حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ الْجُعْفِيُّ، حَدَّثَنَا هِشَامٌ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، حَدَّثَنَا عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ، أَنَّ عُبَيْدَ اللَّهِ بْنَ عَدِيِّ بْنِ الْخِيَارِ، أَخْبَرَهُ أَنَّ الْمِسْوَرَ بْنَ مَخْرَمَةَ وَعَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ الأَسْوَدِ بْنِ عَبْدِ يَغُوثَ قَالاَ لَهُ مَا يَمْنَعُكَ أَنْ تُكَلِّمَ خَالَكَ عُثْمَانَ فِي أَخِيهِ الْوَلِيدِ بْنِ عُقْبَةَ وَكَانَ أَكْثَرَ النَّاسُ فِيمَا فَعَلَ بِهِ. قَالَ عُبَيْدُ اللَّهِ فَانْتَصَبْتُ لِعُثْمَانَ حِينَ خَرَجَ إِلَى الصَّلاَةِ فَقُلْتُ لَهُ إِنَّ لِي إِلَيْكَ حَاجَةً وَهْىَ نَصِيحَةٌ. فَقَالَ أَيُّهَا الْمَرْءُ، أَعُوذُ بِاللَّهِ مِنْكَ، فَانْصَرَفْتُ، فَلَمَّا قَضَيْتُ الصَّلاَةَ جَلَسْتُ إِلَى الْمِسْوَرِ وَإِلَى ابْنِ عَبْدِ يَغُوثَ، فَحَدَّثْتُهُمَا بِالَّذِي قُلْتُ لِعُثْمَانَ وَقَالَ لِي. فَقَالاَ قَدْ قَضَيْتَ الَّذِي كَانَ عَلَيْكَ. فَبَيْنَمَا أَنَا جَالِسٌ مَعَهُمَا، إِذْ جَاءَنِي رَسُولُ عُثْمَانَ، فَقَالاَ لِي قَدِ ابْتَلاَكَ اللَّهُ. فَانْطَلَقْتُ حَتَّى دَخَلْتُ عَلَيْهِ، فَقَالَ مَا نَصِيحَتُكَ الَّتِي ذَكَرْتَ آنِفًا قَالَ فَتَشَهَّدْتُ ثُمَّ قُلْتُ إِنَّ اللَّهَ بَعَثَ مُحَمَّدًا صلى الله عليه وسلم وَأَنْزَلَ عَلَيْهِ الْكِتَابَ، وَكُنْتَ مِمَّنِ اسْتَجَابَ لِلَّهِ وَرَسُولِهِ صلى الله عليه وسلم وَآمَنْتَ بِهِ، وَهَاجَرْتَ الْهِجْرَتَيْنِ الأُولَيَيْنِ، وَصَحِبْتَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَرَأَيْتَ هَدْيَهُ، وَقَدْ أَكْثَرَ النَّاسُ فِي شَأْنِ الْوَلِيدِ بْنِ عُقْبَةَ، فَحَقٌّ عَلَيْكَ أَنْ تُقِيمَ عَلَيْهِ الْحَدَّ. فَقَالَ لِي يَا ابْنَ أَخِي أَدْرَكْتَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ قُلْتُ لاَ، وَلَكِنْ قَدْ خَلَصَ إِلَىَّ مِنْ عِلْمِهِ مَا خَلَصَ إِلَى الْعَذْرَاءِ فِي سِتْرِهَا. قَالَ فَتَشَهَّدَ عُثْمَانُ فَقَالَ إِنَّ اللَّهَ قَدْ بَعَثَ مُحَمَّدًا صلى الله عليه وسلم بِالْحَقِّ وَأَنْزَلَ عَلَيْهِ الْكِتَابَ، وَكُنْتُ مِمَّنِ اسْتَجَابَ لِلَّهِ وَرَسُولِهِ صلى الله عليه وسلم وَآمَنْتُ بِمَا بُعِثَ بِهِ مُحَمَّدٌ صلى الله عليه وسلم. وَهَاجَرْتُ الْهِجْرَتَيْنِ الأُولَيَيْنِ كَمَا قُلْتَ، وَصَحِبْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَبَايَعْتُهُ، وَاللَّهِ مَا عَصَيْتُهُ وَلاَ غَشَشْتُهُ حَتَّى تَوَفَّاهُ اللَّهُ، ثُمَّ اسْتَخْلَفَ اللَّهُ أَبَا بَكْرٍ فَوَاللَّهِ مَا عَصَيْتُهُ وَلاَ غَشَشْتُهُ، ثُمَّ اسْتُخْلِفَ عُمَرُ، فَوَاللَّهِ مَا عَصَيْتُهُ وَلاَ غَشَشْتُهُ، ثُمَّ اسْتُخْلِفْتُ، أَفَلَيْسَ لِي عَلَيْكُمْ مِثْلُ الَّذِي كَانَ لَهُمْ عَلَىَّ قَالَ بَلَى. قَالَ فَمَا هَذِهِ الأَحَادِيثُ الَّتِي تَبْلُغُنِي عَنْكُمْ فَأَمَّا مَا ذَكَرْتَ مِنْ شَأْنِ الْوَلِيدِ بْنِ عُقْبَةَ، فَسَنَأْخُذُ فِيهِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ بِالْحَقِّ قَالَ فَجَلَدَ الْوَلِيدَ أَرْبَعِينَ جَلْدَةً، وَأَمَرَ عَلِيًّا أَنْ يَجْلِدَهُ، وَكَانَ هُوَ يَجْلِدُهُ. وَقَالَ يُونُسُ وَابْنُ أَخِي الزُّهْرِيِّ عَنِ الزُّهْرِيِّ أَفَلَيْسَ لِي عَلَيْكُمْ مِنَ الْحَقِّ مِثْلُ الَّذِي كَانَ لَهُمْ. قَالَ أَبُو عَبْد اللَّهِ بَلَاءٌ مِنْ رَبِّكُمْ مَا ابْتُلِيتُمْ بِهِ مِنْ شِدَّةٍ وَفِي مَوْضِعٍ الْبَلَاءُ الِابْتِلَاءُ وَالتَّمْحِيصُ مَنْ بَلَوْتُهُ وَمَحَّصْتُهُ أَيْ اسْتَخْرَجْتُ مَا عِنْدَهُ يَبْلُو يَخْتَبِرُ مُبْتَلِيكُمْ مُخْتَبِرُكُمْ وَأَمَّا قَوْلُهُ بَلَاءٌ عَظِيمٌ النِّعَمُ وَهِيَ مِنْ أَبْلَيْتُهُ وَتِلْكَ مِنْ ابْتَلَيْتُهُ
Misvar ibn Maxrama va Abdurrahmon ibn Asvad ibn Abduyagʻus unga (Ubaydullohga): «Togʻang Usmon bilan uning ukasi Valid ibn Uqba haqida gaplashishingga nima toʻsqinlik qilyapti?» deyishdi — odamlar uning (Validning) qilmishi haqida koʻp gapirardilar. Ubaydulloh aytdi: Men Usmon namozga chiqqanida unga roʻbaroʻ boʻlib: «Sizga (aytadigan) bir hojatim bor, u nasihatdir», dedim. U: «Ey kishi, men sendan Allohga panoh soʻrayman», dedi. Men qaytdim. Namozni oʻqib boʻlgach, Misvar va Ibn Abduyagʻusning yoniga oʻtirib, Usmonga aytgan gapimni va u menga aytganini ularga aytdim. Ular: «Sen oʻz zimmangdagi (vazifa)ni ado etding», deyishdi. Men ular bilan oʻtirganimda, Usmonning elchisi keldi. Ular menga: «Alloh seni imtihon qildi», deyishdi. Men yoʻlga chiqib, uning oldiga kirdim. U: «Sen hozirgina zikr qilgan nasihating nima?» dedi. Men shahodat aytib, soʻng: «Albatta Alloh Muhammadni ﷺ (paygʻambar qilib) yubordi va unga Kitobni nozil qildi. Siz Alloh va Rasuli ﷺga ijobat qilgan (boʻysungan)lardan boʻldingiz, unga iymon keltirdingiz, dastlabki ikki hijratni qildingiz, Rasululloh ﷺga hamroh boʻldingiz va u zotning yoʻl-yoʻrigʻini koʻrdingiz. Odamlar Valid ibn Uqba haqida koʻp gapirmoqda, shuning uchun unga haddni (jazoni) qoyim qilishingiz sizga haqdir», dedim. U menga: «Ey ukamning oʻgʻli, sen Rasululloh ﷺga yetishganmiding?» dedi. Men: «Yoʻq, lekin uning ilmidan