Ubaydulloh ibn Abdulloh ibn Utba

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ يُونُسَ، قَالَ حَدَّثَنَا زَائِدَةُ، عَنْ مُوسَى بْنِ أَبِي عَائِشَةَ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ، قَالَ دَخَلْتُ عَلَى عَائِشَةَ فَقُلْتُ أَلاَ تُحَدِّثِينِي عَنْ مَرَضِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَتْ بَلَى، ثَقُلَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ أَصَلَّى النَّاسُ ‏"‏‏.‏ قُلْنَا لاَ، هُمْ يَنْتَظِرُونَكَ‏.‏ قَالَ ‏"‏ ضَعُوا لِي مَاءً فِي الْمِخْضَبِ ‏"‏‏.‏ قَالَتْ فَفَعَلْنَا فَاغْتَسَلَ فَذَهَبَ لِيَنُوءَ فَأُغْمِيَ عَلَيْهِ، ثُمَّ أَفَاقَ فَقَالَ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَصَلَّى النَّاسُ ‏"‏‏.‏ قُلْنَا لاَ، هُمْ يَنْتَظِرُونَكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ‏.‏ قَالَ ‏"‏ ضَعُوا لِي مَاءً فِي الْمِخْضَبِ ‏"‏‏.‏ قَالَتْ فَقَعَدَ فَاغْتَسَلَ، ثُمَّ ذَهَبَ لِيَنُوءَ فَأُغْمِيَ عَلَيْهِ، ثُمَّ أَفَاقَ فَقَالَ ‏"‏ أَصَلَّى النَّاسُ ‏"‏‏.‏ قُلْنَا لاَ، هُمْ يَنْتَظِرُونَكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ ضَعُوا لِي مَاءً فِي الْمِخْضَبِ ‏"‏، فَقَعَدَ فَاغْتَسَلَ، ثُمَّ ذَهَبَ لِيَنُوءَ فَأُغْمِيَ عَلَيْهِ، ثُمَّ أَفَاقَ فَقَالَ ‏"‏ أَصَلَّى النَّاسُ ‏"‏‏.‏ فَقُلْنَا لاَ، هُمْ يَنْتَظِرُونَكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ ـ وَالنَّاسُ عُكُوفٌ فِي الْمَسْجِدِ يَنْتَظِرُونَ النَّبِيَّ عَلَيْهِ السَّلاَمُ لِصَلاَةِ الْعِشَاءِ الآخِرَةِ ـ فَأَرْسَلَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم إِلَى أَبِي بَكْرٍ بِأَنْ يُصَلِّيَ بِالنَّاسِ، فَأَتَاهُ الرَّسُولُ فَقَالَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَأْمُرُكَ أَنْ تُصَلِّيَ بِالنَّاسِ‏.‏ فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ ـ وَكَانَ رَجُلاً رَقِيقًا ـ يَا عُمَرُ صَلِّ بِالنَّاسِ‏.‏ فَقَالَ لَهُ عُمَرُ أَنْتَ أَحَقُّ بِذَلِكَ‏.‏ فَصَلَّى أَبُو بَكْرٍ تِلْكَ الأَيَّامَ، ثُمَّ إِنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم وَجَدَ مِنْ نَفْسِهِ خِفَّةً فَخَرَجَ بَيْنَ رَجُلَيْنِ أَحَدُهُمَا الْعَبَّاسُ لِصَلاَةِ الظُّهْرِ، وَأَبُو بَكْرٍ يُصَلِّي بِالنَّاسِ، فَلَمَّا رَآهُ أَبُو بَكْرٍ ذَهَبَ لِيَتَأَخَّرَ فَأَوْمَأَ إِلَيْهِ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بِأَنْ لاَ يَتَأَخَّرَ‏.‏ قَالَ ‏"‏ أَجْلِسَانِي إِلَى جَنْبِهِ ‏"‏‏.‏ فَأَجْلَسَاهُ إِلَى جَنْبِ أَبِي بَكْرٍ‏.‏ قَالَ فَجَعَلَ أَبُو بَكْرٍ يُصَلِّي وَهْوَ يَأْتَمُّ بِصَلاَةِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَالنَّاسُ بِصَلاَةِ أَبِي بَكْرٍ، وَالنَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم قَاعِدٌ‏.‏ قَالَ عُبَيْدُ اللَّهِ فَدَخَلْتُ عَلَى عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ فَقُلْتُ لَهُ أَلاَ أَعْرِضُ عَلَيْكَ مَا حَدَّثَتْنِي عَائِشَةُ عَنْ مَرَضِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ هَاتِ‏.‏ فَعَرَضْتُ عَلَيْهِ حَدِيثَهَا، فَمَا أَنْكَرَ مِنْهُ شَيْئًا، غَيْرَ أَنَّهُ قَالَ أَسَمَّتْ لَكَ الرَّجُلَ الَّذِي كَانَ مَعَ الْعَبَّاسِ قُلْتُ لاَ‏.‏ قَالَ هُوَ عَلِيٌّ‏.‏

Ubaydulloh ibn Abdulloh ibn Utba (Oishadan) rivoyat qiladi: Men Oishaning oldiga borib, undan Rasululloh ﷺ ning kasalligini taʼriflab berishni soʻradim. Oisha: «Ha. Paygʻambar ﷺ qattiq kasal boʻldilar va: ‹Odamlar namoz oʻqidimi?› — deb soʻradilar. Biz: ‹Yoʻq, yo Rasululloh, ular sizni kutyapti›, — dedik. U zot: ‹Menga togʻoraga suv qoʻying›, — dedilar. (Oisha qoʻshimcha qildi:) Biz shunday qildik. U zot gusl qildi va turmoqchi boʻldilar, lekin hushdan ketdilar. Oʻzlariga kelgach, yana: ‹Odamlar namoz oʻqidimi?› — dedilar. Biz: ‹Yoʻq, ular sizni kutyapti, yo Rasululloh›, — dedik. U zot yana: ‹Menga togʻoraga suv qoʻying›, — dedilar. Oʻtirib gusl qildi va turmoqchi boʻldilar, lekin yana hushdan ketdilar. Soʻng oʻzlariga kelib: ‹Odamlar namoz oʻqidimi?› — dedilar. Biz: ‹Yoʻq, ular sizni kutyapti, yo Rasululloh›, — dedik. U zot: ‹Menga togʻoraga suv qoʻying›, — dedilar. Soʻng oʻtirib yuvindi va turmoqchi boʻldilar, lekin hushdan ketdilar. Oʻzlariga kelgach: ‹Odamlar namoz oʻqidimi?› — dedilar. Biz: ‹Yoʻq, ular sizni kutyapti, yo Rasululloh›, — dedik. Odamlar masjidda xufton namozi uchun Paygʻambar ﷺ ni kutyapti edi. Paygʻambar ﷺ Abu Bakrga odamlarga imomlik qilishni (aytib) odam yubordilar. Elchi Abu Bakrning oldiga borib: ‹Rasululloh ﷺ senga odamlarga imomlik qilishni buyuryapti›, — dedi. Abu Bakr yumshoq koʻngilli kishi edi, shuning uchun u Umarga imomlik qilishni aytdi, lekin Umar: ‹Sen haqliroqsan›, — dedi. Bas, oʻsha kunlarda Abu Bakr imomlik qildi. Paygʻambar ﷺ biroz yaxshi boʻlganida, ikki kishiga — biri Abbos edi — suyangan holda peshin namozi uchun chiqdilar; Abu Bakr odamlarga imomlik qilayotgan edi. Abu Bakr u zotni koʻrgach, orqaga chekinmoqchi boʻldi, lekin Paygʻambar ﷺ unga shunday qilmaslikni ishora qildi va ularga u zotni Abu Bakrning yonida oʻtqazishni aytdilar; ular shunday qildi. Abu Bakr Paygʻambar ﷺ ga (namozda) ergashar, odamlar esa Abu Bakrga ergashar edi. Paygʻambar ﷺ oʻtirgan holda (namoz oʻqir edilar)», — dedi. Ubaydulloh qoʻshimcha qildi: «Men Abdulloh ibn Abbosning oldiga borib: ‹Oisha menga Paygʻambar ﷺ ning vafotiga sabab boʻlgan kasalligi haqida aytgan (gap)ni senga aytaymi?› — dedim. Ibn Abbos: ‹Ayt›, — dedi. Men unga Oishaning rivoyatini aytdim; u undan hech narsani inkor qilmadi, faqat Oisha menga Abbos bilan birga (Paygʻambar ﷺ ga yordam bergan) ikkinchi kishining ismini aytdimi, deb soʻradi. Men: ‹Yoʻq›, — dedim. U: ‹U — Ali (ibn Abu Tolib) edi›, — dedi».Убайдуллоҳ ибн Абдуллоҳ ибн Утба (Оишадан) ривоят қилади: Мен Оишанинг олдига бориб, ундан Расулуллоҳ ﷺ нинг касаллигини таърифлаб беришни сўрадим. Оиша: «Ҳа. Пайғамбар ﷺ қаттиқ касал бўлдилар ва: ‹Одамлар намоз ўқидими?› — деб сўрадилар. Биз: ‹Йўқ, ё Расулуллоҳ, улар сизни кутяпти›, — дедик. У зот: ‹Менга тоғорага сув қўйинг›, — дедилар. (Оиша қўшимча қилди:) Биз шундай қилдик. У зот гусл қилди ва турмоқчи бўлдилар, лекин ҳушдан кетдилар. Ўзларига келгач, яна: ‹Одамлар намоз ўқидими?› — дедилар. Биз: ‹Йўқ, улар сизни кутяпти, ё Расулуллоҳ›, — дедик. У зот яна: ‹Менга тоғорага сув қўйинг›, — дедилар. Ўтириб гусл қилди ва турмоқчи бўлдилар, лекин яна ҳушдан кетдилар. Сўнг ўзларига келиб: ‹Одамлар намоз ўқидими?› — дедилар. Биз: ‹Йўқ, улар сизни кутяпти, ё Расулуллоҳ›, — дедик. У зот: ‹Менга тоғорага сув қўйинг›, — дедилар. Сўнг ўтириб ювинди ва турмоқчи бўлдилар, лекин ҳушдан кетдилар. Ўзларига келгач: ‹Одамлар намоз ўқидими?› — дедилар. Биз: ‹Йўқ, улар сизни кутяпти, ё Расулуллоҳ›, — дедик. Одамлар масжидда хуфтон намози учун Пайғамбар ﷺ ни кутяпти эди. Пайғамбар ﷺ Абу Бакрга одамларга имомлик қилишни (айтиб) одам юбордилар. Элчи Абу Бакрнинг олдига бориб: ‹Расулуллоҳ ﷺ сенга одамларга имомлик қилишни буюряпти›, — деди. Абу Бакр юмшоқ кўнгилли киши эди, шунинг учун у Умарга имомлик қилишни айтди, лекин Умар: ‹Сен ҳақлироқсан›, — деди. Бас, ўша кунларда Абу Бакр имомлик қилди. Пайғамбар ﷺ бироз яхши бўлганида, икки кишига — бири Аббос эди — суянган ҳолда пешин намози учун чиқдилар; Абу Бакр одамларга имомлик қилаётган эди. Абу Бакр у зотни кўргач, орқага чекинмоқчи бўлди, лекин Пайғамбар ﷺ унга шундай қилмасликни ишора қилди ва уларга у зотни Абу Бакрнинг ёнида ўтқазишни айтдилар; улар шундай қилди. Абу Бакр Пайғамбар ﷺ га (намозда) эргашар, одамлар эса Абу Бакрга эргашар эди. Пайғамбар ﷺ ўтирган ҳолда (намоз ўқир эдилар)», — деди. Убайдуллоҳ қўшимча қилди: «Мен Абдуллоҳ ибн Аббоснинг олдига бориб: ‹Оиша менга Пайғамбар ﷺ нинг вафотига сабаб бўлган касаллиги ҳақида айтган (гап)ни сенга айтайми?› — дедим. Ибн Аббос: ‹Айт›, — деди. Мен унга Оишанинг ривоятини айтдим; у ундан ҳеч нарсани инкор қилмади, фақат Оиша менга Аббос билан бирга (Пайғамбар ﷺ га ёрдам берган) иккинчи кишининг исмини айтдими, деб сўради. Мен: ‹Йўқ›, — дедим. У: ‹У — Али (ибн Абу Толиб) эди›, — деди».

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا وَهْبُ بْنُ جَرِيرٍ، حَدَّثَنَا أَبِي، عَنْ يُونُسَ الأَيْلِيِّ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ أَنَّ أُسَامَةَ ـ رضى الله عنه ـ كَانَ رِدْفَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنْ عَرَفَةَ إِلَى الْمُزْدَلِفَةِ، ثُمَّ أَرْدَفَ الْفَضْلَ مِنَ الْمُزْدَلِفَةِ إِلَى مِنًى‏.‏ قَالَ فَكِلاَهُمَا قَالَ لَمْ يَزَلِ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يُلَبِّي، حَتَّى رَمَى جَمْرَةَ الْعَقَبَةِ‏.‏

Ubaydulloh ibn Abdulloh (Ibn Abbosdan) rivoyat qiladi: Ibn Abbos dedi: «Usoma Rasululloh ﷺ ning ortidan (tuyada) Arafadan Muzdalifagacha minib bordi; soʻng Fazl Rasululloh ﷺ ning ortidan Muzdalifadan Minogacha minib bordi». Ibn Abbos qoʻshdi: «Ikkovi ham: ‹Paygʻambar ﷺ — to Jamratul-Aqabaga (tosh) otgunlarigacha — talbiya aytishda davom etdilar›, — dedi».Убайдуллоҳ ибн Абдуллоҳ (Ибн Аббосдан) ривоят қилади: Ибн Аббос деди: «Усома Расулуллоҳ ﷺ нинг ортидан (туяда) Арафадан Муздалифагача миниб борди; сўнг Фазл Расулуллоҳ ﷺ нинг ортидан Муздалифадан Миногача миниб борди». Ибн Аббос қўшди: «Иккови ҳам: ‹Пайғамбар ﷺ — то Жамратул-Ақабага (тош) отгунларигача — талбия айтишда давом этдилар›, — деди».

حَدَّثَنَا زُهَيْرُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا وَهْبُ بْنُ جَرِيرٍ، حَدَّثَنَا أَبِي، عَنْ يُونُسَ الأَيْلِيِّ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ أَنَّ أُسَامَةَ بْنَ زَيْدٍ ـ رضى الله عنهما ـ كَانَ رِدْفَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنْ عَرَفَةَ إِلَى الْمُزْدَلِفَةِ، ثُمَّ أَرْدَفَ الْفَضْلَ مِنَ الْمُزْدَلِفَةِ إِلَى مِنًى ـ قَالَ ـ فَكِلاَهُمَا قَالاَ لَمْ يَزَلِ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يُلَبِّي حَتَّى رَمَى جَمْرَةَ الْعَقَبَةِ‏.‏

Ubaydulloh ibn Abdulloh (Ibn Abbosdan) rivoyat qiladi: Ibn Abbos dedi: «Usoma ibn Zayd Paygʻambar ﷺ ning ortidan Arafatdan Muzdalifagacha mindi; soʻng Muzdalifadan Minogacha Fazl u zotning ortidan mindi». U qoʻshdi: «Ikkovi (Usoma va Fazl) ham: ‹Paygʻambar ﷺ — Jamratul-Aqabaga tosh otguncha — doimo talbiya aytib turdilar›, — dedi».Убайдуллоҳ ибн Абдуллоҳ (Ибн Аббосдан) ривоят қилади: Ибн Аббос деди: «Усома ибн Зайд Пайғамбар ﷺ нинг ортидан Арафатдан Муздалифагача минди; сўнг Муздалифадан Миногача Фазл у зотнинг ортидан минди». У қўшди: «Иккови (Усома ва Фазл) ҳам: ‹Пайғамбар ﷺ — Жамратул-Ақабага тош отгунча — доимо талбия айтиб турдилар›, — деди».

