَجَّاجُ بْنُ مِنْهَالٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ الْمَاجِشُونُ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُنْكَدِرِ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ رَأَيْتُنِي دَخَلْتُ الْجَنَّةَ، فَإِذَا أَنَا بِالرُّمَيْصَاءِ امْرَأَةِ أَبِي طَلْحَةَ وَسَمِعْتُ خَشَفَةً، فَقُلْتُ مَنْ هَذَا فَقَالَ هَذَا بِلاَلٌ‏.‏ وَرَأَيْتُ قَصْرًا بِفِنَائِهِ جَارِيَةٌ، فَقُلْتُ لِمَنْ هَذَا فَقَالَ لِعُمَرَ‏.‏ فَأَرَدْتُ أَنْ أَدْخُلَهُ فَأَنْظُرَ إِلَيْهِ، فَذَكَرْتُ غَيْرَتَكَ ‏"‏‏.‏ فَقَالَ عُمَرُ بِأُمِّي وَأَبِي يَا رَسُولَ اللَّهِ أَعَلَيْكَ أَغَارُ

Paygʻambar ﷺ: «Men oʻzimni jannatga kirgan holda koʻrdim, birdan Abu Talhaning xotini Rumaysoga (yoʻliqdim) va bir shitirlash eshitdim. ‹Bu kim?› dedim. (Farishta:) ‹Bu Bilol›, dedi. Yana bir qasr koʻrdim, uning hovlisida bir joriya bor edi. ‹Bu kimniki?› dedim. (Farishta:) ‹Umarniki›, dedi. Men unga kirib qaramoqchi boʻldim, ammo sening rashkingni esladim», dedilar. Shunda Umar: «Onam-otam sizga fido boʻlsin, ey Allohning Rasuli, sizdan rashk qilamanmi?» dedi.Пайғамбар ﷺ: «Мен ўзимни жаннатга кирган ҳолда кўрдим, бирдан Абу Талҳанинг хотини Румайсога (йўлиқдим) ва бир шитирлаш эшитдим. ‹Бу ким?› дедим. (Фаришта:) ‹Бу Билол›, деди. Яна бир қаср кўрдим, унинг ҳовлисида бир жория бор эди. ‹Бу кимники?› дедим. (Фаришта:) ‹Умарники›, деди. Мен унга кириб қарамоқчи бўлдим, аммо сенинг рашкингни эсладим», дедилар. Шунда Умар: «Онам-отам сизга фидо бўлсин, эй Аллоҳнинг Расули, сиздан рашк қиламанми?» деди.

حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ أَبِي مَرْيَمَ، أَخْبَرَنَا اللَّيْثُ، قَالَ حَدَّثَنِي عُقَيْلٌ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ، أَنَّ أَبَا هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ بَيْنَا نَحْنُ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذْ قَالَ ‏"‏ بَيْنَا أَنَا نَائِمٌ رَأَيْتُنِي فِي الْجَنَّةِ، فَإِذَا امْرَأَةٌ تَتَوَضَّأُ إِلَى جَانِبِ قَصْرٍ، فَقُلْتُ لِمَنْ هَذَا الْقَصْرُ قَالُوا لِعُمَرَ فَذَكَرْتُ غَيْرَتَهُ فَوَلَّيْتُ مُدْبِرًا ‏"‏‏.‏ فَبَكَى وَقَالَ أَعَلَيْكَ أَغَارُ يَا رَسُولَ اللَّهِ

Biz Rasululloh ﷺning huzurlarida ekanimizda, u zot: «Men uxlab yotganimda, oʻzimni jannatda koʻrdim. Birdan bir ayol bir qasrning yonida tahorat qilayotgan edi. ‹Bu qasr kimniki?› dedim. Ular: ‹Umarniki›, deyishdi. Shunda men uning rashkini esladim va orqamga (qaytib) yuz oʻgirdim», dedilar. Umar yigʻlab: «Sizdan rashk qilamanmi, ey Allohning Rasuli?» dedi.Биз Расулуллоҳ ﷺнинг ҳузурларида эканимизда, у зот: «Мен ухлаб ётганимда, ўзимни жаннатда кўрдим. Бирдан бир аёл бир қасрнинг ёнида таҳорат қилаётган эди. ‹Бу қаср кимники?› дедим. Улар: ‹Умарники›, дейишди. Шунда мен унинг рашкини эсладим ва орқамга (қайтиб) юз ўгирдим», дедилар. Умар йиғлаб: «Сиздан рашк қиламанми, эй Аллоҳнинг Расули?» деди.

حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ الصَّلْتِ أَبُو جَعْفَرٍ الْكُوفِيُّ، حَدَّثَنَا ابْنُ الْمُبَارَكِ، عَنْ يُونُسَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ أَخْبَرَنِي حَمْزَةُ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ بَيْنَا أَنَا نَائِمٌ شَرِبْتُ ـ يَعْنِي اللَّبَنَ ـ حَتَّى أَنْظُرُ إِلَى الرِّيِّ يَجْرِي فِي ظُفُرِي أَوْ فِي أَظْفَارِي، ثُمَّ نَاوَلْتُ عُمَرَ ‏"‏‏.‏ فَقَالُوا فَمَا أَوَّلْتَهُ قَالَ ‏"‏ الْعِلْمَ ‏"‏‏.‏

Rasululloh ﷺ: «Men uxlab yotganimda, (sut) ichdim — yaʼni sutni — hatto qonganlik tirnogʻimda yoki tirnoqlarimda oqib yurganini koʻrdim, soʻng (qolganini) Umarga uzatdim», dedilar. Ular: «Uni nimaga taʼvil qildingiz?» deyishdi. U zot: «Ilmga», dedilar.Расулуллоҳ ﷺ: «Мен ухлаб ётганимда, (сут) ичдим — яъни сутни — ҳатто қонганлик тирноғимда ёки тирноқларимда оқиб юрганини кўрдим, сўнг (қолганини) Умарга узатдим», дедилар. Улар: «Уни нимага таъвил қилдингиз?» дейишди. У зот: «Илмга», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ نُمَيْرٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بِشْرٍ، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبُو بَكْرِ بْنُ سَالِمٍ، عَنْ سَالِمٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ أُرِيتُ فِي الْمَنَامِ أَنِّي أَنْزِعُ بِدَلْوِ بَكْرَةٍ عَلَى قَلِيبٍ، فَجَاءَ أَبُو بَكْرٍ فَنَزَعَ ذَنُوبًا أَوْ ذَنُوبَيْنِ نَزْعًا ضَعِيفًا، وَاللَّهُ يَغْفِرُ لَهُ، ثُمَّ جَاءَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ فَاسْتَحَالَتْ غَرْبًا، فَلَمْ أَرَ عَبْقَرِيًّا يَفْرِي فَرِيَّهُ حَتَّى رَوِيَ النَّاسُ وَضَرَبُوا بِعَطَنٍ ‏"‏‏.‏ قَالَ ابْنُ جُبَيْرٍ الْعَبْقَرِيُّ عِتَاقُ الزَّرَابِيِّ‏.‏ وَقَالَ يَحْيَى الزَّرَابِيُّ الطَّنَافِسُ لَهَا خَمْلٌ رَقِيقٌ ‏{‏مَبْثُوثَةٌ‏}‏ كَثِيرَةٌ‏.‏

Paygʻambar ﷺ: «Men tushimda oʻzimni bir quduq ustida charxli chelak bilan (suv) tortayotgan holda koʻrdim. Abu Bakr kelib, bir yo ikki chelak kuchsizlik bilan tortdi — Alloh uni magʻfirat qilsin. Soʻng Umar ibn Xattob kelib, (chelak) katta dalvga aylandi. Men uning ishini shunday (mohirona) bajaradigan biror dovyurakni koʻrmadim, hatto odamlar qonib, (tuyalarini) qoʻraga yotqizdilar», dedilar. Ibn Jubayr: «Abqariy — eng nafis gilamlar», dedi. Yahyo: «Zarobiy — yumshoq, mayin patli (popukli) gilamlardir; ‹mabsusa› — koʻp (tarqatilgan) demakdir», dedi.Пайғамбар ﷺ: «Мен тушимда ўзимни бир қудуқ устида чархли челак билан (сув) тортаётган ҳолда кўрдим. Абу Бакр келиб, бир ё икки челак кучсизлик билан тортди — Аллоҳ уни мағфират қилсин. Сўнг Умар ибн Хаттоб келиб, (челак) катта далвга айланди. Мен унинг ишини шундай (моҳирона) бажарадиган бирор довюракни кўрмадим, ҳатто одамлар қониб, (туяларини) қўрага ётқиздилар», дедилар. Ибн Жубайр: «Абқарий — энг нафис гиламлар», деди. Яҳё: «Заробий — юмшоқ, майин патли (попукли) гиламлардир; ‹мабсуса› — кўп (тарқатилган) демакдир», деди.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي، عَنْ صَالِحٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، أَخْبَرَنِي عَبْدُ الْحَمِيدِ، أَنَّ مُحَمَّدَ بْنَ سَعْدٍ، أَخْبَرَهُ أَنَّ أَبَاهُ قَالَ ح حَدَّثَنِي عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ صَالِحٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عَبْدِ الْحَمِيدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ زَيْدٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ اسْتَأْذَنَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم، وَعِنْدَهُ نِسْوَةٌ مِنْ قُرَيْشٍ يُكَلِّمْنَهُ وَيَسْتَكْثِرْنَهُ، عَالِيَةً أَصْوَاتُهُنَّ عَلَى صَوْتِهِ فَلَمَّا اسْتَأْذَنَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ قُمْنَ فَبَادَرْنَ الْحِجَابَ فَأَذِنَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَدَخَلَ عُمَرُ وَرَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَضْحَكُ، فَقَالَ عُمَرُ أَضْحَكَ اللَّهُ سِنَّكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ عَجِبْتُ مِنْ هَؤُلاَءِ اللاَّتِي كُنَّ عِنْدِي فَلَمَّا سَمِعْنَ صَوْتَكَ ابْتَدَرْنَ الْحِجَابِ ‏"‏‏.‏ فَقَالَ عُمَرُ فَأَنْتَ أَحَقُّ أَنْ يَهَبْنَ يَا رَسُولَ اللَّهِ‏.‏ ثُمَّ قَالَ عُمَرُ يَا عَدُوَّاتِ أَنْفُسِهِنَّ، أَتَهَبْنَنِي وَلاَ تَهَبْنَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقُلْنَ نَعَمْ، أَنْتَ أَفَظُّ وَأَغْلَظُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِيهًا يَا ابْنَ الْخَطَّابِ وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ مَا لَقِيَكَ الشَّيْطَانُ سَالِكًا فَجًّا قَطُّ إِلاَّ سَلَكَ فَجًّا غَيْرَ فَجِّكَ ‏"‏‏.‏

Umar ibn Xattob Rasululloh ﷺning huzurlariga kirishga izn soʻradi, u zotning yonlarida Qurayshdan bir necha ayollar bor edi, ular u zot bilan gaplashib, (nafaqani) koʻpaytirishni soʻrar va ovozlari u zotning ovozlaridan balandroq edi. Umar ibn Xattob izn soʻraganda, ular turib, parda ortiga shoshilishdi. Rasululloh ﷺ unga izn berdilar, Umar kirsa, Rasululloh ﷺ kulib turardilar. Umar: «Alloh tishingizni kuldirsin (sizni doim shod qilsin), ey Allohning Rasuli», dedi. Paygʻambar ﷺ: «Mening huzurimda boʻlgan mana bu ayollardan hayratlandim — sening ovozingni eshitishlari bilan parda ortiga shoshilishdi», dedilar. Umar: «Ular sizdan (koʻproq) hayiqishlari haqliroq edi, ey Allohning Rasuli», dedi. Soʻng Umar: «Ey oʻz jonlariga dushman boʻlganlar, mendan hayiqasizlaru Rasululloh ﷺdan hayiqmaysizlarmi?» dedi. Ular: «Ha, sen Rasululloh ﷺdan koʻra qoʻpolroq va dagʻalroqsan», deyishdi. Rasululloh ﷺ: «Bas (yetar), ey Ibn Xattob! Jonim qoʻlida boʻlgan Zotga qasamki, shayton seni biror yoʻldan ketayotganingni koʻrsa, albatta sening yoʻlingdan boshqa yoʻlga oʻtib ketadi», dedilar.Умар ибн Хаттоб Расулуллоҳ ﷺнинг ҳузурларига киришга изн сўради, у зотнинг ёнларида Қурайшдан бир неча аёллар бор эди, улар у зот билан гаплашиб, (нафақани) кўпайтиришни сўрар ва овозлари у зотнинг овозларидан баландроқ эди. Умар ибн Хаттоб изн сўраганда, улар туриб, парда ортига шошилишди. Расулуллоҳ ﷺ унга изн бердилар, Умар кирса, Расулуллоҳ ﷺ кулиб турардилар. Умар: «Аллоҳ тишингизни кулдирсин (сизни доим шод қилсин), эй Аллоҳнинг Расули», деди. Пайғамбар ﷺ: «Менинг ҳузуримда бўлган мана бу аёллардан ҳайратландим — сенинг овозингни эшитишлари билан парда ортига шошилишди», дедилар. Умар: «Улар сиздан (кўпроқ) ҳайиқишлари ҳақлироқ эди, эй Аллоҳнинг Расули», деди. Сўнг Умар: «Эй ўз жонларига душман бўлганлар, мендан ҳайиқасизлару Расулуллоҳ ﷺдан ҳайиқмайсизларми?» деди. Улар: «Ҳа, сен Расулуллоҳ ﷺдан кўра қўполроқ ва дағалроқсан», дейишди. Расулуллоҳ ﷺ: «Бас (етар), эй Ибн Хаттоб! Жоним қўлида бўлган Зотга қасамки, шайтон сени бирор йўлдан кетаётганингни кўрса, албатта сенинг йўлингдан бошқа йўлга ўтиб кетади», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنْ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا قَيْسٌ، قَالَ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ مَا زِلْنَا أَعِزَّةً مُنْذُ أَسْلَمَ عُمَرُ‏.‏

Abdulloh aytdi: «Umar islom qabul qilganidan beri biz doim aziz (gʻolib) boʻlib qoldik».Абдуллоҳ айтди: «Умар ислом қабул қилганидан бери биз доим азиз (ғолиб) бўлиб қолдик».

حَدَّثَنَا عَبْدَانُ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ، حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ سَعِيدٍ، عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ، أَنَّهُ سَمِعَ ابْنَ عَبَّاسٍ، يَقُولُ وُضِعَ عُمَرُ عَلَى سَرِيرِهِ، فَتَكَنَّفَهُ النَّاسُ يَدْعُونَ وَيُصَلُّونَ قَبْلَ أَنْ يُرْفَعَ، وَأَنَا فِيهِمْ، فَلَمْ يَرُعْنِي إِلاَّ رَجُلٌ آخِذٌ مَنْكِبِي، فَإِذَا عَلِيٌّ فَتَرَحَّمَ عَلَى عُمَرَ، وَقَالَ مَا خَلَّفْتَ أَحَدًا أَحَبَّ إِلَىَّ أَنْ أَلْقَى اللَّهَ بِمِثْلِ عَمَلِهِ مِنْكَ، وَايْمُ اللَّهِ، إِنْ كُنْتُ لأَظُنُّ أَنْ يَجْعَلَكَ اللَّهُ مَعَ صَاحِبَيْكَ، وَحَسِبْتُ أَنِّي كُنْتُ كَثِيرًا أَسْمَعُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ذَهَبْتُ أَنَا وَأَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ، وَدَخَلْتُ أَنَا وَأَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ، وَخَرَجْتُ أَنَا وَأَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ‏.‏

Umar soʻrisining ustiga qoʻyildi, odamlar uni koʻtarishdan oldin uning atrofini oʻrab, duo qilib, (janoza) namozini oʻqishar edi, men ham ular orasida edim. Birdan bir kishi yelkamni ushlagani meni seskantirdi, qarasam Ali ekan. U Umarga rahmat tilab: «Sen amaling kabi amal bilan Allohga roʻbaroʻ boʻlishni mendan koʻra suyukliroq qiladigan biror kishini ortingda qoldirmading. Allohga qasamki, men Allohni seni ikki sherigingning (Paygʻambar ﷺ va Abu Bakrning) yoniga qoʻyishini gumon qilardim, chunki men koʻp marta Paygʻambar ﷺ: ‹Men, Abu Bakr va Umar bordik›, ‹Men, Abu Bakr va Umar kirdik›, ‹Men, Abu Bakr va Umar chiqdik› deganlarini eshitardim», dedi.Умар сўрисининг устига қўйилди, одамлар уни кўтаришдан олдин унинг атрофини ўраб, дуо қилиб, (жаноза) намозини ўқишар эди, мен ҳам улар орасида эдим. Бирдан бир киши елкамни ушлагани мени сескантирди, қарасам Али экан. У Умарга раҳмат тилаб: «Сен амалинг каби амал билан Аллоҳга рўбарў бўлишни мендан кўра суюклироқ қиладиган бирор кишини ортингда қолдирмадинг. Аллоҳга қасамки, мен Аллоҳни сени икки шеригингнинг (Пайғамбар ﷺ ва Абу Бакрнинг) ёнига қўйишини гумон қилардим, чунки мен кўп марта Пайғамбар ﷺ: ‹Мен, Абу Бакр ва Умар бордик›, ‹Мен, Абу Бакр ва Умар кирдик›, ‹Мен, Абу Бакр ва Умар чиқдик› деганларини эшитардим», деди.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ، حَدَّثَنَا سَعِيدٌ، وَقَالَ، لِي خَلِيفَةُ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سَوَاءٍ، وَكَهْمَسُ بْنُ الْمِنْهَالِ، قَالاَ حَدَّثَنَا سَعِيدٌ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ صَعِدَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم إِلَى أُحُدٍ وَمَعَهُ أَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ وَعُثْمَانُ فَرَجَفَ بِهِمْ، فَضَرَبَهُ بِرِجْلِهِ، قَالَ ‏"‏ اثْبُتْ أُحُدُ فَمَا عَلَيْكَ إِلاَّ نَبِيٌّ أَوْ صِدِّيقٌ أَوْ شَهِيدَانِ ‏"‏‏.‏

Paygʻambar ﷺ Uhudga chiqdilar, u zot bilan Abu Bakr, Umar va Usmon bor edi. Shunda (togʻ) ularni (silkitib) titradi. U zot uni oyoqlari bilan urib: «Qoʻzgʻalma, ey Uhud! Sening ustingda bir paygʻambar yoki bir siddiq yoki ikki shahiddan boshqa kishi yoʻq», dedilar.Пайғамбар ﷺ Уҳудга чиқдилар, у зот билан Абу Бакр, Умар ва Усмон бор эди. Шунда (тоғ) уларни (силкитиб) титради. У зот уни оёқлари билан уриб: «Қўзғалма, эй Уҳуд! Сенинг устингда бир пайғамбар ёки бир сиддиқ ёки икки шаҳиддан бошқа киши йўқ», дедилар.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سُلَيْمَانَ، قَالَ حَدَّثَنِي ابْنُ وَهْبٍ، قَالَ حَدَّثَنِي عُمَرُ، هُوَ ابْنُ مُحَمَّدٍ أَنَّ زَيْدَ بْنَ أَسْلَمَ، حَدَّثَهُ عَنْ أَبِيهِ، قَالَ سَأَلَنِي ابْنُ عُمَرَ عَنْ بَعْضِ، شَأْنِهِ ـ يَعْنِي عُمَرَ ـ فَأَخْبَرْتُهُ‏.‏ فَقَالَ، مَا رَأَيْتُ أَحَدًا قَطُّ بَعْدَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنْ حِينَ قُبِضَ كَانَ أَجَدَّ وَأَجْوَدَ حَتَّى انْتَهَى مِنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ‏.‏

Ibn Umar mendan otasi — yaʼni Umar — haqidagi baʼzi ishlarni soʻradi, men unga xabar berdim. Shunda u: «Men Rasululloh ﷺ vafot etganlaridan beri u zotdan keyin Umar ibn Xattobga yetib borguncha (undek) jiddiyroq va saxiyroq biror kishini hech qachon koʻrmadim», dedi.Ибн Умар мендан отаси — яъни Умар — ҳақидаги баъзи ишларни сўради, мен унга хабар бердим. Шунда у: «Мен Расулуллоҳ ﷺ вафот этганларидан бери у зотдан кейин Умар ибн Хаттобга етиб боргунча (ундек) жиддийроқ ва сахийроқ бирор кишини ҳеч қачон кўрмадим», деди.

حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ ثَابِتٍ، عَنْ أَنَسٍ ـ رضى الله عنه ـ أَنَّ رَجُلاً، سَأَلَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم عَنِ السَّاعَةِ، فَقَالَ مَتَى السَّاعَةُ قَالَ ‏"‏ وَمَاذَا أَعْدَدْتَ لَهَا ‏"‏‏.‏ قَالَ لاَ شَىْءَ إِلاَّ أَنِّي أُحِبُّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ صلى الله عليه وسلم‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ أَنْتَ مَعَ مَنْ أَحْبَبْتَ ‏"‏‏.‏ قَالَ أَنَسٌ فَمَا فَرِحْنَا بِشَىْءٍ فَرَحَنَا بِقَوْلِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَنْتَ مَعَ مَنْ أَحْبَبْتَ ‏"‏‏.‏ قَالَ أَنَسٌ فَأَنَا أُحِبُّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم وَأَبَا بَكْرٍ وَعُمَرَ، وَأَرْجُو أَنْ أَكُونَ مَعَهُمْ بِحُبِّي إِيَّاهُمْ، وَإِنْ لَمْ أَعْمَلْ بِمِثْلِ أَعْمَالِهِمْ‏.‏

Bir kishi Paygʻambar ﷺdan qiyomat haqida soʻrab: «Qiyomat qachon?» dedi. U zot: «Sen uning uchun nima tayyorlading?» dedilar. U: «Hech narsa, faqat men Allohni va Uning Rasulini ﷺ sevaman», dedi. U zot: «Sen sevgan kishing bilan birgasan», dedilar. Anas aytdi: «Biz Paygʻambar ﷺning ‹Sen sevgan kishing bilan birgasan› degan soʻzlaridan xursand boʻlganchalik hech narsadan xursand boʻlmaganmiz». Anas aytdi: «Men Paygʻambar ﷺni, Abu Bakr va Umarni sevaman va ularni sevganim sababli ular bilan birga boʻlishni umid qilaman, garchi men ularning amallaridek amal qilmagan boʻlsam ham».Бир киши Пайғамбар ﷺдан қиёмат ҳақида сўраб: «Қиёмат қачон?» деди. У зот: «Сен унинг учун нима тайёрладинг?» дедилар. У: «Ҳеч нарса, фақат мен Аллоҳни ва Унинг Расулини ﷺ севаман», деди. У зот: «Сен севган кишинг билан биргасан», дедилар. Анас айтди: «Биз Пайғамбар ﷺнинг ‹Сен севган кишинг билан биргасан› деган сўзларидан хурсанд бўлганчалик ҳеч нарсадан хурсанд бўлмаганмиз». Анас айтди: «Мен Пайғамбар ﷺни, Абу Бакр ва Умарни севаман ва уларни севганим сабабли улар билан бирга бўлишни умид қиламан, гарчи мен уларнинг амалларидек амал қилмаган бўлсам ҳам».

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ قَزَعَةَ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لَقَدْ كَانَ فِيمَا قَبْلَكُمْ مِنَ الأُمَمِ مُحَدَّثُونَ، فَإِنْ يَكُ فِي أُمَّتِي أَحَدٌ فَإِنَّهُ عُمَرُ ‏"‏‏.‏ زَادَ زَكَرِيَّاءُ بْنُ أَبِي زَائِدَةَ عَنْ سَعْدٍ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لَقَدْ كَانَ فِيمَنْ كَانَ قَبْلَكُمْ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ رِجَالٌ يُكَلَّمُونَ مِنْ غَيْرِ أَنْ يَكُونُوا أَنْبِيَاءَ، فَإِنْ يَكُنْ مِنْ أُمَّتِي مِنْهُمْ أَحَدٌ فَعُمَرُ ‏"‏‏.‏ قال ابن عباس رضي الله عنهما: "من نبيِّ ولا محدَّث."

Rasululloh ﷺ: «Sizlardan oldingi ummatlarda muhaddaslar (ilhom beriladigan kishilar) boʻlgan. Agar mening ummatimda biror (shunday) kishi boʻlsa, albatta u Umardir», dedilar. Zakariyo ibn Abu Zoida Saʼddan, u Abu Salamadan, u Abu Hurayradan (rivoyat qilib) ziyoda qildi: Paygʻambar ﷺ: «Sizlardan oldin oʻtgan Bani Isroildan paygʻambar boʻlmagan holda (ilhom orqali) gaplashtiriladigan kishilar boʻlgan. Agar mening ummatimda ulardan biror kishi boʻlsa, u Umardir», dedilar. Ibn Abbos (roziyallohu anhumo): «(Bu yerda) ‹na paygʻambar, na muhaddas (degani emas)›», dedi.Расулуллоҳ ﷺ: «Сизлардан олдинги умматларда муҳаддаслар (илҳом бериладиган кишилар) бўлган. Агар менинг умматимда бирор (шундай) киши бўлса, албатта у Умардир», дедилар. Закариё ибн Абу Зоида Саъддан, у Абу Саламадан, у Абу Ҳурайрадан (ривоят қилиб) зиёда қилди: Пайғамбар ﷺ: «Сизлардан олдин ўтган Бани Исроилдан пайғамбар бўлмаган ҳолда (илҳом орқали) гаплаштириладиган кишилар бўлган. Агар менинг умматимда улардан бирор киши бўлса, у Умардир», дедилар. Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо): «(Бу ерда) ‹на пайғамбар, на муҳаддас (дегани эмас)›», деди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، حَدَّثَنَا عُقَيْلٌ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، وَأَبِي، سَلَمَةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ قَالاَ سَمِعْنَا أَبَا هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ يَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ بَيْنَمَا رَاعٍ فِي غَنَمِهِ عَدَا الذِّئْبُ فَأَخَذَ مِنْهَا شَاةً، فَطَلَبَهَا حَتَّى اسْتَنْقَذَهَا، فَالْتَفَتَ إِلَيْهِ الذِّئْبُ فَقَالَ لَهُ مَنْ لَهَا يَوْمَ السَّبُعِ، لَيْسَ لَهَا رَاعٍ غَيْرِي‏"‏‏.‏ فَقَالَ النَّاسُ سُبْحَانَ اللَّهِ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ فَإِنِّي أُومِنُ بِهِ وَأَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ ‏"‏ وَمَا ثَمَّ أَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ‏.‏

Rasululloh ﷺ: «Bir choʻpon qoʻylari orasida turganida, boʻri hujum qilib, ulardan bir qoʻyni oldi. Choʻpon uni quvib, uni qutqarib oldi. Shunda boʻri unga oʻgirilib: ‹Yirtqichlar kunida — mendan boshqa unga choʻpon boʻlmaydigan kunda — uni kim (saqlaydi)?› dedi», dedilar. Odamlar: «Subhanalloh!» deyishdi. Paygʻambar ﷺ: «Men bunga ishonaman, Abu Bakr va Umar ham (ishonadi)», dedilar — holbuki oʻsha yerda Abu Bakr ham, Umar ham yoʻq edi.Расулуллоҳ ﷺ: «Бир чўпон қўйлари орасида турганида, бўри ҳужум қилиб, улардан бир қўйни олди. Чўпон уни қувиб, уни қутқариб олди. Шунда бўри унга ўгирилиб: ‹Йиртқичлар кунида — мендан бошқа унга чўпон бўлмайдиган кунда — уни ким (сақлайди)?› деди», дедилар. Одамлар: «Субҳаналлоҳ!» дейишди. Пайғамбар ﷺ: «Мен бунга ишонаман, Абу Бакр ва Умар ҳам (ишонади)», дедилар — ҳолбуки ўша ерда Абу Бакр ҳам, Умар ҳам йўқ эди.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ بُكَيْرٍ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ عُقَيْلٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي أَبُو أُمَامَةَ بْنُ سَهْلِ بْنِ حُنَيْفٍ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ بَيْنَا أَنَا نَائِمٌ رَأَيْتُ النَّاسَ عُرِضُوا عَلَىَّ وَعَلَيْهِمْ قُمُصٌ، فَمِنْهَا مَا يَبْلُغُ الثَّدْىَ، وَمِنْهَا مَا يَبْلُغُ دُونَ ذَلِكَ، وَعُرِضَ عَلَىَّ عُمَرُ وَعَلَيْهِ قَمِيصٌ اجْتَرَّهُ ‏"‏‏.‏ قَالُوا فَمَا أَوَّلْتَهُ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ ‏"‏ الدِّينَ ‏"‏‏.‏

Men Rasululloh ﷺ: «Men uxlab yotganimda, odamlar menga (tushimda) koʻrsatildi, ularning ustida koʻylaklar bor edi. Ulardan baʼzisi koʻkrakkacha yetar, baʼzisi undan pastroq edi. Menga Umar ham koʻrsatildi, uning ustida koʻylak bor edi, uni (yerda) sudrar edi», deganlarini eshitdim. Ular: «Uni nimaga taʼvil qildingiz, ey Allohning Rasuli?» deyishdi. U zot: «Dinga», dedilar.Мен Расулуллоҳ ﷺ: «Мен ухлаб ётганимда, одамлар менга (тушимда) кўрсатилди, уларнинг устида кўйлаклар бор эди. Улардан баъзиси кўкраккача етар, баъзиси ундан пастроқ эди. Менга Умар ҳам кўрсатилди, унинг устида кўйлак бор эди, уни (ерда) судрар эди», деганларини эшитдим. Улар: «Уни нимага таъвил қилдингиз, эй Аллоҳнинг Расули?» дейишди. У зот: «Динга», дедилар.

