حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ، عَنِ الأَعْمَشِ، قَالَ حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ، قَالَ سَمِعْتُ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ يَزِيدَ، يَقُولُ صَلَّى بِنَا عُثْمَانُ بْنُ عَفَّانَ ـ رضى الله عنه ـ بِمِنًى أَرْبَعَ رَكَعَاتٍ، فَقِيلَ ذَلِكَ لِعَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ ـ رضى الله عنه ـ فَاسْتَرْجَعَ ثُمَّ قَالَ صَلَّيْتُ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِمِنًى رَكْعَتَيْنِ، وَصَلَّيْتُ مَعَ أَبِي بَكْرٍ ـ رضى الله عنه ـ بِمِنًى رَكْعَتَيْنِ، وَصَلَّيْتُ مَعَ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ ـ رضى الله عنه ـ بِمِنًى رَكْعَتَيْنِ، فَلَيْتَ حَظِّي مِنْ أَرْبَعِ رَكَعَاتٍ رَكْعَتَانِ مُتَقَبَّلَتَانِ.
Abdurrahmon ibn Yazid (Ibn Masʼuddan) rivoyat qiladi: Biz Minoda Ibn Affon orqasida toʻrt rakat namoz oʻqidik. Abdulloh ibn Masʼudga bu haqda xabar berildi. U gʻamgin holda: «‹Innaa lillaahi va innaa ilayhi roojiʼuun› (Biz Allohnikimiz va albatta Unga qaytguvchimiz)», — dedi va: «Men Minoda Rasululloh ﷺ bilan ikki rakat, shuningdek Abu Bakr va Umar bilan (ularning xilofati paytida) ikki rakat namoz oʻqigan edim», — dedi. U yana: «Koshki, toʻrt rakatdan ikkitasi (Alloh tomonidan) qabul qilinsa edi (men baxtli boʻlar edim)», — dedi.Абдурраҳмон ибн Язид (Ибн Масъуддан) ривоят қилади: Биз Минода Ибн Аффон орқасида тўрт ракат намоз ўқидик. Абдуллоҳ ибн Масъудга бу ҳақда хабар берилди. У ғамгин ҳолда: «‹Иннаа лиллааҳи ва иннаа илайҳи роожиъуун› (Биз Аллоҳникимиз ва албатта Унга қайтгувчимиз)», — деди ва: «Мен Минода Расулуллоҳ ﷺ билан икки ракат, шунингдек Абу Бакр ва Умар билан (уларнинг хилофати пайтида) икки ракат намоз ўқиган эдим», — деди. У яна: «Кошки, тўрт ракатдан иккитаси (Аллоҳ томонидан) қабул қилинса эди (мен бахтли бўлар эдим)», — деди.
حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ خَالِدٍ، حَدَّثَنَا زُهَيْرٌ، حَدَّثَنَا أَبُو إِسْحَاقَ، قَالَ سَمِعْتُ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ يَزِيدَ، يَقُولُ حَجَّ عَبْدُ اللَّهِ ـ رضى الله عنه ـ فَأَتَيْنَا الْمُزْدَلِفَةَ حِينَ الأَذَانِ بِالْعَتَمَةِ، أَوْ قَرِيبًا مِنْ ذَلِكَ، فَأَمَرَ رَجُلاً فَأَذَّنَ وَأَقَامَ، ثُمَّ صَلَّى الْمَغْرِبَ، وَصَلَّى بَعْدَهَا رَكْعَتَيْنِ، ثُمَّ دَعَا بِعَشَائِهِ فَتَعَشَّى، ثُمَّ أَمَرَ ـ أُرَى رَجُلاً ـ فَأَذَّنَ وَأَقَامَ ـ قَالَ عَمْرٌو لاَ أَعْلَمُ الشَّكَّ إِلاَّ مِنْ زُهَيْرٍ ـ ثُمَّ صَلَّى الْعِشَاءَ رَكْعَتَيْنِ، فَلَمَّا طَلَعَ الْفَجْرُ قَالَ إِنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ لاَ يُصَلِّي هَذِهِ السَّاعَةَ إِلاَّ هَذِهِ الصَّلاَةَ، فِي هَذَا الْمَكَانِ، مِنْ هَذَا الْيَوْمِ. قَالَ عَبْدُ اللَّهِ هُمَا صَلاَتَانِ تُحَوَّلاَنِ عَنْ وَقْتِهِمَا صَلاَةُ الْمَغْرِبِ بَعْدَ مَا يَأْتِي النَّاسُ الْمُزْدَلِفَةَ، وَالْفَجْرُ حِينَ يَبْزُغُ الْفَجْرُ. قَالَ رَأَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَفْعَلُهُ.