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سُلَيْمَانَ، قَالَ حَدَّثَنِي ابْنُ وَهْبٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي يُونُسُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ لَمَّا اشْتَدَّ بِالنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَجَعُهُ قَالَ ‏"‏ ائْتُونِي بِكِتَابٍ أَكْتُبُ لَكُمْ كِتَابًا لاَ تَضِلُّوا بَعْدَهُ ‏"‏‏.‏ قَالَ عُمَرُ إِنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم غَلَبَهُ الْوَجَعُ وَعِنْدَنَا كِتَابُ اللَّهِ حَسْبُنَا فَاخْتَلَفُوا وَكَثُرَ اللَّغَطُ‏.‏ قَالَ ‏"‏ قُومُوا عَنِّي، وَلاَ يَنْبَغِي عِنْدِي التَّنَازُعُ ‏"‏‏.‏ فَخَرَجَ ابْنُ عَبَّاسٍ يَقُولُ إِنَّ الرَّزِيَّةَ كُلَّ الرَّزِيَّةِ مَا حَالَ بَيْنَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَبَيْنَ كِتَابِهِ‏.‏

Ubaydulloh ibn Abdulloh rivoyat qiladi: Ibn Abbos dedi: «Paygʻambar ﷺ ning kasallari ogʻirlashganda, u zot: ‹Menga (yozadigan) qogʻoz olib kelinglar, sizlarga bir narsa yozib beray — undan keyin adashmaysizlar›, — dedilar. Umar esa: ‹Paygʻambar qattiq betob, biz bilan Allohning Kitobi bor, bu bizga yetarli›, — dedi. Sahobalar bunda ixtilof qilib, shovqin koʻtarildi. Shunda Paygʻambar ﷺ: ‹Mendan (chetga) ketinglar; mening oldimda janjal qilishinglar toʻgʻri emas›, — dedilar». Ibn Abbos: «Rasululloh ﷺ ning u (vasiyat)ni yozib berishdan ularning ixtilof va shovqini sababli toʻsilgani — eng katta musibat edi», — der edi.Убайдуллоҳ ибн Абдуллоҳ ривоят қилади: Ибн Аббос деди: «Пайғамбар ﷺ нинг касаллари оғирлашганда, у зот: ‹Менга (ёзадиган) қоғоз олиб келинглар, сизларга бир нарса ёзиб берай — ундан кейин адашмайсизлар›, — дедилар. Умар эса: ‹Пайғамбар қаттиқ бетоб, биз билан Аллоҳнинг Китоби бор, бу бизга етарли›, — деди. Саҳобалар бунда ихтилоф қилиб, шовқин кўтарилди. Шунда Пайғамбар ﷺ: ‹Мендан (четга) кетинглар; менинг олдимда жанжал қилишинглар тўғри эмас›, — дедилар». Ибн Аббос: «Расулуллоҳ ﷺ нинг у (васият)ни ёзиб беришдан уларнинг ихтилоф ва шовқини сабабли тўсилгани — энг катта мусибат эди», — дер эди.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ بُكَيْرٍ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ يُونُسَ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ يَا مَعْشَرَ الْمُسْلِمِينَ، كَيْفَ تَسْأَلُونَ أَهْلَ الْكِتَابِ، وَكِتَابُكُمُ الَّذِي أُنْزِلَ عَلَى نَبِيِّهِ صلى الله عليه وسلم أَحْدَثُ الأَخْبَارِ بِاللَّهِ، تَقْرَءُونَهُ لَمْ يُشَبْ، وَقَدْ حَدَّثَكُمُ اللَّهُ أَنَّ أَهْلَ الْكِتَابِ بَدَّلُوا مَا كَتَبَ اللَّهُ وَغَيَّرُوا بِأَيْدِيهِمُ الْكِتَابَ، فَقَالُوا هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ، لِيَشْتَرُوا بِهِ ثَمَنًا قَلِيلاً أَفَلاَ يَنْهَاكُمْ مَا جَاءَكُمْ مِنَ الْعِلْمِ عَنْ مُسَاءَلَتِهِمْ، وَلاَ وَاللَّهِ مَا رَأَيْنَا مِنْهُمْ رَجُلاً قَطُّ يَسْأَلُكُمْ عَنِ الَّذِي أُنْزِلَ عَلَيْكُمْ‏.‏

Ubaydulloh ibn Abdulloh ibn Utba (Ibn Abbosdan) rivoyat qiladi: Ibn Abbos (shunday) dedi: «Ey musulmonlar! Allohning oʻz Paygʻambariga nozil qilgan Kitobingiz (yaʼni Qurʼon) — Allohdan (kelgan) eng soʻnggi (yangi) maʼlumot boʻlib, siz uni oʻqir va u — buzilmagan Kitob ekan, qanday qilib sizlar ahli kitob(dan biror narsani) soʻraysiz? Alloh sizlarga — ahli kitob oʻzlariga nozil qilingan (narsa)ni oʻz qoʻllari bilan oʻzgartirib, ‹bu — Alloh tomonidan(dir)›, deb aytganini — vahiy qildi, toki ular shu bilan biroz dunyoviy manfaat olsa». Ibn Abbos qoʻshdi: «Sizlarga nozil qilingan ilm — sizlarni ulardan soʻrashdan toʻsishga kifoya qilmaydimi? Allohga qasamki, men ularning birortasini (hech) — sizlarga nozil qilingan (narsa) haqida (sizdan) soʻrayotganini — koʻrmadim».Убайдуллоҳ ибн Абдуллоҳ ибн Утба (Ибн Аббосдан) ривоят қилади: Ибн Аббос (шундай) деди: «Эй мусулмонлар! Аллоҳнинг ўз Пайғамбарига нозил қилган Китобингиз (яъни Қуръон) — Аллоҳдан (келган) энг сўнгги (янги) маълумот бўлиб, сиз уни ўқир ва у — бузилмаган Китоб экан, қандай қилиб сизлар аҳли китоб(дан бирор нарсани) сўрайсиз? Аллоҳ сизларга — аҳли китоб ўзларига нозил қилинган (нарса)ни ўз қўллари билан ўзгартириб, ‹бу — Аллоҳ томонидан(дир)›, деб айтганини — ваҳий қилди, токи улар шу билан бироз дунёвий манфаат олса». Ибн Аббос қўшди: «Сизларга нозил қилинган илм — сизларни улардан сўрашдан тўсишга кифоя қилмайдими? Аллоҳга қасамки, мен уларнинг бирортасини (ҳеч) — сизларга нозил қилинган (нарса) ҳақида (сиздан) сўраётганини — кўрмадим».

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، قَالَ حَدَّثَنِي عُقَيْلٌ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ، أَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ، أَخْبَرَهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم غَزَا غَزْوَةَ الْفَتْحِ فِي رَمَضَانَ‏.‏ قَالَ وَسَمِعْتُ ابْنَ الْمُسَيَّبِ يَقُولُ مِثْلَ ذَلِكَ‏.‏ وَعَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ أَنَّ ابْنَ عَبَّاسِ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ صَامَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَتَّى إِذَا بَلَغَ الْكَدِيدَ ـ الْمَاءَ الَّذِي بَيْنَ قُدَيْدٍ وَعُسْفَانَ ـ أَفْطَرَ، فَلَمْ يَزَلْ مُفْطِرًا حَتَّى انْسَلَخَ الشَّهْرُ‏.‏

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) xabar berdi)ki, Rasululloh ﷺ Fath gʻazotini Ramazonda qildilar. (Ibn Shihob:) Men Ibnul-Musayyabni ham shunday deganini eshitdim. Ubaydullohdan (rivoyatda), Ibn Abbos (roziyallohu anhumo): «Rasululloh ﷺ roʻza tutdilar, to Kadidga — Qudayd bilan Usfon orasidagi suvga — yetganlarida, (roʻzani) ochdilar va oy tugagunicha ochgan holda davom etdilar», dedi.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) хабар берди)ки, Расулуллоҳ ﷺ Фатҳ ғазотини Рамазонда қилдилар. (Ибн Шиҳоб:) Мен Ибнул-Мусайябни ҳам шундай деганини эшитдим. Убайдуллоҳдан (ривоятда), Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо): «Расулуллоҳ ﷺ рўза тутдилар, то Кадидга — Қудайд билан Усфон орасидаги сувга — етганларида, (рўзани) очдилар ва ой тугагунича очган ҳолда давом этдилар», деди.

حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْجَرْمِيُّ، حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا أَبِي، عَنْ صَالِحٍ، عَنِ ابْنِ عُبَيْدَةَ بْنِ نَشِيطٍ ـ وَكَانَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ اسْمُهُ عَبْدُ اللَّهِ ـ أَنَّ عُبَيْدَ اللَّهِ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ قَالَ بَلَغَنَا أَنَّ مُسَيْلِمَةَ الْكَذَّابَ قَدِمَ الْمَدِينَةَ، فَنَزَلَ فِي دَارِ بِنْتِ الْحَارِثِ، وَكَانَ تَحْتَهُ بِنْتُ الْحَارِثِ بْنِ كُرَيْزٍ، وَهْىَ أُمُّ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَامِرٍ، فَأَتَاهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَمَعَهُ ثَابِتُ بْنُ قَيْسِ بْنِ شَمَّاسٍ، وَهْوَ الَّذِي يُقَالُ لَهُ خَطِيبُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَفِي يَدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَضِيبٌ، فَوَقَفَ عَلَيْهِ فَكَلَّمَهُ فَقَالَ لَهُ مُسَيْلِمَةُ إِنْ شِئْتَ خَلَّيْتَ بَيْنَنَا وَبَيْنَ الأَمْرِ، ثُمَّ جَعَلْتَهُ لَنَا بَعْدَكَ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لَوْ سَأَلْتَنِي هَذَا الْقَضِيبَ مَا أَعْطَيْتُكَهُ وَإِنِّي لأَرَاكَ الَّذِي أُرِيتُ فِيهِ مَا أُرِيتُ، وَهَذَا ثَابِتُ بْنُ قَيْسٍ وَسَيُجِيبُكَ عَنِّي ‏"‏‏.‏ فَانْصَرَفَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم‏.‏ قَالَ عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ سَأَلْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَبَّاسٍ عَنْ رُؤْيَا، رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الَّتِي ذَكَرَ فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ذُكِرَ لِي أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ بَيْنَا أَنَا نَائِمٌ أُرِيتُ أَنَّهُ وُضِعَ فِي يَدَىَّ سِوَارَانِ مِنْ ذَهَبٍ، فَفُظِعْتُهُمَا وَكَرِهْتُهُمَا، فَأُذِنَ لِي فَنَفَخْتُهُمَا فَطَارَا، فَأَوَّلْتُهُمَا كَذَّابَيْنِ يَخْرُجَانِ ‏"‏‏.‏ فَقَالَ عُبَيْدُ اللَّهِ أَحَدُهُمَا الْعَنْسِيُّ الَّذِي قَتَلَهُ فَيْرُوزُ بِالْيَمَنِ، وَالآخَرُ مُسَيْلِمَةُ الْكَذَّابُ‏.‏

(Ubaydulloh ibn Abdulloh ibn Utba aytdi:) Bizga yetishicha, Musaylima Kazzob Madinaga kelib, bint Horisning uyiga tushgan — uning (Musaylimaning) nikohida bint Horis ibn Kurayz (Abdulloh ibn Omirning onasi) bor edi. Rasululloh ﷺ uning oldiga — u zot bilan Sobit ibn Qays ibn Shammos (u Rasululloh ﷺning xatibi deb atalardi) (boʻ lgan holda) — keldilar; Rasululloh ﷺning qoʻ llarida bir qazib (xivchin) bor edi. U zot uning ustiga toʻxtab, unga gapirdilar. Musaylima unga: «Agar xohlasang, (hokimiyat) ishini biz bilan oʻrtoq qil, soʻng uni oʻzingdan keyin bizga bergin», dedi. Paygʻambar ﷺ: «Agar sen mendan mana shu xivchinni soʻraganingda ham, men uni senga bermas edim. Albatta men seni — (tushimda) men haqimda koʻrsatilgan narsa koʻrsatilgan oʻsha kishi (deb) gumon qilaman. Mana bu Sobit ibn Qays men tomondan senga javob beradi», dedilar, soʻng Paygʻambar ﷺ (undan) ketdilar. Ubaydulloh ibn Abdulloh aytdi: Men Abdulloh ibn Abbosdan Rasululloh ﷺ zikr qilgan tush haqida soʻradim. Ibn Abbos: «Menga aytishlaricha, Rasululloh ﷺ: ‹Men uxlab yotgan paytimda, qoʻ llarimga oltindan ikki bilakuzuk qoʻ yilgani koʻrsatildi; ular menga ogʻir (yoqimsiz) tuyuldi, men ularni yomon koʻrdim. Soʻng menga izn berildi, men ularni pufladim, ular uchib ketdi; men ularni — chiqadigan ikki kazzob (yolgʻonchi) — deb taʼbirladim› dedilar», dedi. Ubaydulloh: «Ularning biri — Yamanda Fayruz oʻldirgan al-Ansiy, ikkinchisi Musaylima Kazzobdir», dedi.(Убайдуллоҳ ибн Абдуллоҳ ибн Утба айтди:) Бизга етишича, Мусайлима Каззоб Мадинага келиб, бинт Ҳориснинг уйига тушган — унинг (Мусайлиманинг) никоҳида бинт Ҳорис ибн Курайз (Абдуллоҳ ибн Омирнинг онаси) бор эди. Расулуллоҳ ﷺ унинг олдига — у зот билан Собит ибн Қайс ибн Шаммос (у Расулуллоҳ ﷺнинг хатиби деб аталарди) (бў лган ҳолда) — келдилар; Расулуллоҳ ﷺнинг қў лларида бир қазиб (хивчин) бор эди. У зот унинг устига тўхтаб, унга гапирдилар. Мусайлима унга: «Агар хоҳласанг, (ҳокимият) ишини биз билан ўртоқ қил, сўнг уни ўзингдан кейин бизга бергин», деди. Пайғамбар ﷺ: «Агар сен мендан мана шу хивчинни сўраганингда ҳам, мен уни сенга бермас эдим. Албатта мен сени — (тушимда) мен ҳақимда кўрсатилган нарса кўрсатилган ўша киши (деб) гумон қиламан. Мана бу Собит ибн Қайс мен томондан сенга жавоб беради», дедилар, сўнг Пайғамбар ﷺ (ундан) кетдилар. Убайдуллоҳ ибн Абдуллоҳ айтди: Мен Абдуллоҳ ибн Аббосдан Расулуллоҳ ﷺ зикр қилган туш ҳақида сўрадим. Ибн Аббос: «Менга айтишларича, Расулуллоҳ ﷺ: ‹Мен ухлаб ётган пайтимда, қў лларимга олтиндан икки билакузук қў йилгани кўрсатилди; улар менга оғир (ёқимсиз) туюлди, мен уларни ёмон кўрдим. Сўнг менга изн берилди, мен уларни пуфладим, улар учиб кетди; мен уларни — чиқадиган икки каззоб (ёлғончи) — деб таъбирладим› дедилар», деди. Убайдуллоҳ: «Уларнинг бири — Яманда Файруз ўлдирган ал-Ансий, иккинчиси Мусайлима Каззобдир», деди.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ لَمَّا حُضِرَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَفِي الْبَيْتِ رِجَالٌ، فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ هَلُمُّوا أَكْتُبْ لَكُمْ كِتَابًا لاَ تَضِلُّوا بَعْدَهُ ‏"‏‏.‏ فَقَالَ بَعْضُهُمْ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَدْ غَلَبَهُ الْوَجَعُ وَعِنْدَكُمُ الْقُرْآنُ، حَسْبُنَا كِتَابُ اللَّهِ‏.‏ فَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْبَيْتِ وَاخْتَصَمُوا، فَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ قَرِّبُوا يَكْتُبُ لَكُمْ كِتَابًا لاَ تَضِلُّوا بَعْدَهُ‏.‏ وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ غَيْرَ ذَلِكَ، فَلَمَّا أَكْثَرُوا اللَّغْوَ وَالاِخْتِلاَفَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ قُومُوا ‏"‏‏.‏ قَالَ عُبَيْدُ اللَّهِ فَكَانَ يَقُولُ ابْنُ عَبَّاسٍ إِنَّ الرَّزِيَّةَ كُلَّ الرَّزِيَّةِ مَا حَالَ بَيْنَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَبَيْنَ أَنْ يَكْتُبَ لَهُمْ ذَلِكَ الْكِتَابَ لاِخْتِلاَفِهِمْ وَلَغَطِهِمْ‏.‏