حَدَّثَنَا الصَّلْتُ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا أَيُّوبُ، عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ، عَنِ الْمِسْوَرِ بْنِ مَخْرَمَةَ، قَالَ لَمَّا طُعِنَ عُمَرُ جَعَلَ يَأْلَمُ، فَقَالَ لَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ ـ وَكَأَنَّهُ يُجَزِّعُهُ ـ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ، وَلَئِنْ كَانَ ذَاكَ لَقَدْ صَحِبْتَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَحْسَنْتَ صُحْبَتَهُ، ثُمَّ فَارَقْتَهُ وَهْوَ عَنْكَ رَاضٍ، ثُمَّ صَحِبْتَ أَبَا بَكْرٍ فَأَحْسَنْتَ صُحْبَتَهُ، ثُمَّ فَارَقْتَهُ وَهْوَ عَنْكَ رَاضٍ، ثُمَّ صَحِبْتَ صَحَبَتَهُمْ فَأَحْسَنْتَ صُحْبَتَهُمْ، وَلَئِنْ فَارَقْتَهُمْ لَتُفَارِقَنَّهُمْ وَهُمْ عَنْكَ رَاضُونَ‏.‏ قَالَ أَمَّا مَا ذَكَرْتَ مِنْ صُحْبَةِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَرِضَاهُ، فَإِنَّمَا ذَاكَ مَنٌّ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى مَنَّ بِهِ عَلَىَّ، وَأَمَّا مَا ذَكَرْتَ مِنْ صُحْبَةِ أَبِي بَكْرٍ وَرِضَاهُ، فَإِنَّمَا ذَاكَ مَنٌّ مِنَ اللَّهِ جَلَّ ذِكْرُهُ مَنَّ بِهِ عَلَىَّ، وَأَمَّا مَا تَرَى مِنْ جَزَعِي، فَهْوَ مِنْ أَجْلِكَ وَأَجْلِ أَصْحَابِكَ، وَاللَّهِ لَوْ أَنَّ لِي طِلاَعَ الأَرْضِ ذَهَبًا لاَفْتَدَيْتُ بِهِ مِنْ عَذَابِ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ قَبْلَ أَنْ أَرَاهُ‏.‏ قَالَ حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ حَدَّثَنَا أَيُّوبُ، عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، دَخَلْتُ عَلَى عُمَرَ بِهَذَا‏.‏

Umar (xanjar bilan) urilganida (yarador boʻlganida), ogʻriqdan azoblana boshladi. Ibn Abbos — goʻyo uning gʻamini tarqatmoqchidek — unga: «Ey moʻminlar amiri, agar shunday (vafot) boʻladigan boʻlsa ham, sen Rasululloh ﷺga hamrohlik qilding va u zotga yaxshi hamroh boʻlding, soʻng u zot sendan rozi boʻlgan holda ajrading. Soʻng Abu Bakrga hamrohlik qilding va unga yaxshi hamroh boʻlding, soʻng u sendan rozi boʻlgan holda ajrading. Soʻng ularning sahobalariga hamrohlik qilding va ularga yaxshi hamroh boʻlding. Agar ulardan ajrasang ham, albatta ular sendan rozi boʻlgan holda ajrasarsan», dedi. (Umar) aytdi: «Rasululloh ﷺning hamrohligi va u zotning rizoligidan eslatganing — bu Alloh taolo menga ato qilgan bir neʼmatdir. Abu Bakrning hamrohligi va uning rizoligidan eslatganing — bu ham Allohning menga ato qilgan bir neʼmatidir. Mendagi koʻrayotgan jazaʼ-fizaʼga (sabrsizligimga) kelsak, u sen va sening sheriklaring (zimmamdagi masʼuliyat) tufaylidir. Allohga qasamki, agar mening tasarrufimda yer toʻla oltin boʻlsa edi, men uni (qiyomatda) koʻrishimdan oldin Allohning azobidan (qutulish uchun) fido qilardim», dedi. Hammod ibn Zayd aytdi: Bizga Ayyub, Ibn Abu Mulaykadan, u Ibn Abbosdan (rivoyat qilib): «Men Umarning oldiga shu (gap) bilan kirdim», dedi.Умар (ханжар билан) урилганида (ярадор бўлганида), оғриқдан азоблана бошлади. Ибн Аббос — гўё унинг ғамини тарқатмоқчидек — унга: «Эй мўминлар амири, агар шундай (вафот) бўладиган бўлса ҳам, сен Расулуллоҳ ﷺга ҳамроҳлик қилдинг ва у зотга яхши ҳамроҳ бўлдинг, сўнг у зот сендан рози бўлган ҳолда ажрадинг. Сўнг Абу Бакрга ҳамроҳлик қилдинг ва унга яхши ҳамроҳ бўлдинг, сўнг у сендан рози бўлган ҳолда ажрадинг. Сўнг уларнинг саҳобаларига ҳамроҳлик қилдинг ва уларга яхши ҳамроҳ бўлдинг. Агар улардан ажрасанг ҳам, албатта улар сендан рози бўлган ҳолда ажрасарсан», деди. (Умар) айтди: «Расулуллоҳ ﷺнинг ҳамроҳлиги ва у зотнинг ризолигидан эслатганинг — бу Аллоҳ таоло менга ато қилган бир неъматдир. Абу Бакрнинг ҳамроҳлиги ва унинг ризолигидан эслатганинг — бу ҳам Аллоҳнинг менга ато қилган бир неъматидир. Мендаги кўраётган жазаъ-физаъга (сабрсизлигимга) келсак, у сен ва сенинг шерикларинг (зиммамдаги масъулият) туфайлидир. Аллоҳга қасамки, агар менинг тасарруфимда ер тўла олтин бўлса эди, мен уни (қиёматда) кўришимдан олдин Аллоҳнинг азобидан (қутулиш учун) фидо қилардим», деди. Ҳаммод ибн Зайд айтди: Бизга Айюб, Ибн Абу Мулайкадан, у Ибн Аббосдан (ривоят қилиб): «Мен Умарнинг олдига шу (гап) билан кирдим», деди.

حَدَّثَنَا يُوسُفُ بْنُ مُوسَى، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، قَالَ حَدَّثَنِي عُثْمَانُ بْنُ غِيَاثٍ، حَدَّثَنَا أَبُو عُثْمَانَ النَّهْدِيُّ، عَنْ أَبِي مُوسَى ـ رضى الله عنه ـ قَالَ كُنْتُ مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي حَائِطٍ مِنْ حِيطَانِ الْمَدِينَةِ، فَجَاءَ رَجُلٌ فَاسْتَفْتَحَ، فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ افْتَحْ لَهُ وَبَشِّرْهُ بِالْجَنَّةِ ‏"‏‏.‏ فَفَتَحْتُ لَهُ، فَإِذَا أَبُو بَكْرٍ، فَبَشَّرْتُهُ بِمَا قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَحَمِدَ اللَّهَ، ثُمَّ جَاءَ رَجُلٌ فَاسْتَفْتَحَ، فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ افْتَحْ لَهُ وَبَشِّرْهُ بِالْجَنَّةِ ‏"‏‏.‏ فَفَتَحْتُ لَهُ، فَإِذَا هُوَ عُمَرُ، فَأَخْبَرْتُهُ بِمَا قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَحَمِدَ اللَّهَ، ثُمَّ اسْتَفْتَحَ رَجُلٌ، فَقَالَ لِي ‏"‏ افْتَحْ لَهُ وَبَشِّرْهُ بِالْجَنَّةِ عَلَى بَلْوَى تُصِيبُهُ ‏"‏‏.‏ فَإِذَا عُثْمَانُ، فَأَخْبَرْتُهُ بِمَا قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَحَمِدَ اللَّهَ ثُمَّ قَالَ اللَّهُ الْمُسْتَعَانُ‏.‏

Men Paygʻambar ﷺ bilan Madina bogʻlaridan birida edim. Shunda bir kishi kelib, (eshikni) ochishni soʻradi. Paygʻambar ﷺ: «Unga och va uni jannat bilan xushxabarla», dedilar. Men unga ochdim, qarasam Abu Bakr ekan. Men unga Paygʻambar ﷺ aytgan narsani xushxabar qildim, u Allohga hamd aytdi. Soʻng yana bir kishi kelib (eshikni) ochishni soʻradi. Paygʻambar ﷺ: «Unga och va uni jannat bilan xushxabarla», dedilar. Men unga ochdim, qarasam Umar ekan. Men unga Paygʻambar ﷺ aytgan narsani xabar qildim, u Allohga hamd aytdi. Soʻng yana bir kishi (eshikni) ochishni soʻradi. U zot menga: «Unga och va unga yetadigan bir balo (musibat) bilan birga jannat bilan xushxabarla», dedilar. Qarasam Usmon ekan. Men unga Rasululloh ﷺ aytgan narsani xabar qildim, u Allohga hamd aytdi, soʻng: «Allohdan yordam soʻraladi», dedi.Мен Пайғамбар ﷺ билан Мадина боғларидан бирида эдим. Шунда бир киши келиб, (эшикни) очишни сўради. Пайғамбар ﷺ: «Унга оч ва уни жаннат билан хушхабарла», дедилар. Мен унга очдим, қарасам Абу Бакр экан. Мен унга Пайғамбар ﷺ айтган нарсани хушхабар қилдим, у Аллоҳга ҳамд айтди. Сўнг яна бир киши келиб (эшикни) очишни сўради. Пайғамбар ﷺ: «Унга оч ва уни жаннат билан хушхабарла», дедилар. Мен унга очдим, қарасам Умар экан. Мен унга Пайғамбар ﷺ айтган нарсани хабар қилдим, у Аллоҳга ҳамд айтди. Сўнг яна бир киши (эшикни) очишни сўради. У зот менга: «Унга оч ва унга етадиган бир бало (мусибат) билан бирга жаннат билан хушхабарла», дедилар. Қарасам Усмон экан. Мен унга Расулуллоҳ ﷺ айтган нарсани хабар қилдим, у Аллоҳга ҳамд айтди, сўнг: «Аллоҳдан ёрдам сўралади», деди.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سُلَيْمَانَ، قَالَ حَدَّثَنِي ابْنُ وَهْبٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي حَيْوَةُ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبُو عَقِيلٍ، زُهْرَةُ بْنُ مَعْبَدٍ أَنَّهُ سَمِعَ جَدَّهُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ هِشَامٍ، قَالَ كُنَّا مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَهْوَ آخِذٌ بِيَدِ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ‏.‏

Biz Paygʻambar ﷺ bilan birga edik, u zot Umar ibn Xattobning qoʻlidan ushlab turardilar.Биз Пайғамбар ﷺ билан бирга эдик, у зот Умар ибн Хаттобнинг қўлидан ушлаб турардилар.

حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ أَبِي عُثْمَانَ، عَنْ أَبِي مُوسَى ـ رضى الله عنه ـ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم دَخَلَ حَائِطًا وَأَمَرَنِي بِحِفْظِ باب الْحَائِطِ، فَجَاءَ رَجُلٌ يَسْتَأْذِنُ، فَقَالَ ‏"‏ ائْذَنْ لَهُ وَبَشِّرْهُ بِالْجَنَّةِ ‏"‏‏.‏ فَإِذَا أَبُو بَكْرٍ، ثُمَّ جَاءَ آخَرُ يَسْتَأْذِنُ فَقَالَ ‏"‏ ائْذَنْ لَهُ وَبَشِّرْهُ بِالْجَنَّةِ ‏"‏‏.‏ فَإِذَا عُمَرُ، ثُمَّ جَاءَ آخَرُ يَسْتَأْذِنُ، فَسَكَتَ هُنَيْهَةً ثُمَّ قَالَ ‏"‏ ائْذَنْ لَهُ وَبَشِّرْهُ بِالْجَنَّةِ عَلَى بَلْوَى سَتُصِيبُهُ ‏"‏‏.‏ فَإِذَا عُثْمَانُ بْنُ عَفَّانَ‏.‏ قَالَ حَمَّادٌ وَحَدَّثَنَا عَاصِمٌ الأَحْوَلُ، وَعَلِيُّ بْنُ الْحَكَمِ، سَمِعَا أَبَا عُثْمَانَ، يُحَدِّثُ عَنْ أَبِي مُوسَى، بِنَحْوِهِ، وَزَادَ فِيهِ عَاصِمٌ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ قَاعِدًا فِي مَكَانٍ فِيهِ مَاءٌ، قَدِ انْكَشَفَتْ عَنْ رُكْبَتَيْهِ أَوْ رُكْبَتِهِ، فَلَمَّا دَخَلَ عُثْمَانُ غَطَّاهَا‏.‏

Paygʻambar ﷺ bir bogʻga kirdilar va menga bogʻ eshigini qoʻriqlashni buyurdilar. Shunda bir kishi kelib, izn soʻradi. U zot: «Unga izn ber va uni jannat bilan xushxabarla», dedilar. Qarasam, Abu Bakr ekan. Soʻng yana bir kishi kelib izn soʻradi. U zot: «Unga izn ber va uni jannat bilan xushxabarla», dedilar. Qarasam, Umar ekan. Soʻng yana bir kishi kelib izn soʻradi. U zot bir oz jim turdilar, soʻng: «Unga izn ber va unga yetadigan bir balo (musibat) bilan birga jannat bilan xushxabarla», dedilar. Qarasam, Usmon ibn Affon ekan. Hammod aytdi: Bizga Osim al-Ahval va Ali ibnul-Hakam ham Abu Usmondan, u Abu Musodan shunga oʻxshash rivoyat qildilar. Osim unda shuni ziyoda qildi: Paygʻambar ﷺ suv boʻlgan bir joyda oʻtirgan edilar, tizzalari yoki tizzasi ochilgan edi. Usmon kirganda, u zot uni yopdilar.Пайғамбар ﷺ бир боғга кирдилар ва менга боғ эшигини қўриқлашни буюрдилар. Шунда бир киши келиб, изн сўради. У зот: «Унга изн бер ва уни жаннат билан хушхабарла», дедилар. Қарасам, Абу Бакр экан. Сўнг яна бир киши келиб изн сўради. У зот: «Унга изн бер ва уни жаннат билан хушхабарла», дедилар. Қарасам, Умар экан. Сўнг яна бир киши келиб изн сўради. У зот бир оз жим турдилар, сўнг: «Унга изн бер ва унга етадиган бир бало (мусибат) билан бирга жаннат билан хушхабарла», дедилар. Қарасам, Усмон ибн Аффон экан. Ҳаммод айтди: Бизга Осим ал-Аҳвал ва Али ибнул-Ҳакам ҳам Абу Усмондан, у Абу Мусодан шунга ўхшаш ривоят қилдилар. Осим унда шуни зиёда қилди: Пайғамбар ﷺ сув бўлган бир жойда ўтирган эдилар, тиззалари ёки тиззаси очилган эди. Усмон кирганда, у зот уни ёпдилар.

حَدَّثَنِي أَحْمَدُ بْنُ شَبِيبِ بْنِ سَعِيدٍ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي، عَنْ يُونُسَ، قَالَ ابْنُ شِهَابٍ أَخْبَرَنِي عُرْوَةُ، أَنَّ عُبَيْدَ اللَّهِ بْنَ عَدِيِّ بْنِ الْخِيَارِ، أَخْبَرَهُ أَنَّ الْمِسْوَرَ بْنَ مَخْرَمَةَ وَعَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ الأَسْوَدِ بْنِ عَبْدِ يَغُوثَ قَالاَ مَا يَمْنَعُكَ أَنْ تُكَلِّمَ عُثْمَانَ لأَخِيهِ الْوَلِيدِ فَقَدْ أَكْثَرَ النَّاسُ فِيهِ‏.‏ فَقَصَدْتُ لِعُثْمَانَ حَتَّى خَرَجَ إِلَى الصَّلاَةِ، قُلْتُ إِنَّ لِي إِلَيْكَ حَاجَةً، وَهِيَ نَصِيحَةٌ لَكَ‏.‏ قَالَ يَا أَيُّهَا الْمَرْءُ ـ قَالَ مَعْمَرٌ أُرَاهُ قَالَ ـ أَعُوذُ بِاللَّهِ مِنْكَ‏.‏ فَانْصَرَفْتُ، فَرَجَعْتُ إِلَيْهِمْ إِذْ جَاءَ رَسُولُ عُثْمَانَ فَأَتَيْتُهُ، فَقَالَ مَا نَصِيحَتُكَ فَقُلْتُ إِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ بَعَثَ مُحَمَّدًا صلى الله عليه وسلم بِالْحَقِّ، وَأَنْزَلَ عَلَيْهِ الْكِتَابَ، وَكُنْتَ مِمَّنِ اسْتَجَابَ لِلَّهِ وَلِرَسُولِهِ، فَهَاجَرْتَ الْهِجْرَتَيْنِ، وَصَحِبْتَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَرَأَيْتَ هَدْيَهُ، وَقَدْ أَكْثَرَ النَّاسُ فِي شَأْنِ الْوَلِيدِ‏.‏ قَالَ أَدْرَكْتَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قُلْتُ لاَ وَلَكِنْ خَلَصَ إِلَىَّ مِنْ عِلْمِهِ مَا يَخْلُصُ إِلَى الْعَذْرَاءِ فِي سِتْرِهَا‏.‏ قَالَ أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ اللَّهَ بَعَثَ مُحَمَّدًا صلى الله عليه وسلم بِالْحَقِّ، فَكُنْتُ مِمَّنِ اسْتَجَابَ لِلَّهِ وَلِرَسُولِهِ وَآمَنْتُ بِمَا بُعِثَ بِهِ، وَهَاجَرْتُ الْهِجْرَتَيْنِ كَمَا قُلْتَ، وَصَحِبْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَبَايَعْتُهُ، فَوَاللَّهِ مَا عَصَيْتُهُ وَلاَ غَشَشْتُهُ حَتَّى تَوَفَّاهُ اللَّهُ، ثُمَّ أَبُو بَكْرٍ مِثْلُهُ، ثُمَّ عُمَرُ مِثْلُهُ، ثُمَّ اسْتُخْلِفْتُ، أَفَلَيْسَ لِي مِنَ الْحَقِّ مِثْلُ الَّذِي لَهُمْ قُلْتُ بَلَى‏.‏ قَالَ فَمَا هَذِهِ الأَحَادِيثُ الَّتِي تَبْلُغُنِي عَنْكُمْ أَمَّا مَا ذَكَرْتَ مِنْ شَأْنِ الْوَلِيدِ، فَسَنَأْخُذُ فِيهِ بِالْحَقِّ إِنْ شَاءَ اللَّهُ، ثُمَّ دَعَا عَلِيًّا فَأَمَرَهُ أَنْ يَجْلِدَهُ فَجَلَدَهُ ثَمَانِينَ‏.‏

Misvar ibn Maxrama va Abdurrahmon ibn Aswad ibn Abdiyagʻus: «Senga Usmon bilan uning (sutbirodari) ukasi Validning ishi haqida gaplashishdan nima toʻsadi? Odamlar u haqda koʻp gapirishyapti», deyishdi. Men Usmonni (kutib) qarab turdim, to u namozga chiqqunicha. Men: «Senga bir hojatim bor, u senga nasihatdir», dedim. U: «Ey kishi» — Maʼmar aytdi: gumonimcha u: «Sendan Allohdan panoh soʻrayman», dedi. Men qaytib, ularning oldiga keldim. Shu payt Usmonning elchisi keldi, men uning oldiga bordim. U: «Nasihating nima?» dedi. Men: «Albatta Alloh subhonahu Muhammadni ﷺ haq bilan (paygʻambar qilib) yubordi va u zotga Kitobni nozil qildi. Sen Allohga va Uning Rasuliga (daʼvatga) javob bergan kishilardan boʻlding, ikki hijrat qilding, Rasululloh ﷺga hamrohlik qilding va u zotning hidoyatlarini koʻrding. Endi odamlar Validning ishi haqida koʻp gapirishyapti», dedim. U: «Sen Rasululloh ﷺni (oʻzing) koʻrganmiding?» dedi. Men: «Yoʻq, lekin u zotning ilmlaridan menga, parda ortidagi bokira qizga yetadigan narsa(dek) yetdi», dedim. U: «Ammo baʼd (xulosa shuki), albatta Alloh Muhammadni ﷺ haq bilan yubordi, men Allohga va Uning Rasuliga javob bergan kishilardan boʻldim, u zot olib kelgan narsaga iymon keltirdim va sen aytganingdek ikki hijrat qildim, Rasululloh ﷺga hamrohlik qildim va u zotga bayʼat qildim. Allohga qasamki, Alloh u zotni vafot ettirgunicha men u zotga osiylik ham, xiyonat ham qilmadim. Soʻng Abu Bakr ham xuddi shunday (boʻldim), soʻng Umar ham xuddi shunday, soʻng men xalifa qilindim. Endi ular uchun boʻlgan haq kabi men uchun ham haq yoʻqmi?» dedi. Men: «Bor (haqlisan)», dedim. U: «Bas, sizlardan menga yetib kelayotgan bu gaplar nima? Validning ishidan eslatganingga kelsak, biz unda — inshaalloh — haq bilan ish tutamiz», dedi. Soʻng Alini chaqirib, unga (Validni) qamchilashni buyurdi, u esa uni sakson (darra) qamchiladi.Мисвар ибн Махрама ва Абдурраҳмон ибн Асвад ибн Абдияғус: «Сенга Усмон билан унинг (сутбиродари) укаси Валиднинг иши ҳақида гаплашишдан нима тўсади? Одамлар у ҳақда кўп гапиришяпти», дейишди. Мен Усмонни (кутиб) қараб турдим, то у намозга чиққунича. Мен: «Сенга бир ҳожатим бор, у сенга насиҳатдир», дедим. У: «Эй киши» — Маъмар айтди: гумонимча у: «Сендан Аллоҳдан паноҳ сўрайман», деди. Мен қайтиб, уларнинг олдига келдим. Шу пайт Усмоннинг элчиси келди, мен унинг олдига бордим. У: «Насиҳатинг нима?» деди. Мен: «Албатта Аллоҳ субҳонаҳу Муҳаммадни ﷺ ҳақ билан (пайғамбар қилиб) юборди ва у зотга Китобни нозил қилди. Сен Аллоҳга ва Унинг Расулига (даъватга) жавоб берган кишилардан бўлдинг, икки ҳижрат қилдинг, Расулуллоҳ ﷺга ҳамроҳлик қилдинг ва у зотнинг ҳидоятларини кўрдинг. Энди одамлар Валиднинг иши ҳақида кўп гапиришяпти», дедим. У: «Сен Расулуллоҳ ﷺни (ўзинг) кўрганмидинг?» деди. Мен: «Йўқ, лекин у зотнинг илмларидан менга, парда ортидаги бокира қизга етадиган нарса(дек) етди», дедим. У: «Аммо баъд (хулоса шуки), албатта Аллоҳ Муҳаммадни ﷺ ҳақ билан юборди, мен Аллоҳга ва Унинг Расулига жавоб берган кишилардан бўлдим, у зот олиб келган нарсага иймон келтирдим ва сен айтганингдек икки ҳижрат қилдим, Расулуллоҳ ﷺга ҳамроҳлик қилдим ва у зотга байъат қилдим. Аллоҳга қасамки, Аллоҳ у зотни вафот эттиргунича мен у зотга осийлик ҳам, хиёнат ҳам қилмадим. Сўнг Абу Бакр ҳам худди шундай (бўлдим), сўнг Умар ҳам худди шундай, сўнг мен халифа қилиндим. Энди улар учун бўлган ҳақ каби мен учун ҳам ҳақ йўқми?» деди. Мен: «Бор (ҳақлисан)», дедим. У: «Бас, сизлардан менга етиб келаётган бу гаплар нима? Валиднинг ишидан эслатганингга келсак, биз унда — иншааллоҳ — ҳақ билан иш тутамиз», деди. Сўнг Алини чақириб, унга (Валидни) қамчилашни буюрди, у эса уни саксон (дарра) қамчилади.

حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ حَاتِمِ بْنِ بَزِيغٍ، حَدَّثَنَا شَاذَانُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ أَبِي سَلَمَةَ الْمَاجِشُونُ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ كُنَّا فِي زَمَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم لاَ نَعْدِلُ بِأَبِي بَكْرٍ أَحَدًا ثُمَّ عُمَرَ ثُمَّ عُثْمَانَ، ثُمَّ نَتْرُكُ أَصْحَابَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم لاَ نُفَاضِلُ بَيْنَهُمْ‏.‏ تَابَعَهُ عَبْدُ اللَّهِ عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ‏.‏

Biz Paygʻambar ﷺ zamonlarida Abu Bakrga hech kimni teng qilmas edik, soʻng Umarni, soʻng Usmonni (afzal koʻrardik). Soʻng Paygʻambar ﷺning (boshqa) sahobalarini qoldirib, ular orasida (kim afzal deb) farq qilmas edik. Buni Abdulloh Abdulazizdan (rivoyat qilib) qoʻllab-quvvatladi.Биз Пайғамбар ﷺ замонларида Абу Бакрга ҳеч кимни тенг қилмас эдик, сўнг Умарни, сўнг Усмонни (афзал кўрардик). Сўнг Пайғамбар ﷺнинг (бошқа) саҳобаларини қолдириб, улар орасида (ким афзал деб) фарқ қилмас эдик. Буни Абдуллоҳ Абдулазиздан (ривоят қилиб) қўллаб-қувватлади.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، حَدَّثَنَا عُثْمَانُ ـ هُوَ ابْنُ مَوْهَبٍ ـ قَالَ جَاءَ رَجُلٌ مَنْ أَهْلِ مِصْرَ حَجَّ الْبَيْتَ فَرَأَى قَوْمًا جُلُوسًا، فَقَالَ مَنْ هَؤُلاَءِ الْقَوْمُ قَالَ هَؤُلاَءِ قُرَيْشٌ‏.‏ قَالَ فَمَنِ الشَّيْخُ فِيهِمْ قَالُوا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ‏.‏ قَالَ يَا ابْنَ عُمَرَ إِنِّي سَائِلُكَ عَنْ شَىْءٍ فَحَدِّثْنِي هَلْ تَعْلَمُ أَنَّ عُثْمَانَ فَرَّ يَوْمَ أُحُدٍ قَالَ نَعَمْ‏.‏ قَالَ تَعْلَمُ أَنَّهُ تَغَيَّبَ عَنْ بَدْرٍ وَلَمْ يَشْهَدْ قَالَ نَعَمْ‏.‏ قَالَ تَعْلَمُ أَنَّهُ تَغَيَّبَ عَنْ بَيْعَةِ الرُّضْوَانِ فَلَمْ يَشْهَدْهَا قَالَ نَعَمْ‏.‏ قَالَ اللَّهُ أَكْبَرُ‏.‏ قَالَ ابْنُ عُمَرَ تَعَالَ أُبَيِّنْ لَكَ أَمَّا فِرَارُهُ يَوْمَ أُحُدٍ فَأَشْهَدُ أَنَّ اللَّهَ عَفَا عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ، وَأَمَّا تَغَيُّبُهُ عَنْ بَدْرٍ، فَإِنَّهُ كَانَتْ تَحْتَهُ بِنْتُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَكَانَتْ مَرِيضَةً، فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ لَكَ أَجْرَ رَجُلٍ مِمَّنْ شَهِدَ بَدْرًا وَسَهْمَهُ ‏"‏‏.‏ وَأَمَّا تَغَيُّبُهُ عَنْ بَيْعَةِ الرُّضْوَانِ فَلَوْ كَانَ أَحَدٌ أَعَزَّ بِبَطْنِ مَكَّةَ مِنْ عُثْمَانَ لَبَعَثَهُ مَكَانَهُ فَبَعَثَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عُثْمَانَ وَكَانَتْ بَيْعَةُ الرُّضْوَانِ بَعْدَ مَا ذَهَبَ عُثْمَانُ إِلَى مَكَّةَ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِيَدِهِ الْيُمْنَى ‏"‏ هَذِهِ يَدُ عُثْمَانَ ‏"‏‏.‏ فَضَرَبَ بِهَا عَلَى يَدِهِ، فَقَالَ ‏"‏ هَذِهِ لِعُثْمَانَ ‏"‏‏.‏ فَقَالَ لَهُ ابْنُ عُمَرَ اذْهَبْ بِهَا الآنَ مَعَكَ‏.‏

Misr ahlidan bir kishi Baytni haj qilgani keldi va bir qavmni oʻtirgan holda koʻrdi. U: «Bu qavm kimlar?» dedi. (Birov:) «Bular Quraysh», dedi. U: «Ularning ichidagi shayx (oqsoqol) kim?» dedi. Ular: «Abdulloh ibn Umar», deyishdi. U: «Ey Ibn Umar, men sendan bir narsani soʻrayman, menga ayt: Usmon Uhud kuni qochib ketganini bilasanmi?» dedi. (Ibn Umar:) «Ha», dedi. U: «Uning Badrda yoʻq boʻlganini va unda hozir boʻlmaganini bilasanmi?» dedi. (Ibn Umar:) «Ha», dedi. U: «Uning Rizvon bayʼatida yoʻq boʻlganini va unda hozir boʻlmaganini bilasanmi?» dedi. (Ibn Umar:) «Ha», dedi. U: «Allohu akbar!» dedi. Ibn Umar: «Kelgin, senga (buni) bayon qilay. Uning Uhud kuni qochishiga kelsak, men guvohlik beramanki, Alloh uni avf etdi va magʻfirat qildi. Uning Badrda yoʻq boʻlishiga kelsak, uning nikohida Rasululloh ﷺning qizlari (Ruqayya) bor edi va u kasal edi. Shunda Rasululloh ﷺ unga: ‹Senga Badrda hozir boʻlgan kishining ajri va uning ulushi bordir›, dedilar. Uning Rizvon bayʼatida yoʻq boʻlishiga kelsak, agar Makka ichida Usmondan ham aziz (himoyaliroq) biror kishi boʻlganida, u zot uning oʻrniga oʻshani yuborardilar. (Lekin) Rasululloh ﷺ Usmonni (Makkaga) yubordilar. Rizvon bayʼati esa Usmon Makkaga ketganidan keyin boʻldi. Shunda Rasululloh ﷺ oʻng qoʻllari bilan: ‹Bu Usmonning qoʻli›, deb uni (chap) qoʻllariga urib: ‹Bu Usmon uchun (bayʼat)›, dedilar», dedi. Ibn Umar unga: «Endi buni (javobni) oʻzing bilan olib ket», dedi.Миср аҳлидан бир киши Байтни ҳаж қилгани келди ва бир қавмни ўтирган ҳолда кўрди. У: «Бу қавм кимлар?» деди. (Биров:) «Булар Қурайш», деди. У: «Уларнинг ичидаги шайх (оқсоқол) ким?» деди. Улар: «Абдуллоҳ ибн Умар», дейишди. У: «Эй Ибн Умар, мен сендан бир нарсани сўрайман, менга айт: Усмон Уҳуд куни қочиб кетганини биласанми?» деди. (Ибн Умар:) «Ҳа», деди. У: «Унинг Бадрда йўқ бўлганини ва унда ҳозир бўлмаганини биласанми?» деди. (Ибн Умар:) «Ҳа», деди. У: «Унинг Ризвон байъатида йўқ бўлганини ва унда ҳозир бўлмаганини биласанми?» деди. (Ибн Умар:) «Ҳа», деди. У: «Аллоҳу акбар!» деди. Ибн Умар: «Келгин, сенга (буни) баён қилай. Унинг Уҳуд куни қочишига келсак, мен гувоҳлик бераманки, Аллоҳ уни авф этди ва мағфират қилди. Унинг Бадрда йўқ бўлишига келсак, унинг никоҳида Расулуллоҳ ﷺнинг қизлари (Руқайя) бор эди ва у касал эди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ унга: ‹Сенга Бадрда ҳозир бўлган кишининг ажри ва унинг улуши бордир›, дедилар. Унинг Ризвон байъатида йўқ бўлишига келсак, агар Макка ичида Усмондан ҳам азиз (ҳимоялироқ) бирор киши бўлганида, у зот унинг ўрнига ўшани юборардилар. (Лекин) Расулуллоҳ ﷺ Усмонни (Маккага) юбордилар. Ризвон байъати эса Усмон Маккага кетганидан кейин бўлди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ ўнг қўллари билан: ‹Бу Усмоннинг қўли›, деб уни (чап) қўлларига уриб: ‹Бу Усмон учун (байъат)›, дедилар», деди. Ибн Умар унга: «Энди буни (жавобни) ўзинг билан олиб кет», деди.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنْ سَعِيدٍ، عَنْ قَتَادَةَ، أَنَّ أَنَسًا ـ رضى الله عنه ـ حَدَّثَهُمْ قَالَ صَعِدَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أُحُدًا، وَمَعَهُ أَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ وَعُثْمَانُ، فَرَجَفَ وَقَالَ ‏"‏ اسْكُنْ أُحُدُ ـ أَظُنُّهُ ضَرَبَهُ بِرِجْلِهِ ـ فَلَيْسَ عَلَيْكَ إِلاَّ نَبِيٌّ وَصِدِّيقٌ وَشَهِيدَانِ ‏"‏‏.‏

Paygʻambar ﷺ Uhudga chiqdilar, u zot bilan Abu Bakr, Umar va Usmon bor edi. Shunda (togʻ) titradi. U zot: «Tinchlangin, ey Uhud!» dedilar — gumonimcha uni oyoqlari bilan urdilar — «Sening ustingda bir paygʻambar, bir siddiq va ikki shahiddan boshqa kishi yoʻq».Пайғамбар ﷺ Уҳудга чиқдилар, у зот билан Абу Бакр, Умар ва Усмон бор эди. Шунда (тоғ) титради. У зот: «Тинчлангин, эй Уҳуд!» дедилар — гумонимча уни оёқлари билан урдилар — «Сенинг устингда бир пайғамбар, бир сиддиқ ва икки шаҳиддан бошқа киши йўқ».