Abdurrahmon ibn Yazid (Abdulloh ibn Masʼuddan) rivoyat qiladi: Abdulloh haj qildi va biz Muzdalifaga — xufton namozi vaqti (chamasi)da — yetib keldik. U bir kishiga azon va iqomat aytishni buyurdi, soʻng shom namozini oʻqidi va undan keyin ikki rakat (namoz) oʻqidi. Soʻng u kechki ovqatini soʻrab, uni yedi, soʻng — menimcha — u bir kishiga (xufton namozi uchun) azon va iqomat aytishni buyurdi. (Amr (rivoyatchi) dediki, ‹menimcha› degan oraliq soʻzni rivoyatchi Zuhayr aytdi, yaʼni Abdurrahmon emas.) Soʻng Abdulloh xufton namozining ikki rakatini oʻqidi. Tong otganda, Abdulloh: «Paygʻambar ﷺ hech qachon bu soatda — shu vaqtda, shu joyda va shu kuni (oʻqigan) bu namozdan boshqa — namoz oʻqimagan edi», — dedi. Abdulloh qoʻshdi: «Bu ikki namoz oʻz (asli) vaqtlaridan surib (oʻzgartirib) qoʻyildi — shom namozi (odamlar Muzdalifaga yetib kelganda) va bomdod (tong) namozi erta tongda (oʻqildi)». Abdulloh qoʻshdi: «Men Paygʻambar ﷺ ning shunday qilganlarini koʻrdim».Абдурраҳмон ибн Язид (Абдуллоҳ ибн Масъуддан) ривоят қилади: Абдуллоҳ ҳаж қилди ва биз Муздалифага — хуфтон намози вақти (чамаси)да — етиб келдик. У бир кишига азон ва иқомат айтишни буюрди, сўнг шом намозини ўқиди ва ундан кейин икки ракат (намоз) ўқиди. Сўнг у кечки овқатини сўраб, уни еди, сўнг — менимча — у бир кишига (хуфтон намози учун) азон ва иқомат айтишни буюрди. (Амр (ривоятчи) дедики, ‹менимча› деган оралиқ сўзни ривоятчи Зуҳайр айтди, яъни Абдурраҳмон эмас.) Сўнг Абдуллоҳ хуфтон намозининг икки ракатини ўқиди. Тонг отганда, Абдуллоҳ: «Пайғамбар ﷺ ҳеч қачон бу соатда — шу вақтда, шу жойда ва шу куни (ўқиган) бу намоздан бошқа — намоз ўқимаган эди», — деди. Абдуллоҳ қўшди: «Бу икки намоз ўз (асли) вақтларидан суриб (ўзгартириб) қўйилди — шом намози (одамлар Муздалифага етиб келганда) ва бомдод (тонг) намози эрта тонгда (ўқилди)». Абдуллоҳ қўшди: «Мен Пайғамбар ﷺ нинг шундай қилганларини кўрдим».
حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ رَجَاءٍ، حَدَّثَنَا إِسْرَائِيلُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ يَزِيدَ، قَالَ خَرَجْنَا مَعَ عَبْدِ اللَّهِ ـ رضى الله عنه ـ إِلَى مَكَّةَ، ثُمَّ قَدِمْنَا جَمْعًا، فَصَلَّى الصَّلاَتَيْنِ، كُلَّ صَلاَةٍ وَحْدَهَا بِأَذَانٍ وَإِقَامَةٍ، وَالْعَشَاءُ بَيْنَهُمَا، ثُمَّ صَلَّى الْفَجْرَ حِينَ طَلَعَ الْفَجْرُ، قَائِلٌ يَقُولُ طَلَعَ الْفَجْرُ. وَقَائِلٌ يَقُولُ لَمْ يَطْلُعِ الْفَجْرُ. ثُمَّ قَالَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " إِنَّ هَاتَيْنِ الصَّلاَتَيْنِ حُوِّلَتَا عَنْ وَقْتِهِمَا فِي هَذَا الْمَكَانِ الْمَغْرِبَ وَالْعِشَاءَ، فَلاَ يَقْدَمُ النَّاسُ جَمْعًا حَتَّى يُعْتِمُوا، وَصَلاَةَ الْفَجْرِ هَذِهِ السَّاعَةَ ". ثُمَّ وَقَفَ حَتَّى أَسْفَرَ، ثُمَّ قَالَ لَوْ أَنَّ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ أَفَاضَ الآنَ أَصَابَ السُّنَّةَ. فَمَا أَدْرِي أَقَوْلُهُ كَانَ أَسْرَعَ أَمْ دَفْعُ عُثْمَانَ ـ رضى الله عنه ـ فَلَمْ يَزَلْ يُلَبِّي حَتَّى رَمَى جَمْرَةَ الْعَقَبَةِ يَوْمَ النَّحْرِ.