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi:) Rasululloh ﷺga (vafot) yaqinlashganida — uyda (bir necha) erkaklar bor edi — Paygʻambar ﷺ: «Kelinglar, men sizlarga bir hujjat (xat) yozib beray — undan keyin adashmaysizlar», dedilar. Ulardan baʼzilari: «Albatta Rasululloh ﷺni ogʻriq yengib qoʻ ydi; sizlarninng oldingizda Qurʼon bor — bizga Allohning Kitobi kifoya», dedi. Shunda uy ahli ixtilof qilib, tortishib ketdi. Ulardan baʼzilari: «(Qogʻoz-qalamni) yaqin keltiringlar, u zot sizlarga bir hujjat yozib bersin — undan keyin adashmaysizlar», derdi; baʼzilari esa boshqacha (gapni) aytardi. Ular behuda (gap) va ixtilofni koʻpaytirganlarida, Rasululloh ﷺ: «Turinglar (chiqinglar)», dedilar. Ubaydulloh aytdi: Ibn Abbos: «Albatta musibatning barcha (eng katta) musibati — Rasululloh ﷺ bilan u zotning ularga oʻsha hujjatni yozib berishi orasini ularning ixtilofi va shovqini toʻsib qoʻ yganidir», derdi.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Расулуллоҳ ﷺга (вафот) яқинлашганида — уйда (бир неча) эркаклар бор эди — Пайғамбар ﷺ: «Келинглар, мен сизларга бир ҳужжат (хат) ёзиб берай — ундан кейин адашмайсизлар», дедилар. Улардан баъзилари: «Албатта Расулуллоҳ ﷺни оғриқ енгиб қў йди; сизларниннг олдингизда Қуръон бор — бизга Аллоҳнинг Китоби кифоя», деди. Шунда уй аҳли ихтилоф қилиб, тортишиб кетди. Улардан баъзилари: «(Қоғоз-қаламни) яқин келтиринглар, у зот сизларга бир ҳужжат ёзиб берсин — ундан кейин адашмайсизлар», дерди; баъзилари эса бошқача (гапни) айтарди. Улар беҳуда (гап) ва ихтилофни кўпайтирганларида, Расулуллоҳ ﷺ: «Туринглар (чиқинглар)», дедилар. Убайдуллоҳ айтди: Ибн Аббос: «Албатта мусибатнинг барча (энг катта) мусибати — Расулуллоҳ ﷺ билан у зотнинг уларга ўша ҳужжатни ёзиб бериши орасини уларнинг ихтилофи ва шовқини тўсиб қў йганидир», дерди.

حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، أَخْبَرَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَبَّاسٍ، قَالَ يَا مَعْشَرَ الْمُسْلِمِينَ كَيْفَ تَسْأَلُونَ أَهْلَ الْكِتَابِ عَنْ شَىْءٍ وَكِتَابُكُمُ الَّذِي أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى نَبِيِّكُمْ صلى الله عليه وسلم أَحْدَثُ الأَخْبَارِ بِاللَّهِ مَحْضًا لَمْ يُشَبْ وَقَدْ حَدَّثَكُمُ اللَّهُ أَنَّ أَهْلَ الْكِتَابِ قَدْ بَدَّلُوا مِنْ كُتُبِ اللَّهِ وَغَيَّرُوا فَكَتَبُوا بِأَيْدِيهِمْ، قَالُوا هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ‏.‏ لِيَشْتَرُوا بِذَلِكَ ثَمَنًا قَلِيلاً، أَوَ لاَ يَنْهَاكُمْ مَا جَاءَكُمْ مِنَ الْعِلْمِ عَنْ مَسْأَلَتِهِمْ، فَلاَ وَاللَّهِ مَا رَأَيْنَا رَجُلاً مِنْهُمْ يَسْأَلُكُمْ عَنِ الَّذِي أُنْزِلَ عَلَيْكُمْ‏.‏

(Abdulloh ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi:) Ey musulmonlar jamoasi! Qanday qilib ahli kitobdan bir narsa haqida soʻraysizlar — holbuki Alloh oʻz Paygʻambaringiz ﷺga nozil qilgan Kitobingiz — Alloh haqida eng yangi xabarlar — sof (holida), (boshqa narsa) aralashtirilmagan (boʻla turib)?! Alloh esa sizlarga — ahli kitob Allohning kitoblaridan (baʼzisini) almashtirib, oʻzgartirib, oʻz qoʻllari bilan yozib: ‹Bu — Alloh huzuridandir›, deganlarini — oz bahoga sotish uchun — xabar bergan. Sizlarga kelgan ilm sizlarni ulardan (soʻrashdan) qaytarmaydimi?! Yoʻq, vallohi, biz ulardan birorta kishini — sizlarga nozil qilingan (narsa) haqida sizlardan soʻrayotganini — koʻrmadik.(Абдуллоҳ ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Эй мусулмонлар жамоаси! Қандай қилиб аҳли китобдан бир нарса ҳақида сўрайсизлар — ҳолбуки Аллоҳ ўз Пайғамбарингиз ﷺга нозил қилган Китобингиз — Аллоҳ ҳақида энг янги хабарлар — соф (ҳолида), (бошқа нарса) аралаштирилмаган (бўла туриб)?! Аллоҳ эса сизларга — аҳли китоб Аллоҳнинг китобларидан (баъзисини) алмаштириб, ўзгартириб, ўз қўллари билан ёзиб: ‹Бу — Аллоҳ ҳузуридандир›, деганларини — оз баҳога сотиш учун — хабар берган. Сизларга келган илм сизларни улардан (сўрашдан) қайтармайдими?! Йўқ, валлоҳи, биз улардан бирорта кишини — сизларга нозил қилинган (нарса) ҳақида сизлардан сўраётганини — кўрмадик.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، - وَاللَّفْظُ لِعَبْدٍ - قَالاَ أَخْبَرَنَا عَبْدُ، الرَّزَّاقِ أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ، أَنَّ أَبَا عَمْرِو بْنَ حَفْصِ بْنِ الْمُغِيرَةِ، خَرَجَ مَعَ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ إِلَى الْيَمَنِ فَأَرْسَلَ إِلَى امْرَأَتِهِ فَاطِمَةَ بِنْتِ قَيْسٍ بِتَطْلِيقَةٍ كَانَتْ بَقِيَتْ مِنْ طَلاَقِهَا وَأَمَرَ لَهَا الْحَارِثَ بْنَ هِشَامٍ وَعَيَّاشَ بْنَ أَبِي رَبِيعَةَ بِنَفَقَةٍ فَقَالاَ لَهَا وَاللَّهِ مَا لَكِ نَفَقَةٌ إِلاَّ أَنْ تَكُونِي حَامِلاً ‏.‏ فَأَتَتِ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَذَكَرَتْ لَهُ قَوْلَهُمَا ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ لاَ نَفَقَةَ لَكِ ‏"‏ ‏.‏ فَاسْتَأْذَنَتْهُ فِي الاِنْتِقَالِ فَأَذِنَ لَهَا ‏.‏ فَقَالَتْ أَيْنَ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَقَالَ ‏"‏ إِلَى ابْنِ أُمِّ مَكْتُومٍ ‏"‏ ‏.‏ وَكَانَ أَعْمَى تَضَعُ ثِيَابَهَا عِنْدَهُ وَلاَ يَرَاهَا فَلَمَّا مَضَتْ عِدَّتُهَا أَنْكَحَهَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أُسَامَةَ بْنَ زَيْدٍ فَأَرْسَلَ إِلَيْهَا مَرْوَانُ قَبِيصَةَ بْنَ ذُؤَيْبٍ يَسْأَلُهَا عَنِ الْحَدِيثِ فَحَدَّثَتْهُ بِهِ فَقَالَ مَرْوَانُ لَمْ نَسْمَعْ هَذَا الْحَدِيثَ إِلاَّ مِنِ امْرَأَةٍ سَنَأْخُذُ بِالْعِصْمَةِ الَّتِي وَجَدْنَا النَّاسَ عَلَيْهَا ‏.‏ فَقَالَتْ فَاطِمَةُ حِينَ بَلَغَهَا قَوْلُ مَرْوَانَ فَبَيْنِي وَبَيْنَكُمُ الْقُرْآنُ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ ‏{‏ لاَ تُخْرِجُوهُنَّ مِنْ بُيُوتِهِنَّ‏}‏ الآيَةَ قَالَتْ هَذَا لِمَنْ كَانَتْ لَهُ مُرَاجَعَةٌ فَأَىُّ أَمْرٍ يَحْدُثُ بَعْدَ الثَّلاَثِ فَكَيْفَ تَقُولُونَ لاَ نَفَقَةَ لَهَا إِذَا لَمْ تَكُنْ حَامِلاً فَعَلاَمَ تَحْبِسُونَهَا.