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ حُصَيْنٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مَيْمُونٍ، قَالَ رَأَيْتُ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ ـ رضى الله عنه ـ قَبْلَ أَنْ يُصَابَ بِأَيَّامٍ بِالْمَدِينَةِ وَقَفَ عَلَى حُذَيْفَةَ بْنِ الْيَمَانِ وَعُثْمَانَ بْنِ حُنَيْفٍ، قَالَ كَيْفَ فَعَلْتُمَا أَتَخَافَانِ أَنْ تَكُونَا قَدْ حَمَّلْتُمَا الأَرْضَ مَا لاَ تُطِيقُ قَالاَ حَمَّلْنَاهَا أَمْرًا هِيَ لَهُ مُطِيقَةٌ، مَا فِيهَا كَبِيرُ فَضْلٍ‏.‏ قَالَ انْظُرَا أَنْ تَكُونَا حَمَّلْتُمَا الأَرْضَ مَا لاَ تُطِيقُ، قَالَ قَالاَ لاَ‏.‏ فَقَالَ عُمَرُ لَئِنْ سَلَّمَنِي اللَّهُ لأَدَعَنَّ أَرَامِلَ أَهْلِ الْعِرَاقِ لاَ يَحْتَجْنَ إِلَى رَجُلٍ بَعْدِي أَبَدًا‏.‏ قَالَ فَمَا أَتَتْ عَلَيْهِ إِلاَّ رَابِعَةٌ حَتَّى أُصِيبَ‏.‏ قَالَ إِنِّي لَقَائِمٌ مَا بَيْنِي وَبَيْنَهُ إِلاَّ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبَّاسٍ غَدَاةَ أُصِيبَ، وَكَانَ إِذَا مَرَّ بَيْنَ الصَّفَّيْنِ قَالَ اسْتَوُوا‏.‏ حَتَّى إِذَا لَمْ يَرَ فِيهِنَّ خَلَلاً تَقَدَّمَ فَكَبَّرَ، وَرُبَّمَا قَرَأَ سُورَةَ يُوسُفَ، أَوِ النَّحْلَ، أَوْ نَحْوَ ذَلِكَ، فِي الرَّكْعَةِ الأُولَى حَتَّى يَجْتَمِعَ النَّاسُ، فَمَا هُوَ إِلاَّ أَنْ كَبَّرَ فَسَمِعْتُهُ يَقُولُ قَتَلَنِي ـ أَوْ أَكَلَنِي ـ الْكَلْبُ‏.‏ حِينَ طَعَنَهُ، فَطَارَ الْعِلْجُ بِسِكِّينٍ ذَاتِ طَرَفَيْنِ لاَ يَمُرُّ عَلَى أَحَدٍ يَمِينًا وَلاَ شِمَالاً إِلاَّ طَعَنَهُ حَتَّى طَعَنَ ثَلاَثَةَ عَشَرَ رَجُلاً، مَاتَ مِنْهُمْ سَبْعَةٌ، فَلَمَّا رَأَى ذَلِكَ رَجُلٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ، طَرَحَ عَلَيْهِ بُرْنُسًا، فَلَمَّا ظَنَّ الْعِلْجُ أَنَّهُ مَأْخُوذٌ نَحَرَ نَفْسَهُ، وَتَنَاوَلَ عُمَرُ يَدَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ فَقَدَّمَهُ، فَمَنْ يَلِي عُمَرَ فَقَدْ رَأَى الَّذِي أَرَى، وَأَمَّا نَوَاحِي الْمَسْجِدِ فَإِنَّهُمْ لاَ يَدْرُونَ غَيْرَ أَنَّهُمْ قَدْ فَقَدُوا صَوْتَ عُمَرَ وَهُمْ يَقُولُونَ سُبْحَانَ اللَّهِ سُبْحَانَ اللَّهِ‏.‏ فَصَلَّى بِهِمْ عَبْدُ الرَّحْمَنِ صَلاَةً خَفِيفَةً، فَلَمَّا انْصَرَفُوا‏.‏ قَالَ يَا ابْنَ عَبَّاسٍ، انْظُرْ مَنْ قَتَلَنِي‏.‏ فَجَالَ سَاعَةً، ثُمَّ جَاءَ، فَقَالَ غُلاَمُ الْمُغِيرَةِ‏.‏ قَالَ الصَّنَعُ قَالَ نَعَمْ‏.‏ قَالَ قَاتَلَهُ اللَّهُ لَقَدْ أَمَرْتُ بِهِ مَعْرُوفًا، الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَمْ يَجْعَلْ مَنِيَّتِي بِيَدِ رَجُلٍ يَدَّعِي الإِسْلاَمَ، قَدْ كُنْتَ أَنْتَ وَأَبُوكَ تُحِبَّانِ أَنْ تَكْثُرَ الْعُلُوجُ بِالْمَدِينَةِ وَكَانَ ‏{‏الْعَبَّاسُ‏}‏ أَكْثَرَهُمْ رَقِيقًا‏.‏ فَقَالَ إِنْ شِئْتَ فَعَلْتُ‏.‏ أَىْ إِنْ شِئْتَ قَتَلْنَا‏.‏ قَالَ كَذَبْتَ، بَعْدَ مَا تَكَلَّمُوا بِلِسَانِكُمْ، وَصَلَّوْا قِبْلَتَكُمْ وَحَجُّوا حَجَّكُمْ فَاحْتُمِلَ إِلَى بَيْتِهِ فَانْطَلَقْنَا مَعَهُ، وَكَأَنَّ النَّاسَ لَمْ تُصِبْهُمْ مُصِيبَةٌ قَبْلَ يَوْمَئِذٍ، فَقَائِلٌ يَقُولُ لاَ بَأْسَ‏.‏ وَقَائِلٌ يَقُولُ أَخَافُ عَلَيْهِ، فَأُتِيَ بِنَبِيذٍ فَشَرِبَهُ فَخَرَجَ مِنْ جَوْفِهِ، ثُمَّ أُتِيَ بِلَبَنٍ فَشَرِبَهُ فَخَرَجَ مِنْ جُرْحِهِ، فَعَلِمُوا أَنَّهُ مَيِّتٌ، فَدَخَلْنَا عَلَيْهِ، وَجَاءَ النَّاسُ يُثْنُونَ عَلَيْهِ، وَجَاءَ رَجُلٌ شَابٌّ، فَقَالَ أَبْشِرْ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ بِبُشْرَى اللَّهِ لَكَ مِنْ صُحْبَةِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَقَدَمٍ فِي الإِسْلاَمِ مَا قَدْ عَلِمْتَ، ثُمَّ وَلِيتَ فَعَدَلْتَ، ثُمَّ شَهَادَةٌ‏.‏ قَالَ وَدِدْتُ أَنَّ ذَلِكَ كَفَافٌ لاَ عَلَىَّ وَلاَ لِي‏.‏ فَلَمَّا أَدْبَرَ، إِذَا إِزَارُهُ يَمَسُّ الأَرْضَ‏.‏ قَالَ رُدُّوا عَلَىَّ الْغُلاَمَ قَالَ ابْنَ أَخِي ارْفَعْ ثَوْبَكَ، فَإِنَّهُ أَبْقَى لِثَوْبِكَ وَأَتْقَى لِرَبِّكَ، يَا عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ انْظُرْ مَا عَلَىَّ مِنَ الدَّيْنِ‏.‏ فَحَسَبُوهُ فَوَجَدُوهُ سِتَّةً وَثَمَانِينَ أَلْفًا أَوْ نَحْوَهُ، قَالَ إِنْ وَفَى لَهُ مَالُ آلِ عُمَرَ، فَأَدِّهِ مِنْ أَمْوَالِهِمْ، وَإِلاَّ فَسَلْ فِي بَنِي عَدِيِّ بْنِ كَعْبٍ، فَإِنْ لَمْ تَفِ أَمْوَالُهُمْ فَسَلْ فِي قُرَيْشٍ، وَلاَ تَعْدُهُمْ إِلَى غَيْرِهِمْ، فَأَدِّ عَنِّي هَذَا الْمَالَ، انْطَلِقْ إِلَى عَائِشَةَ أُمِّ الْمُؤْمِنِينَ فَقُلْ يَقْرَأُ عَلَيْكِ عُمَرُ السَّلاَمَ‏.‏ وَلاَ تَقُلْ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ‏.‏ فَإِنِّي لَسْتُ الْيَوْمَ لِلْمُؤْمِنِينَ أَمِيرًا، وَقُلْ يَسْتَأْذِنُ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ أَنْ يُدْفَنَ مَعَ صَاحِبَيْهِ‏.‏ فَسَلَّمَ وَاسْتَأْذَنَ، ثُمَّ دَخَلَ عَلَيْهَا، فَوَجَدَهَا قَاعِدَةً تَبْكِي فَقَالَ يَقْرَأُ عَلَيْكِ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ السَّلاَمَ وَيَسْتَأْذِنُ أَنْ يُدْفَنَ مَعَ صَاحِبَيْهِ‏.‏ فَقَالَتْ كُنْتُ أُرِيدُهُ لِنَفْسِي، وَلأُوثِرَنَّ بِهِ الْيَوْمَ عَلَى نَفْسِي‏.‏ فَلَمَّا أَقْبَلَ قِيلَ هَذَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ قَدْ جَاءَ‏.‏ قَالَ ارْفَعُونِي، فَأَسْنَدَهُ رَجُلٌ إِلَيْهِ، فَقَالَ مَا لَدَيْكَ قَالَ الَّذِي تُحِبُّ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ أَذِنَتْ‏.‏ قَالَ الْحَمْدُ لِلَّهِ، مَا كَانَ مِنْ شَىْءٍ أَهَمُّ إِلَىَّ مِنْ ذَلِكَ، فَإِذَا أَنَا قَضَيْتُ فَاحْمِلُونِي ثُمَّ سَلِّمْ فَقُلْ يَسْتَأْذِنُ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ، فَإِنْ أَذِنَتْ لِي فَأَدْخِلُونِي، وَإِنْ رَدَّتْنِي رُدُّونِي إِلَى مَقَابِرِ الْمُسْلِمِينَ‏.‏ وَجَاءَتْ أُمُّ الْمُؤْمِنِينَ حَفْصَةُ وَالنِّسَاءُ تَسِيرُ مَعَهَا، فَلَمَّا رَأَيْنَاهَا قُمْنَا، فَوَلَجَتْ عَلَيْهِ فَبَكَتْ عِنْدَهُ سَاعَةً، وَاسْتَأْذَنَ الرِّجَالُ، فَوَلَجَتْ دَاخِلاً لَهُمْ، فَسَمِعْنَا بُكَاءَهَا مِنَ الدَّاخِلِ‏.‏ فَقَالُوا أَوْصِ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ اسْتَخْلِفْ‏.‏ قَالَ مَا أَجِدُ أَحَقَّ بِهَذَا الأَمْرِ مِنْ هَؤُلاَءِ النَّفَرِ أَوِ الرَّهْطِ الَّذِينَ تُوُفِّيَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَهْوَ عَنْهُمْ رَاضٍ‏.‏ فَسَمَّى عَلِيًّا وَعُثْمَانَ وَالزُّبَيْرَ وَطَلْحَةَ وَسَعْدًا وَعَبْدَ الرَّحْمَنِ وَقَالَ يَشْهَدُكُمْ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ وَلَيْسَ لَهُ مِنَ الأَمْرِ شَىْءٌ ـ كَهَيْئَةِ التَّعْزِيَةِ لَهُ ـ فَإِنْ أَصَابَتِ الإِمْرَةُ سَعْدًا فَهْوَ ذَاكَ، وَإِلاَّ فَلْيَسْتَعِنْ بِهِ أَيُّكُمْ مَا أُمِّرَ، فَإِنِّي لَمْ أَعْزِلْهُ عَنْ عَجْزٍ وَلاَ خِيَانَةٍ وَقَالَ أُوصِي الْخَلِيفَةَ مِنْ بَعْدِي بِالْمُهَاجِرِينَ الأَوَّلِينَ أَنْ يَعْرِفَ لَهُمْ حَقَّهُمْ، وَيَحْفَظَ لَهُمْ حُرْمَتَهُمْ، وَأُوصِيهِ بِالأَنْصَارِ خَيْرًا، الَّذِينَ تَبَوَّءُوا الدَّارَ وَالإِيمَانَ مِنْ قَبْلِهِمْ، أَنْ يُقْبَلَ مِنْ مُحْسِنِهِمْ، وَأَنْ يُعْفَى عَنْ مُسِيئِهِمْ، وَأُوصِيهِ بِأَهْلِ الأَمْصَارِ خَيْرًا فَإِنَّهُمْ رِدْءُ الإِسْلاَمِ، وَجُبَاةُ الْمَالِ، وَغَيْظُ الْعَدُوِّ، وَأَنْ لاَ يُؤْخَذَ مِنْهُمْ إِلاَّ فَضْلُهُمْ عَنْ رِضَاهُمْ، وَأُوصِيهِ بِالأَعْرَابِ خَيْرًا، فَإِنَّهُمْ أَصْلُ الْعَرَبِ وَمَادَّةُ الإِسْلاَمِ أَنْ يُؤْخَذَ مِنْ حَوَاشِي أَمْوَالِهِمْ وَتُرَدَّ عَلَى فُقَرَائِهِمْ، وَأُوصِيهِ بِذِمَّةِ اللَّهِ وَذِمَّةِ رَسُولِهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ يُوفَى لَهُمْ بِعَهْدِهِمْ، وَأَنْ يُقَاتَلَ مِنْ وَرَائِهِمْ، وَلاَ يُكَلَّفُوا إِلاَّ طَاقَتَهُمْ‏.‏ فَلَمَّا قُبِضَ خَرَجْنَا بِهِ فَانْطَلَقْنَا نَمْشِي فَسَلَّمَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ قَالَ يَسْتَأْذِنُ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ‏.‏ قَالَتْ أَدْخِلُوهُ‏.‏ فَأُدْخِلَ، فَوُضِعَ هُنَالِكَ مَعَ صَاحِبَيْهِ، فَلَمَّا فُرِغَ مِنْ دَفْنِهِ اجْتَمَعَ هَؤُلاَءِ الرَّهْطُ، فَقَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ اجْعَلُوا أَمْرَكُمْ إِلَى ثَلاَثَةٍ مِنْكُمْ‏.‏ فَقَالَ الزُّبَيْرُ قَدْ جَعَلْتُ أَمْرِي إِلَى عَلِيٍّ‏.‏ فَقَالَ طَلْحَةُ قَدْ جَعَلْتُ أَمْرِي إِلَى عُثْمَانَ‏.‏ وَقَالَ سَعْدٌ قَدْ جَعَلْتُ أَمْرِي إِلَى عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ‏.‏ فَقَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ أَيُّكُمَا تَبَرَّأَ مِنْ هَذَا الأَمْرِ فَنَجْعَلُهُ إِلَيْهِ، وَاللَّهُ عَلَيْهِ وَالإِسْلاَمُ لَيَنْظُرَنَّ أَفْضَلَهُمْ فِي نَفْسِهِ‏.‏ فَأُسْكِتَ الشَّيْخَانِ، فَقَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ أَفَتَجْعَلُونَهُ إِلَىَّ، وَاللَّهُ عَلَىَّ أَنْ لاَ آلُوَ عَنْ أَفْضَلِكُمْ قَالاَ نَعَمْ، فَأَخَذَ بِيَدِ أَحَدِهِمَا فَقَالَ لَكَ قَرَابَةٌ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَالْقَدَمُ فِي الإِسْلاَمِ مَا قَدْ عَلِمْتَ، فَاللَّهُ عَلَيْكَ لَئِنْ أَمَّرْتُكَ لَتَعْدِلَنَّ، وَلَئِنْ أَمَّرْتُ عُثْمَانَ لَتَسْمَعَنَّ وَلَتُطِيعَنَّ‏.‏ ثُمَّ خَلاَ بِالآخَرِ فَقَالَ لَهُ مِثْلَ ذَلِكَ، فَلَمَّا أَخَذَ الْمِيثَاقَ قَالَ ارْفَعْ يَدَكَ يَا عُثْمَانُ‏.‏ فَبَايَعَهُ، فَبَايَعَ لَهُ عَلِيٌّ، وَوَلَجَ أَهْلُ الدَّارِ فَبَايَعُوهُ‏.‏