Abdurrahmon ibn Yazid (Abdulloh ibn Masʼuddan) rivoyat qiladi: Men Abdulloh bilan Makkaga chiqdim va biz Jamʼga borganimizda, u ikki namozni (shom va xufton) birga oʻqidi — har bir namoz uchun azon va iqomatni alohida aytdi. U ikki namoz orasida kechki ovqatini yedi. U bomdod namozini tong otgan zahoti oʻqidi. Baʼzi odamlar: «(Namoz vaqtida) tong otgan edi», — dedi, baʼzilari esa: «Tong otmagan edi», — dedi. Soʻng Abdulloh: «Rasululloh ﷺ: ‹Bu ikki namoz oʻz belgilangan vaqtlaridan — faqat shu joyda (Muzdalifada) — surib (oʻzgartirib) qoʻyildi: birinchisi — shom va xufton; bas, odamlar — xufton namozi vaqti kirmaguncha — Muzdalifaga yetib kelmasin; ikkinchi namoz — bomdod namozi boʻlib, u shu soatda oʻqiladi›, — dedilar», — dedi. Soʻng Abdulloh u yerda — biroz yorugʻroq boʻlguncha — turdi. Soʻng u: «Agar moʻminlarning amiri hoziroq Minoga joʻnasa, u, albatta, sunnatga amal qilgan boʻladi», — dedi. Men — qaysi biri avval boʻlganini: uning (Abdullohning) bu soʻzimi yoki Usmonning joʻnashimi — bilmayman. Abdulloh — Nahr (qurbonlik) kuni (yaʼni Zulhijjaning oʻninchisi) Jamratul-Aqabaga tosh otguncha — talbiya aytishda davom etdi.Абдурраҳмон ибн Язид (Абдуллоҳ ибн Масъуддан) ривоят қилади: Мен Абдуллоҳ билан Маккага чиқдим ва биз Жамъга борганимизда, у икки намозни (шом ва хуфтон) бирга ўқиди — ҳар бир намоз учун азон ва иқоматни алоҳида айтди. У икки намоз орасида кечки овқатини еди. У бомдод намозини тонг отган заҳоти ўқиди. Баъзи одамлар: «(Намоз вақтида) тонг отган эди», — деди, баъзилари эса: «Тонг отмаган эди», — деди. Сўнг Абдуллоҳ: «Расулуллоҳ ﷺ: ‹Бу икки намоз ўз белгиланган вақтларидан — фақат шу жойда (Муздалифада) — суриб (ўзгартириб) қўйилди: биринчиси — шом ва хуфтон; бас, одамлар — хуфтон намози вақти кирмагунча — Муздалифага етиб келмасин; иккинчи намоз — бомдод намози бўлиб, у шу соатда ўқилади›, — дедилар», — деди. Сўнг Абдуллоҳ у ерда — бироз ёруғроқ бўлгунча — турди. Сўнг у: «Агар мўминларнинг амири ҳозироқ Минога жўнаса, у, албатта, суннатга амал қилган бўлади», — деди. Мен — қайси бири аввал бўлганини: унинг (Абдуллоҳнинг) бу сўзими ёки Усмоннинг жўнашими — билмайман. Абдуллоҳ — Наҳр (қурбонлик) куни (яъни Зулҳижжанинг ўнинчиси) Жамратул-Ақабага тош отгунча — талбия айтишда давом этди.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ يَزِيدَ، قَالَ رَمَى عَبْدُ اللَّهِ مِنْ بَطْنِ الْوَادِي، فَقُلْتُ يَا أَبَا عَبْدِ الرَّحْمَنِ، إِنَّ نَاسًا يَرْمُونَهَا مِنْ فَوْقِهَا، فَقَالَ وَالَّذِي لاَ إِلَهَ غَيْرُهُ هَذَا مَقَامُ الَّذِي أُنْزِلَتْ عَلَيْهِ سُورَةُ الْبَقَرَةِ صلى الله عليه وسلم. وَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْوَلِيدِ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ بِهَذَا.
Abdurrahmon ibn Yazid (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Abdulloh (ibn Masʼud) vodiyning oʻrtasidan ramy qildi. Men: «Ey Abu Abdurrahmon! Baʼzi odamlar (jamraga) uning ustidan (yaʼni vodiyning tepasidan) ramy qiladi-ku», — dedim. U: «Oʻzidan oʻzga (haq) iloh boʻlmagan Zotga qasamki, mana shu — Baqara surasi nozil qilingan Zot (yaʼni Rasululloh ﷺ) ramy qilgan joy», — dedi.Абдурраҳмон ибн Язид (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Абдуллоҳ (ибн Масъуд) водийнинг ўртасидан рамй қилди. Мен: «Эй Абу Абдурраҳмон! Баъзи одамлар (жамрага) унинг устидан (яъни водийнинг тепасидан) рамй қилади-ку», — дедим. У: «Ўзидан ўзга (ҳақ) илоҳ бўлмаган Зотга қасамки, мана шу — Бақара сураси нозил қилинган Зот (яъни Расулуллоҳ ﷺ) рамй қилган жой», — деди.
حَدَّثَنَا حَفْصُ بْنُ عُمَرَ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنِ الْحَكَمِ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ يَزِيدَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ ـ رضى الله عنه ـ أَنَّهُ انْتَهَى إِلَى الْجَمْرَةِ الْكُبْرَى جَعَلَ الْبَيْتَ عَنْ يَسَارِهِ، وَمِنًى عَنْ يَمِينِهِ، وَرَمَى بِسَبْعٍ، وَقَالَ هَكَذَا رَمَى الَّذِي أُنْزِلَتْ عَلَيْهِ سُورَةُ الْبَقَرَةِ صلى الله عليه وسلم.