Fotima bint Qays (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Abu Amr ibn Hafs ibn al-Mugʻira Ali ibn Abu Tolib bilan Yamanga chiqdi va xotini Fotima bint Qaysga, taloqidan qolgan bir taloq (xabari) bilan (odam) yubordi (yaʼni oxirgi taloqni qildi). Hamda al-Horis ibn Hishom va Ayyosh ibn Abu Rabiaga unga nafaqa berishni buyurdi. Shunda u ikkovi (Fotimaga): «Vallohi, agar homilador boʻlmasang, senga nafaqa yoʻq», dedilar. (Fotima) Nabiy ﷺ ning oldiga kelib u ikkovining soʻzini u zotga aytdi. U zot: «Senga nafaqa yoʻq», dedilar. Soʻng (Fotima) u zotdan koʻchib oʻtishga izn soʻradi, u zot unga izn berdilar. (Fotima): «Qayerga, yo Rasululloh?» dedi. U zot: «Ibn Ummu Maktumning oldiga», dedilar. U (Ibn Ummu Maktum) koʻr edi, (Fotima) kiyimini uning oldida yechardi, u (Fotimani) koʻrmasdi. Idda(si) oʻtgach, Nabiy ﷺ uni Usoma ibn Zaydga nikohlab berdilar. Marvon unga Qabisa ibn Zuʼaybni yuborib, undan bu hadisni soʻradi. (Fotima) unga buni soʻzlab berdi. Shunda Marvon: «Biz bu hadisni faqat bir ayoldan eshitdik. Biz odamlarni (rioya qilayotgan) ehtiyot (yoʻl)ni tutamiz (yaʼni taloq qilingan ayol uyidan chiqmasin)», dedi. Marvonning soʻzi Fotimaga yetganda, u: «Men bilan sizlarning oramizda Qurʼon (hukm chiqaradi). Alloh azza va jalla: {Ularni uylaridan chiqarmanglar} (Taloq 1) — degan oyatni (aytgan)», dedi. (Fotima yana): «Bu (oyat) rajʼiy (qaytarib olish mumkin boʻlgan) taloq qilingan ayol haqidadir. Uch (taloq)dan keyin esa qanday ish yangidan boʻladi (qaytarib olish boʻlmaydi)? Bas, qanday qilib: homilador boʻlmasa, unga nafaqa yoʻq, deysizlar-u, soʻng nima sababdan uni (uyda) ushlab turasizlar?» dedi.Фотима бинт Қайс (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Абу Амр ибн Ҳафс ибн ал-Муғира Али ибн Абу Толиб билан Яманга чиқди ва хотини Фотима бинт Қайсга, талоқидан қолган бир талоқ (хабари) билан (одам) юборди (яъни охирги талоқни қилди). Ҳамда ал-Ҳорис ибн Ҳишом ва Айёш ибн Абу Рабиага унга нафақа беришни буюрди. Шунда у иккови (Фотимага): «Валлоҳи, агар ҳомиладор бўлмасанг, сенга нафақа йўқ», дедилар. (Фотима) Набий ﷺ нинг олдига келиб у икковининг сўзини у зотга айтди. У зот: «Сенга нафақа йўқ», дедилар. Сўнг (Фотима) у зотдан кўчиб ўтишга изн сўради, у зот унга изн бердилар. (Фотима): «Қаерга, ё Расулуллоҳ?» деди. У зот: «Ибн Умму Мактумнинг олдига», дедилар. У (Ибн Умму Мактум) кўр эди, (Фотима) кийимини унинг олдида ечарди, у (Фотимани) кўрмасди. Идда(си) ўтгач, Набий ﷺ уни Усома ибн Зайдга никоҳлаб бердилар. Марвон унга Қабиса ибн Зуъайбни юбориб, ундан бу ҳадисни сўради. (Фотима) унга буни сўзлаб берди. Шунда Марвон: «Биз бу ҳадисни фақат бир аёлдан эшитдик. Биз одамларни (риоя қилаётган) эҳтиёт (йўл)ни тутамиз (яъни талоқ қилинган аёл уйидан чиқмасин)», деди. Марвоннинг сўзи Фотимага етганда, у: «Мен билан сизларнинг орамизда Қуръон (ҳукм чиқаради). Аллоҳ азза ва жалла: {Уларни уйларидан чиқарманглар} (Талоқ 1) — деган оятни (айтган)», деди. (Фотима яна): «Бу (оят) ражъий (қайтариб олиш мумкин бўлган) талоқ қилинган аёл ҳақидадир. Уч (талоқ)дан кейин эса қандай иш янгидан бўлади (қайтариб олиш бўлмайди)? Бас, қандай қилиб: ҳомиладор бўлмаса, унга нафақа йўқ, дейсизлар-у, сўнг нима сабабдан уни (уйда) ушлаб турасизлар?» деди.

وَحَدَّثَنِي أَبُو الطَّاهِرِ، وَحَرْمَلَةُ بْنُ يَحْيَى، - وَتَقَارَبَا فِي اللَّفْظِ - قَالَ حَرْمَلَةُ حَدَّثَنَا وَقَالَ أَبُو الطَّاهِرِ، أَخْبَرَنَا ابْنُ وَهْبٍ، - حَدَّثَنِي يُونُسُ بْنُ يَزِيدَ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، حَدَّثَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ بْنِ مَسْعُودٍ، أَنَّ أَبَاهُ، كَتَبَ إِلَى عُمَرَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الأَرْقَمِ الزُّهْرِيِّ يَأْمُرُهُ أَنْ يَدْخُلَ، عَلَى سُبَيْعَةَ بِنْتِ الْحَارِثِ الأَسْلَمِيَّةِ فَيَسْأَلَهَا عَنْ حَدِيثِهَا وَعَمَّا قَالَ لَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حِينَ اسْتَفْتَتْهُ فَكَتَبَ عُمَرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ إِلَى عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ يُخْبِرُهُ أَنَّ سُبَيْعَةَ أَخْبَرَتْهُ أَنَّهَا كَانَتْ تَحْتَ سَعْدِ ابْنِ خَوْلَةَ وَهُوَ فِي بَنِي عَامِرِ بْنِ لُؤَىٍّ وَكَانَ مِمَّنْ شَهِدَ بَدْرًا فَتُوُفِّيَ عَنْهَا فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ وَهْىَ حَامِلٌ فَلَمْ تَنْشَبْ أَنْ وَضَعَتْ حَمْلَهَا بَعْدَ وَفَاتِهِ فَلَمَّا تَعَلَّتْ مِنْ نِفَاسِهَا تَجَمَّلَتْ لِلْخُطَّابِ فَدَخَلَ عَلَيْهَا أَبُو السَّنَابِلِ بْنُ بَعْكَكٍ - رَجُلٌ مِنْ بَنِي عَبْدِ الدَّارِ - فَقَالَ لَهَا مَا لِي أَرَاكِ مُتَجَمِّلَةً لَعَلَّكِ تَرْجِينَ النِّكَاحَ إِنَّكِ وَاللَّهِ مَا أَنْتِ بِنَاكِحٍ حَتَّى تَمُرَّ عَلَيْكِ أَرْبَعَةُ أَشْهُرٍ وَعَشْرٌ ‏.‏ قَالَتْ سُبَيْعَةُ فَلَمَّا قَالَ لِي ذَلِكَ جَمَعْتُ عَلَىَّ ثِيَابِي حِينَ أَمْسَيْتُ فَأَتَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَسَأَلْتُهُ عَنْ ذَلِكَ فَأَفْتَانِي بِأَنِّي قَدْ حَلَلْتُ حِينَ وَضَعْتُ حَمْلِي وَأَمَرَنِي بِالتَّزَوُّجِ إِنْ بَدَا لِي ‏.‏ قَالَ ابْنُ شِهَابٍ فَلاَ أَرَى بَأْسًا أَنْ تَتَزَوَّجَ حِينَ وَضَعَتْ وَإِنْ كَانَتْ فِي دَمِهَا غَيْرَ أَنْ لاَ يَقْرَبُهَا زَوْجُهَا حَتَّى تَطْهُرَ ‏.‏