Men Umar ibn Xattob (roziyallohu anhu)ni (xanjar bilan) urilishidan (yarador boʻlishidan) bir necha kun oldin Madinada koʻrdim. U Huzayfa ibnul-Yamon va Usmon ibn Hunayf oldida toʻxtab: «Ikkovingiz qanday qildingiz? Yerga (ahliga) u koʻtara olmaydigan (xiroj) yuklab qoʻyganingizdan qoʻrqmaysizlarmi?» dedi. Ular: «Biz unga koʻtara oladigan ishni yukladik, unda katta ortiqcha (zulm) yoʻq», deyishdi. (Umar:) «Yerga u koʻtara olmaydigan narsani yuklamaganingizga qaranglar», dedi. Ular: «Yoʻq», deyishdi. Shunda Umar: «Agar Alloh meni omon saqlasa, men Iroq ahlining bevalarini shunday qoldiramanki, ular mendan keyin hech qachon biror erkakka muhtoj boʻlmaydilar», dedi. (Rovi aytadi:) Shundan keyin atigi toʻrtinchi (kun) oʻtmasidan u (yarador) qilindi. (Amr) aytdi: U urilgan tongda men (namozda) turgan edim, men bilan uning orasida Abdulloh ibn Abbosdan boshqa hech kim yoʻq edi. U ikki saf orasidan oʻtsa: «Tekis turinglar», derdi, to ularda biror kamchilik koʻrmaganidan keyin oldinga oʻtib, takbir aytardi. Baʼzan birinchi rakatda odamlar (jam) boʻlguncha Yusuf yoki Nahl surasini yoki shunga oʻxshashni oʻqirdi. U takbir aytishi bilanoq, men uning: «Meni it oʻldirdi» — yoki «meni it yedi» — deganini eshitdim, oʻsha (kofir) uni urgan vaqtda. Kofir ikki uchli pichoq bilan otilib, oʻng yoki chap tomonida kimga duch kelsa, uni urar edi, to oʻn uch kishini urgunicha; ulardan yettitasi vafot etdi. Musulmonlardan bir kishi buni koʻrgach, ustiga bir burnus (boshli choʻgʻ kiyim) tashladi. Kofir oʻzini qoʻlga tushganini bilgach, oʻzini (oʻldirib) soʻydi. Umar Abdurrahmon ibn Avfning qoʻlini tutib, uni (imomlikka) oldinga surdi. Umarning yonidagilar men koʻrgan narsani koʻrdilar, masjidning chetidagilar esa bilmas edilar, faqat ular Umarning ovozini yoʻqotib: «Subhanalloh, subhanalloh!» derdilar. Abdurrahmon ularga yengil bir namoz oʻqitdi. Ular namozdan chiqishganda, (Umar:) «Ey Ibn Abbos, qarab kel, meni kim oʻldirdi?» dedi. U bir oz aylanib, soʻng kelib: «Mugʻiraning gʻulomi (Abu Luʼluʼ)», dedi. (Umar:) «Hunarmandmi?» dedi. (Ibn Abbos:) «Ha», dedi. (Umar:) «Alloh uni halok qilsin! Men u haqda yaxshilikni buyurgan edim. Allohga hamdki, oʻlimimni islomni daʼvo qiladigan bir kishining qoʻlida qilmadi. Sen ham, otang ham Madinada kofirlarning koʻp boʻlishini xush koʻrar edingiz» — Abbos ularning eng koʻp quli boʻlgan kishi edi. (Ibn Abbos:) «Agar xohlasang, qilaman», dedi — yaʼni agar xohlasang, (ularni) oʻldiramiz. (Umar:) «Yolgʻon aytding, ular sizlarning tilingizda gapirgan, qiblangizga (qarab) namoz oʻqigan va hajingizni qilganlaridan keyinmi?» dedi. Soʻng u uyiga koʻtarib olib ketildi, biz u bilan birga bordik, goʻyo odamlarga oʻsha kungacha hech qanday musibat yetmagandek (qaygʻurardilar). Kimdir: «Zarari yoʻq (tuzaladi)», derdi; kimdir: «Undan qoʻrqaman», derdi. Unga nabiz (xurmo sharbati) keltirildi, u ichdi, (ichagidan teshib) qornidan chiqib ketdi. Soʻng sut keltirildi, u ichdi, u ham jarohatidan chiqib ketdi. Shunda uning oʻladiganini bildilar. Biz uning oldiga kirdik, odamlar kelib unga sano (maqtov) aytishar edi. Bir yosh yigit kelib: «Suyunchi (xushxabar) boʻlsin, ey moʻminlar amiri, Allohning senga (boʻlgan) xushxabari — Rasululloh ﷺga hamrohliging, islomdagi (ilk) qadaming — bularni oʻzing bilasan; soʻng (xalifa boʻlib) hukmronlik qilding va adolat qilding; soʻng (endi) shahidlik», dedi. (Umar:) «Men buning (na foyda, na zarar boʻlib) barobar boʻlishini — na menga (zarar), na men uchun (foyda) boʻlishini istardim», dedi. U (yigit) orqasiga oʻgirilganda, uning izori yerga tegib turardi. (Umar:) «Yigitni qaytaringlar», dedi va: «Ey jiyanim, koʻylagingni koʻtar, chunki bu koʻylagingni (toza saqlashga) uzoqroq, Robbingga (taqvoda) yaxshiroqdir», dedi. «Ey Abdulloh ibn Umar, zimmamdagi qarzga qarab chiq», dedi. Ular hisoblab, uni saksun olti ming (dirham) yoki shunga yaqin topdilar. (Umar:) «Agar Umar oilasining moli yetsa, uni ularning mollaridan ado et; aks holda Bani Adiy ibn Kaʼbdan soʻra; ularning mollari yetmasa, Qurayshdan soʻra va ulardan boshqasiga oʻtma. Bu molni men tomonimdan ado et», dedi. «Moʻminlar onasi Oishaning oldiga bor va: ‹Umar senga salom aytmoqda›, deb ayt — ‹moʻminlar amiri› dema, chunki men bugun moʻminlarga amir emasman — va: ‹Umar ibn Xattob ikki sherigi (Paygʻambar ﷺ va Abu Bakr) bilan birga dafn etilishga izn soʻramoqda›, deb ayt», dedi. (Abdulloh) salom berib, izn soʻradi, soʻng uning oldiga kirdi va uni oʻtirgan holda yigʻlayotgan topdi. U: «Umar ibn Xattob senga salom aytmoqda va ikki sherigi bilan birga dafn etilishga izn soʻramoqda», dedi. (Oisha:) «Men u (joy)ni oʻzim uchun istar edim, ammo bugun uni oʻzimdan ustun qoʻyaman (Umarga beraman)», dedi. (Abdulloh) qaytib kelganida: «Mana Abdulloh ibn Umar keldi», deyildi. (Umar:) «Meni koʻtaringlar», dedi va bir kishi uni (oʻziga) suyab oʻtqazdi. (Umar:) «Yoningda nima (xabar) bor?» dedi. (Abdulloh:) «Sen yoqtirgan narsa, ey moʻminlar amiri — (Oisha) izn berdi», dedi. (Umar:) «Allohga hamd! Men uchun bundan muhimroq hech narsa yoʻq edi. Men vafot etganimda, meni koʻtaringlar, soʻng salom berib: ‹Umar ibn Xattob izn soʻramoqda›, deb ayt. Agar menga izn bersa, meni kiritinglar; agar meni qaytarsa, meni musulmonlar qabristoniga qaytaringlar», dedi. Moʻminlar onasi Hafsa va ayollar u bilan birga yurib kelishdi. Biz uni koʻrib, oʻrnimizdan turdik. U (Umarning) oldiga kirib, uning yonida bir oz yigʻladi. Erkaklar (kirishga) izn soʻrashdi, shunda u ular uchun ichkari (xonaga) kirdi, biz uning yigʻisini ichkaridan eshitdik. (Odamlar:) «Vasiyat qil, ey moʻminlar amiri, (oʻrningga) xalifa tayinla», deyishdi. (Umar:) «Men bu ishga (xalifalikka) Rasululloh ﷺ ulardan rozi boʻlgan holda vafot etgan mana bu kishilardan (jamoadan) koʻra haqliroq birovni topmayapman», dedi va Ali, Usmon, Zubayr, Talha, Saʼd va Abdurrahmonni nomladi. Va: «Abdulloh ibn Umar sizlarga guvoh boʻladi, ammo uning (xalifalik) ishidan biror ulushi yoʻq» — bu unga taskin berishdek edi — dedi. «Agar amirlik Saʼdga tegsa, oʻsha (yaxshi); aks holda, sizlardan qaysingiz amir qilinsa, undan (Saʼddan) yordam olsin, chunki men uni ojizlik yoki xiyonat sababli (avval voliylikdan) chetlatmaganman», dedi. Va: «Mendan keyingi xalifaga avvalgi muhojirlar haqida vasiyat qilamanki, ularning haqqini tanisin va hurmatini saqlasin. Ansorlar haqida ham unga yaxshilikni vasiyat qilaman — ular (muhojirlardan) oldin (Madinada) yurtni va iymonni tutgan kishilardir — ularning yaxshilik qiluvchisidan qabul qilsin, yomonlik qiluvchisini afv etsin. Shaharlar (amsor) ahli haqida unga yaxshilikni vasiyat qilaman, chunki ular islomning posboni, molning (xiroj) yigʻuvchisi, dushmanning gʻazabidir; ulardan faqat ortiqcha mollari, oʻzlarining roziligi bilan olinsin. Aʼrobiylar (choʻl arablari) haqida unga yaxshilikni vasiyat qilaman, chunki ular arablarning asli va islomning moddasi (manbaidir); ularning mollarining chekkasidan (zakot) olinib, kambagʻallariga qaytarilsin. Allohning zimmasi va Rasulining ﷺ zimmasidagilar (ahli zimma) haqida unga vasiyat qilaman — ularning ahdiga vafo qilinsin, ular ortida (himoyasida) jang qilinsin va ularga toqatlaridan ortiq narsa yuklatilmasin», dedi. U vafot etganida, biz uni (janoza uchun) olib chiqdik va piyoda yurib bordik. Abdulloh ibn Umar salom berib: «Umar ibn Xattob izn soʻramoqda», dedi. (Oisha:) «Uni kiritinglar», dedi. U kiritilib, oʻsha yerda ikki sherigi bilan birga qoʻyildi. Uning dafnidan farogʻat boʻlingach, oʻsha jamoa (shuro ahli) toʻplandi. Abdurrahmon: «Ishingizni oʻzingizdan uch kishiga (havola) qilinglar», dedi. Zubayr: «Men ishimni Aliga havola qildim», dedi. Talha: «Men ishimni Usmonga havola qildim», dedi. Saʼd: «Men ishimni Abdurrahmon ibn Avfga havola qildim», dedi. Abdurrahmon: «Sizlardan qaysingiz bu ishdan voz kechadi, biz uni unga (qolganiga) havola qilamiz. Alloh uning ustidan (kuzatuvchi) va islom (guvoh)dir — albatta u oʻz nazdida ularning eng afzalini (tanlab) qaraydi», dedi. Shunda ikki shayx (Ali va Usmon) jim turdi. Abdurrahmon: «Uni menga havola qilasizlarmi? Alloh ustimda (guvoh)ki, sizlarning eng afzalingizni (tanlashda) qusur qilmayman», dedi. Ular: «Ha», deyishdi. Shunda u ulardan birining (Alining) qoʻlini tutib: «Senda Rasululloh ﷺdan qarindoshlik va islomdagi (ilk) qadam bor — buni oʻzing bilasan. Alloh ustingda (guvoh)ki, agar seni amir qilsam, albatta adolat qilasanmi; agar Usmonni amir qilsam, albatta (uni) eshitib, itoat qilasanmi?» dedi. Soʻng u ikkinchisi (Usmon) bilan xilvatda boʻlib, unga ham xuddi shunday dedi. U ahd-misoqni olgach: «Qoʻlingni koʻtar, ey Usmon», dedi va unga bayʼat qildi. Ali ham unga bayʼat qildi, uy ahli (boshqalar) kirib, unga bayʼat qildilar.Мен Умар ибн Хаттоб (розияллоҳу анҳу)ни (ханжар билан) урилишидан (ярадор бўлишидан) бир неча кун олдин Мадинада кўрдим. У Ҳузайфа ибнул-Ямон ва Усмон ибн Ҳунайф олдида тўхтаб: «Икковингиз қандай қилдингиз? Ерга (аҳлига) у кўтара олмайдиган (хирож) юклаб қўйганингиздан қўрқмайсизларми?» деди. Улар: «Биз унга кўтара оладиган ишни юкладик, унда катта ортиқча (зулм) йўқ», дейишди. (Умар:) «Ерга у кўтара олмайдиган нарсани юкламаганингизга қаранглар», деди. Улар: «Йўқ», дейишди. Шунда Умар: «Агар Аллоҳ мени омон сақласа, мен Ироқ аҳлининг беваларини шундай қолдираманки, улар мендан кейин ҳеч қачон бирор эркакка муҳтож бўлмайдилар», деди. (Рови айтади:) Шундан кейин атиги тўртинчи (кун) ўтмасидан у (ярадор) қилинди. (Амр) айтди: У урилган тонгда мен (намозда) турган эдим, мен билан унинг орасида Абдуллоҳ ибн Аббосдан бошқа ҳеч ким йўқ эди. У икки саф орасидан ўца: «Текис туринглар», дерди, то уларда бирор камчилик кўрмаганидан кейин олдинга ўтиб, такбир айтарди. Баъзан биринчи ракатда одамлар (жам) бўлгунча Юсуф ёки Наҳл сурасини ёки шунга ўхшашни ўқирди. У такбир айтиши биланоқ, мен унинг: «Мени ит ўлдирди» — ёки «мени ит еди» — деганини эшитдим, ўша (кофир) уни урган вақтда. Кофир икки учли пичоқ билан отилиб, ўнг ёки чап томонида кимга дуч келса, уни урар эди, то ўн уч кишини ургунича; улардан еттитаси вафот этди. Мусулмонлардан бир киши буни кўргач, устига бир бурнус (бошли чўғ кийим) ташлади. Кофир ўзини қўлга тушганини билгач, ўзини (ўлдириб) сўйди. Умар Абдурраҳмон ибн Авфнинг қўлини тутиб, уни (имомликка) олдинга сурди. Умарнинг ёнидагилар мен кўрган нарсани кўрдилар, масжиднинг четидагилар эса билмас эдилар, фақат улар Умарнинг овозини йўқотиб: «Субҳаналлоҳ, субҳаналлоҳ!» дердилар. Абдурраҳмон уларга енгил бир намоз ўқитди. Улар намоздан чиқишганда, (Умар:) «Эй Ибн Аббос, қараб кел, мени ким ўлдирди?» деди. У бир оз айланиб, сўнг келиб: «Муғиранинг ғуломи (Абу Луълуъ)», деди. (Умар:) «Ҳунармандми?» деди. (Ибн Аббос:) «Ҳа», деди. (Умар:) «Аллоҳ уни ҳалок қилсин! Мен у ҳақда яхшиликни буюрган эдим. Аллоҳга ҳамдки, ўлимимни исломни даъво қиладиган бир кишининг қўлида қилмади. Сен ҳам, отанг ҳам Мадинада кофирларнинг кўп бўлишини хуш кўрар эдингиз» — Аббос уларнинг энг кўп қули бўлган киши эди. (Ибн Аббос:) «Агар хоҳласанг, қиламан», деди — яъни агар хоҳласанг, (уларни) ўлдирамиз. (Умар:) «Ёлғон айтдинг, улар сизларнинг тилингизда гапирган, қиблангизга (қараб) намоз ўқиган ва ҳажингизни қилганларидан кейинми?» деди. Сўнг у уйига кўтариб олиб кетилди, биз у билан бирга бордик, гўё одамларга ўша кунгача ҳеч қандай мусибат етмагандек (қайғурардилар). Кимдир: «Зарари йўқ (тузалади)», дерди; кимдир: «Ундан қўрқаман», дерди. Унга набиз (хурмо шарбати) келтирилди, у ичди, (ичагидан тешиб) қорнидан чиқиб кетди. Сўнг сут келтирилди, у ичди, у ҳам жароҳатидан чиқиб кетди. Шунда унинг ўладиганини билдилар. Биз унинг олдига кирдик, одамлар келиб унга сано (мақтов) айтишар эди. Бир ёш йигит келиб: «Суюнчи (хушхабар) бўлсин, эй мўминлар амири, Аллоҳнинг сенга (бўлган) хушхабари — Расулуллоҳ ﷺга ҳамроҳлигинг, исломдаги (илк) қадаминг — буларни ўзинг биласан; сўнг (халифа бўлиб) ҳукмронлик қилдинг ва адолат қилдинг; сўнг (энди) шаҳидлик», деди. (Умар:) «Мен бунинг (на фойда, на зарар бўлиб) баробар бўлишини — на менга (зарар), на мен учун (фойда) бўлишини истардим», деди. У (йигит) орқасига ўгирилганда, унинг изори ерга тегиб турарди. (Умар:) «Йигитни қайтаринглар», деди ва: «Эй жияним, кўйлагингни кўтар, чунки бу кўйлагингни (тоза сақлашга) узоқроқ, Роббингга (тақвода) яхшироқдир», деди. «Эй Абдуллоҳ ибн Умар, зиммамдаги қарзга қараб чиқ», деди. Улар ҳисоблаб, уни саксун олти минг (дирҳам) ёки шунга яқин топдилар. (Умар:) «Агар Умар оиласининг моли еца, уни уларнинг молларидан адо эт; акс ҳолда Бани Адий ибн Каъбдан сўра; уларнинг моллари етмаса, Қурайшдан сўра ва улардан бошқасига ўтма. Бу молни мен томонимдан адо эт», деди. «Мўминлар онаси Оишанинг олдига бор ва: ‹Умар сенга салом айтмоқда›, деб айт — ‹мўминлар амири› дема, чунки мен бугун мўминларга амир эмасман — ва: ‹Умар ибн Хаттоб икки шериги (Пайғамбар ﷺ ва Абу Бакр) билан бирга дафн этилишга изн сўрамоқда›, деб айт», деди. (Абдуллоҳ) салом бериб, изн сўради, сўнг унинг олдига кирди ва уни ўтирган ҳолда йиғлаётган топди. У: «Умар ибн Хаттоб сенга салом айтмоқда ва икки шериги билан бирга дафн этилишга изн сўрамоқда», деди. (Оиша:) «Мен у (жой)ни ўзим учун истар эдим, аммо бугун уни ўзимдан устун қўяман (Умарга бераман)», деди. (Абдуллоҳ) қайтиб келганида: «Мана Абдуллоҳ ибн Умар келди», дейилди. (Умар:) «Мени кўтаринглар», деди ва бир киши уни (ўзига) суяб ўтқазди. (Умар:) «Ёнингда нима (хабар) бор?» деди. (Абдуллоҳ:) «Сен ёқтирган нарса, эй мўминлар амири — (Оиша) изн берди», деди. (Умар:) «Аллоҳга ҳамд! Мен учун бундан муҳимроқ ҳеч нарса йўқ эди. Мен вафот этганимда, мени кўтаринглар, сўнг салом бериб: ‹Умар ибн Хаттоб изн сўрамоқда›, деб айт. Агар менга изн берса, мени киритинглар; агар мени қайтарса, мени мусулмонлар қабристонига қайтаринглар», деди. Мўминлар онаси Ҳафса ва аёллар у билан бирга юриб келишди. Биз уни кўриб, ўрнимиздан турдик. У (Умарнинг) олдига кириб, унинг ёнида бир оз йиғлади. Эркаклар (киришга) изн сўрашди, шунда у улар учун ичкари (хонага) кирди, биз унинг йиғисини ичкаридан эшитдик. (Одамлар:) «Васият қил, эй мўминлар амири, (ўрнингга) халифа тайинла», дейишди. (Умар:) «Мен бу ишга (халифаликка) Расулуллоҳ ﷺ улардан рози бўлган ҳолда вафот этган мана бу кишилардан (жамоадан) кўра ҳақлироқ бировни топмаяпман», деди ва Али, Усмон, Зубайр, Талҳа, Саъд ва Абдурраҳмонни номлади. Ва: «Абдуллоҳ ибн Умар сизларга гувоҳ бўлади, аммо унинг (халифалик) ишидан бирор улуши йўқ» — бу унга таскин беришдек эди — деди. «Агар амирлик Саъдга тегса, ўша (яхши); акс ҳолда, сизлардан қайсингиз амир қилинса, ундан (Саъддан) ёрдам олсин, чунки мен уни ожизлик ёки хиёнат сабабли (аввал волийликдан) четлатмаганман», деди. Ва: «Мендан кейинги халифага аввалги муҳожирлар ҳақида васият қиламанки, уларнинг ҳаққини танисин ва ҳурматини сақласин. Ансорлар ҳақида ҳам унга яхшиликни васият қиламан — улар (муҳожирлардан) олдин (Мадинада) юртни ва иймонни тутган кишилардир — уларнинг яхшилик қилувчисидан қабул қилсин, ёмонлик қилувчисини афв эцин. Шаҳарлар (амсор) аҳли ҳақида унга яхшиликни васият қиламан, чунки улар исломнинг посбони, молнинг (хирож) йиғувчиси, душманнинг ғазабидир; улардан фақат ортиқча моллари, ўзларининг розилиги билан олинсин. Аъробийлар (чўл араблари) ҳақида унга яхшиликни васият қиламан, чунки улар арабларнинг асли ва исломнинг моддаси (манбаидир); уларнинг молларининг чеккасидан (закот) олиниб, камбағалларига қайтарилсин. Аллоҳнинг зиммаси ва Расулининг ﷺ зиммасидагилар (аҳли зимма) ҳақида унга васият қиламан — уларнинг аҳдига вафо қилинсин, улар ортида (ҳимоясида) жанг қилинсин ва уларга тоқатларидан ортиқ нарса юклатилмасин», деди. У вафот этганида, биз уни (жаноза учун) олиб чиқдик ва пиёда юриб бордик. Абдуллоҳ ибн Умар салом бериб: «Умар ибн Хаттоб изн сўрамоқда», деди. (Оиша:) «Уни киритинглар», деди. У киритилиб, ўша ерда икки шериги билан бирга қўйилди. Унинг дафнидан фароғат бўлингач, ўша жамоа (шуро аҳли) тўпланди. Абдурраҳмон: «Ишингизни ўзингиздан уч кишига (ҳавола) қилинглар», деди. Зубайр: «Мен ишимни Алига ҳавола қилдим», деди. Талҳа: «Мен ишимни Усмонга ҳавола қилдим», деди. Саъд: «Мен ишимни Абдурраҳмон ибн Авфга ҳавола қилдим», деди. Абдурраҳмон: «Сизлардан қайсингиз бу ишдан воз кечади, биз уни унга (қолганига) ҳавола қиламиз. Аллоҳ унинг устидан (кузатувчи) ва ислом (гувоҳ)дир — албатта у ўз наздида уларнинг энг афзалини (танлаб) қарайди», деди. Шунда икки шайх (Али ва Усмон) жим турди. Абдурраҳмон: «Уни менга ҳавола қиласизларми? Аллоҳ устимда (гувоҳ)ки, сизларнинг энг афзалингизни (танлашда) қусур қилмайман», деди. Улар: «Ҳа», дейишди. Шунда у улардан бирининг (Алининг) қўлини тутиб: «Сенда Расулуллоҳ ﷺдан қариндошлик ва исломдаги (илк) қадам бор — буни ўзинг биласан. Аллоҳ устингда (гувоҳ)ки, агар сени амир қилсам, албатта адолат қиласанми; агар Усмонни амир қилсам, албатта (уни) эшитиб, итоат қиласанми?» деди. Сўнг у иккинчиси (Усмон) билан хилватда бўлиб, унга ҳам худди шундай деди. У аҳд-мисоқни олгач: «Қўлингни кўтар, эй Усмон», деди ва унга байъат қилди. Али ҳам унга байъат қилди, уй аҳли (бошқалар) кириб, унга байъат қилдилар.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ، عَنْ أَبِي حَازِمٍ، عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ ـ رضى الله عنه ـ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لأُعْطِيَنَّ الرَّايَةَ غَدًا رَجُلاً يَفْتَحُ اللَّهُ عَلَى يَدَيْهِ ‏"‏ قَالَ فَبَاتَ النَّاسُ يَدُوكُونَ لَيْلَتَهُمْ أَيُّهُمْ يُعْطَاهَا فَلَمَّا أَصْبَحَ النَّاسُ، غَدَوْا عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كُلُّهُمْ يَرْجُو أَنْ يُعْطَاهَا فَقَالَ ‏"‏ أَيْنَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ ‏"‏‏.‏ فَقَالُوا يَشْتَكِي عَيْنَيْهِ يَا رَسُولَ اللَّهِ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَأَرْسِلُوا إِلَيْهِ فَأْتُونِي بِهِ ‏"‏‏.‏ فَلَمَّا جَاءَ بَصَقَ فِي عَيْنَيْهِ، وَدَعَا لَهُ، فَبَرَأَ حَتَّى كَأَنْ لَمْ يَكُنْ بِهِ وَجَعٌ، فَأَعْطَاهُ الرَّايَةَ‏.‏ فَقَالَ عَلِيٌّ يَا رَسُولَ اللَّهِ أُقَاتِلُهُمْ حَتَّى يَكُونُوا مِثْلَنَا فَقَالَ ‏"‏ انْفُذْ عَلَى رِسْلِكَ حَتَّى تَنْزِلَ بِسَاحَتِهِمْ، ثُمَّ ادْعُهُمْ إِلَى الإِسْلاَمِ، وَأَخْبِرْهُمْ بِمَا يَجِبُ عَلَيْهِمْ مِنْ حَقِّ اللَّهِ فِيهِ، فَوَاللَّهِ لأَنْ يَهْدِيَ اللَّهُ بِكَ رَجُلاً وَاحِدًا خَيْرٌ لَكَ مِنْ أَنْ يَكُونَ لَكَ حُمْرُ النَّعَمِ ‏"‏‏.‏

Rasululloh ﷺ: «Ertaga men bayroqni shunday bir kishiga beramanki, Alloh uning qoʻli bilan (gʻalaba) fath qiladi», dedilar. (Rovi:) Odamlar oʻsha tunni kim uni oladi ekan deb (oʻzaro) gaplashib oʻtkazdilar. Tong otganda, odamlar Rasululloh ﷺning oldilariga keldilar, har biri uni (bayroqni) olishni umid qilar edi. U zot: «Ali ibn Abu Tolib qani?» dedilar. Ular: «Uning koʻzlari ogʻriyapti, ey Allohning Rasuli», deyishdi. U zot: «Unga (kishi) yuboringlar, uni menga olib kelinglar», dedilar. U kelganda, u zot uning koʻzlariga tupurib, unga duo qildilar. Shunda u shifo topdi, goʻyo unda hech ogʻriq boʻlmagandek. Soʻng u zot unga bayroqni berdilar. Ali: «Ey Allohning Rasuli, ular biz kabi (musulmon) boʻlguncha ular bilan urushaymi?» dedi. U zot: «Shoshilmay (ohista) yur, to ularning maydoniga tushguningcha, soʻng ularni islomga daʼvat qil va ularga zimmalariga vojib boʻlgan Allohning haqqini xabar ber. Allohga qasamki, Alloh sen orqali bir kishini hidoyat qilishi sen uchun qizil tuyalarga (eng qimmatli mol-mulkka) ega boʻlishingdan koʻra yaxshiroqdir», dedilar.Расулуллоҳ ﷺ: «Эртага мен байроқни шундай бир кишига бераманки, Аллоҳ унинг қўли билан (ғалаба) фатҳ қилади», дедилар. (Рови:) Одамлар ўша тунни ким уни олади экан деб (ўзаро) гаплашиб ўтказдилар. Тонг отганда, одамлар Расулуллоҳ ﷺнинг олдиларига келдилар, ҳар бири уни (байроқни) олишни умид қилар эди. У зот: «Али ибн Абу Толиб қани?» дедилар. Улар: «Унинг кўзлари оғрияпти, эй Аллоҳнинг Расули», дейишди. У зот: «Унга (киши) юборинглар, уни менга олиб келинглар», дедилар. У келганда, у зот унинг кўзларига тупуриб, унга дуо қилдилар. Шунда у шифо топди, гўё унда ҳеч оғриқ бўлмагандек. Сўнг у зот унга байроқни бердилар. Али: «Эй Аллоҳнинг Расули, улар биз каби (мусулмон) бўлгунча улар билан урушайми?» деди. У зот: «Шошилмай (оҳиста) юр, то уларнинг майдонига тушгунингча, сўнг уларни исломга даъват қил ва уларга зиммаларига вожиб бўлган Аллоҳнинг ҳаққини хабар бер. Аллоҳга қасамки, Аллоҳ сен орқали бир кишини ҳидоят қилиши сен учун қизил туяларга (энг қимматли мол-мулкка) эга бўлишингдан кўра яхшироқдир», дедилар.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا حَاتِمٌ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي عُبَيْدٍ، عَنْ سَلَمَةَ، قَالَ كَانَ عَلِيٌّ قَدْ تَخَلَّفَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي خَيْبَرَ وَكَانَ بِهِ رَمَدٌ فَقَالَ أَنَا أَتَخَلَّفُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَخَرَجَ عَلِيٌّ فَلَحِقَ بِالنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم، فَلَمَّا كَانَ مَسَاءُ اللَّيْلَةِ الَّتِي فَتَحَهَا اللَّهُ فِي صَبَاحِهَا، قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لأُعْطِيَنَّ الرَّايَةَ ـ أَوْ لَيَأْخُذَنَّ الرَّايَةَ ـ غَدًا رَجُلاً يُحِبُّهُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ ـ أَوْ قَالَ يُحِبُّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ ـ يَفْتَحُ اللَّهُ عَلَيْهِ ‏"‏‏.‏ فَإِذَا نَحْنُ بِعَلِيٍّ وَمَا نَرْجُوهُ، فَقَالُوا هَذَا عَلِيٌّ‏.‏ فَأَعْطَاهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَفَتَحَ اللَّهُ عَلَيْهِ‏.‏

Ali Xaybarda Paygʻambar ﷺdan ortda qolgan edi, chunki uning koʻzi ogʻrirdi (yalligʻlangan edi). U: «Men Rasululloh ﷺdan ortda qolamanmi?» dedi va chiqib, Paygʻambar ﷺga yetib oldi. Alloh ertasiga (gʻalaba bilan) fath qilgan kechaning oqshomida, Rasululloh ﷺ: «Ertaga men bayroqni — yoki: bayroqni ertaga oladi — shunday bir kishiga (beramanki), Allohu va Uning Rasuli uni sevadi — yoki: u Allohni va Uning Rasulini sevadi — Alloh uning qoʻli bilan fath qiladi», dedilar. Birdan biz uni umid qilmagan holda Ali (paydo boʻldi). Ular: «Mana Ali», deyishdi. Rasululloh ﷺ unga (bayroqni) berdilar va Alloh uning qoʻli bilan fath qildi.Али Хайбарда Пайғамбар ﷺдан ортда қолган эди, чунки унинг кўзи оғрирди (яллиғланган эди). У: «Мен Расулуллоҳ ﷺдан ортда қоламанми?» деди ва чиқиб, Пайғамбар ﷺга етиб олди. Аллоҳ эртасига (ғалаба билан) фатҳ қилган кечанинг оқшомида, Расулуллоҳ ﷺ: «Эртага мен байроқни — ёки: байроқни эртага олади — шундай бир кишига (бераманки), Аллоҳу ва Унинг Расули уни севади — ёки: у Аллоҳни ва Унинг Расулини севади — Аллоҳ унинг қўли билан фатҳ қилади», дедилар. Бирдан биз уни умид қилмаган ҳолда Али (пайдо бўлди). Улар: «Мана Али», дейишди. Расулуллоҳ ﷺ унга (байроқни) бердилар ва Аллоҳ унинг қўли билан фатҳ қилди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ أَبِي حَازِمٍ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ رَجُلاً، جَاءَ إِلَى سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ فَقَالَ هَذَا فُلاَنٌ ـ لأَمِيرِ الْمَدِينَةِ ـ يَدْعُو عَلِيًّا عِنْدَ الْمِنْبَرِ‏.‏ قَالَ فَيَقُولُ مَاذَا قَالَ يَقُولُ لَهُ أَبُو تُرَابٍ‏.‏ فَضَحِكَ قَالَ وَاللَّهِ مَا سَمَّاهُ إِلاَّ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم، وَمَا كَانَ لَهُ اسْمٌ أَحَبَّ إِلَيْهِ مِنْهُ‏.‏ فَاسْتَطْعَمْتُ الْحَدِيثَ سَهْلاً، وَقُلْتُ يَا أَبَا عَبَّاسٍ كَيْفَ قَالَ دَخَلَ عَلِيٌّ عَلَى فَاطِمَةَ ثُمَّ خَرَجَ فَاضْطَجَعَ فِي الْمَسْجِدِ، فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَيْنَ ابْنُ عَمِّكِ ‏"‏‏.‏ قَالَتْ فِي الْمَسْجِدِ‏.‏ فَخَرَجَ إِلَيْهِ فَوَجَدَ رِدَاءَهُ قَدْ سَقَطَ عَنْ ظَهْرِهِ، وَخَلَصَ التُّرَابُ إِلَى ظَهْرِهِ، فَجَعَلَ يَمْسَحُ التُّرَابَ عَنْ ظَهْرِهِ فَيَقُولُ ‏"‏ اجْلِسْ يَا أَبَا تُرَابٍ ‏"‏‏.‏ مَرَّتَيْنِ‏.‏

Bir kishi Sahl ibn Saʼdning oldiga kelib: «Mana falonchi — Madina amiri — minbar oldida Alini (yomon nom bilan) chaqiryapti», dedi. (Sahl:) «Nima deyapti?» dedi. (U:) «Unga ‹Abu Turob (Tuproq otasi)› deyapti», dedi. (Sahl) kulib: «Allohga qasamki, uni faqat Paygʻambar ﷺ shunday atagan edilar va uning uchun bundan suyukliroq ism boʻlmagan», dedi. Men Sahldan bu hadisni (yana) soʻrab: «Ey Abu Abbos, qanday (boʻlgan edi)?» dedim. U: «Ali Fotimaning oldiga kirdi, soʻng chiqib, masjidda yonboshlab yotdi. Paygʻambar ﷺ: ‹Amakingning oʻgʻli (Ali) qani?› dedilar. (Fotima:) ‹Masjidda›, dedi. U zot uning oldiga chiqib, ridosi orqasidan tushib ketganini, tuproq orqasiga tegib turganini koʻrdilar va orqasidan tuproqni artib: ‹Oʻtir, ey Abu Turob›, derdilar — ikki marta», dedi.Бир киши Саҳл ибн Саъднинг олдига келиб: «Мана фалончи — Мадина амири — минбар олдида Алини (ёмон ном билан) чақиряпти», деди. (Саҳл:) «Нима деяпти?» деди. (У:) «Унга ‹Абу Туроб (Тупроқ отаси)› деяпти», деди. (Саҳл) кулиб: «Аллоҳга қасамки, уни фақат Пайғамбар ﷺ шундай атаган эдилар ва унинг учун бундан суюклироқ исм бўлмаган», деди. Мен Саҳлдан бу ҳадисни (яна) сўраб: «Эй Абу Аббос, қандай (бўлган эди)?» дедим. У: «Али Фотиманинг олдига кирди, сўнг чиқиб, масжидда ёнбошлаб ётди. Пайғамбар ﷺ: ‹Амакингнинг ўғли (Али) қани?› дедилар. (Фотима:) ‹Масжидда›, деди. У зот унинг олдига чиқиб, ридоси орқасидан тушиб кетганини, тупроқ орқасига тегиб турганини кўрдилар ва орқасидан тупроқни артиб: ‹Ўтир, эй Абу Туроб›, дердилар — икки марта», деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ رَافِعٍ، حَدَّثَنَا حُسَيْنٌ، عَنْ زَائِدَةَ، عَنْ أَبِي حَصِينٍ، عَنْ سَعْدِ بْنِ عُبَيْدَةَ، قَالَ جَاءَ رَجُلٌ إِلَى ابْنِ عُمَرَ، فَسَأَلَهُ عَنْ عُثْمَانَ،، فَذَكَرَ عَنْ مَحَاسِنِ، عَمَلِهِ، قَالَ لَعَلَّ ذَاكَ يَسُوؤُكَ‏.‏ قَالَ نَعَمْ‏.‏ قَالَ فَأَرْغَمَ اللَّهُ بِأَنْفِكَ‏.‏ ثُمَّ سَأَلَهُ عَنْ عَلِيٍّ، فَذَكَرَ مَحَاسِنَ عَمَلِهِ قَالَ هُوَ ذَاكَ، بَيْتُهُ أَوْسَطُ بُيُوتِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم‏.‏ ثُمَّ قَالَ لَعَلَّ ذَاكَ يَسُوؤُكَ‏.‏ قَالَ أَجَلْ‏.‏ قَالَ فَأَرْغَمَ اللَّهُ بِأَنْفِكَ، انْطَلِقْ فَاجْهَدْ عَلَىَّ جَهْدَكَ‏.‏

Bir kishi Ibn Umarning oldiga kelib, undan Usmon haqida soʻradi. U uning amalining yaxshiliklaridan zikr qilib: «Ehtimol bu seni xafa qilar?» dedi. (U:) «Ha», dedi. (Ibn Umar:) «Alloh burningni yerga ishqalasin (xor qilsin)!» dedi. Soʻng u undan Ali haqida soʻradi. (Ibn Umar) uning amalining yaxshiliklarini zikr qilib: «Mana shu (Ali), uning uyi Paygʻambar ﷺ uylarining eng oʻrtasidagisidir», dedi. Soʻng: «Ehtimol bu seni xafa qilar?» dedi. (U:) «Ha», dedi. (Ibn Umar:) «Alloh burningni yerga ishqalasin! Bor, menga qoʻlingdan kelganicha (zarar qilishga) urin», dedi.Бир киши Ибн Умарнинг олдига келиб, ундан Усмон ҳақида сўради. У унинг амалининг яхшиликларидан зикр қилиб: «Эҳтимол бу сени хафа қилар?» деди. (У:) «Ҳа», деди. (Ибн Умар:) «Аллоҳ бурнингни ерга ишқаласин (хор қилсин)!» деди. Сўнг у ундан Али ҳақида сўради. (Ибн Умар) унинг амалининг яхшиликларини зикр қилиб: «Мана шу (Али), унинг уйи Пайғамбар ﷺ уйларининг энг ўртасидагисидир», деди. Сўнг: «Эҳтимол бу сени хафа қилар?» деди. (У:) «Ҳа», деди. (Ибн Умар:) «Аллоҳ бурнингни ерга ишқаласин! Бор, менга қўлингдан келганича (зарар қилишга) урин», деди.

حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا غُنْدَرٌ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنِ الْحَكَمِ، سَمِعْتُ ابْنَ أَبِي لَيْلَى، قَالَ حَدَّثَنَا عَلِيٌّ، أَنَّ فَاطِمَةَ، عَلَيْهَا السَّلاَمُ شَكَتْ مَا تَلْقَى مِنْ أَثَرِ الرَّحَا، فَأَتَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم سَبْىٌ، فَانْطَلَقَتْ فَلَمْ تَجِدْهُ، فَوَجَدَتْ عَائِشَةَ، فَأَخْبَرَتْهَا، فَلَمَّا جَاءَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَخْبَرَتْهُ عَائِشَةُ بِمَجِيءِ فَاطِمَةَ، فَجَاءَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم إِلَيْنَا، وَقَدْ أَخَذْنَا مَضَاجِعَنَا، فَذَهَبْتُ لأَقُومَ فَقَالَ ‏"‏ عَلَى مَكَانِكُمَا ‏"‏‏.‏ فَقَعَدَ بَيْنَنَا حَتَّى وَجَدْتُ بَرْدَ قَدَمَيْهِ عَلَى صَدْرِي وَقَالَ ‏"‏ أَلاَ أُعَلِّمُكُمَا خَيْرًا مِمَّا سَأَلْتُمَانِي إِذَا أَخَذْتُمَا مَضَاجِعَكُمَا تُكَبِّرَا أَرْبَعًا وَثَلاَثِينَ، وَتُسَبِّحَا ثَلاَثًا وَثَلاَثِينَ، وَتَحْمَدَا ثَلاَثَةً وَثَلاَثِينَ، فَهْوَ خَيْرٌ لَكُمَا مِنْ خَادِمٍ ‏"‏‏.‏

Fotima (alayhassalom) tegirmon (tortish)ning izidan (qoʻliga tushgan qadoqlardan) shikoyat qildi. Paygʻambar ﷺning oldilariga (asir) tushgan qullar keldi (deb eshitdi). Shunda u (Fotima) bordi, ammo u zotni topmadi va Oishani topib, unga (hojatini) aytdi. Paygʻambar ﷺ kelganlarida, Oisha u zotga Fotimaning kelganini xabar qildi. Paygʻambar ﷺ bizning oldimizga keldilar, biz esa oʻrinlarimizga (yotishga) yotgan edik. Men turmoqchi boʻldim, ammo u zot: «Oʻrningizda (qoling)», dedilar va oramizda oʻtirdilar, hatto men u zotning oyoqlarining sovugʻini koʻkragimda his qildim. U zot: «Sizlarga mendan soʻraganingizdan (xizmatkordan) koʻra yaxshiroq narsani oʻrgataymi? Oʻrinlaringizga yotganingizda, oʻttiz toʻrt marta takbir (Allohu akbar), oʻttiz uch marta tasbeh (Subhanalloh) va oʻttiz uch marta tahmid (Alhamdulillah) aytinglar — bu sizlar uchun xizmatkordan yaxshiroqdir», dedilar.Фотима (алайҳассалом) тегирмон (тортиш)нинг изидан (қўлига тушган қадоқлардан) шикоят қилди. Пайғамбар ﷺнинг олдиларига (асир) тушган қуллар келди (деб эшитди). Шунда у (Фотима) борди, аммо у зотни топмади ва Оишани топиб, унга (ҳожатини) айтди. Пайғамбар ﷺ келганларида, Оиша у зотга Фотиманинг келганини хабар қилди. Пайғамбар ﷺ бизнинг олдимизга келдилар, биз эса ўринларимизга (ётишга) ётган эдик. Мен турмоқчи бўлдим, аммо у зот: «Ўрнингизда (қолинг)», дедилар ва орамизда ўтирдилар, ҳатто мен у зотнинг оёқларининг совуғини кўкрагимда ҳис қилдим. У зот: «Сизларга мендан сўраганингиздан (хизматкордан) кўра яхшироқ нарсани ўргатайми? Ўринларингизга ётганингизда, ўттиз тўрт марта такбир (Аллоҳу акбар), ўттиз уч марта тасбеҳ (Субҳаналлоҳ) ва ўттиз уч марта таҳмид (Алҳамдулиллаҳ) айтинглар — бу сизлар учун хизматкордан яхшироқдир», дедилар.

حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا غُنْدَرٌ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ سَعْدٍ، قَالَ سَمِعْتُ إِبْرَاهِيمَ بْنَ سَعْدٍ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم لِعَلِيٍّ ‏"‏ أَمَا تَرْضَى أَنْ تَكُونَ مِنِّي بِمَنْزِلَةِ هَارُونَ مِنْ مُوسَى ‏"‏‏.‏

Paygʻambar ﷺ Aliga: «Sen menga (oʻrnimda) Horun Musoga (oʻrnida) boʻlgan martabada boʻlishingga rozi emasmisan?» dedilar.Пайғамбар ﷺ Алига: «Сен менга (ўрнимда) Ҳорун Мусога (ўрнида) бўлган мартабада бўлишингга рози эмасмисан?» дедилар.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ الْجَعْدِ، أَخْبَرَنَا شُعْبَةُ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنِ ابْنِ سِيرِينَ، عَنْ عَبِيدَةَ، عَنْ عَلِيٍّ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ اقْضُوا كَمَا كُنْتُمْ تَقْضُونَ، فَإِنِّي أَكْرَهُ الاِخْتِلاَفَ حَتَّى يَكُونَ لِلنَّاسِ جَمَاعَةٌ، أَوْ أَمُوتَ كَمَا مَاتَ أَصْحَابِي‏.‏ فَكَانَ ابْنُ سِيرِينَ يَرَى أَنَّ عَامَّةَ مَا يُرْوَى عَلَى عَلِيٍّ الْكَذِبُ‏.‏

Ali (roziyallohu anhu): «Avval qanday hukm qilgan boʻlsangiz, shunday hukm qilinglar, chunki men ixtilofni yomon koʻraman, to odamlar bir jamoa boʻlguncha yoki men sahobalarim vafot etganidek vafot etgunimcha», dedi. Ibn Sirin Ali nomidan rivoyat qilinadigan narsalarning koʻpchiligi yolgʻon deb hisoblar edi.Али (розияллоҳу анҳу): «Аввал қандай ҳукм қилган бўлсангиз, шундай ҳукм қилинглар, чунки мен ихтилофни ёмон кўраман, то одамлар бир жамоа бўлгунча ёки мен саҳобаларим вафот этганидек вафот этгунимча», деди. Ибн Сирин Али номидан ривоят қилинадиган нарсаларнинг кўпчилиги ёлғон деб ҳисоблар эди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ أَبِي بَكْرٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ دِينَارٍ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ الْجُهَنِيُّ، عَنِ ابْنِ أَبِي ذِئْبٍ، عَنْ سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ أَنَّ النَّاسَ، كَانُوا يَقُولُونَ أَكْثَرَ أَبُو هُرَيْرَةَ‏.‏ وَإِنِّي كُنْتُ أَلْزَمُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِشِبَعِ بَطْنِي، حَتَّى لاَ آكُلُ الْخَمِيرَ، وَلاَ أَلْبَسُ الْحَبِيرَ، وَلاَ يَخْدُمُنِي فُلاَنٌ وَلاَ فُلاَنَةُ، وَكُنْتُ أُلْصِقُ بَطْنِي بِالْحَصْبَاءِ مِنَ الْجُوعِ، وَإِنْ كُنْتُ لأَسْتَقْرِئُ الرَّجُلَ الآيَةَ هِيَ مَعِي كَىْ يَنْقَلِبَ بِي فَيُطْعِمَنِي، وَكَانَ أَخْيَرَ النَّاسِ لِلْمِسْكِينِ جَعْفَرُ بْنُ أَبِي طَالِبٍ، كَانَ يَنْقَلِبُ بِنَا فَيُطْعِمُنَا مَا كَانَ فِي بَيْتِهِ، حَتَّى إِنْ كَانَ لَيُخْرِجُ إِلَيْنَا الْعُكَّةَ الَّتِي لَيْسَ فِيهَا شَىْءٌ، فَنَشُقُّهَا فَنَلْعَقُ مَا فِيهَا‏.‏

Odamlar: «Abu Hurayra (hadisni) koʻp (rivoyat) qildi», deyishar edi. Men esa Rasululloh ﷺga qornim toʻyishi (uchun) yopishib yurardim, hatto xamir non yemas, naqshli kiyim kiymas, menga falonchi va falonchi xizmat qilmas edi. Men ochlikdan qornimni mayda toshlarga bosib (yotar) edim. Men oʻzimda boʻlgan bir oyatni bir kishiga oʻqitishni soʻrardim — toki u meni (uyiga) olib borib, ovqatlantirsin deb. Miskinlar uchun odamlarning eng yaxshisi Jaʼfar ibn Abu Tolib edi. U bizni (uyiga) olib borib, uyida boʻlgan narsani bizga yedirar edi, hatto ichida hech narsa qolmagan yogʻ idishini bizga chiqarardi, biz uni yorib, ichidagini yalardik.Одамлар: «Абу Ҳурайра (ҳадисни) кўп (ривоят) қилди», дейишар эди. Мен эса Расулуллоҳ ﷺга қорним тўйиши (учун) ёпишиб юрардим, ҳатто хамир нон емас, нақшли кийим киймас, менга фалончи ва фалончи хизмат қилмас эди. Мен очликдан қорнимни майда тошларга босиб (ётар) эдим. Мен ўзимда бўлган бир оятни бир кишига ўқитишни сўрардим — токи у мени (уйига) олиб бориб, овқатлантирсин деб. Мискинлар учун одамларнинг энг яхшиси Жаъфар ибн Абу Толиб эди. У бизни (уйига) олиб бориб, уйида бўлган нарсани бизга едирар эди, ҳатто ичида ҳеч нарса қолмаган ёғ идишини бизга чиқарарди, биз уни ёриб, ичидагини ялардик.

حَدَّثَنِي عَمْرُو بْنُ عَلِيٍّ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ أَبِي خَالِدٍ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، أَنَّ ابْنَ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ كَانَ إِذَا سَلَّمَ عَلَى ابْنِ جَعْفَرٍ قَالَ السَّلاَمُ عَلَيْكَ يَا ابْنَ ذِي الْجَنَاحَيْنِ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo) Ibn Jaʼfarga salom berganida: «Assalomu alayka, ey ikki qanot egasining oʻgʻli», derdi.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) Ибн Жаъфарга салом берганида: «Ассалому алайка, эй икки қанот эгасининг ўғли», дерди.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الأَنْصَارِيُّ، حَدَّثَنِي أَبِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُثَنَّى، عَنْ ثُمَامَةَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَنَسٍ، عَنْ أَنَسٍ ـ رضى الله عنه أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ، كَانَ إِذَا قَحَطُوا اسْتَسْقَى بِالْعَبَّاسِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ، فَقَالَ اللَّهُمَّ إِنَّا كُنَّا نَتَوَسَّلُ إِلَيْكَ بِنَبِيِّنَا صلى الله عليه وسلم فَتَسْقِينَا، وَإِنَّا نَتَوَسَّلُ إِلَيْكَ بِعَمِّ نَبِيِّنَا فَاسْقِنَا‏.‏ قَالَ فَيُسْقَوْنَ‏.‏

Umar ibn Xattob qurgʻoqchilik boʻlganida Abbos ibn Abdulmuttalib (ning duosi) orqali yomgʻir soʻrar va: «Allohim, biz Senga Paygʻambarimiz ﷺ orqali tavassul qilar edik, Sen bizni sugʻorarding. Endi biz Senga Paygʻambarimizning amakisi orqali tavassul qilamiz, bizni sugʻorgin», derdi. (Rovi) aytdi: Shunda ular sugʻorilar (yomgʻirga eltirilar) edi.Умар ибн Хаттоб қурғоқчилик бўлганида Аббос ибн Абдулмутталиб (нинг дуоси) орқали ёмғир сўрар ва: «Аллоҳим, биз Сенга Пайғамбаримиз ﷺ орқали тавассул қилар эдик, Сен бизни суғорардинг. Энди биз Сенга Пайғамбаримизнинг амакиси орқали тавассул қиламиз, бизни суғоргин», дерди. (Рови) айтди: Шунда улар суғорилар (ёмғирга элтирилар) эди.

حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ حَدَّثَنِي عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ فَاطِمَةَ ـ عَلَيْهَا السَّلاَمُ ـ أَرْسَلَتْ إِلَى أَبِي بَكْرٍ تَسْأَلُهُ مِيرَاثَهَا مِنَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِيمَا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ صلى الله عليه وسلم، تَطْلُبُ صَدَقَةَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم الَّتِي بِالْمَدِينَةِ وَفَدَكٍ وَمَا بَقِيَ مِنْ خُمُسِ خَيْبَرَ‏.‏ فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ نُورَثُ، مَا تَرَكْنَا فَهْوَ صَدَقَةٌ، إِنَّمَا يَأْكُلُ آلُ مُحَمَّدٍ مِنْ هَذَا الْمَالِ ـ يَعْنِي مَالَ اللَّهِ ـ لَيْسَ لَهُمْ أَنْ يَزِيدُوا عَلَى الْمَأْكَلِ ‏"‏‏.‏ وَإِنِّي وَاللَّهِ لاَ أُغَيِّرُ شَيْئًا مِنْ صَدَقَاتِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم الَّتِي كَانَتْ عَلَيْهَا فِي عَهْدِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم، وَلأَعْمَلَنَّ فِيهَا بِمَا عَمِلَ فِيهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم‏.‏ فَتَشَهَّدَ عَلِيٌّ، ثُمَّ قَالَ إِنَّا قَدْ عَرَفْنَا يَا أَبَا بَكْرٍ فَضِيلَتَكَ‏.‏ وَذَكَرَ قَرَابَتَهُمْ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَحَقَّهُمْ‏.‏ فَتَكَلَّمَ أَبُو بَكْرٍ فَقَالَ وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ، لَقَرَابَةُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَحَبُّ إِلَىَّ أَنْ أَصِلَ مِنْ قَرَابَتِي‏.‏

Fotima (alayhassalom) Abu Bakrning oldiga (kishi) yuborib, undan Alloh oʻz Rasuliga ﷺ ato qilgan (fayʼ) molidan Paygʻambar ﷺdan (qoladigan) merosini soʻradi — u Paygʻambar ﷺning Madinadagi va Fadakdagi sadaqasini, hamda Xaybar xumsidan (beshdan biridan) qolgan narsani talab qilar edi. Abu Bakr: «Albatta Rasululloh ﷺ: ‹Bizga (paygʻambarlarga) meros qolmaydi, biz qoldirgan narsa sadaqadir. Muhammadning oilasi mana shu moldan — yaʼni Allohning molidan — (faqat) yeydilar, ularning yeyishdan ortiqcha (olishlariga) haqlari yoʻq›, deganlar. Allohga qasamki, men Paygʻambar ﷺ zamonlarida boʻlgan holatidagi u zotning sadaqalaridan hech narsani oʻzgartirmayman va ularda Rasululloh ﷺ qanday amal qilgan boʻlsalar, shunday amal qilaman», dedi. Shunda Ali tashahhud aytib (Allohga hamd-sano aytib), soʻng: «Biz sening fazilatingni tanidik, ey Abu Bakr», dedi va ularning Rasululloh ﷺdan boʻlgan qarindoshligini va haqqini zikr qildi. Abu Bakr gapirib: «Jonim qoʻlida boʻlgan Zotga qasamki, Rasululloh ﷺning qarindoshlari bilan aloqa (sila-rahm) qilishim menga oʻz qarindoshlarim bilan aloqa qilishimdan suyukliroqdir», dedi.Фотима (алайҳассалом) Абу Бакрнинг олдига (киши) юбориб, ундан Аллоҳ ўз Расулига ﷺ ато қилган (файъ) молидан Пайғамбар ﷺдан (қоладиган) меросини сўради — у Пайғамбар ﷺнинг Мадинадаги ва Фадакдаги садақасини, ҳамда Хайбар хумсидан (бешдан биридан) қолган нарсани талаб қилар эди. Абу Бакр: «Албатта Расулуллоҳ ﷺ: ‹Бизга (пайғамбарларга) мерос қолмайди, биз қолдирган нарса садақадир. Муҳаммаднинг оиласи мана шу молдан — яъни Аллоҳнинг молидан — (фақат) ейдилар, уларнинг ейишдан ортиқча (олишларига) ҳақлари йўқ›, деганлар. Аллоҳга қасамки, мен Пайғамбар ﷺ замонларида бўлган ҳолатидаги у зотнинг садақаларидан ҳеч нарсани ўзгартирмайман ва уларда Расулуллоҳ ﷺ қандай амал қилган бўлсалар, шундай амал қиламан», деди. Шунда Али ташаҳҳуд айтиб (Аллоҳга ҳамд-сано айтиб), сўнг: «Биз сенинг фазилатингни танидик, эй Абу Бакр», деди ва уларнинг Расулуллоҳ ﷺдан бўлган қариндошлигини ва ҳаққини зикр қилди. Абу Бакр гапириб: «Жоним қўлида бўлган Зотга қасамки, Расулуллоҳ ﷺнинг қариндошлари билан алоқа (сила-раҳм) қилишим менга ўз қариндошларим билан алоқа қилишимдан суюклироқдир», деди.

أَخْبَرَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الْوَهَّابِ، حَدَّثَنَا خَالِدٌ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ وَاقِدٍ، قَالَ سَمِعْتُ أَبِي يُحَدِّثُ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنْ أَبِي بَكْرٍ ـ رضى الله عنهم ـ قَالَ ارْقُبُوا مُحَمَّدًا صلى الله عليه وسلم فِي أَهْلِ بَيْتِهِ‏.‏

Abu Bakr (roziyallohu anhu): «Muhammadni ﷺ ahli baytlari (xonadoni) haqida (eslab) ehtirom qilinglar (saqlanglar)», dedi.Абу Бакр (розияллоҳу анҳу): «Муҳаммадни ﷺ аҳли байтлари (хонадони) ҳақида (эслаб) эҳтиром қилинглар (сақланглар)», деди.

حَدَّثَنَا أَبُو الْوَلِيدِ، حَدَّثَنَا ابْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ، عَنِ الْمِسْوَرِ بْنِ مَخْرَمَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ فَاطِمَةُ بَضْعَةٌ مِنِّي، فَمَنْ أَغْضَبَهَا أَغْضَبَنِي ‏"‏‏.‏

Rasululloh ﷺ: «Fotima mening bir parchamdir. Kim uni gʻazablantirsa, meni gʻazablantiribdi», dedilar.Расулуллоҳ ﷺ: «Фотима менинг бир парчамдир. Ким уни ғазаблантирса, мени ғазаблантирибди», дедилар.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ قَزَعَةَ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتْ دَعَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَاطِمَةَ ابْنَتَهُ فِي شَكْوَاهُ الَّذِي قُبِضَ فِيهَا، فَسَارَّهَا بِشَىْءٍ فَبَكَتْ، ثُمَّ دَعَاهَا فَسَارَّهَا فَضَحِكَتْ، قَالَتْ فَسَأَلْتُهَا عَنْ ذَلِكَ‏.‏ فَقَالَتْ سَارَّنِي النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَأَخْبَرَنِي أَنَّهُ يُقْبَضُ فِي وَجَعِهِ الَّذِي تُوُفِّيَ فِيهِ فَبَكَيْتُ، ثُمَّ سَارَّنِي فَأَخْبَرَنِي أَنِّي أَوَّلُ أَهْلِ بَيْتِهِ أَتْبَعُهُ فَضَحِكْتُ‏.‏

Paygʻambar ﷺ oʻzlari vafot etgan kasalliklarida qizlari Fotimani chaqirib, unga bir narsani pichirlab aytdilar, shunda u yigʻladi. Soʻng uni (yana) chaqirib, pichirlab (yana) aytdilar, shunda u kuldi. (Oisha) aytdi: Men undan buni soʻradim. U: «Paygʻambar ﷺ menga pichirlab, oʻzlari vafot etadigan kasalliklarida vafot etishlarini xabar berdilar, men yigʻladim. Soʻng menga pichirlab, ahli baytlaridan u zotga (vafotda) birinchi boʻlib men ergashishimni xabar berdilar, shunda men kuldim», dedi.Пайғамбар ﷺ ўзлари вафот этган касалликларида қизлари Фотимани чақириб, унга бир нарсани пичирлаб айтдилар, шунда у йиғлади. Сўнг уни (яна) чақириб, пичирлаб (яна) айтдилар, шунда у кулди. (Оиша) айтди: Мен ундан буни сўрадим. У: «Пайғамбар ﷺ менга пичирлаб, ўзлари вафот этадиган касалликларида вафот этишларини хабар бердилар, мен йиғладим. Сўнг менга пичирлаб, аҳли байтларидан у зотга (вафотда) биринчи бўлиб мен эргашишимни хабар бердилар, шунда мен кулдим», деди.

حَدَّثَنَا خَالِدُ بْنُ مَخْلَدٍ، حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ مُسْهِرٍ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ أَخْبَرَنِي مَرْوَانُ بْنُ الْحَكَمِ، قَالَ أَصَابَ عُثْمَانَ بْنَ عَفَّانَ رُعَافٌ شَدِيدٌ سَنَةَ الرُّعَافِ، حَتَّى حَبَسَهُ عَنِ الْحَجِّ وَأَوْصَى، فَدَخَلَ عَلَيْهِ رَجُلٌ مِنْ قُرَيْشٍ قَالَ اسْتَخْلِفْ‏.‏ قَالَ وَقَالُوهُ قَالَ نَعَمْ‏.‏ قَالَ وَمَنْ فَسَكَتَ، فَدَخَلَ عَلَيْهِ رَجُلٌ آخَرُ ـ أَحْسِبُهُ الْحَارِثَ ـ فَقَالَ اسْتَخْلِفْ‏.‏ فَقَالَ عُثْمَانُ وَقَالُوا فَقَالَ نَعَمْ‏.‏ قَالَ وَمَنْ هُوَ فَسَكَتَ قَالَ فَلَعَلَّهُمْ قَالُوا الزُّبَيْرَ قَالَ نَعَمْ‏.‏ قَالَ أَمَا وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ إِنَّهُ لَخَيْرُهُمْ مَا عَلِمْتُ، وَإِنْ كَانَ لأَحَبَّهُمْ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم‏.‏

Usmon ibn Affonga rasaf (qon oqish) yili qattiq burun qoni keldi, hatto bu uni hajdan toʻxtatdi va u vasiyat qildi. Shunda Qurayshdan bir kishi uning oldiga kirib: «Xalifa (oʻrningga) tayinla», dedi. (Usmon:) «Ular shunday deyishyaptimi?» dedi. (U:) «Ha», dedi. (Usmon:) «Kim (deyishyapti)?» dedi, ammo u jim qoldi. Soʻng yana bir kishi uning oldiga kirdi — gumonimcha u Horis edi — va: «Xalifa tayinla», dedi. Usmon: «Ular (shunday) deyishyaptimi?» dedi. (U:) «Ha», dedi. (Usmon:) «U kim?» dedi, ammo u jim qoldi. (Usmon:) «Balki ular Zubayrni (aytishgandir)?» dedi. (U:) «Ha», dedi. (Usmon:) «Bilib qoʻyki, jonim qoʻlida boʻlgan Zotga qasamki, men bilganimcha u ularning eng yaxshisidir va u Rasululloh ﷺga ularning eng suyuklisi edi», dedi.Усмон ибн Аффонга расаф (қон оқиш) йили қаттиқ бурун қони келди, ҳатто бу уни ҳаждан тўхтатди ва у васият қилди. Шунда Қурайшдан бир киши унинг олдига кириб: «Халифа (ўрнингга) тайинла», деди. (Усмон:) «Улар шундай дейишяптими?» деди. (У:) «Ҳа», деди. (Усмон:) «Ким (дейишяпти)?» деди, аммо у жим қолди. Сўнг яна бир киши унинг олдига кирди — гумонимча у Ҳорис эди — ва: «Халифа тайинла», деди. Усмон: «Улар (шундай) дейишяптими?» деди. (У:) «Ҳа», деди. (Усмон:) «У ким?» деди, аммо у жим қолди. (Усмон:) «Балки улар Зубайрни (айтишгандир)?» деди. (У:) «Ҳа», деди. (Усмон:) «Билиб қўйки, жоним қўлида бўлган Зотга қасамки, мен билганимча у уларнинг энг яхшисидир ва у Расулуллоҳ ﷺга уларнинг энг суюклиси эди», деди.

حَدَّثَنِي عُبَيْدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، عَنْ هِشَامٍ، أَخْبَرَنِي أَبِي، سَمِعْتُ مَرْوَانَ، كُنْتُ عِنْدَ عُثْمَانَ، أَتَاهُ رَجُلٌ فَقَالَ اسْتَخْلِفْ‏.‏ قَالَ وَقِيلَ ذَاكَ قَالَ نَعَمْ، الزُّبَيْرُ‏.‏ قَالَ أَمَا وَاللَّهِ إِنَّكُمْ لَتَعْلَمُونَ أَنَّهُ خَيْرُكُمْ‏.‏ ثَلاَثًا‏.‏

Men Usmonning oldida edim. Bir kishi uning oldiga kelib: «Xalifa tayinla», dedi. (Usmon:) «Shunday deyildimi?» dedi. (U:) «Ha, Zubayr», dedi. (Usmon:) «Bilib qoʻyinglarki, Allohga qasamki, sizlar uning eng yaxshingiz ekanini bilasizlar», dedi — uch marta.Мен Усмоннинг олдида эдим. Бир киши унинг олдига келиб: «Халифа тайинла», деди. (Усмон:) «Шундай дейилдими?» деди. (У:) «Ҳа, Зубайр», деди. (Усмон:) «Билиб қўйингларки, Аллоҳга қасамки, сизлар унинг энг яхшингиз эканини биласизлар», деди — уч марта.

حَدَّثَنَا مَالِكُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ ـ هُوَ ابْنُ أَبِي سَلَمَةَ ـ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُنْكَدِرِ، عَنْ جَابِرٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ لِكُلِّ نَبِيٍّ حَوَارِيًّا، وَإِنَّ حَوَارِيَّ الزُّبَيْرُ بْنُ الْعَوَّامِ ‏"‏‏.‏

Paygʻambar ﷺ: «Albatta har bir paygʻambarning bir havoriysi (sodiq yordamchisi) boʻlgan, mening havoriyim esa Zubayr ibn Avvomdir», dedilar.Пайғамбар ﷺ: «Албатта ҳар бир пайғамбарнинг бир ҳаворийси (содиқ ёрдамчиси) бўлган, менинг ҳаворийим эса Зубайр ибн Аввомдир», дедилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ، أَخْبَرَنَا ‏{‏عَبْدُ اللَّهِ‏}‏ أَخْبَرَنَا هِشَامُ بْنُ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ، قَالَ كُنْتُ يَوْمَ الأَحْزَابِ جُعِلْتُ أَنَا وَعُمَرُ بْنُ أَبِي سَلَمَةَ، فِي النِّسَاءِ، فَنَظَرْتُ فَإِذَا أَنَا بِالزُّبَيْرِ، عَلَى فَرَسِهِ، يَخْتَلِفُ إِلَى بَنِي قُرَيْظَةَ مَرَّتَيْنِ أَوْ ثَلاَثًا، فَلَمَّا رَجَعْتُ قُلْتُ يَا أَبَتِ، رَأَيْتُكَ تَخْتَلِفُ‏.‏ قَالَ أَوَهَلْ رَأَيْتَنِي يَا بُنَىَّ قُلْتُ نَعَمْ‏.‏ قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ يَأْتِ بَنِي قُرَيْظَةَ فَيَأْتِينِي بِخَبَرِهِمْ ‏"‏‏.‏ فَانْطَلَقْتُ، فَلَمَّا رَجَعْتُ جَمَعَ لِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَبَوَيْهِ فَقَالَ ‏"‏ فِدَاكَ أَبِي وَأُمِّي ‏"‏‏.‏

Men Ahzob (Xandaq) kuni Umar ibn Abu Salama bilan ayollar (orasi)ga qoʻyilgan edim. Men qarasam, Zubayr oti ustida Bani Qurayza tomonga ikki yo uch marta borib-kelar edi. Men qaytganimda: «Ey otajon, men sizni borib-kelayotganingizni koʻrdim», dedim. U: «Sen meni koʻrdingmi, ey oʻgʻlim?» dedi. Men: «Ha», dedim. U: «Rasululloh ﷺ: ‹Kim Bani Qurayzaning oldiga borib, ularning xabarini menga keltiradi?› deganlar edi. Shunda men bordim. Men qaytganimda, Rasululloh ﷺ men uchun ota-onalarini jam qilib (qoʻshib): ‹Otam-onam senga fido boʻlsin!› dedilar», dedi.Мен Аҳзоб (Хандақ) куни Умар ибн Абу Салама билан аёллар (ораси)га қўйилган эдим. Мен қарасам, Зубайр оти устида Бани Қурайза томонга икки ё уч марта бориб-келар эди. Мен қайтганимда: «Эй отажон, мен сизни бориб-келаётганингизни кўрдим», дедим. У: «Сен мени кўрдингми, эй ўғлим?» деди. Мен: «Ҳа», дедим. У: «Расулуллоҳ ﷺ: ‹Ким Бани Қурайзанинг олдига бориб, уларнинг хабарини менга келтиради?› деганлар эди. Шунда мен бордим. Мен қайтганимда, Расулуллоҳ ﷺ мен учун ота-оналарини жам қилиб (қўшиб): ‹Отам-онам сенга фидо бўлсин!› дедилар», деди.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حَفْصٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ الْمُبَارَكِ، أَخْبَرَنَا هِشَامُ بْنُ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ أَصْحَابَ النَّبِيِّ، صلى الله عليه وسلم قَالُوا لِلزُّبَيْرِ يَوْمَ الْيَرْمُوكِ أَلاَ تَشُدُّ فَنَشُدَّ مَعَكَ فَحَمَلَ عَلَيْهِمْ، فَضَرَبُوهُ ضَرْبَتَيْنِ عَلَى عَاتِقِهِ، بَيْنَهُمَا ضَرْبَةٌ ضُرِبَهَا يَوْمَ بَدْرٍ‏.‏ قَالَ عُرْوَةُ فَكُنْتُ أُدْخِلُ أَصَابِعِي فِي تِلْكَ الضَّرَبَاتِ أَلْعَبُ وَأَنَا صَغِيرٌ‏.‏

Paygʻambar ﷺning sahobalari Yarmuk kuni Zubayrga: «(Dushmanga) hamla qilmaysanmi? Biz ham sen bilan hamla qilamiz», deyishdi. Shunda u ularga (dushmanga) hamla qildi va ular uni yelkasiga ikki marta urishdi, ular orasida Badr kuni urilgan bir zarba (izi) bor edi. Urva aytdi: Men kichkina paytimda barmoqlarimni oʻsha zarba (izlari)ga solib oʻynar edim.Пайғамбар ﷺнинг саҳобалари Ярмук куни Зубайрга: «(Душманга) ҳамла қилмайсанми? Биз ҳам сен билан ҳамла қиламиз», дейишди. Шунда у уларга (душманга) ҳамла қилди ва улар уни елкасига икки марта уришди, улар орасида Бадр куни урилган бир зарба (изи) бор эди. Урва айтди: Мен кичкина пайтимда бармоқларимни ўша зарба (излари)га солиб ўйнар эдим.

حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي بَكْرٍ الْمُقَدَّمِيُّ، حَدَّثَنَا مُعْتَمِرٌ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي عُثْمَانَ، قَالَ لَمْ يَبْقَ مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي بَعْضِ تِلْكَ الأَيَّامِ الَّتِي قَاتَلَ فِيهِنَّ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم غَيْرُ طَلْحَةَ وَسَعْدٍ‏.‏ عَنْ حَدِيثِهِمَا‏.‏

Rasululloh ﷺ urush qilgan oʻsha kunlarning baʼzilarida Paygʻambar ﷺ bilan birga Talha va Saʼddan boshqa hech kim qolmadi — ular ikkovining hadisidan (rivoyat qilingan).Расулуллоҳ ﷺ уруш қилган ўша кунларнинг баъзиларида Пайғамбар ﷺ билан бирга Талҳа ва Саъддан бошқа ҳеч ким қолмади — улар икковининг ҳадисидан (ривоят қилинган).

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا خَالِدٌ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي خَالِدٍ، عَنْ قَيْسِ بْنِ أَبِي حَازِمٍ،، قَالَ رَأَيْتُ يَدَ طَلْحَةَ الَّتِي وَقَى بِهَا النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَدْ شَلَّتْ‏.‏

Men Talhaning Paygʻambar ﷺni (Uhud kuni oʻz qoʻli bilan) himoya qilgan qoʻlini shol (harakatsiz) boʻlib qolgan holda koʻrdim.Мен Талҳанинг Пайғамбар ﷺни (Уҳуд куни ўз қўли билан) ҳимоя қилган қўлини шол (ҳаракациз) бўлиб қолган ҳолда кўрдим.

حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ، قَالَ سَمِعْتُ يَحْيَى، قَالَ سَمِعْتُ سَعِيدَ بْنَ الْمُسَيَّبِ، قَالَ سَمِعْتُ سَعْدًا، يَقُولُ جَمَعَ لِي النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَبَوَيْهِ يَوْمَ أُحُدٍ‏.‏

Paygʻambar ﷺ Uhud kuni men uchun ota-onalarini jam qildilar (qoʻshib: ‹Otam-onam senga fido boʻlsin› dedilar).Пайғамбар ﷺ Уҳуд куни мен учун ота-оналарини жам қилдилар (қўшиб: ‹Отам-онам сенга фидо бўлсин› дедилар).

حَدَّثَنَا مَكِّيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا هَاشِمُ بْنُ هَاشِمٍ، عَنْ عَامِرِ بْنِ سَعْدٍ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ لَقَدْ رَأَيْتُنِي وَأَنَا ثُلُثُ الإِسْلاَمِ،‏.‏

Men oʻzimni islomning uchdan biri (boʻlgan paytim)da koʻrdim (yaʼni islomni qabul qilgan eng dastlabki uch kishidan biri edim).Мен ўзимни исломнинг учдан бири (бўлган пайтим)да кўрдим (яъни исломни қабул қилган энг дастлабки уч кишидан бири эдим).

حَدَّثَنِي إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُوسَى، أَخْبَرَنَا ابْنُ أَبِي زَائِدَةَ، حَدَّثَنَا هَاشِمُ بْنُ هَاشِمِ بْنِ عُتْبَةَ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ، قَالَ سَمِعْتُ سَعِيدَ بْنَ الْمُسَيَّبِ، يَقُولُ سَمِعْتُ سَعْدَ بْنَ أَبِي وَقَّاصٍ، يَقُولُ مَا أَسْلَمَ أَحَدٌ إِلاَّ فِي الْيَوْمِ الَّذِي أَسْلَمْتُ فِيهِ، وَلَقَدْ مَكَثْتُ سَبْعَةَ أَيَّامٍ وَإِنِّي لَثُلُثُ الإِسْلاَمِ‏.‏ تَابَعَهُ أَبُو أُسَامَةَ حَدَّثَنَا هَاشِمٌ‏.‏

Men islom qabul qilgan kunda mendan boshqa hech kim islom qabul qilmagan edi va men yetti kun shunday turdimki, men islomning uchdan biri edim (eng dastlabki uch musulmondan biri). Buni Abu Usoma (rivoyatda) qoʻllab-quvvatlab: «Bizga Hoshim rivoyat qildi», dedi.Мен ислом қабул қилган кунда мендан бошқа ҳеч ким ислом қабул қилмаган эди ва мен етти кун шундай турдимки, мен исломнинг учдан бири эдим (энг дастлабки уч мусулмондан бири). Буни Абу Усома (ривоятда) қўллаб-қувватлаб: «Бизга Ҳошим ривоят қилди», деди.

حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ عَوْنٍ، حَدَّثَنَا خَالِدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ، عَنْ قَيْسٍ، قَالَ سَمِعْتُ سَعْدًا ـ رضى الله عنه ـ يَقُولُ إِنِّي لأَوَّلُ الْعَرَبِ رَمَى بِسَهْمٍ فِي سَبِيلِ اللَّهِ، وَكُنَّا نَغْزُو مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَمَا لَنَا طَعَامٌ إِلاَّ وَرَقُ الشَّجَرِ، حَتَّى إِنَّ أَحَدَنَا لَيَضَعُ كَمَا يَضَعُ الْبَعِيرُ أَوِ الشَّاةُ، مَا لَهُ خِلْطٌ، ثُمَّ أَصْبَحَتْ بَنُو أَسَدٍ تُعَزِّرُنِي عَلَى الإِسْلاَمِ، لَقَدْ خِبْتُ إِذًا وَضَلَّ عَمَلِي‏.‏ وَكَانُوا وَشَوْا بِهِ إِلَى عُمَرَ، قَالُوا لاَ يُحْسِنُ يُصَلِّي‏.‏

Men Saʼd (roziyallohu anhu)ning: «Men Alloh yoʻlida birinchi boʻlib oʻq otgan arabman. Biz Paygʻambar ﷺ bilan gʻazot qilardik, daraxt bargidan boshqa taomimiz yoʻq edi, hatto birimiz tuya yoki qoʻy (axlat) tashlaganidek, aralashmasi (najosati) yoʻq (quruq) tashlardik. Soʻng (endi) Bani Asad meni islom (ahkomlari) ustida taʼzir berib (taʼlim berib) tuzatmoqchi boʻlishyapti! Unday boʻlsa men ziyon koʻribman va amalim behuda ketibdi», deganini eshitdim. Ular uni Umarga (yomonlab) chaqib: «U namozni yaxshi oʻqimaydi», deyishgan edi.Мен Саъд (розияллоҳу анҳу)нинг: «Мен Аллоҳ йўлида биринчи бўлиб ўқ отган арабман. Биз Пайғамбар ﷺ билан ғазот қилардик, дарахт баргидан бошқа таомимиз йўқ эди, ҳатто биримиз туя ёки қўй (ахлат) ташлаганидек, аралашмаси (нажосати) йўқ (қуруқ) ташлардик. Сўнг (энди) Бани Асад мени ислом (аҳкомлари) устида таъзир бериб (таълим бериб) тузатмоқчи бўлишяпти! Ундай бўлса мен зиён кўрибман ва амалим беҳуда кетибди», деганини эшитдим. Улар уни Умарга (ёмонлаб) чақиб: «У намозни яхши ўқимайди», дейишган эди.

حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ حَدَّثَنِي عَلِيُّ بْنُ حُسَيْنٍ، أَنَّ الْمِسْوَرَ بْنَ مَخْرَمَةَ، قَالَ إِنَّ عَلِيًّا خَطَبَ بِنْتَ أَبِي جَهْلٍ، فَسَمِعَتْ بِذَلِكَ، فَاطِمَةُ، فَأَتَتْ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَتْ يَزْعُمُ قَوْمُكَ أَنَّكَ لاَ تَغْضَبُ لِبَنَاتِكَ، هَذَا عَلِيٌّ نَاكِحٌ بِنْتَ أَبِي جَهْلٍ، فَقَامَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَسَمِعْتُهُ حِينَ تَشَهَّدَ يَقُولُ ‏"‏ أَمَّا بَعْدُ أَنْكَحْتُ أَبَا الْعَاصِ بْنَ الرَّبِيعِ، فَحَدَّثَنِي وَصَدَقَنِي، وَإِنَّ فَاطِمَةَ بَضْعَةٌ مِنِّي، وَإِنِّي أَكْرَهُ أَنْ يَسُوءَهَا، وَاللَّهِ لاَ تَجْتَمِعُ بِنْتُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَبِنْتُ عَدُوِّ اللَّهِ عِنْدَ رَجُلٍ وَاحِدٍ ‏"‏‏.‏ فَتَرَكَ عَلِيٌّ الْخِطْبَةَ‏.‏ وَزَادَ مُحَمَّدُ بْنُ عَمْرِو بْنِ حَلْحَلَةَ عَنِ ابْنِ شِهَابٍ عَنْ عَلِيٍّ عَنْ مِسْوَرٍ، سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم وَذَكَرَ صِهْرًا لَهُ مِنْ بَنِي عَبْدِ شَمْسٍ فَأَثْنَى عَلَيْهِ فِي مُصَاهَرَتِهِ إِيَّاهُ فَأَحْسَنَ قَالَ ‏"‏ حَدَّثَنِي فَصَدَقَنِي، وَوَعَدَنِي فَوَفَى لِي ‏"‏‏.‏

Ali Abu Jahlning qizini xostgorlik qildi (unga uylanmoqchi boʻldi). Fotima buni eshitib, Rasululloh ﷺning oldilariga kelib: «Sening qavming sen qizlaring uchun gʻazablanmaysan deb gumon qilmoqda. Mana Ali Abu Jahlning qiziga uylanmoqchi», dedi. Shunda Rasululloh ﷺ turdilar. Men u zotning tashahhud aytib, soʻng: «Ammo baʼd, men Abul-Os ibn Robini (qizimga) uylantirgan edim, u menga (gapirib) gapirdi va menga rost soʻzladi. Albatta Fotima mening bir parchamdir, men uni xafa qiladigan narsani yomon koʻraman. Allohga qasamki, Rasululloh ﷺning qizi bilan Allohning dushmanining qizi bir kishi nikohida jam boʻlmaydi», deganlarini eshitdim. Shunda Ali xostgorlikdan voz kechdi. Muhammad ibn Amr ibn Halhala Ibn Shihobdan, u Alidan, u Misvardan (rivoyat qilib) ziyoda qildi: Men Paygʻambar ﷺni eshitdim, u zot Bani Abdu Shamsdan boʻlgan bir kuyovini zikr qilib, uning (oʻzlari bilan) qudachiligini yaxshi (deb) maqtab: «U menga (gapirib) gapirdi va menga rost soʻzladi, menga vaʼda berdi va vaʼdasiga vafo qildi», dedilar.Али Абу Жаҳлнинг қизини хостгорлик қилди (унга уйланмоқчи бўлди). Фотима буни эшитиб, Расулуллоҳ ﷺнинг олдиларига келиб: «Сенинг қавминг сен қизларинг учун ғазабланмайсан деб гумон қилмоқда. Мана Али Абу Жаҳлнинг қизига уйланмоқчи», деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ турдилар. Мен у зотнинг ташаҳҳуд айтиб, сўнг: «Аммо баъд, мен Абул-Ос ибн Робини (қизимга) уйлантирган эдим, у менга (гапириб) гапирди ва менга рост сўзлади. Албатта Фотима менинг бир парчамдир, мен уни хафа қиладиган нарсани ёмон кўраман. Аллоҳга қасамки, Расулуллоҳ ﷺнинг қизи билан Аллоҳнинг душманининг қизи бир киши никоҳида жам бўлмайди», деганларини эшитдим. Шунда Али хостгорликдан воз кечди. Муҳаммад ибн Амр ибн Ҳалҳала Ибн Шиҳобдан, у Алидан, у Мисвардан (ривоят қилиб) зиёда қилди: Мен Пайғамбар ﷺни эшитдим, у зот Бани Абду Шамсдан бўлган бир куёвини зикр қилиб, унинг (ўзлари билан) қудачилигини яхши (деб) мақтаб: «У менга (гапириб) гапирди ва менга рост сўзлади, менга ваъда берди ва ваъдасига вафо қилди», дедилар.

حَدَّثَنَا خَالِدُ بْنُ مَخْلَدٍ، حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ، قَالَ حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ دِينَارٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ بَعَثَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بَعْثًا، وَأَمَّرَ عَلَيْهِمْ أُسَامَةَ بْنَ زَيْدٍ، فَطَعَنَ بَعْضُ النَّاسِ فِي إِمَارَتِهِ، فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنْ تَطْعُنُوا فِي إِمَارَتِهِ فَقَدْ كُنْتُمْ تَطْعُنُونَ فِي إِمَارَةِ أَبِيهِ مِنْ قَبْلُ، وَايْمُ اللَّهِ، إِنْ كَانَ لَخَلِيقًا لِلإِمَارَةِ، وَإِنْ كَانَ لَمِنْ أَحَبِّ النَّاسِ إِلَىَّ، وَإِنَّ هَذَا لَمِنْ أَحَبِّ النَّاسِ إِلَىَّ بَعْدَهُ ‏"‏‏.‏

Paygʻambar ﷺ bir qoʻshin yubordilar va ularga Usoma ibn Zaydni amir qildilar. Baʼzi odamlar uning amirligiga taʼna qildilar. Shunda Paygʻambar ﷺ: «Agar sizlar uning amirligiga taʼna qilsangiz, bundan oldin uning otasining amirligiga ham taʼna qilgan edingiz. Allohga qasamki, u (Zayd) amirlikka loyiq edi va u menga odamlarning eng suyuklilaridan edi. Mana bu (Usoma) ham undan keyin menga odamlarning eng suyuklilaridandir», dedilar.Пайғамбар ﷺ бир қўшин юбордилар ва уларга Усома ибн Зайдни амир қилдилар. Баъзи одамлар унинг амирлигига таъна қилдилар. Шунда Пайғамбар ﷺ: «Агар сизлар унинг амирлигига таъна қилсангиз, бундан олдин унинг отасининг амирлигига ҳам таъна қилган эдингиз. Аллоҳга қасамки, у (Зайд) амирликка лойиқ эди ва у менга одамларнинг энг суюклиларидан эди. Мана бу (Усома) ҳам ундан кейин менга одамларнинг энг суюклиларидандир», дедилар.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ قَزَعَةَ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتْ دَخَلَ عَلَىَّ قَائِفٌ وَالنَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم شَاهِدٌ، وَأُسَامَةُ بْنُ زَيْدٍ وَزَيْدُ بْنُ حَارِثَةَ مُضْطَجِعَانِ، فَقَالَ إِنَّ هَذِهِ الأَقْدَامَ بَعْضُهَا مِنْ بَعْضٍ‏.‏ قَالَ فَسُرَّ بِذَلِكَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم وَأَعْجَبَهُ، فَأَخْبَرَ بِهِ عَائِشَةَ‏.‏

Mening oldimga bir qoyif (iz biluvchi) kirdi, Paygʻambar ﷺ ham hozir edilar, Usoma ibn Zayd va Zayd ibn Horisa esa (yonma-yon) yotgan edilar. (Qoyif:) «Albatta bu oyoqlar baʼzisi baʼzisidan (bir nasldan)», dedi. (Rovi) aytdi: Shunda Paygʻambar ﷺ bundan xursand boʻldilar va bu u zotni mamnun qildi, soʻng buni Oishaga xabar berdilar.Менинг олдимга бир қойиф (из билувчи) кирди, Пайғамбар ﷺ ҳам ҳозир эдилар, Усома ибн Зайд ва Зайд ибн Ҳориса эса (ёнма-ён) ётган эдилар. (Қойиф:) «Албатта бу оёқлар баъзиси баъзисидан (бир наслдан)», деди. (Рови) айтди: Шунда Пайғамбар ﷺ бундан хурсанд бўлдилар ва бу у зотни мамнун қилди, сўнг буни Оишага хабар бердилар.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا لَيْثٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، رضى الله عنها أَنَّ قُرَيْشًا، أَهَمَّهُمْ شَأْنُ الْمَخْزُومِيَّةِ، فَقَالُوا مَنْ يَجْتَرِئُ عَلَيْهِ إِلاَّ أُسَامَةُ بْنُ زَيْدٍ، حِبُّ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم‏.‏

Qurayshni Maxzumiy ayolning ishi tashvishga soldi. Ular: «Bu haqda Rasululloh ﷺga gapirishga Usoma ibn Zayddan — Rasululloh ﷺning suyuklisidan — boshqa kim jurʼat qila oladi?» deyishdi.Қурайшни Махзумий аёлнинг иши ташвишга солди. Улар: «Бу ҳақда Расулуллоҳ ﷺга гапиришга Усома ибн Зайддан — Расулуллоҳ ﷺнинг суюклисидан — бошқа ким журъат қила олади?» дейишди.

حَدَّثَنَا عَلِيٌّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، قَالَ ذَهَبْتُ أَسْأَلُ الزُّهْرِيَّ عَنْ حَدِيثِ الْمَخْزُومِيَّةِ، فَصَاحَ بِي، قُلْتُ لِسُفْيَانَ فَلَمْ تَحْتَمِلْهُ عَنْ أَحَدٍ قَالَ وَجَدْتُهُ فِي كِتَابٍ كَانَ كَتَبَهُ أَيُّوبُ بْنُ مُوسَى عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عُرْوَةَ عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها أَنَّ امْرَأَةً مِنْ بَنِي مَخْزُومٍ سَرَقَتْ، فَقَالُوا مَنْ يُكَلِّمُ فِيهَا النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَلَمْ يَجْتَرِئْ أَحَدٌ أَنْ يُكَلِّمَهُ، فَكَلَّمَهُ أُسَامَةُ بْنُ زَيْدٍ، فَقَالَ ‏"‏ إِنَّ بَنِي إِسْرَائِيلَ كَانَ إِذَا سَرَقَ فِيهِمُ الشَّرِيفُ تَرَكُوهُ، وَإِذَا سَرَقَ الضَّعِيفُ قَطَعُوهُ، لَوْ كَانَتْ فَاطِمَةُ لَقَطَعْتُ يَدَهَا ‏"‏‏.‏

Bani Maxzumdan boʻlgan bir ayol oʻgʻirlik qildi. Ular: «Bu haqda Paygʻambar ﷺga kim gapiradi?» deyishdi va hech kim u zotga gapirishga jurʼat qila olmadi. Shunda Usoma ibn Zayd u zotga gapirdi. (Paygʻambar ﷺ:) «Albatta Bani Isroilda sharafli (zodagon) kishi oʻgʻirlik qilsa, uni qoʻyib yuborar, kuchsiz (oddiy) kishi oʻgʻirlik qilsa, uning (qoʻlini) kesar edilar. Agar Fotima (oʻgʻirlik qilgan) boʻlsa ham, albatta uning qoʻlini kesardim», dedilar.Бани Махзумдан бўлган бир аёл ўғирлик қилди. Улар: «Бу ҳақда Пайғамбар ﷺга ким гапиради?» дейишди ва ҳеч ким у зотга гапиришга журъат қила олмади. Шунда Усома ибн Зайд у зотга гапирди. (Пайғамбар ﷺ:) «Албатта Бани Исроилда шарафли (зодагон) киши ўғирлик қилса, уни қўйиб юборар, кучсиз (оддий) киши ўғирлик қилса, унинг (қўлини) кесар эдилар. Агар Фотима (ўғирлик қилган) бўлса ҳам, албатта унинг қўлини кесардим», дедилар.

حَدَّثَنِي الْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا أَبُو عَبَّادٍ، يَحْيَى بْنُ عَبَّادٍ حَدَّثَنَا الْمَاجِشُونُ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ دِينَارٍ، قَالَ نَظَرَ ابْنُ عُمَرَ يَوْمًا وَهْوَ فِي الْمَسْجِدِ إِلَى رَجُلٍ يَسْحَبُ ثِيَابَهُ فِي نَاحِيَةٍ مِنَ الْمَسْجِدِ فَقَالَ انْظُرْ مَنْ هَذَا لَيْتَ هَذَا عِنْدِي‏.‏ قَالَ لَهُ إِنْسَانٌ أَمَا تَعْرِفُ هَذَا يَا أَبَا عَبْدِ الرَّحْمَنِ هَذَا مُحَمَّدُ بْنُ أُسَامَةَ، قَالَ فَطَأْطَأَ ابْنُ عُمَرَ رَأْسَهُ، وَنَقَرَ بِيَدَيْهِ فِي الأَرْضِ، ثُمَّ قَالَ لَوْ رَآهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لأَحَبَّهُ‏.‏

Ibn Umar bir kuni masjidda ekanida, masjidning bir chetida koʻylagini sudrab (kelayotgan) bir kishiga qarab: «Qaragin, bu kim? Koshki bu mening oldimda boʻlsa», dedi. Bir kishi unga: «Buni tanimaysanmi, ey Abu Abdurrahmon? Bu Muhammad ibn Usoma», dedi. Shunda Ibn Umar boshini egib, qoʻllari bilan yerni (ishqalab) urdi, soʻng: «Agar Rasululloh ﷺ uni koʻrganlarida, uni sevardilar», dedi.Ибн Умар бир куни масжидда эканида, масжиднинг бир четида кўйлагини судраб (келаётган) бир кишига қараб: «Қарагин, бу ким? Кошки бу менинг олдимда бўлса», деди. Бир киши унга: «Буни танимайсанми, эй Абу Абдурраҳмон? Бу Муҳаммад ибн Усома», деди. Шунда Ибн Умар бошини эгиб, қўллари билан ерни (ишқалаб) урди, сўнг: «Агар Расулуллоҳ ﷺ уни кўрганларида, уни севардилар», деди.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا مُعْتَمِرٌ، قَالَ سَمِعْتُ أَبِي، حَدَّثَنَا أَبُو عُثْمَانَ، عَنْ أُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ ـ رضى الله عنهما ـ حَدَّثَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ كَانَ يَأْخُذُهُ وَالْحَسَنَ فَيَقُولُ ‏"‏ اللَّهُمَّ أَحِبَّهُمَا فَإِنِّي أُحِبُّهُمَا ‏"‏‏.‏

Usoma ibn Zayd (roziyallohu anhumo) Paygʻambar ﷺdan rivoyat qildiki, u zot uni va Hasanni (tizzalariga) olib: «Allohim, bu ikkovini sevgin, chunki men ularni sevaman», derdilar.Усома ибн Зайд (розияллоҳу анҳумо) Пайғамбар ﷺдан ривоят қилдики, у зот уни ва Ҳасанни (тиззаларига) олиб: «Аллоҳим, бу икковини севгин, чунки мен уларни севаман», дердилар.

وَقَالَ نُعَيْمٌ عَنِ ابْنِ الْمُبَارَكِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، أَخْبَرَنِي مَوْلًى، لأُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ‏.‏ أَنَّ الْحَجَّاجَ بْنَ أَيْمَنَ ابْنِ أُمِّ أَيْمَنَ،، وَكَانَ، أَيْمَنُ ابْنُ أُمِّ أَيْمَنَ أَخَا أُسَامَةَ لأُمِّهِ، وَهْوَ رَجُلٌ مِنَ الأَنْصَارِ، فَرَآهُ ابْنُ عُمَرَ لَمْ يُتِمَّ رُكُوعَهُ وَلاَ سُجُودَهُ فَقَالَ أَعِدْ‏.‏

Hajjoj ibn Ayman ibn Ummu Ayman — Ayman ibn Ummu Ayman Usomaning onasi tomonidan ukasi edi, u (Hajjoj) ansorlardan bir kishi edi — uni Ibn Umar rukuʼini ham, sajdasini ham toʻliq qilmayotganini koʻrdi va: «Qaytadan (oʻqi)», dedi.Ҳажжож ибн Айман ибн Умму Айман — Айман ибн Умму Айман Усоманинг онаси томонидан укаси эди, у (Ҳажжож) ансорлардан бир киши эди — уни Ибн Умар рукуъини ҳам, саждасини ҳам тўлиқ қилмаётганини кўрди ва: «Қайтадан (ўқи)», деди.

قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ وَحَدَّثَنِي سُلَيْمَانُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ نَمِرٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، حَدَّثَنِي حَرْمَلَةُ، مَوْلَى أُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ أَنَّهُ بَيْنَمَا هُوَ مَعَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ إِذْ دَخَلَ الْحَجَّاجُ بْنُ أَيْمَنَ فَلَمْ يُتِمَّ رُكُوعَهُ وَلاَ سُجُودَهُ، فَقَالَ أَعِدْ‏.‏ فَلَمَّا وَلَّى قَالَ لِي ابْنُ عُمَرَ مَنْ هَذَا قُلْتُ الْحَجَّاجُ بْنُ أَيْمَنَ ابْنِ أُمِّ أَيْمَنَ‏.‏ فَقَالَ ابْنُ عُمَرَ لَوْ رَأَى هَذَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لأَحَبَّهُ، فَذَكَرَ حُبَّهُ وَمَا وَلَدَتْهُ أُمُّ أَيْمَنَ‏.‏ قَالَ وَحَدَّثَنِي بَعْضُ أَصْحَابِي عَنْ سُلَيْمَانَ وَكَانَتْ حَاضِنَةَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم‏.‏

Harmala — Usoma ibn Zaydning mavlosi (ozod qilingan quli) — Abdulloh ibn Umar bilan birga boʻlganida, Hajjoj ibn Ayman kirib, rukuʼini ham, sajdasini ham toʻliq qilmadi. Shunda (Ibn Umar): «Qaytadan (oʻqi)», dedi. U ketganda, Ibn Umar menga: «Bu kim?» dedi. Men: «Hajjoj ibn Ayman ibn Ummu Ayman», dedim. Ibn Umar: «Agar buni Rasululloh ﷺ koʻrganlarida, uni sevardilar», dedi va u zotning (Ummu Ayman oilasiga boʻlgan) muhabbatini hamda Ummu Ayman tuqqan (farzandlar)ni zikr qildi. (Rovi) aytdi: Menga baʼzi sheriklarim Sulaymondan (rivoyat qilib aytdiki), u (Ummu Ayman) Paygʻambar ﷺning enagasi (parvarish qiluvchisi) edi.Ҳармала — Усома ибн Зайднинг мавлоси (озод қилинган қули) — Абдуллоҳ ибн Умар билан бирга бўлганида, Ҳажжож ибн Айман кириб, рукуъини ҳам, саждасини ҳам тўлиқ қилмади. Шунда (Ибн Умар): «Қайтадан (ўқи)», деди. У кетганда, Ибн Умар менга: «Бу ким?» деди. Мен: «Ҳажжож ибн Айман ибн Умму Айман», дедим. Ибн Умар: «Агар буни Расулуллоҳ ﷺ кўрганларида, уни севардилар», деди ва у зотнинг (Умму Айман оиласига бўлган) муҳаббатини ҳамда Умму Айман туққан (фарзандлар)ни зикр қилди. (Рови) айтди: Менга баъзи шерикларим Сулаймондан (ривоят қилиб айтдики), у (Умму Айман) Пайғамбар ﷺнинг энагаси (парвариш қилувчиси) эди.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ نَصْرٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَالِمٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ كَانَ الرَّجُلُ فِي حَيَاةِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم إِذَا رَأَى رُؤْيَا قَصَّهَا عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم، فَتَمَنَّيْتُ أَنْ أَرَى رُؤْيَا أَقُصُّهَا عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم، وَكُنْتُ غُلاَمًا أَعْزَبَ، وَكُنْتُ أَنَامُ فِي الْمَسْجِدِ عَلَى عَهْدِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَرَأَيْتُ فِي الْمَنَامِ كَأَنَّ مَلَكَيْنِ أَخَذَانِي فَذَهَبَا بِي إِلَى النَّارِ، فَإِذَا هِيَ مَطْوِيَّةٌ كَطَىِّ الْبِئْرِ، فَإِذَا لَهَا قَرْنَانِ كَقَرْنَىِ الْبِئْرِ، وَإِذَا فِيهَا نَاسٌ قَدْ عَرَفْتُهُمْ، فَجَعَلْتُ أَقُولُ أَعُوذُ بِاللَّهِ مِنَ النَّارِ، أَعُوذُ بِاللَّهِ مِنَ النَّارِ‏.‏ فَلَقِيَهُمَا مَلَكٌ آخَرُ فَقَالَ لِي لَنْ تُرَاعَ‏. فَقَصَصْتُهَا عَلَى حَفْصَةَ‏.‏ فَقَصَّتْهَا حَفْصَةُ عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ نِعْمَ الرَّجُلُ عَبْدُ اللَّهِ، لَوْ كَانَ يُصَلِّي بِاللَّيْلِ ‏"‏‏.‏ قَالَ سَالِمٌ فَكَانَ عَبْدُ اللَّهِ لاَ يَنَامُ مِنَ اللَّيْلِ إِلاَّ قَلِيلاً‏.‏

Paygʻambar ﷺ hayotlik chogʻlarida bir kishi tush koʻrsa, uni Paygʻambar ﷺga hikoya qilar edi. Shunda men ham tush koʻrib, uni Paygʻambar ﷺga hikoya qilishni orzu qildim. Men yosh, uylanmagan yigit edim va Paygʻambar ﷺ zamonlarida masjidda uxlardim. Men tushimda goʻyo ikki farishta meni olib, doʻzaxga olib bordi, u quduqning oʻrami (gʻishti) kabi oʻralgan edi, unda quduqning ikki tizzasi (ustuni) kabi ikki shoxi bor edi, unda men taniydigan odamlar bor edi. Men: «Allohdan doʻzaxdan panoh soʻrayman, Allohdan doʻzaxdan panoh soʻrayman», deyaverdim. Shunda ularga boshqa bir farishta yoʻliqib, menga: «Qoʻrqma», dedi. Men buni Hafsaga hikoya qildim. Hafsa esa uni Paygʻambar ﷺga hikoya qildi. Shunda u zot: «Abdulloh qanday yaxshi kishi! Agar u kechasi namoz oʻqisa (yana ham yaxshi boʻlardi)», dedilar. Salim aytdi: Shundan keyin Abdulloh kechasi ozdan boshqa uxlamas edi.Пайғамбар ﷺ ҳаётлик чоғларида бир киши туш кўрса, уни Пайғамбар ﷺга ҳикоя қилар эди. Шунда мен ҳам туш кўриб, уни Пайғамбар ﷺга ҳикоя қилишни орзу қилдим. Мен ёш, уйланмаган йигит эдим ва Пайғамбар ﷺ замонларида масжидда ухлардим. Мен тушимда гўё икки фаришта мени олиб, дўзахга олиб борди, у қудуқнинг ўрами (ғишти) каби ўралган эди, унда қудуқнинг икки тиззаси (устуни) каби икки шохи бор эди, унда мен танийдиган одамлар бор эди. Мен: «Аллоҳдан дўзахдан паноҳ сўрайман, Аллоҳдан дўзахдан паноҳ сўрайман», деявердим. Шунда уларга бошқа бир фаришта йўлиқиб, менга: «Қўрқма», деди. Мен буни Ҳафсага ҳикоя қилдим. Ҳафса эса уни Пайғамбар ﷺга ҳикоя қилди. Шунда у зот: «Абдуллоҳ қандай яхши киши! Агар у кечаси намоз ўқиса (яна ҳам яхши бўларди)», дедилар. Салим айтди: Шундан кейин Абдуллоҳ кечаси оздан бошқа ухламас эди.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سُلَيْمَانَ، حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، عَنْ يُونُسَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَالِمٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنْ أُخْتِهِ، حَفْصَةَ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ لَهَا ‏"‏ إِنَّ عَبْدَ اللَّهِ رَجُلٌ صَالِحٌ ‏"‏‏.‏

Paygʻambar ﷺ unga (Hafsaga): «Albatta Abdulloh solih kishidir», dedilar.Пайғамбар ﷺ унга (Ҳафсага): «Албатта Абдуллоҳ солиҳ кишидир», дедилар.