Abdurrahmon ibn Yazid (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Abdulloh (ibn Masʼud) katta jamra (Jamratul-Aqaba)ga yetganda, Kaʼbani chap tomonda, Minoni oʻng tomonda (qoldirib), yetti tosh otdi va: «Baqara surasi nozil qilingan Zot (yaʼni Paygʻambar ﷺ) shunday ramy qilgan edi», — dedi.Абдурраҳмон ибн Язид (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Абдуллоҳ (ибн Масъуд) катта жамра (Жамратул-Ақаба)га етганда, Каъбани чап томонда, Минони ўнг томонда (қолдириб), етти тош отди ва: «Бақара сураси нозил қилинган Зот (яъни Пайғамбар ﷺ) шундай рамй қилган эди», — деди.
حَدَّثَنَا آدَمُ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، حَدَّثَنَا الْحَكَمُ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ يَزِيدَ، أَنَّهُ حَجَّ مَعَ ابْنِ مَسْعُودٍ ـ رضى الله عنه ـ فَرَآهُ يَرْمِي الْجَمْرَةَ الْكُبْرَى بِسَبْعِ حَصَيَاتٍ، فَجَعَلَ الْبَيْتَ عَنْ يَسَارِهِ، وَمِنًى عَنْ يَمِينِهِ، ثُمَّ قَالَ هَذَا مَقَامُ الَّذِي أُنْزِلَتْ عَلَيْهِ سُورَةُ الْبَقَرَةِ.
Abdurrahmon ibn Yazid (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Men Ibn Masʼud bilan haj qildim va uning katta jamra (Jamratul-Aqaba)ga — Kaʼbani chap tomonda, Minoni oʻng tomonda (qoldirib) — yetti mayda tosh bilan ramy qilganini koʻrdim. Soʻng u: «Mana shu — Baqara surasi nozil qilingan Zot (yaʼni Rasululloh ﷺ) turgan joy», — dedi.Абдурраҳмон ибн Язид (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Мен Ибн Масъуд билан ҳаж қилдим ва унинг катта жамра (Жамратул-Ақаба)га — Каъбани чап томонда, Минони ўнг томонда (қолдириб) — етти майда тош билан рамй қилганини кўрдим. Сўнг у: «Мана шу — Бақара сураси нозил қилинган Зот (яъни Расулуллоҳ ﷺ) турган жой», — деди.
حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ يَزِيدَ،، قَالَ سَأَلْنَا حُذَيْفَةَ عَنْ رَجُلٍ، قَرِيبِ السَّمْتِ وَالْهَدْىِ مِنَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم حَتَّى نَأْخُذَ عَنْهُ فَقَالَ مَا أَعْرِفُ أَحَدًا أَقْرَبَ سَمْتًا وَهَدْيًا وَدَلاًّ بِالنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنِ ابْنِ أُمِّ عَبْدٍ.
Biz Huzayfadan Paygʻambar ﷺning yoʻl-yorigʻiga (xulqi va hidoyatiga) eng yaqin bir kishi haqida soʻradik — toki undan (taʼlim) olsak. U: «Men Paygʻambar ﷺga yoʻl-yoriq, hidoyat va xulq jihatidan Ibn Ummu Abddan (Abdulloh ibn Masʼuddan) koʻra yaqinroq biror kishini bilmayman», dedi.Биз Ҳузайфадан Пайғамбар ﷺнинг йўл-ёриғига (хулқи ва ҳидоятига) энг яқин бир киши ҳақида сўрадик — токи ундан (таълим) олсак. У: «Мен Пайғамбар ﷺга йўл-ёриқ, ҳидоят ва хулқ жиҳатидан Ибн Умму Абддан (Абдуллоҳ ибн Масъуддан) кўра яқинроқ бирор кишини билмайман», деди.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، قَالَ حَدَّثَنَا إِسْرَائِيلُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ يَزِيدَ، قَالَ أَتَيْنَا عَلَى حُذَيْفَةَ فَقُلْنَا حَدِّثْنَا مَنْ، بِأَقْرَبِ النَّاسِ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم هَدْيًا وَدَلاًّ فَنَأْخُذَ عَنْهُ وَنَسْمَعَ مِنْهُ قَالَ كَانَ أَقْرَبَ النَّاسِ هَدْيًا وَدَلاًّ وَسَمْتًا بِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ابْنُ مَسْعُودٍ حَتَّى يَتَوَارَى مِنَّا فِي بَيْتِهِ وَلَقَدْ عَلِمَ الْمَحْفُوظُونَ مِنْ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنَّ ابْنَ أُمِّ عَبْدٍ هُوَ مِنْ أَقْرَبِهِمْ إِلَى اللَّهِ زُلْفَى . هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Huzayfa (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Biz Huzayfaning oldiga keldik va: «Bizga Rasululloh ﷺga hidoyat va yurish-turishda eng yaqin boʻlgan kishini ayting, undan (ilm) olaylik va undan eshitaylik», dedik. U: «Rasululloh ﷺga hidoyat, yurish-turish va siymoda eng yaqin kishi Ibn Masʼud edi — toki u biz koʻrolmaydigan boʻlib oʻz uyiga kirib ketguniga qadar. Darhaqiqat Rasululloh ﷺning ashoblaridan (Alloh tomonidan) saqlangan zotlar bilishadiki, Ibn Ummu Abd ular orasida Allohga eng yaqinlaridandir», dedi. Bu hadis hasan sahihdir.