Subayʼa bint al-Horis al-Aslamiyya (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: U Saʼd ibn Xavlaning (xotini) boʻlgan — u (Saʼd) Banu Omir ibn Luayydan boʻlib, Badrda qatnashganlardan edi. U (Saʼd) Vidolashuv hajji (yili) vafot etgan paytda u (Subayʼa) homilador edi. Eri vafotidan keyin koʻp oʻtmay homilasini tugʻib qoʻydi. Nifosidan poklanib chiqqach, sovchilar uchun bezandi. Shunda uning oldiga Abus-Sanobil ibn Baʼkak — Banu Abdiddordan bir kishi — kirib, unga: «Senga nima boʻldi, seni bezangan holda koʻryapman? Balki turmushga chiqishni umid qilayotgandirsan? Vallohi, sen toʻrt oy oʻn (kun) oʻtmaguncha turmushga chiqa olmaysan», dedi. Subayʼa dedi: «U menga shuni aytgach, kech kirgan paytda kiyimlarimni oʻzimga oʻrab, Rasululloh ﷺ ning oldilariga keldim va u zotdan bu haqda soʻradim. U zot menga homilamni tugʻqan paytimda (iddadan chiqib) halol boʻlganligim haqida fatvo berdilar va istasam turmushga chiqishimga buyurdilar».Субайъа бинт ал-Ҳорис ал-Асламийя (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: У Саъд ибн Хавланинг (хотини) бўлган — у (Саъд) Бану Омир ибн Луаййдан бўлиб, Бадрда қатнашганлардан эди. У (Саъд) Видолашув ҳажжи (йили) вафот этган пайтда у (Субайъа) ҳомиладор эди. Эри вафотидан кейин кўп ўтмай ҳомиласини туғиб қўйди. Нифосидан покланиб чиққач, совчилар учун безанди. Шунда унинг олдига Абус-Санобил ибн Баъкак — Бану Абдиддордан бир киши — кириб, унга: «Сенга нима бўлди, сени безанган ҳолда кўряпман? Балки турмушга чиқишни умид қилаётгандирсан? Валлоҳи, сен тўрт ой ўн (кун) ўтмагунча турмушга чиқа олмайсан», деди. Субайъа деди: «У менга шуни айтгач, кеч кирган пайтда кийимларимни ўзимга ўраб, Расулуллоҳ ﷺ нинг олдиларига келдим ва у зотдан бу ҳақда сўрадим. У зот менга ҳомиламни туғқан пайтимда (иддадан чиқиб) ҳалол бўлганлигим ҳақида фатво бердилар ва истасам турмушга чиқишимга буюрдилар».