menga shuncha narsa yetib keldiki, qanchaki bokira qizga oʻz pardasida (yetadigan boʻlsa)», dedim. U (Usmon) shahodat aytib, soʻng: «Albatta Alloh Muhammadni ﷺ haq bilan (paygʻambar qilib) yubordi va unga Kitobni nozil qildi. Men ham Alloh va Rasuli ﷺga ijobat qilganlardan boʻldim va Muhammad ﷺ (paygʻambar boʻlib) yuborilgan narsaga iymon keltirdim. Sen aytganingdek, dastlabki ikki hijratni qildim, Rasululloh ﷺga hamroh boʻldim va u zotga bayʼat qildim. Allohga qasamki, Alloh u zotni vafot ettirgunicha men u zotga osiy boʻlmadim va xiyonat qilmadim. Soʻng Alloh Abu Bakrni xalifa qildi, Allohga qasamki, men unga osiy boʻlmadim va xiyonat qilmadim. Soʻng Umar xalifa qilindi, Allohga qasamki, men unga osiy boʻlmadim va xiyonat qilmadim. Soʻng men xalifa qilindim. Menga ham sizlardan oʻshalar (uchun) menda boʻlgan haq kabi (haq) yoʻqmi?» dedi. (Ubaydulloh:) «Ha (bor)», dedi. U: «Bas, sizlardan menga yetib kelayotgan bu gaplar nima? Sen zikr qilgan Valid ibn Uqba ishiga kelsak — inshaalloh, biz unda haq (yoʻl) bilan ish tutamiz», dedi. (Ubaydulloh) aytdi: Soʻng u Validni qirq darra (qamchi) urdi va Aliga uni urishni buyurdi, Ali esa uni urdi. Yunus va Zuhriyning jiyani Zuhriydan: «Menga ham sizlardan, oʻshalar (uchun) menda boʻlgan haq kabi haq yoʻqmi?» dedi. Abu Abdulloh (al-Buxoriy) aytdi: «‹Baloʼun min Robbikum› — sizlar duchor boʻlgan shiddat (mashaqqat). Boshqa oʻrinda ‹balo› — imtihon va tozalashdir: ‹balavtuhu va mahhastuhu› — uning oldidagini chiqarib (sinab) oldim, degani. ‹Yabluʼ› — sinaydi. ‹Mubtaliykum› — sizni sinovchi. ‹Baloʼun aziym› (degandagi ‹balo›) esa neʼmatlardir va u ‹ablaytuhu› (dan); ana u (birinchisi) esa ‹ibtalaytuhu› (dan)dir», dedi.Мисвар ибн Махрама ва Абдурраҳмон ибн Асвад ибн Абдуяғус унга (Убайдуллоҳга): «Тоғанг Усмон билан унинг укаси Валид ибн Уқба ҳақида гаплашишингга нима тўсқинлик қиляпти?» дейишди — одамлар унинг (Валиднинг) қилмиши ҳақида кўп гапирардилар. Убайдуллоҳ айтди: Мен Усмон намозга чиққанида унга рўбарў бўлиб: «Сизга (айтадиган) бир ҳожатим бор, у насиҳатдир», дедим. У: «Эй киши, мен сендан Аллоҳга паноҳ сўрайман», деди. Мен қайтдим. Намозни ўқиб бўлгач, Мисвар ва Ибн Абдуяғуснинг ёнига ўтириб, Усмонга айтган гапимни ва у менга айтганини уларга айтдим. Улар: «Сен ўз зиммангдаги (вазифа)ни адо этдинг», дейишди. Мен улар билан