Ҳузайфа (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Биз Ҳузайфанинг олдига келдик ва: «Бизга Расулуллоҳ ﷺга ҳидоят ва юриш-туришда энг яқин бўлган кишини айтинг, ундан (илм) олайлик ва ундан эшитайлик», дедик. У: «Расулуллоҳ ﷺга ҳидоят, юриш-туриш ва сиймода энг яқин киши Ибн Масъуд эди — токи у биз кўролмайдиган бўлиб ўз уйига кириб кетгунига қадар. Дарҳақиқат Расулуллоҳ ﷺнинг ашобларидан (Аллоҳ томонидан) сақланган зотлар билишадики, Ибн Умму Абд улар орасида Аллоҳга энг яқинларидандир», деди. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا يُوسُفُ بْنُ عِيسَى، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، حَدَّثَنَا الْمَسْعُودِيُّ، عَنْ جَامِعِ بْنِ شَدَّادٍ أَبِي صَخْرَةَ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ يَزِيدَ، قَالَ لَمَّا أَتَى عَبْدُ اللَّهِ جَمْرَةَ الْعَقَبَةِ اسْتَبْطَنَ الْوَادِيَ وَاسْتَقْبَلَ الْقِبْلَةَ وَجَعَلَ يَرْمِي الْجَمْرَةَ عَلَى حَاجِبِهِ الأَيْمَنِ ثُمَّ رَمَى بِسَبْعِ حَصَيَاتٍ يُكَبِّرُ مَعَ كُلِّ حَصَاةٍ ثُمَّ قَالَ وَاللَّهِ الَّذِي لاَ إِلَهَ إِلاَّ هُوَ مِنْ هَا هُنَا رَمَى الَّذِي أُنْزِلَتْ عَلَيْهِ سُورَةُ الْبَقَرَةِ .
حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنِ الْمَسْعُودِيِّ، بِهَذَا الإِسْنَادِ نَحْوَهُ . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ عَبَّاسٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَابْنِ عُمَرَ وَجَابِرٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ مَسْعُودٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ يَخْتَارُونَ أَنْ يَرْمِيَ الرَّجُلُ مِنْ بَطْنِ الْوَادِي بِسَبْعِ حَصَيَاتٍ يُكَبِّرُ مَعَ كُلِّ حَصَاةٍ . وَقَدْ رَخَّصَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِنْ لَمْ يُمْكِنْهُ أَنْ يَرْمِيَ مِنْ بَطْنِ الْوَادِي رَمَى مِنْ حَيْثُ قَدَرَ عَلَيْهِ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ فِي بَطْنِ الْوَادِي .
Abdurrahmon ibn Yazid (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: «Abdulloh (ibn Masʼud) Jamratul-Aqabaga kelganida vodiyning ichkarisiga tushdi, qiblaga yuzlandi va Jamrani oʻng qoshi (tarafi)ga olib tosh ota boshladi. Soʻng yetti toshcha bilan, har bir toshcha bilan birga takbir aytib, tosh otdi. Soʻngra: ‹Undan boshqa iloh boʻlmagan Alloh haqqi, Baqara surasi nozil qilingan zot mana shu yerdan tosh otgan›, dedi». Hannod bizga Vakiʼdan, u Masʼudiydan shu isnod bilan shunga oʻxshashini rivoyat qildi. Abu Iso aytdi: Ibn Masʼudning hadisi hasan sahihdir. Ilm ahli shunga amal qilib, kishi vodiyning ichidan yetti toshcha bilan, har bir toshcha bilan birga takbir aytib tosh otishini ixtiyor qiladilar. Baʼzi ilm ahli vodiyning ichidan tosh otish imkoni boʻlmasa, vodiyning ichida boʻlmasa-da, qodir boʻlgan joyidan tosh otishiga ruxsat berganlar.Абдурраҳмон ибн Язид (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: «Абдуллоҳ (ибн Масъуд) Жамратул-Ақабага келганида водийнинг ичкарисига тушди, қиблага юзланди ва Жамрани ўнг қоши (тарафи)га олиб тош ота бошлади. Сўнг етти тошча билан, ҳар бир тошча билан бирга такбир айтиб, тош отди. Сўнгра: ‹Ундан бошқа илоҳ бўлмаган Аллоҳ ҳаққи, Бақара сураси нозил қилинган зот мана шу ердан тош отган›, деди». Ҳаннод бизга Вакиъдан, у Масъудийдан шу иснод билан шунга ўхшашини ривоят қилди. Абу Исо айтди: Ибн Масъуднинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Илм аҳли шунга амал қилиб, киши водийнинг ичидан етти тошча билан, ҳар бир тошча билан бирга такбир айтиб тош отишини ихтиёр қиладилар. Баъзи илм аҳли водийнинг ичидан тош отиш имкони бўлмаса, водийнинг ичида бўлмаса-да, қодир бўлган жойидан тош отишига рухсат берганлар.
أَخْبَرَنَا عَلِيُّ بْنُ خَشْرَمٍ، قَالَ حَدَّثَنَا عِيسَى، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ يَزِيدَ، قَالَ صَلَّى عُثْمَانُ بِمِنًى أَرْبَعًا حَتَّى بَلَغَ ذَلِكَ عَبْدَ اللَّهِ فَقَالَ لَقَدْ صَلَّيْتُ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم رَكْعَتَيْنِ .