حَدَّثَنَا مَالِكُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا إِسْرَائِيلُ، عَنِ الْمُغِيرَةِ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَلْقَمَةَ،، قَالَ قَدِمْتُ الشَّأْمَ فَصَلَّيْتُ رَكْعَتَيْنِ، ثُمَّ قُلْتُ اللَّهُمَّ يَسِّرْ لِي جَلِيسًا صَالِحًا، فَأَتَيْتُ قَوْمًا فَجَلَسْتُ إِلَيْهِمْ، فَإِذَا شَيْخٌ قَدْ جَاءَ حَتَّى جَلَسَ إِلَى جَنْبِي، قُلْتُ مَنْ هَذَا قَالُوا أَبُو الدَّرْدَاءِ‏.‏ فَقُلْتُ إِنِّي دَعَوْتُ اللَّهَ أَنْ يُيَسِّرَ لِي جَلِيسًا صَالِحًا فَيَسَّرَكَ لِي، قَالَ مِمَّنْ أَنْتَ قُلْتُ مِنْ أَهْلِ الْكُوفَةِ‏.‏ قَالَ أَوَلَيْسَ عِنْدَكُمُ ابْنُ أُمِّ عَبْدٍ صَاحِبُ النَّعْلَيْنِ وَالْوِسَادِ وَالْمِطْهَرَةِ وَفِيكُمُ الَّذِي أَجَارَهُ اللَّهُ مِنَ الشَّيْطَانِ عَلَى لِسَانِ نَبِيِّهِ صلى الله عليه وسلم أَوَلَيْسَ فِيكُمْ صَاحِبُ سِرِّ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم الَّذِي لاَ يَعْلَمُ أَحَدٌ غَيْرُهُ ثُمَّ قَالَ كَيْفَ يَقْرَأُ عَبْدُ اللَّهِ ‏[quran sura="92" aya_start="1" aya_end="1"]{‏وَاللَّيْلِ إِذَا يَغْشَى‏}‏، فَقَرَأْتُ عَلَيْهِ ‏{‏وَاللَّيْلِ إِذَا يَغْشَى * وَالنَّهَارِ إِذَا تَجَلَّى * وَالذَّكَرِ وَالأُنْثَى‏}‏‏.‏ قَالَ وَاللَّهِ لَقَدْ أَقْرَأَنِيهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنْ فِيهِ إِلَى فِيَّ‏.‏

Men Shomga keldim va ikki rakat namoz oʻqib, soʻng: «Allohim, menga solih bir hamsuhbat muyassar qil», dedim. Soʻng bir qavmning oldiga kelib, ularning yoniga oʻtirdim. Birdan bir shayx (keksa kishi) kelib, yonimga oʻtirdi. Men: «Bu kim?» dedim. Ular: «Abud-Dardo», deyishdi. Men: «Men Allohdan menga solih bir hamsuhbat muyassar qilishini soʻragan edim, U seni menga muyassar qildi», dedim. U: «Sen qayerdansan?» dedi. Men: «Kufa ahlidanman», dedim. U: «Sizlarda Ibn Ummu Abd — kavush, yostiq va tahorat idishi sohibi (Abdulloh ibn Masʼud) yoʻqmi? Sizlar orasida Allohning Paygʻambari ﷺning tili orqali shaytondan panoh berilgan kishi (Ammor) yoʻqmi? Sizlar orasida Paygʻambar ﷺning sirdoshi — undan boshqa hech kim bilmaydigan sirning sohibi (Huzayfa) yoʻqmi?» dedi. Soʻng: «Abdulloh (ibn Masʼud) ‹Val-layli izo yagʻsho›ni qanday oʻqirdi?» dedi. Men unga: «‹Val-layli izo yagʻsho, van-nahori izo tajallo, vaz-zakari val-unso›» (deb) oʻqidim. U: «Allohga qasamki, Rasululloh ﷺ menga buni oʻz ogʻzilaridan mening ogʻzimga (bevosita) oʻqitganlar», dedi.Мен Шомга келдим ва икки ракат намоз ўқиб, сўнг: «Аллоҳим, менга солиҳ бир ҳамсуҳбат муяссар қил», дедим. Сўнг бир қавмнинг олдига келиб, уларнинг ёнига ўтирдим. Бирдан бир шайх (кекса киши) келиб, ёнимга ўтирди. Мен: «Бу ким?» дедим. Улар: «Абуд-Дардо», дейишди. Мен: «Мен Аллоҳдан менга солиҳ бир ҳамсуҳбат муяссар қилишини сўраган эдим, У сени менга муяссар қилди», дедим. У: «Сен қаердансан?» деди. Мен: «Куфа аҳлиданман», дедим. У: «Сизларда Ибн Умму Абд — кавуш, ёстиқ ва таҳорат идиши соҳиби (Абдуллоҳ ибн Масъуд) йўқми? Сизлар орасида Аллоҳнинг Пайғамбари ﷺнинг тили орқали шайтондан паноҳ берилган киши (Аммор) йўқми? Сизлар орасида Пайғамбар ﷺнинг сирдоши — ундан бошқа ҳеч ким билмайдиган сирнинг соҳиби (Ҳузайфа) йўқми?» деди. Сўнг: «Абдуллоҳ (ибн Масъуд) ‹Вал-лайли изо яғшо›ни қандай ўқирди?» деди. Мен унга: «‹Вал-лайли изо яғшо, ван-наҳори изо тажалло, ваз-закари вал-унсо›» (деб) ўқидим. У: «Аллоҳга қасамки, Расулуллоҳ ﷺ менга буни ўз оғзиларидан менинг оғзимга (бевосита) ўқитганлар», деди.

حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ مُغِيرَةَ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، قَالَ ذَهَبَ عَلْقَمَةُ إِلَى الشَّأْمِ، فَلَمَّا دَخَلَ الْمَسْجِدَ قَالَ اللَّهُمَّ يَسِّرْ لِي جَلِيسًا صَالِحًا‏.‏ فَجَلَسَ إِلَى أَبِي الدَّرْدَاءِ فَقَالَ أَبُو الدَّرْدَاءِ مِمَّنْ أَنْتَ قَالَ مِنْ أَهْلِ الْكُوفَةِ‏.‏ قَالَ أَلَيْسَ فِيكُمْ ـ أَوْ مِنْكُمْ ـ صَاحِبُ السِّرِّ الَّذِي لاَ يَعْلَمُهُ غَيْرُهُ يَعْنِي حُذَيْفَةَ‏.‏ قَالَ قُلْتُ بَلَى‏.‏ قَالَ أَلَيْسَ فِيكُمُ ـ أَوْ مِنْكُمُ ـ الَّذِي أَجَارَهُ اللَّهُ عَلَى لِسَانِ نَبِيِّهِ صلى الله عليه وسلم يَعْنِي مِنَ الشَّيْطَانِ، يَعْنِي عَمَّارًا‏.‏ قُلْتُ بَلَى‏.‏ قَالَ أَلَيْسَ فِيكُمْ ـ أَوْ مِنْكُمْ ـ صَاحِبُ السِّوَاكِ أَوِ السِّرَارِ قَالَ بَلَى‏.‏ قَالَ كَيْفَ كَانَ عَبْدُ اللَّهِ يَقْرَأُ ‏[quran sura="92" aya_start="1" aya_end="2"]{‏وَاللَّيْلِ إِذَا يَغْشَى * وَالنَّهَارِ إِذَا تَجَلَّى‏}‏ قُلْتُ ‏{‏وَالذَّكَرِ وَالأُنْثَى‏}‏‏.‏ قَالَ مَا زَالَ بِي هَؤُلاَءِ حَتَّى كَادُوا يَسْتَنْزِلُونِي عَنْ شَىْءٍ سَمِعْتُهُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم‏.‏

Alqama Shomga bordi. Masjidga kirganida: «Allohim, menga solih bir hamsuhbat muyassar qil», dedi. Soʻng Abud-Dardoning yoniga oʻtirdi. Abud-Dardo: «Sen qayerdansan?» dedi. (Alqama:) «Kufa ahlidanman», dedi. (Abud-Dardo:) «Sizlar orasida — yoki sizlardan — undan boshqa hech kim bilmaydigan sirning sohibi (Huzayfani nazarda tutib) yoʻqmi?» dedi. (Alqama:) «Bor», dedim. (Abud-Dardo:) «Sizlar orasida — yoki sizlardan — Alloh oʻz Paygʻambari ﷺning tili orqali (shaytondan) panoh bergan kishi (Ammorni nazarda tutib) yoʻqmi?» dedi. (Alqama:) «Bor», dedim. (Abud-Dardo:) «Sizlar orasida — yoki sizlardan — misvok yoki sir sohibi yoʻqmi?» dedi. (Alqama:) «Bor», dedi. (Abud-Dardo:) «Abdulloh ‹Val-layli izo yagʻsho, van-nahori izo tajallo›ni qanday oʻqirdi?» dedi. (Alqama:) «‹Vaz-zakari val-unso›» (deb), dedim. U: «Mana bular (shomliklar) Rasululloh ﷺdan eshitgan bir narsadan meni qaytarmoqchi boʻlguday boʻlishdi (ammo qaytara olishmadi)», dedi.Алқама Шомга борди. Масжидга кирганида: «Аллоҳим, менга солиҳ бир ҳамсуҳбат муяссар қил», деди. Сўнг Абуд-Дардонинг ёнига ўтирди. Абуд-Дардо: «Сен қаердансан?» деди. (Алқама:) «Куфа аҳлиданман», деди. (Абуд-Дардо:) «Сизлар орасида — ёки сизлардан — ундан бошқа ҳеч ким билмайдиган сирнинг соҳиби (Ҳузайфани назарда тутиб) йўқми?» деди. (Алқама:) «Бор», дедим. (Абуд-Дардо:) «Сизлар орасида — ёки сизлардан — Аллоҳ ўз Пайғамбари ﷺнинг тили орқали (шайтондан) паноҳ берган киши (Амморни назарда тутиб) йўқми?» деди. (Алқама:) «Бор», дедим. (Абуд-Дардо:) «Сизлар орасида — ёки сизлардан — мисвок ёки сир соҳиби йўқми?» деди. (Алқама:) «Бор», деди. (Абуд-Дардо:) «Абдуллоҳ ‹Вал-лайли изо яғшо, ван-наҳори изо тажалло›ни қандай ўқирди?» деди. (Алқама:) «‹Ваз-закари вал-унсо›» (деб), дедим. У: «Мана булар (шомликлар) Расулуллоҳ ﷺдан эшитган бир нарсадан мени қайтармоқчи бўлгудай бўлишди (аммо қайтара олишмади)», деди.

حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ عَلِيٍّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الأَعْلَى، حَدَّثَنَا خَالِدٌ، عَنْ أَبِي قِلاَبَةَ، قَالَ حَدَّثَنِي أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِنَّ لِكُلِّ أُمَّةٍ أَمِينًا، وَإِنَّ أَمِينَنَا أَيَّتُهَا الأُمَّةُ أَبُو عُبَيْدَةَ بْنُ الْجَرَّاحِ ‏"‏‏.‏

Rasululloh ﷺ: «Albatta har bir ummatning bir amini (ishonchli kishisi) bordir. Ey (mening) ummatim, bizning aminimiz Abu Ubayda ibnul-Jarrohdir», dedilar.Расулуллоҳ ﷺ: «Албатта ҳар бир умматнинг бир амини (ишончли кишиси) бордир. Эй (менинг) умматим, бизнинг аминимиз Абу Убайда ибнул-Жарроҳдир», дедилар.

حَدَّثَنَا مُسْلِمُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ صِلَةَ، عَنْ حُذَيْفَةَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم لأَهْلِ نَجْرَانَ ‏"‏ لأَبْعَثَنَّ ـ يَعْنِي عَلَيْكُمْ ـ يَعْنِي أَمِينًا ـ حَقَّ أَمِينٍ ‏"‏‏.‏ فَأَشْرَفَ أَصْحَابُهُ، فَبَعَثَ أَبَا عُبَيْدَةَ رضى الله عنه‏.‏

Paygʻambar ﷺ Najron ahliga: «Men sizlarga albatta haqiqiy aminlardan boʻlgan bir aminni yuboraman», dedilar. Shunda u zotning sahobalari (oʻzlari yuborilishini umid qilib) intilishdi. U zot esa Abu Ubayda (roziyallohu anhu)ni yubordilar.Пайғамбар ﷺ Нажрон аҳлига: «Мен сизларга албатта ҳақиқий аминлардан бўлган бир аминни юбораман», дедилар. Шунда у зотнинг саҳобалари (ўзлари юборилишини умид қилиб) интилишди. У зот эса Абу Убайда (розияллоҳу анҳу)ни юбордилар.

حَدَّثَنَا صَدَقَةُ، حَدَّثَنَا ابْنُ عُيَيْنَةَ، حَدَّثَنَا أَبُو مُوسَى، عَنِ الْحَسَنِ، سَمِعَ أَبَا بَكْرَةَ، سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم عَلَى الْمِنْبَرِ وَالْحَسَنُ إِلَى جَنْبِهِ، يَنْظُرُ إِلَى النَّاسِ مَرَّةً وَإِلَيْهِ مَرَّةً، وَيَقُولُ ‏"‏ ابْنِي هَذَا سَيِّدٌ، وَلَعَلَّ اللَّهَ أَنْ يُصْلِحَ بِهِ بَيْنَ فِئَتَيْنِ مِنَ الْمُسْلِمِينَ ‏"‏‏.‏

Men Paygʻambar ﷺni minbar ustida eshitdim, Hasan u zotning yonlarida edi. U zot bir odamlarga, bir unga qarab: «Bu oʻgʻlim sayyiddir (ulugʻdir). Shoyad Alloh u orqali musulmonlarning ikki guruhini yarashtirsa», derdilar.Мен Пайғамбар ﷺни минбар устида эшитдим, Ҳасан у зотнинг ёнларида эди. У зот бир одамларга, бир унга қараб: «Бу ўғлим саййиддир (улуғдир). Шояд Аллоҳ у орқали мусулмонларнинг икки гуруҳини яраштирса», дердилар.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا الْمُعْتَمِرُ، قَالَ سَمِعْتُ أَبِي قَالَ، حَدَّثَنَا أَبُو عُثْمَانَ، عَنْ أُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ ـ رضى الله عنهما ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ كَانَ يَأْخُذُهُ وَالْحَسَنَ وَيَقُولُ ‏"‏ اللَّهُمَّ إِنِّي أُحِبُّهُمَا فَأَحِبَّهُمَا ‏"‏‏.‏ أَوْ كَمَا قَالَ‏.‏

Usoma ibn Zayd (roziyallohu anhumo) Paygʻambar ﷺdan rivoyat qildiki, u zot uni va Hasanni (tizzalariga) olib: «Allohim, men bu ikkovini sevaman, bas, Sen ham ularni sevgin», derdilar — yoki shunga oʻxshash gap aytdilar.Усома ибн Зайд (розияллоҳу анҳумо) Пайғамбар ﷺдан ривоят қилдики, у зот уни ва Ҳасанни (тиззаларига) олиб: «Аллоҳим, мен бу икковини севаман, бас, Сен ҳам уларни севгин», дердилар — ёки шунга ўхшаш гап айтдилар.

حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ الْحُسَيْنِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، قَالَ حَدَّثَنِي حُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنْ مُحَمَّدٍ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ـ رضى الله عنه ـ أُتِيَ عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ زِيَادٍ بِرَأْسِ الْحُسَيْنِ ـ عَلَيْهِ السَّلاَمُ ـ فَجُعِلَ فِي طَسْتٍ، فَجَعَلَ يَنْكُتُ، وَقَالَ فِي حُسْنِهِ شَيْئًا‏.‏ فَقَالَ أَنَسٌ كَانَ أَشْبَهَهُمْ بِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم، وَكَانَ مَخْضُوبًا بِالْوَسْمَةِ‏.‏

Ubaydulloh ibn Ziyodga Husayn (alayhissalom)ning boshi keltirildi va u bir tovoqqa qoʻyildi. U (Ubaydulloh) uni (tayoqcha bilan) chertib, husni (chiroyi) haqida bir narsa dedi. Shunda Anas: «U (Husayn) ulardan Rasululloh ﷺga eng oʻxshashi edi va u (soqolini) vasma bilan boʻyagan edi», dedi.Убайдуллоҳ ибн Зиёдга Ҳусайн (алайҳиссалом)нинг боши келтирилди ва у бир товоққа қўйилди. У (Убайдуллоҳ) уни (таёқча билан) чертиб, ҳусни (чиройи) ҳақида бир нарса деди. Шунда Анас: «У (Ҳусайн) улардан Расулуллоҳ ﷺга энг ўхшаши эди ва у (соқолини) васма билан бўяган эди», деди.

حَدَّثَنَا حَجَّاجُ بْنُ الْمِنْهَالِ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، قَالَ أَخْبَرَنِي عَدِيٌّ، قَالَ سَمِعْتُ الْبَرَاءَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ رَأَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم وَالْحَسَنُ عَلَى عَاتِقِهِ يَقُولُ ‏"‏ اللَّهُمَّ إِنِّي أُحِبُّهُ فَأَحِبَّهُ ‏"‏‏.‏

Men Paygʻambar ﷺni koʻrdim, Hasan u zotning yelkalarida edi. U zot: «Allohim, men uni sevaman, bas, Sen ham uni sevgin», derdilar.Мен Пайғамбар ﷺни кўрдим, Ҳасан у зотнинг елкаларида эди. У зот: «Аллоҳим, мен уни севаман, бас, Сен ҳам уни севгин», дердилар.

حَدَّثَنَا عَبْدَانُ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ، قَالَ أَخْبَرَنِي عُمَرُ بْنُ سَعِيدِ بْنِ أَبِي حُسَيْنٍ، عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ، عَنْ عُقْبَةَ بْنِ الْحَارِثِ، قَالَ رَأَيْتُ أَبَا بَكْرٍ ـ رضى الله عنه ـ وَحَمَلَ الْحَسَنَ وَهْوَ يَقُولُ بِأَبِي شَبِيهٌ بِالنَّبِيِّ، لَيْسَ شَبِيهٌ بِعَلِيٍّ‏.‏ وَعَلِيٌّ يَضْحَكُ‏.‏

Men Abu Bakr (roziyallohu anhu)ni koʻrdim, u Hasanni (yelkasiga) koʻtarib: «Otam fido boʻlsin, (bu) Paygʻambarga oʻxshash, Aliga oʻxshamaydi», derdi. Ali esa kular edi.Мен Абу Бакр (розияллоҳу анҳу)ни кўрдим, у Ҳасанни (елкасига) кўтариб: «Отам фидо бўлсин, (бу) Пайғамбарга ўхшаш, Алига ўхшамайди», дерди. Али эса кулар эди.

حَدَّثَنِي يَحْيَى بْنُ مَعِينٍ، وَصَدَقَةُ، قَالاَ أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ وَاقِدِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ قَالَ أَبُو بَكْرٍ ارْقُبُوا مُحَمَّدًا صلى الله عليه وسلم فِي أَهْلِ بَيْتِهِ‏.‏

Abu Bakr: «Muhammadni ﷺ ahli baytlari (xonadoni) haqida (eslab) ehtirom qilinglar (saqlanglar)», dedi.Абу Бакр: «Муҳаммадни ﷺ аҳли байтлари (хонадони) ҳақида (эслаб) эҳтиром қилинглар (сақланглар)», деди.

حَدَّثَنِي إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُوسَى، أَخْبَرَنَا هِشَامُ بْنُ يُوسُفَ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ أَنَسٍ،‏.‏ وَقَالَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، أَخْبَرَنِي أَنَسٌ، قَالَ لَمْ يَكُنْ أَحَدٌ أَشْبَهَ بِالنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنَ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ‏.‏

Paygʻambar ﷺga Hasan ibn Alidan koʻra oʻxshashroq hech kim boʻlmagan.Пайғамбар ﷺга Ҳасан ибн Алидан кўра ўхшашроқ ҳеч ким бўлмаган.

حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا غُنْدَرٌ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي يَعْقُوبَ، سَمِعْتُ ابْنَ أَبِي نُعْمٍ، سَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ، وَسَأَلَهُ، عَنِ الْمُحْرِمِ،، قَالَ شُعْبَةُ أَحْسِبُهُ يَقْتُلُ الذُّبَابَ فَقَالَ أَهْلُ الْعِرَاقِ يَسْأَلُونَ عَنِ الذُّبَابِ وَقَدْ قَتَلُوا ابْنَ ابْنَةِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم، وَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ هُمَا رَيْحَانَتَاىَ مِنَ الدُّنْيَا ‏"‏‏.‏

Bir kishi Abdulloh ibn Umardan ihromdagi kishi (muhrim) haqida soʻradi — Shuʼba aytdi: gumonimcha, pashshani oʻldirishi haqida (soʻradi). Shunda u: «Iroq ahli pashsha haqida soʻrashyaptilar, holbuki ular Rasululloh ﷺning qiz nabirasini (Husaynni) oʻldirishdi! Paygʻambar ﷺ: ‹Ular ikkovi (Hasan va Husayn) mening dunyodagi ikki rayhonimdir›, deganlar», dedi.Бир киши Абдуллоҳ ибн Умардан иҳромдаги киши (муҳрим) ҳақида сўради — Шуъба айтди: гумонимча, пашшани ўлдириши ҳақида (сўради). Шунда у: «Ироқ аҳли пашша ҳақида сўрашяптилар, ҳолбуки улар Расулуллоҳ ﷺнинг қиз набирасини (Ҳусайнни) ўлдиришди! Пайғамбар ﷺ: ‹Улар иккови (Ҳасан ва Ҳусайн) менинг дунёдаги икки райҳонимдир›, деганлар», деди.

حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُنْكَدِرِ، أَخْبَرَنَا جَابِرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ كَانَ عُمَرُ يَقُولُ أَبُو بَكْرٍ سَيِّدُنَا، وَأَعْتَقَ سَيِّدَنَا‏.‏ يَعْنِي بِلاَلاً‏.‏

Umar: «Abu Bakr bizning sayyidimiz, u bizning sayyidimizni ozod qildi», derdi — yaʼni Bilolni (nazarda tutib).Умар: «Абу Бакр бизнинг саййидимиз, у бизнинг саййидимизни озод қилди», дерди — яъни Билолни (назарда тутиб).

حَدَّثَنَا ابْنُ نُمَيْرٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عُبَيْدٍ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، عَنْ قَيْسٍ، أَنَّ بِلاَلاً، قَالَ لأَبِي بَكْرٍ إِنْ كُنْتَ إِنَّمَا اشْتَرَيْتَنِي لِنَفْسِكَ فَأَمْسِكْنِي، وَإِنْ كُنْتَ إِنَّمَا اشْتَرَيْتَنِي لِلَّهِ فَدَعْنِي وَعَمَلَ اللَّهِ‏.‏

Bilol Abu Bakrga: «Agar sen meni faqat oʻzing uchun sotib olgan boʻlsang, meni ushlab tur (oʻzingda qoldir); agar meni faqat Alloh uchun sotib olgan boʻlsang, meni Allohning ishi(ga) qoʻyib yubor», dedi.Билол Абу Бакрга: «Агар сен мени фақат ўзинг учун сотиб олган бўлсанг, мени ушлаб тур (ўзингда қолдир); агар мени фақат Аллоҳ учун сотиб олган бўлсанг, мени Аллоҳнинг иши(га) қўйиб юбор», деди.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَارِثِ، عَنْ خَالِدٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ،، قَالَ ضَمَّنِي النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم إِلَى صَدْرِهِ وَقَالَ ‏"‏ اللَّهُمَّ عَلِّمْهُ الْحِكْمَةَ ‏"‏‏.‏

Paygʻambar ﷺ meni koʻkraklariga bosib: «Allohim, unga hikmatni oʻrgat», dedilar.Пайғамбар ﷺ мени кўкракларига босиб: «Аллоҳим, унга ҳикматни ўргат», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو مَعْمَرٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَارِثِ، وَقَالَ، ‏"‏ عَلِّمْهُ الْكِتَابَ ‏"‏‏.‏ حَدَّثَنَا مُوسَى، حَدَّثَنَا وُهَيْبٌ، عَنْ خَالِدٍ، مِثْلَهُ‏.‏ وَالْحِكْمَةُ الْإِصَابَةُ فِي غَيْرِ النُّبُوَّةِ

(Boshqa rivoyatda) Abdulvoris: «Unga Kitobni oʻrgat (deb aytdilar)», dedi. (Yana bir rivoyatda) Vuhayb Xoliddan shunga oʻxshash (rivoyat qildi). Hikmat — paygʻambarlikdan boshqa (narsa)da toʻgʻri (yoʻlni) topishdir.(Бошқа ривоятда) Абдулворис: «Унга Китобни ўргат (деб айтдилар)», деди. (Яна бир ривоятда) Вуҳайб Холиддан шунга ўхшаш (ривоят қилди). Ҳикмат — пайғамбарликдан бошқа (нарса)да тўғри (йўлни) топишдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ وَاقِدٍ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ حُمَيْدِ بْنِ هِلاَلٍ، عَنْ أَنَسٍ ـ رضى الله عنه أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم نَعَى زَيْدًا وَجَعْفَرًا وَابْنَ رَوَاحَةَ لِلنَّاسِ قَبْلَ أَنْ يَأْتِيَهُمْ خَبَرُهُمْ، فَقَالَ ‏"‏ أَخَذَ الرَّايَةَ زَيْدٌ فَأُصِيبَ، ثُمَّ أَخَذَ جَعْفَرٌ فَأُصِيبَ، ثُمَّ أَخَذَ ابْنُ رَوَاحَةَ فَأُصِيبَ ـ وَعَيْنَاهُ تَذْرِفَانِ ـ حَتَّى أَخَذَ سَيْفٌ مِنْ سُيُوفِ اللَّهِ حَتَّى فَتَحَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ ‏"‏‏.‏

Paygʻambar ﷺ odamlarga Zayd, Jaʼfar va Ibn Ravohaning (shahid boʻlgani haqida) ularning xabari kelmasidan oldin xabar berib: «Bayroqni Zayd oldi, soʻng (shahid) boʻldi; soʻng uni Jaʼfar oldi, soʻng (shahid) boʻldi; soʻng uni Ibn Ravoha oldi, soʻng (shahid) boʻldi — u zotning koʻzlari yosh toʻkardi — to uni Allohning qilichlaridan bir qilich (Xolid ibn Valid) olib, Alloh ularga (gʻalaba) fath qilguncha», dedilar.Пайғамбар ﷺ одамларга Зайд, Жаъфар ва Ибн Равоҳанинг (шаҳид бўлгани ҳақида) уларнинг хабари келмасидан олдин хабар бериб: «Байроқни Зайд олди, сўнг (шаҳид) бўлди; сўнг уни Жаъфар олди, сўнг (шаҳид) бўлди; сўнг уни Ибн Равоҳа олди, сўнг (шаҳид) бўлди — у зотнинг кўзлари ёш тўкарди — то уни Аллоҳнинг қиличларидан бир қилич (Холид ибн Валид) олиб, Аллоҳ уларга (ғалаба) фатҳ қилгунча», дедилар.

حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ مَسْرُوقٍ، قَالَ ذُكِرَ عَبْدُ اللَّهِ عِنْدَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو، فَقَالَ ذَاكَ رَجُلٌ لاَ أَزَالُ أُحِبُّهُ بَعْدَ مَا سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ اسْتَقْرِئُوا الْقُرْآنَ مِنْ أَرْبَعَةٍ مِنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، فَبَدَأَ بِهِ، وَسَالِمٍ مَوْلَى أَبِي حُذَيْفَةَ، وَأُبَىِّ بْنِ كَعْبٍ، وَمُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ ‏"‏‏.‏ قَالَ لاَ أَدْرِي بَدَأَ بِأُبَىٍّ أَوْ بِمُعَاذٍ‏.‏

Abdulloh (ibn Masʼud) Abdulloh ibn Amrning oldida zikr qilindi. Shunda u: «Men Rasululloh ﷺ: ‹Qurʼonni toʻrt kishidan oʻrganinglar: Abdulloh ibn Masʼuddan — u zot undan boshladilar — Abu Huzayfaning quli Salimdan, Ubayy ibn Kaʼbdan va Muoz ibn Jabaldan›, deganlarini eshitganimdan keyin uni doim sevaman», dedi. (Rovi) aytdi: «Ubayydan boshladilarmi yoki Muozdanmi, bilmayman».Абдуллоҳ (ибн Масъуд) Абдуллоҳ ибн Амрнинг олдида зикр қилинди. Шунда у: «Мен Расулуллоҳ ﷺ: ‹Қуръонни тўрт кишидан ўрганинглар: Абдуллоҳ ибн Масъуддан — у зот ундан бошладилар — Абу Ҳузайфанинг қули Салимдан, Убайй ибн Каъбдан ва Муоз ибн Жабалдан›, деганларини эшитганимдан кейин уни доим севаман», деди. (Рови) айтди: «Убаййдан бошладиларми ёки Муозданми, билмайман».

حَدَّثَنَا حَفْصُ بْنُ عُمَرَ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ سُلَيْمَانَ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا وَائِلٍ، قَالَ سَمِعْتُ مَسْرُوقًا، قَالَ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَمْرٍو إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَمْ يَكُنْ فَاحِشًا وَلاَ مُتَفَحِّشًا وَقَالَ ‏"‏ إِنَّ مِنْ أَحَبِّكُمْ إِلَىَّ أَحْسَنَكُمْ أَخْلاَقًا ‏"‏‏.‏ وَقَالَ ‏"‏ اسْتَقْرِئُوا الْقُرْآنَ مِنْ أَرْبَعَةٍ مِنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، وَسَالِمٍ مَوْلَى أَبِي حُذَيْفَةَ، وَأُبَىِّ بْنِ كَعْبٍ، وَمُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ ‏"‏‏.‏

Abdulloh ibn Amr: «Albatta Rasululloh ﷺ qoʻpol soʻzlovchi ham, behayolik qiluvchi ham emas edilar», dedi va: «U zot: ‹Albatta sizlardan menga eng suyuklingiz axloqi eng yaxshilaringizdir›, dedilar», dedi. Yana: «U zot: ‹Qurʼonni toʻrt kishidan oʻrganinglar: Abdulloh ibn Masʼuddan, Abu Huzayfaning quli Salimdan, Ubayy ibn Kaʼbdan va Muoz ibn Jabaldan›, dedilar», dedi.Абдуллоҳ ибн Амр: «Албатта Расулуллоҳ ﷺ қўпол сўзловчи ҳам, беҳаёлик қилувчи ҳам эмас эдилар», деди ва: «У зот: ‹Албатта сизлардан менга энг суюклингиз ахлоқи энг яхшиларингиздир›, дедилар», деди. Яна: «У зот: ‹Қуръонни тўрт кишидан ўрганинглар: Абдуллоҳ ибн Масъуддан, Абу Ҳузайфанинг қули Салимдан, Убайй ибн Каъбдан ва Муоз ибн Жабалдан›, дедилар», деди.

حَدَّثَنَا مُوسَى، عَنْ أَبِي عَوَانَةَ، عَنْ مُغِيرَةَ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَلْقَمَةَ، دَخَلْتُ الشَّأْمَ فَصَلَّيْتُ رَكْعَتَيْنِ، فَقُلْتُ اللَّهُمَّ يَسِّرْ لِي جَلِيسًا‏.‏ فَرَأَيْتُ شَيْخًا مُقْبِلاً، فَلَمَّا دَنَا قُلْتُ أَرْجُو أَنْ يَكُونَ اسْتَجَابَ‏.‏ قَالَ مِنْ أَيْنَ أَنْتَ قُلْتُ مِنْ أَهْلِ الْكُوفَةِ‏.‏ قَالَ أَفَلَمْ يَكُنْ فِيكُمْ صَاحِبُ النَّعْلَيْنِ وَالْوِسَادِ وَالْمِطْهَرَةِ أَوَلَمْ يَكُنْ فِيكُمُ الَّذِي أُجِيرَ مِنَ الشَّيْطَانِ أَوَلَمْ يَكُنْ فِيكُمْ صَاحِبُ السِّرِّ الَّذِي لاَ يَعْلَمُهُ غَيْرُهُ كَيْفَ قَرَأَ ابْنُ أُمِّ عَبْدٍ ‏{‏وَاللَّيْلِ‏}‏ فَقَرَأْتُ ‏{‏وَاللَّيْلِ إِذَا يَغْشَى * وَالنَّهَارِ إِذَا تَجَلَّى * وَالذَّكَرِ وَالأُنْثَى‏}‏‏.‏ قَالَ أَقْرَأَنِيهَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَاهُ إِلَى فِيَّ، فَمَا زَالَ هَؤُلاَءِ حَتَّى كَادُوا يَرُدُّونِي‏.‏

Men Shomga kirdim va ikki rakat namoz oʻqib: «Allohim, menga (solih) bir hamsuhbat muyassar qil», dedim. Soʻng bir shayxni (oʻzimga) yaqinlashib kelayotgan koʻrdim. U yaqinlashganda, men: «Umid qilamanki, (Alloh duomni) ijobat qilgandir», dedim. U: «Sen qayerdansan?» dedi. Men: «Kufa ahlidanman», dedim. U: «Sizlar orasida kavush, yostiq va tahorat idishi sohibi (Abdulloh ibn Masʼud) yoʻq edimi? Sizlar orasida shaytondan panoh berilgan kishi (Ammor) yoʻq edimi? Sizlar orasida undan boshqa hech kim bilmaydigan sirning sohibi (Huzayfa) yoʻq edimi? Ibn Ummu Abd ‹Val-layl›ni qanday oʻqigan?» dedi. Men: «‹Val-layli izo yagʻsho, van-nahori izo tajallo, vaz-zakari val-unso›» (deb) oʻqidim. U: «Buni menga Paygʻambar ﷺ oʻz ogʻizlaridan mening ogʻzimga (bevosita) oʻqitganlar. Mana bular (shomliklar) meni (bu qiroatdan) qaytarmoqchi boʻlguday boʻlishdi (ammo qaytara olishmadi)», dedi.Мен Шомга кирдим ва икки ракат намоз ўқиб: «Аллоҳим, менга (солиҳ) бир ҳамсуҳбат муяссар қил», дедим. Сўнг бир шайхни (ўзимга) яқинлашиб келаётган кўрдим. У яқинлашганда, мен: «Умид қиламанки, (Аллоҳ дуомни) ижобат қилгандир», дедим. У: «Сен қаердансан?» деди. Мен: «Куфа аҳлиданман», дедим. У: «Сизлар орасида кавуш, ёстиқ ва таҳорат идиши соҳиби (Абдуллоҳ ибн Масъуд) йўқ эдими? Сизлар орасида шайтондан паноҳ берилган киши (Аммор) йўқ эдими? Сизлар орасида ундан бошқа ҳеч ким билмайдиган сирнинг соҳиби (Ҳузайфа) йўқ эдими? Ибн Умму Абд ‹Вал-лайл›ни қандай ўқиган?» деди. Мен: «‹Вал-лайли изо яғшо, ван-наҳори изо тажалло, ваз-закари вал-унсо›» (деб) ўқидим. У: «Буни менга Пайғамбар ﷺ ўз оғизларидан менинг оғзимга (бевосита) ўқитганлар. Мана булар (шомликлар) мени (бу қироатдан) қайтармоқчи бўлгудай бўлишди (аммо қайтара олишмади)», деди.

حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ يَزِيدَ،، قَالَ سَأَلْنَا حُذَيْفَةَ عَنْ رَجُلٍ، قَرِيبِ السَّمْتِ وَالْهَدْىِ مِنَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم حَتَّى نَأْخُذَ عَنْهُ فَقَالَ مَا أَعْرِفُ أَحَدًا أَقْرَبَ سَمْتًا وَهَدْيًا وَدَلاًّ بِالنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنِ ابْنِ أُمِّ عَبْدٍ‏.‏

Biz Huzayfadan Paygʻambar ﷺning yoʻl-yorigʻiga (xulqi va hidoyatiga) eng yaqin bir kishi haqida soʻradik — toki undan (taʼlim) olsak. U: «Men Paygʻambar ﷺga yoʻl-yoriq, hidoyat va xulq jihatidan Ibn Ummu Abddan (Abdulloh ibn Masʼuddan) koʻra yaqinroq biror kishini bilmayman», dedi.Биз Ҳузайфадан Пайғамбар ﷺнинг йўл-ёриғига (хулқи ва ҳидоятига) энг яқин бир киши ҳақида сўрадик — токи ундан (таълим) олсак. У: «Мен Пайғамбар ﷺга йўл-ёриқ, ҳидоят ва хулқ жиҳатидан Ибн Умму Абддан (Абдуллоҳ ибн Масъуддан) кўра яқинроқ бирор кишини билмайман», деди.

حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاَءِ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ يُوسُفَ بْنِ أَبِي إِسْحَاقَ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، قَالَ حَدَّثَنِي الأَسْوَدُ بْنُ يَزِيدَ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا مُوسَى الأَشْعَرِيَّ ـ رضى الله عنه ـ يَقُولُ قَدِمْتُ أَنَا وَأَخِي مِنَ الْيَمَنِ، فَمَكُثْنَا حِينًا مَا نُرَى إِلاَّ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ مَسْعُودٍ رَجُلٌ مِنْ أَهْلِ بَيْتِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم، لِمَا نَرَى مِنْ دُخُولِهِ وَدُخُولِ أُمِّهِ عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم‏.‏

Men va birodarim Yamandan keldik. Biz bir muddat shunday qoldikki, Abdulloh ibn Masʼudni Paygʻambar ﷺning ahli baytidan bir kishi deb oʻylardik, uning va onasining Paygʻambar ﷺning oldilariga (koʻp) kirib-chiqishini koʻrganimiz uchun.Мен ва биродарим Ямандан келдик. Биз бир муддат шундай қолдикки, Абдуллоҳ ибн Масъудни Пайғамбар ﷺнинг аҳли байтидан бир киши деб ўйлардик, унинг ва онасининг Пайғамбар ﷺнинг олдиларига (кўп) кириб-чиқишини кўрганимиз учун.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ بِشْرٍ، حَدَّثَنَا الْمُعَافَى، عَنْ عُثْمَانَ بْنِ الأَسْوَدِ، عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ، قَالَ أَوْتَرَ مُعَاوِيَةُ بَعْدَ الْعِشَاءِ بِرَكْعَةٍ وَعِنْدَهُ مَوْلًى لاِبْنِ عَبَّاسٍ، فَأَتَى ابْنَ عَبَّاسٍ فَقَالَ دَعْهُ، فَإِنَّهُ صَحِبَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم‏.‏

Muoviya xufton (namozi)dan keyin bir rakat vitr oʻqidi, uning yonida Ibn Abbosning bir quli (xizmatkori) bor edi. U Ibn Abbosning oldiga kelib (buni aytdi). Shunda (Ibn Abbos): «Uni qoʻy, chunki u Rasululloh ﷺga hamrohlik qilgan», dedi.Муовия хуфтон (намози)дан кейин бир ракат витр ўқиди, унинг ёнида Ибн Аббоснинг бир қули (хизматкори) бор эди. У Ибн Аббоснинг олдига келиб (буни айтди). Шунда (Ибн Аббос): «Уни қўй, чунки у Расулуллоҳ ﷺга ҳамроҳлик қилган», деди.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي مَرْيَمَ، حَدَّثَنَا نَافِعُ بْنُ عُمَرَ، حَدَّثَنِي ابْنُ أَبِي مُلَيْكَةَ، قِيلَ لاِبْنِ عَبَّاسٍ هَلْ لَكَ فِي أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ مُعَاوِيَةَ، فَإِنَّهُ مَا أَوْتَرَ إِلاَّ بِوَاحِدَةٍ‏.‏ قَالَ إِنَّهُ فَقِيهٌ‏.‏

Ibn Abbosga: «Moʻminlar amiri Muoviya haqida (nima deysan)? U faqat bitta (rakat) vitr oʻqidi (xolos)», deyildi. U: «Albatta u faqihdir (din olimidir)», dedi.Ибн Аббосга: «Мўминлар амири Муовия ҳақида (нима дейсан)? У фақат битта (ракат) витр ўқиди (холос)», дейилди. У: «Албатта у фақиҳдир (дин олимидир)», деди.

حَدَّثَنِي عَمْرُو بْنُ عَبَّاسٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ أَبِي التَّيَّاحِ، قَالَ سَمِعْتُ حُمْرَانَ بْنَ أَبَانَ، عَنْ مُعَاوِيَةَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ إِنَّكُمْ لَتُصَلُّونَ صَلاَةً لَقَدْ صَحِبْنَا النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَمَا رَأَيْنَاهُ يُصَلِّيهَا، وَلَقَدْ نَهَى عَنْهُمَا، يَعْنِي الرَّكْعَتَيْنِ بَعْدَ الْعَصْرِ‏.‏

Muoviya (roziyallohu anhu): «Sizlar shunday bir namozni oʻqiyapsizki, biz Paygʻambar ﷺga hamrohlik qildik, ammo u zotning uni oʻqiganlarini koʻrmadik. U zot uni qaytarganlar (taqiqlaganlar)», dedi — yaʼni asrdan keyingi ikki rakatni (nazarda tutib).Муовия (розияллоҳу анҳу): «Сизлар шундай бир намозни ўқияпсизки, биз Пайғамбар ﷺга ҳамроҳлик қилдик, аммо у зотнинг уни ўқиганларини кўрмадик. У зот уни қайтарганлар (тақиқлаганлар)», деди — яъни асрдан кейинги икки ракатни (назарда тутиб).

حَدَّثَنَا أَبُو الْوَلِيدِ، حَدَّثَنَا ابْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ، عَنِ الْمِسْوَرِ بْنِ مَخْرَمَةَ ـ رضى الله عنهما ـ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ فَاطِمَةُ بَضْعَةٌ مِنِّي، فَمَنْ أَغْضَبَهَا أَغْضَبَنِي ‏"‏‏.‏

Rasululloh ﷺ: «Fotima mening bir parchamdir. Kim uni gʻazablantirsa, meni gʻazablantiribdi», dedilar.Расулуллоҳ ﷺ: «Фотима менинг бир парчамдир. Ким уни ғазаблантирса, мени ғазаблантирибди», дедилар.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ بُكَيْرٍ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ يُونُسَ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ أَبُو سَلَمَةَ إِنَّ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَوْمًا ‏"‏ يَا عَائِشَ، هَذَا جِبْرِيلُ يُقْرِئُكِ السَّلاَمَ ‏"‏‏.‏ فَقُلْتُ وَعَلَيْهِ السَّلاَمُ وَرَحْمَةُ اللَّهِ وَبَرَكَاتُهُ، تَرَى مَا لاَ أَرَى‏.‏ تُرِيدُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم‏.‏

Oisha (roziyallohu anho) aytdi: Rasululloh ﷺ bir kuni: «Ey Oisha, mana bu Jibril, senga salom yoʻllamoqda», dedilar. Men: «Va alayhis-salomu va rahmatullohi va barakotuhu, siz men koʻrmaydigan narsani koʻryapsiz», dedim — Rasululloh ﷺni nazarda tutib.Оиша (розияллоҳу анҳо) айтди: Расулуллоҳ ﷺ бир куни: «Эй Оиша, мана бу Жибрил, сенга салом йўлламоқда», дедилар. Мен: «Ва алайҳис-салому ва раҳматуллоҳи ва баракотуҳу, сиз мен кўрмайдиган нарсани кўряпсиз», дедим — Расулуллоҳ ﷺни назарда тутиб.

حَدَّثَنَا آدَمُ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، قَالَ وَحَدَّثَنَا عَمْرٌو، أَخْبَرَنَا شُعْبَةُ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ، عَنْ مُرَّةَ، عَنْ أَبِي مُوسَى الأَشْعَرِيِّ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ كَمَلَ مِنَ الرِّجَالِ كَثِيرٌ، وَلَمْ يَكْمُلْ مِنَ النِّسَاءِ إِلاَّ مَرْيَمُ بِنْتُ عِمْرَانَ، وَآسِيَةُ امْرَأَةُ فِرْعَوْنَ، وَفَضْلُ عَائِشَةَ عَلَى النِّسَاءِ كَفَضْلِ الثَّرِيدِ عَلَى سَائِرِ الطَّعَامِ ‏"‏‏.‏

Rasululloh ﷺ: «Erkaklardan koʻplari kamolga yetdi, ayollardan esa faqat Imron qizi Maryam va Firʼavnning xotini Osiyagina kamolga yetdi. Oishaning ayollardan ustunligi tariydning (goʻshtli non taomining) boshqa taomlardan ustunligi kabidir», dedilar.Расулуллоҳ ﷺ: «Эркаклардан кўплари камолга етди, аёллардан эса фақат Имрон қизи Марям ва Фиръавннинг хотини Осиягина камолга етди. Оишанинг аёллардан устунлиги тарийднинг (гўштли нон таомининг) бошқа таомлардан устунлиги кабидир», дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، أَنَّهُ سَمِعَ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ ـ رضى الله عنه ـ يَقُولُ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ فَضْلُ عَائِشَةَ عَلَى النِّسَاءِ كَفَضْلِ الثَّرِيدِ عَلَى الطَّعَامِ ‏"‏‏.‏

Men Rasululloh ﷺ: «Oishaning ayollardan ustunligi tariydning boshqa taomdan ustunligi kabidir», deganlarini eshitdim.Мен Расулуллоҳ ﷺ: «Оишанинг аёллардан устунлиги тарийднинг бошқа таомдан устунлиги кабидир», деганларини эшитдим.

حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ بْنُ عَبْدِ الْمَجِيدِ، حَدَّثَنَا ابْنُ عَوْنٍ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ، أَنَّ عَائِشَةَ، اشْتَكَتْ، فَجَاءَ ابْنُ عَبَّاسٍ فَقَالَ يَا أُمَّ الْمُؤْمِنِينَ، تَقْدَمِينَ عَلَى فَرَطِ صِدْقٍ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَعَلَى أَبِي بَكْرٍ‏.‏

Oisha kasal boʻldi. Shunda Ibn Abbos kelib: «Ey moʻminlar onasi, sen (oʻzingdan oldin yetib borgan) sodiq bir salaf — Rasululloh ﷺ va Abu Bakrning oldiga (jannatga) boryapsan», dedi.Оиша касал бўлди. Шунда Ибн Аббос келиб: «Эй мўминлар онаси, сен (ўзингдан олдин етиб борган) содиқ бир салаф — Расулуллоҳ ﷺ ва Абу Бакрнинг олдига (жаннатга) боряпсан», деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا غُنْدَرٌ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنِ الْحَكَمِ، سَمِعْتُ أَبَا وَائِلٍ، قَالَ لَمَّا بَعَثَ عَلِيٌّ عَمَّارًا وَالْحَسَنَ إِلَى الْكُوفَةِ لِيَسْتَنْفِرَهُمْ خَطَبَ عَمَّارٌ فَقَالَ إِنِّي لأَعْلَمُ أَنَّهَا زَوْجَتُهُ فِي الدُّنْيَا وَالآخِرَةِ، وَلَكِنَّ اللَّهَ ابْتَلاَكُمْ لِتَتَّبِعُوهُ أَوْ إِيَّاهَا‏.‏

Ali Ammor va Hasanni Kufa ahlini (jangga) safarbar qilish uchun yuborganida, Ammor xutba qilib: «Albatta men u (Oisha) u zotning dunyo va oxiratdagi xotini ekanini bilaman. Lekin Alloh sizlarni — u zotga (Aliga) ergashasizmi yoki unga (Oishaga)mi deb — sinab koʻrdi», dedi.Али Аммор ва Ҳасанни Куфа аҳлини (жангга) сафарбар қилиш учун юборганида, Аммор хутба қилиб: «Албатта мен у (Оиша) у зотнинг дунё ва охиратдаги хотини эканини биламан. Лекин Аллоҳ сизларни — у зотга (Алига) эргашасизми ёки унга (Оишага)ми деб — синаб кўрди», деди.

حَدَّثَنَا عُبَيْدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، عَنْ هِشَامٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها أَنَّهَا اسْتَعَارَتْ مِنْ أَسْمَاءَ قِلاَدَةً فَهَلَكَتْ، فَأَرْسَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَاسًا مِنْ أَصْحَابِهِ فِي طَلَبِهَا، فَأَدْرَكَتْهُمُ الصَّلاَةُ، فَصَلَّوْا بِغَيْرِ وُضُوءٍ، فَلَمَّا أَتَوُا النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم شَكَوْا ذَلِكَ إِلَيْهِ، فَنَزَلَتْ آيَةُ التَّيَمُّمِ‏.‏ فَقَالَ أُسَيْدُ بْنُ حُضَيْرٍ جَزَاكِ اللَّهُ خَيْرًا، فَوَاللَّهِ مَا نَزَلَ بِكِ أَمْرٌ قَطُّ إِلاَّ جَعَلَ اللَّهُ لَكِ مِنْهُ مَخْرَجًا، وَجَعَلَ لِلْمُسْلِمِينَ فِيهِ بَرَكَةً‏.‏

Oisha Asmodan bir marjon (gardanbogʻ) qarz olgan edi, u yoʻqolib qoldi. Rasululloh ﷺ uni qidirish uchun sahobalaridan bir necha kishi yubordilar. Ularni namoz (vaqti) topdi, ular tahoratsiz namoz oʻqishdi. Ular Paygʻambar ﷺning oldilariga kelishganda, bundan u zotga shikoyat qilishdi. Shunda tayammum oyati nozil boʻldi. Usayd ibn Huzayr: «Alloh senga yaxshilik bilan mukofot bersin! Allohga qasamki, senga biror ish tushsa, Alloh senga undan bir chiqish yoʻli berdi va musulmonlarga unda baraka qildi», dedi.Оиша Асмодан бир маржон (гарданбоғ) қарз олган эди, у йўқолиб қолди. Расулуллоҳ ﷺ уни қидириш учун саҳобаларидан бир неча киши юбордилар. Уларни намоз (вақти) топди, улар таҳорациз намоз ўқишди. Улар Пайғамбар ﷺнинг олдиларига келишганда, бундан у зотга шикоят қилишди. Шунда таяммум ояти нозил бўлди. Усайд ибн Ҳузайр: «Аллоҳ сенга яхшилик билан мукофот берсин! Аллоҳга қасамки, сенга бирор иш тушса, Аллоҳ сенга ундан бир чиқиш йўли берди ва мусулмонларга унда барака қилди», деди.

حَدَّثَنِي عُبَيْدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، عَنْ هِشَامٍ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَمَّا كَانَ فِي مَرَضِهِ، جَعَلَ يَدُورُ فِي نِسَائِهِ وَيَقُولُ ‏"‏ أَيْنَ أَنَا غَدًا أَيْنَ أَنَا غَدًا ‏"‏‏.‏ حِرْصًا عَلَى بَيْتِ عَائِشَةَ، قَالَتْ عَائِشَةُ فَلَمَّا كَانَ يَوْمِي سَكَنَ‏.‏

Rasululloh ﷺ kasalliklarida xotinlari (xonadonlari) orasida (galma-gal) aylanib: «Ertaga men qayerda boʻlaman? Ertaga men qayerda?» derdilar — Oishaning uyiga (boʻlishga) harislik bilan. Oisha aytdi: Mening kunim boʻlganida, u zot (oʻsha yerda) qaror topdilar.Расулуллоҳ ﷺ касалликларида хотинлари (хонадонлари) орасида (галма-гал) айланиб: «Эртага мен қаерда бўламан? Эртага мен қаерда?» дердилар — Оишанинг уйига (бўлишга) ҳарислик билан. Оиша айтди: Менинг куним бўлганида, у зот (ўша ерда) қарор топдилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الْوَهَّابِ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، حَدَّثَنَا هِشَامٌ، عَنْ أَبِيهِ،، قَالَ كَانَ النَّاسُ يَتَحَرَّوْنَ بِهَدَايَاهُمْ يَوْمَ عَائِشَةَ قَالَتْ عَائِشَةُ فَاجْتَمَعَ صَوَاحِبِي إِلَى أُمِّ سَلَمَةَ، فَقُلْنَ يَا أُمَّ سَلَمَةَ، وَاللَّهِ إِنَّ النَّاسَ يَتَحَرَّوْنَ بِهَدَايَاهُمْ يَوْمَ عَائِشَةَ، وَإِنَّا نُرِيدُ الْخَيْرَ كَمَا تُرِيدُهُ عَائِشَةُ، فَمُرِي رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ يَأْمُرَ النَّاسَ أَنْ يُهْدُوا إِلَيْهِ حَيْثُ مَا كَانَ أَوْ حَيْثُ مَا دَارَ، قَالَتْ فَذَكَرَتْ ذَلِكَ أُمُّ سَلَمَةَ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَتْ فَأَعْرَضَ عَنِّي، فَلَمَّا عَادَ إِلَىَّ ذَكَرْتُ لَهُ ذَاكَ فَأَعْرَضَ عَنِّي، فَلَمَّا كَانَ فِي الثَّالِثَةِ ذَكَرْتُ لَهُ فَقَالَ ‏"‏ يَا أُمَّ سَلَمَةَ لاَ تُؤْذِينِي فِي عَائِشَةَ، فَإِنَّهُ وَاللَّهِ مَا نَزَلَ عَلَىَّ الْوَحْىُ وَأَنَا فِي لِحَافِ امْرَأَةٍ مِنْكُنَّ غَيْرِهَا ‏"‏‏.‏

Odamlar hadyalarini (sovgʻalarini berish uchun) Oishaning kunini (Paygʻambar ﷺ Oishaning huzurida boʻladigan kunni) tanlab (kutib) turishar edi. Oisha aytdi: Shunda mening (kundosh) sheriklarim Ummu Salamaning oldida toʻplanib: «Ey Ummu Salama, Allohga qasamki, odamlar hadyalarini berish uchun Oishaning kunini tanlab (kutib) turishyapti. Biz ham Oisha xohlaganidek yaxshilikni (Paygʻambar ﷺning roziligini) xohlaymiz. Rasululloh ﷺga ayt — odamlarga buyursinlar, u zot qayerda boʻlsalar yoki qayerga (galma-gal) aylansalar, oʻsha yerga hadya yuborsinlar», deyishdi. Oisha aytdi: Ummu Salama buni Paygʻambar ﷺga eslatdi. (Ummu Salama) aytdi: U zot mendan yuz oʻgirdilar. U zot menga (yana) qaytganlarida, buni unga (yana) eslatdim, u zot yana mendan yuz oʻgirdilar. Uchinchi marta unga eslatganimda, u zot: «Ey Ummu Salama, Oisha haqida menga ozor berma. Chunki, Allohga qasamki, sizlardan undan boshqa biror ayolning lihofida (koʻrpasi ostida) boʻlganimda menga vahiy nozil boʻlmagan», dedilar.Одамлар ҳадяларини (совғаларини бериш учун) Оишанинг кунини (Пайғамбар ﷺ Оишанинг ҳузурида бўладиган кунни) танлаб (кутиб) туришар эди. Оиша айтди: Шунда менинг (кундош) шерикларим Умму Саламанинг олдида тўпланиб: «Эй Умму Салама, Аллоҳга қасамки, одамлар ҳадяларини бериш учун Оишанинг кунини танлаб (кутиб) туришяпти. Биз ҳам Оиша хоҳлаганидек яхшиликни (Пайғамбар ﷺнинг розилигини) хоҳлаймиз. Расулуллоҳ ﷺга айт — одамларга буюрсинлар, у зот қаерда бўлсалар ёки қаерга (галма-гал) айлансалар, ўша ерга ҳадя юборсинлар», дейишди. Оиша айтди: Умму Салама буни Пайғамбар ﷺга эслатди. (Умму Салама) айтди: У зот мендан юз ўгирдилар. У зот менга (яна) қайтганларида, буни унга (яна) эслатдим, у зот яна мендан юз ўгирдилар. Учинчи марта унга эслатганимда, у зот: «Эй Умму Салама, Оиша ҳақида менга озор берма. Чунки, Аллоҳга қасамки, сизлардан ундан бошқа бирор аёлнинг лиҳофида (кўрпаси остида) бўлганимда менга ваҳий нозил бўлмаган», дедилар.