ўтирганимда, Усмоннинг элчиси келди. Улар менга: «Аллоҳ сени имтиҳон қилди», дейишди. Мен йўлга чиқиб, унинг олдига кирдим. У: «Сен ҳозиргина зикр қилган насиҳатинг нима?» деди. Мен шаҳодат айтиб, сўнг: «Албатта Аллоҳ Муҳаммадни ﷺ (пайғамбар қилиб) юборди ва унга Китобни нозил қилди. Сиз Аллоҳ ва Расули ﷺга ижобат қилган (бўйсунган)лардан бўлдингиз, унга иймон келтирдингиз, дастлабки икки ҳижратни қилдингиз, Расулуллоҳ ﷺга ҳамроҳ бўлдингиз ва у зотнинг йўл-йўриғини кўрдингиз. Одамлар Валид ибн Уқба ҳақида кўп гапирмоқда, шунинг учун унга ҳаддни (жазони) қойим қилишингиз сизга ҳақдир», дедим. У менга: «Эй укамнинг ўғли, сен Расулуллоҳ ﷺга етишганмидинг?» деди. Мен: «Йўқ, лекин унинг илмидан менга шунча нарса етиб келдики, қанчаки бокира қизга ўз пардасида (етадиган бўлса)», дедим. У (Усмон) шаҳодат айтиб, сўнг: «Албатта Аллоҳ Муҳаммадни ﷺ ҳақ билан (пайғамбар қилиб) юборди ва унга Китобни нозил қилди. Мен ҳам Аллоҳ ва Расули ﷺга ижобат қилганлардан бўлдим ва Муҳаммад ﷺ (пайғамбар бўлиб) юборилган нарсага иймон келтирдим. Сен айтганингдек, дастлабки икки ҳижратни қилдим, Расулуллоҳ ﷺга ҳамроҳ бўлдим ва у зотга байъат қилдим. Аллоҳга қасамки, Аллоҳ у зотни вафот эттиргунича мен у зотга осий бўлмадим ва хиёнат қилмадим. Сўнг Аллоҳ Абу Бакрни халифа қилди, Аллоҳга қасамки, мен унга осий бўлмадим ва хиёнат қилмадим. Сўнг Умар халифа қилинди, Аллоҳга қасамки, мен унга осий бўлмадим ва хиёнат қилмадим. Сўнг мен халифа қилиндим. Менга ҳам сизлардан ўшалар (учун) менда бўлган ҳақ каби (ҳақ) йўқми?» деди. (Убайдуллоҳ:) «Ҳа (бор)», деди. У: «Бас, сизлардан менга етиб келаётган бу гаплар нима? Сен зикр қилган Валид ибн Уқба ишига келсак — иншааллоҳ, биз унда ҳақ (йўл) билан иш тутамиз», деди. (Убайдуллоҳ) айтди: Сўнг у Валидни қирқ дарра (қамчи) урди ва Алига уни уришни буюрди, Али эса уни урди. Юнус ва Зуҳрийнинг жияни Зуҳрийдан: «Менга ҳам сизлардан, ўшалар (учун) менда бўлган ҳақ каби ҳақ йўқми?» деди. Абу Абдуллоҳ (ал-Бухорий) айтди: «‹Балўун мин Роббикум› — сизлар дучор бўлган шиддат (машаққат). Бошқа ўринда ‹бало› — имтиҳон ва тозалашдир: ‹балавтуҳу ва маҳҳастуҳу› — унинг олдидагини чиқариб (синаб) олдим, дегани. ‹Яблуъ› — синайди. ‹Мубталийкум› — сизни синовчи. ‹Балўун азийм› (дегандаги ‹бало›) эса неъматлардир ва у ‹аблайтуҳу› (дан); ана у (биринчиси) эса ‹ибталайтуҳу› (дан)дир», деди.