Abdurrahmon ibn Yazid (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Usmon Minoda toʻrt rakaat oʻqidi. Bu xabar Abdulloh ibn Masʼudga yetganida u: «Men Rasululloh ﷺ bilan ikki rakaat namoz oʻqiganman», dedi.Абдурраҳмон ибн Язид (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Усмон Минода тўрт ракаат ўқиди. Бу хабар Абдуллоҳ ибн Масъудга етганида у: «Мен Расулуллоҳ ﷺ билан икки ракаат намоз ўқиганман», деди.
أَخْبَرَنِي هِلاَلُ بْنُ الْعَلاَءِ بْنِ هِلاَلٍ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبِي قَالَ، حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ هَاشِمٍ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ عُمَارَةَ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ يَزِيدَ، قَالَ دَخَلْنَا عَلَى عَبْدِ اللَّهِ وَمَعَنَا عَلْقَمَةُ وَالأَسْوَدُ وَجَمَاعَةٌ فَحَدَّثَنَا بِحَدِيثٍ مَا رَأَيْتُهُ حَدَّثَ بِهِ الْقَوْمَ إِلاَّ مِنْ أَجْلِي لأَنِّي كُنْتُ أَحْدَثَهُمْ سِنًّا قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " يَا مَعْشَرَ الشَّبَابِ مَنِ اسْتَطَاعَ مِنْكُمُ الْبَاءَةَ فَلْيَتَزَوَّجْ فَإِنَّهُ أَغَضُّ لِلْبَصَرِ وَأَحْصَنُ لِلْفَرْجِ " . قَالَ عَلِيٌّ وَسُئِلَ الأَعْمَشُ عَنْ حَدِيثِ إِبْرَاهِيمَ فَقَالَ عَنْ إِبْرَاهِيمَ عَنْ عَلْقَمَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ مِثْلَهُ قَالَ نَعَمْ .
Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Ey yigitlar jamoasi, sizlardan kim uylanishga qodir boʻlsa, uylansin, chunki bu koʻzni tiyuvchiroq va avratni saqlovchiroqdir», dedilar.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Эй йигитлар жамоаси, сизлардан ким уйланишга қодир бўлса, уйлансин, чунки бу кўзни тиювчироқ ва авратни сақловчироқдир», дедилар.
أَخْبَرَنَا هَنَّادُ بْنُ السَّرِيِّ، فِي حَدِيثِهِ عَنْ أَبِي الأَحْوَصِ، عَنْ حُصَيْنٍ، عَنْ كَثِيرٍ، - وَهُوَ ابْنُ مُدْرِكٍ - عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ يَزِيدَ، قَالَ قَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ وَنَحْنُ بِجَمْعٍ سَمِعْتُ الَّذِي، أُنْزِلَتْ عَلَيْهِ سُورَةُ الْبَقَرَةِ يَقُولُ فِي هَذَا الْمَكَانِ " لَبَّيْكَ اللَّهُمَّ لَبَّيْكَ " .
Ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Biz Jamʼda (Muzdalifada) turgan edik, u: «Men oʻziga Baqara surasi nozil qilingan zotning shu joyda: ‹Labbayk Allohumma labbayk› deyayotganlarini eshitdim», dedi.Ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Биз Жамъда (Муздалифада) турган эдик, у: «Мен ўзига Бақара сураси нозил қилинган зотнинг шу жойда: ‹Лаббайк Аллоҳумма лаббайк› деяётганларини эшитдим», деди.
أَخْبَرَنَا مُجَاهِدُ بْنُ مُوسَى، عَنْ هُشَيْمٍ، عَنْ مُغِيرَةَ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ يَزِيدَ، قَالَ رَأَيْتُ ابْنَ مَسْعُودٍ رَمَى جَمْرَةَ الْعَقَبَةِ مِنْ بَطْنِ الْوَادِي ثُمَّ قَالَ هَا هُنَا وَالَّذِي لاَ إِلَهَ غَيْرُهُ مَقَامُ الَّذِي أُنْزِلَتْ عَلَيْهِ سُورَةُ الْبَقَرَةِ .
Abdurrahmon ibn Yazid (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Men Ibn Masʼudni vodiy tubidan Aqaba jamrasiga tosh otganini koʻrdim, soʻng u: «Undan boshqa iloh yoʻq Zot bilan qasamki, Baqara surasi nozil qilingan Zot turgan joy mana shu yer», dedi.Абдурраҳмон ибн Язид (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Мен Ибн Масъудни водий тубидан Ақаба жамрасига тош отганини кўрдим, сўнг у: «Ундан бошқа илоҳ йўқ Зот билан қасамки, Бақара сураси нозил қилинган Зот турган жой мана шу ер», деди.
أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاَءِ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ عُمَارَةَ، هُوَ ابْنُ عُمَيْرٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ يَزِيدَ، قَالَ أَكْثَرُوا عَلَى عَبْدِ اللَّهِ ذَاتَ يَوْمٍ فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ إِنَّهُ قَدْ أَتَى عَلَيْنَا زَمَانٌ وَلَسْنَا نَقْضِي وَلَسْنَا هُنَالِكَ ثُمَّ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ قَدَّرَ عَلَيْنَا أَنْ بَلَغْنَا مَا تَرَوْنَ فَمَنْ عَرَضَ لَهُ مِنْكُمْ قَضَاءٌ بَعْدَ الْيَوْمِ فَلْيَقْضِ بِمَا فِي كِتَابِ اللَّهِ فَإِنْ جَاءَ أَمْرٌ لَيْسَ فِي كِتَابِ اللَّهِ فَلْيَقْضِ بِمَا قَضَى بِهِ نَبِيُّهُ صلى الله عليه وسلم فَإِنْ جَاءَ أَمْرٌ لَيْسَ فِي كِتَابِ اللَّهِ وَلاَ قَضَى بِهِ نَبِيُّهُ صلى الله عليه وسلم فَلْيَقْضِ بِمَا قَضَى بِهِ الصَّالِحُونَ فَإِنْ جَاءَ أَمْرٌ لَيْسَ فِي كِتَابِ اللَّهِ وَلاَ قَضَى بِهِ نَبِيُّهُ صلى الله عليه وسلم وَلاَ قَضَى بِهِ الصَّالِحُونَ فَلْيَجْتَهِدْ رَأْيَهُ وَلاَ يَقُولُ إِنِّي أَخَافُ وَإِنِّي أَخَافُ فَإِنَّ الْحَلاَلَ بَيِّنٌ وَالْحَرَامَ بَيِّنٌ وَبَيْنَ ذَلِكَ أُمُورٌ مُشْتَبِهَاتٌ فَدَعْ مَا يَرِيبُكَ إِلَى مَا لاَ يَرِيبُكَ. قَالَ أَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ هَذَا الْحَدِيثُ جَيِّدٌ جَيِّدٌ.
Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Bizga shunday zamon kelgan ediki, biz hukm chiqarmasdik va bunga loyiq ham emasdik. Soʻng Alloh azza va jalla bizga taqdir qilib, oʻzingiz koʻrayotgan darajaga yetkazdi. Sizlardan kimga shu kundan keyin hukm chiqarish tushsa, Allohning Kitobida borini bilan hukm qilsin. Agar Allohning Kitobida boʻlmagan ish kelsa, Paygʻambari ﷺ hukm qilgan narsa bilan hukm qilsin. Agar Allohning Kitobida ham boʻlmagan, Paygʻambari ﷺ ham hukm qilmagan ish kelsa, solihlar hukm qilgan narsa bilan hukm qilsin. Agar Allohning Kitobida ham boʻlmagan, Paygʻambari ﷺ ham hukm qilmagan va solihlar ham hukm qilmagan ish kelsa, oʻz raʼyi bilan ijtihod qilsin va ‹men qoʻrqaman, men qoʻrqaman› demasin. Chunki halol ravshan, harom ham ravshan, ular orasida esa shubhali ishlar bor. Bas, seni shubhaga soladigan narsani qoʻyib, shubhaga solmaydigan narsaga oʻt», dedi.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Бизга шундай замон келган эдики, биз ҳукм чиқармасдик ва бунга лойиқ ҳам эмасдик. Сўнг Аллоҳ азза ва жалла бизга тақдир қилиб, ўзингиз кўраётган даражага етказди. Сизлардан кимга шу кундан кейин ҳукм чиқариш тушса, Аллоҳнинг Китобида борини билан ҳукм қилсин. Агар Аллоҳнинг Китобида бўлмаган иш келса, Пайғамбари ﷺ ҳукм қилган нарса билан ҳукм қилсин. Агар Аллоҳнинг Китобида ҳам бўлмаган, Пайғамбари ﷺ ҳам ҳукм қилмаган иш келса, солиҳлар ҳукм қилган нарса билан ҳукм қилсин. Агар Аллоҳнинг Китобида ҳам бўлмаган, Пайғамбари ﷺ ҳам ҳукм қилмаган ва солиҳлар ҳам ҳукм қилмаган иш келса, ўз раъйи билан ижтиҳод қилсин ва ‹мен қўрқаман, мен қўрқаман› демасин. Чунки ҳалол равшан, ҳаром ҳам равшан, улар орасида эса шубҳали ишлар бор. Бас, сени шубҳага соладиган нарсани қўйиб, шубҳага солмайдиган нарсага ўт», деди.
حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنِ الْمَسْعُودِيِّ، عَنْ جَامِعِ بْنِ شَدَّادٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ يَزِيدَ، قَالَ لَمَّا أَتَى عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودٍ جَمْرَةَ الْعَقَبَةِ اسْتَبْطَنَ الْوَادِيَ وَاسْتَقْبَلَ الْكَعْبَةَ وَجَعَلَ الْجَمْرَةَ عَلَى حَاجِبِهِ الأَيْمَنِ ثُمَّ رَمَى بِسَبْعِ حَصَيَاتٍ يُكَبِّرُ مَعَ كُلِّ حَصَاةٍ ثُمَّ قَالَ مِنْ هَاهُنَا وَالَّذِي لاَ إِلَهَ غَيْرُهُ رَمَى الَّذِي أُنْزِلَتْ عَلَيْهِ سُورَةُ الْبَقَرَةِ .
Abdurrahmon ibn Yazid (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: «Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu) Aqaba jamrasiga kelganda, vodiyning ichkarisiga tushdi, Kaʼbaga yuzlandi va jamrani oʻng qoshi tomonida qildi. Soʻng har bir tosh bilan takbir aytib, yettita tosh otdi. Keyin: ‹Oʻzidan boʻlak iloh boʻlmagan Zotga qasamki, oʻziga Baqara surasi nozil qilingan Zot mana shu yerdan otganlar›, dedi.»Абдурраҳмон ибн Язид (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: «Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу) Ақаба жамрасига келганда, водийнинг ичкарисига тушди, Каъбага юзланди ва жамрани ўнг қоши томонида қилди. Сўнг ҳар бир тош билан такбир айтиб, еттита тош отди. Кейин: ‹Ўзидан бўлак илоҳ бўлмаган Зотга қасамки, ўзига Бақара сураси нозил қилинган Зот мана шу ердан отганлар›, деди.»
حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنِ ابْنِ أَبِي ذِئْبٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ قَيْسٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ يَزِيدَ، عَنْ ثَوْبَانَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ " مَنْ يَتَقَبَّلُ لِي بِوَاحِدَةٍ وَأَتَقَبَّلُ لَهُ بِالْجَنَّةِ " قُلْتُ أَنَا . قَالَ " لاَ تَسْأَلِ النَّاسَ شَيْئًا " . قَالَ فَكَانَ ثَوْبَانُ يَقَعُ سَوْطُهُ وَهُوَ رَاكِبٌ فَلاَ يَقُولُ لأَحَدٍ نَاوِلْنِيهِ حَتَّى يَنْزِلَ فَيَأْخُذَهُ .
Savbon (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim menga bir narsani boʻyniga oladi, men unga jannatni kafolat qilaman?» dedilar. Men: «Men», dedim. U zot: «Odamlardan hech narsa soʻrama», dedilar. Savbon minib ketayotganida qamchisi tushib qolsa, toki oʻzi tushib olmaguncha, hech kimga: «Buni menga uzatib ber», demasdi.Савбон (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким менга бир нарсани бўйнига олади, мен унга жаннатни кафолат қиламан?» дедилар. Мен: «Мен», дедим. У зот: «Одамлардан ҳеч нарса сўрама», дедилар. Савбон миниб кетаётганида қамчиси тушиб қолса, токи ўзи тушиб олмагунча, ҳеч кимга: «Буни менга узатиб бер», демасди.
حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ حَفْصٍ، قَالَ: حَدَّثَنَا أَبِي، قَالَ: حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ قَالَ: حَدَّثَنِي مَالِكُ بْنُ الْحَارِثِ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ يَزِيدَ قَالَ: كَانَ الرَّبِيعُ يَأْتِي عَلْقَمَةَ يَوْمَ الْجُمُعَةِ، فَإِذَا لَمْ أَكُنْ ثَمَّةَ أَرْسَلُوا إِلَيَّ، فَجَاءَ مَرَّةً وَلَسْتُ ثَمَّةَ، فَلَقِيَنِي عَلْقَمَةُ وَقَالَ لِي: أَلَمْ تَرَ مَا جَاءَ بِهِ الرَّبِيعُ؟ قَالَ: أَلَمْ تَرَ أَكْثَرَ مَا يَدْعُو النَّاسَ، وَمَا أَقَلَّ إِجَابَتَهُمْ؟ وَذَلِكَ أَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ لاَ يَقْبَلُ إِلاَّ النَّاخِلَةَ مِنَ الدُّعَاءِ، قُلْتُ: أَوَ لَيْسَ قَدْ قَالَ ذَلِكَ عَبْدُ اللهِ؟ قَالَ: وَمَا قَالَ؟ قَالَ: قَالَ عَبْدُ اللهِ: لاَ يَسْمَعُ اللَّهُ مِنْ مُسْمِعٍ، وَلاَ مُرَاءٍ، وَلا لاعِبٍ، إِلا دَاعٍ دَعَا يَثْبُتُ مِنْ قَلْبِهِ، قَالَ: فَذَكَرَ عَلْقَمَةَ؟ قَالَ: نَعَمْ.
Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Munofiqlarga bomdod va xufton namozlaridan ogʻirroq namoz yoʻq; agar ular bularda (qancha savob) borligini bilganlarida, hatto emaklab boʻlsa ham ularga kelar edi. Albatta, men muazzinga buyurib iqomat aytdirib, soʻng birovga odamlarga imomlik qilishni buyurib, soʻng oʻt alangasini olib, hali namozga chiqmagan kishilarning (uylarini) yoqib yuborishni xohlab qoldim», — dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Мунофиқларга бомдод ва хуфтон намозларидан оғирроқ намоз йўқ; агар улар буларда (қанча савоб) борлигини билганларида, ҳатто эмаклаб бўлса ҳам уларга келар эди. Албатта, мен муаззинга буюриб иқомат айтдириб, сўнг бировга одамларга имомлик қилишни буюриб, сўнг ўт алангасини олиб, ҳали намозга чиқмаган кишиларнинг (уйларини) ёқиб юборишни хоҳлаб қолдим», — дедилар.