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ يُونُسَ، حَدَّثَنَا زَائِدَةُ، حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ أَبِي عَائِشَةَ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ دَخَلْتُ عَلَى عَائِشَةَ فَقُلْتُ لَهَا أَلاَ تُحَدِّثِينِي عَنْ مَرَضِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَتْ بَلَى ثَقُلَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ أَصَلَّى النَّاسُ ‏"‏ ‏.‏ قُلْنَا لاَ وَهُمْ يَنْتَظِرُونَكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ ضَعُوا لِي مَاءً فِي الْمِخْضَبِ ‏"‏ ‏.‏ فَفَعَلْنَا فَاغْتَسَلَ ثُمَّ ذَهَبَ لِيَنُوءَ فَأُغْمِيَ عَلَيْهِ ثُمَّ أَفَاقَ فَقَالَ ‏"‏ أَصَلَّى النَّاسُ ‏"‏ ‏.‏ قُلْنَا لاَ وَهُمْ يَنْتَظِرُونَكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ ضَعُوا لِي مَاءً فِي الْمِخْضَبِ ‏"‏ ‏.‏ فَفَعَلْنَا فَاغْتَسَلَ ثُمَّ ذَهَبَ لِيَنُوءَ فَأُغْمِيَ عَلَيْهِ ثُمَّ أَفَاقَ فَقَالَ ‏"‏ أَصَلَّى النَّاسُ ‏"‏ ‏.‏ قُلْنَا لاَ وَهُمْ يَنْتَظِرُونَكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ ضَعُوا لِي مَاءً فِي الْمِخْضَبِ ‏"‏ ‏.‏ فَفَعَلْنَا فَاغْتَسَلَ ثُمَّ ذَهَبَ لِيَنُوءَ فَأُغْمِيَ عَلَيْهِ ثُمَّ أَفَاقَ فَقَالَ ‏"‏ أَصَلَّى النَّاسُ ‏"‏ ‏.‏ فَقُلْنَا لاَ وَهُمْ يَنْتَظِرُونَكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ ‏.‏ قَالَتْ وَالنَّاسُ عُكُوفٌ فِي الْمَسْجِدِ يَنْتَظِرُونَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لِصَلاَةِ الْعِشَاءِ الآخِرَةِ - قَالَتْ - فَأَرْسَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلَى أَبِي بَكْرٍ أَنْ يُصَلِّيَ بِالنَّاسِ فَأَتَاهُ الرَّسُولُ فَقَالَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَأْمُرُكَ أَنْ تُصَلِّيَ بِالنَّاسِ ‏.‏ فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ وَكَانَ رَجُلاً رَقِيقًا يَا عُمَرُ صَلِّ بِالنَّاسِ ‏.‏ قَالَ فَقَالَ عُمَرُ أَنْتَ أَحَقُّ بِذَلِكَ ‏.‏ قَالَتْ فَصَلَّى بِهِمْ أَبُو بَكْرٍ تِلْكَ الأَيَّامَ ثُمَّ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَجَدَ مِنْ نَفْسِهِ خِفَّةً فَخَرَجَ بَيْنَ رَجُلَيْنِ أَحَدُهُمَا الْعَبَّاسُ لِصَلاَةِ الظُّهْرِ وَأَبُو بَكْرٍ يُصَلِّي بِالنَّاسِ فَلَمَّا رَآهُ أَبُو بَكْرٍ ذَهَبَ لِيَتَأَخَّرَ فَأَوْمَأَ إِلَيْهِ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَنْ لاَ يَتَأَخَّرَ وَقَالَ لَهُمَا ‏"‏ أَجْلِسَانِي إِلَى جَنْبِهِ ‏"‏ ‏.‏ فَأَجْلَسَاهُ إِلَى جَنْبِ أَبِي بَكْرٍ وَكَانَ أَبُو بَكْرٍ يُصَلِّي وَهُوَ قَائِمٌ بِصَلاَةِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَالنَّاسُ يُصَلُّونَ بِصَلاَةِ أَبِي بَكْرٍ وَالنَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم قَاعِدٌ ‏.‏ قَالَ عُبَيْدُ اللَّهِ فَدَخَلْتُ عَلَى عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ فَقُلْتُ لَهُ أَلاَ أَعْرِضُ عَلَيْكَ مَا حَدَّثَتْنِي عَائِشَةُ عَنْ مَرَضِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ هَاتِ ‏.‏ فَعَرَضْتُ حَدِيثَهَا عَلَيْهِ فَمَا أَنْكَرَ مِنْهُ شِيْئًا غَيْرَ أَنَّهُ قَالَ أَسَمَّتْ لَكَ الرَّجُلَ الَّذِي كَانَ مَعَ الْعَبَّاسِ قُلْتُ لاَ ‏.‏ قَالَ هُوَ عَلِيٌّ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ ning (kasalliklari) ogʻirlashdi va: «Odamlar namoz oʻqidimi?» dedilar. Biz: «Yoʻq, ular Sizni kutmoqdalar, yo Rasululloh», dedik. U zot: «Menga togʻorada suv qoʻyinglar», dedilar. Biz shunday qildik, u zot gʻusl qildilar, soʻng (oʻrinlaridan) turmoqchi boʻldilar, ammo hushlaridan ketdilar. Soʻng oʻzlariga kelib: «Odamlar namoz oʻqidimi?» dedilar. Biz: «Yoʻq, ular Sizni kutmoqdalar, yo Rasululloh», dedik. U zot: «Menga togʻorada suv qoʻyinglar», dedilar. Biz shunday qildik, u zot gʻusl qildilar, soʻng turmoqchi boʻldilar, ammo hushlaridan ketdilar. Soʻng oʻzlariga kelib: «Odamlar namoz oʻqidimi?» dedilar. Biz: «Yoʻq, ular Sizni kutmoqdalar, yo Rasululloh», dedik. U zot: «Menga togʻorada suv qoʻyinglar», dedilar. Biz shunday qildik, u zot gʻusl qildilar, soʻng turmoqchi boʻldilar, ammo hushlaridan ketdilar. Soʻng oʻzlariga kelib: «Odamlar namoz oʻqidimi?» dedilar. Biz: «Yoʻq, ular Sizni kutmoqdalar, yo Rasululloh», dedik. Odamlar masjidda toʻplanib, oxirgi xufton namozi uchun Rasululloh ﷺ ni kutib oʻtirishardi. Shunda Rasululloh ﷺ Abu Bakrga odamlarga (imom boʻlib) namoz oʻqishi haqida (xabar) yubordilar. Elchi unga kelib: «Rasululloh ﷺ sizga odamlarga namoz oʻqishingizni buyurmoqdalar», dedi. Abu Bakr — u koʻngli yumshoq kishi edi — «Ey Umar, odamlarga namoz oʻqib ber», dedi. Shunda Umar: «Sen bunga haqliroqsan», dedi. Shu kunlari odamlarga Abu Bakr namoz oʻqib berdi. Soʻng Rasululloh ﷺ oʻzlarida yengillik sezdilar va peshin namozi uchun ikki kishining oʻrtasida — biri Abbos edi — (suyanib) chiqdilar, Abu Bakr esa odamlarga namoz oʻqib turardi. Abu Bakr u zotni koʻrgach, orqaga chekinmoqchi boʻldi, ammo Nabiy ﷺ unga chekinmaslik haqida ishora qildilar va u ikkoviga: «Meni uning yoniga oʻtkazib qoʻyinglar», dedilar. Ular u zotni Abu Bakrning yoniga oʻtkazib qoʻyishdi. Abu Bakr tik turib Nabiy ﷺ ning namoziga (ergashib) namoz oʻqir, odamlar esa Abu Bakrning namoziga (ergashib) namoz oʻqishardi, Nabiy ﷺ esa oʻtirgan edilar. Ubaydulloh dedi: Soʻng men Abdulloh ibn Abbosning oldiga kirib unga: «Oisha menga Rasululloh ﷺ ning kasalliklari haqida aytib bergan (hadis)ni sizga keltirsam (boʻladimi)?» dedim. U: «Keltir», dedi. Men uning hadisini unga keltirdim, u undan hech narsani inkor qilmadi, faqat: «(Oisha) senga Abbos bilan birga boʻlgan kishining (ismini) aytib berdimi?» dedi. Men: «Yoʻq», dedim. U: «U Ali edi», dedi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ нинг (касалликлари) оғирлашди ва: «Одамлар намоз ўқидими?» дедилар. Биз: «Йўқ, улар Сизни кутмоқдалар, ё Расулуллоҳ», дедик. У зот: «Менга тоғорада сув қўйинглар», дедилар. Биз шундай қилдик, у зот ғусл қилдилар, сўнг (ўринларидан) турмоқчи бўлдилар, аммо ҳушларидан кетдилар. Сўнг ўзларига келиб: «Одамлар намоз ўқидими?» дедилар. Биз: «Йўқ, улар Сизни кутмоқдалар, ё Расулуллоҳ», дедик. У зот: «Менга тоғорада сув қўйинглар», дедилар. Биз шундай қилдик, у зот ғусл қилдилар, сўнг турмоқчи бўлдилар, аммо ҳушларидан кетдилар. Сўнг ўзларига келиб: «Одамлар намоз ўқидими?» дедилар. Биз: «Йўқ, улар Сизни кутмоқдалар, ё Расулуллоҳ», дедик. У зот: «Менга тоғорада сув қўйинглар», дедилар. Биз шундай қилдик, у зот ғусл қилдилар, сўнг турмоқчи бўлдилар, аммо ҳушларидан кетдилар. Сўнг ўзларига келиб: «Одамлар намоз ўқидими?» дедилар. Биз: «Йўқ, улар Сизни кутмоқдалар, ё Расулуллоҳ», дедик. Одамлар масжидда тўпланиб, охирги хуфтон намози учун Расулуллоҳ ﷺ ни кутиб ўтиришарди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ Абу Бакрга одамларга (имом бўлиб) намоз ўқиши ҳақида (хабар) юбордилар. Элчи унга келиб: «Расулуллоҳ ﷺ сизга одамларга намоз ўқишингизни буюрмоқдалар», деди. Абу Бакр — у кўнгли юмшоқ киши эди — «Эй Умар, одамларга намоз ўқиб бер», деди. Шунда Умар: «Сен бунга ҳақлироқсан», деди. Шу кунлари одамларга Абу Бакр намоз ўқиб берди. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ ўзларида енгиллик сездилар ва пешин намози учун икки кишининг ўртасида — бири Аббос эди — (суяниб) чиқдилар, Абу Бакр эса одамларга намоз ўқиб турарди. Абу Бакр у зотни кўргач, орқага чекинмоқчи бўлди, аммо Набий ﷺ унга чекинмаслик ҳақида ишора қилдилар ва у икковига: «Мени унинг ёнига ўтказиб қўйинглар», дедилар. Улар у зотни Абу Бакрнинг ёнига ўтказиб қўйишди. Абу Бакр тик туриб Набий ﷺ нинг намозига (эргашиб) намоз ўқир, одамлар эса Абу Бакрнинг намозига (эргашиб) намоз ўқишарди, Набий ﷺ эса ўтирган эдилар. Убайдуллоҳ деди: Сўнг мен Абдуллоҳ ибн Аббоснинг олдига кириб унга: «Оиша менга Расулуллоҳ ﷺ нинг касалликлари ҳақида айтиб берган (ҳадис)ни сизга келтирсам (бўладими)?» дедим. У: «Келтир», деди. Мен унинг ҳадисини унга келтирдим, у ундан ҳеч нарсани инкор қилмади, фақат: «(Оиша) сенга Аббос билан бирга бўлган кишининг (исмини) айтиб бердими?» деди. Мен: «Йўқ», дедим. У: «У Али эди», деди.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَهَارُونُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، قَالَ عَبْدٌ أَخْبَرَنَا وَقَالَ الآخَرَانِ، حَدَّثَنَا جَعْفَرُ بْنُ عَوْنٍ، أَخْبَرَنَا أَبُو عُمَيْسٍ، عَنْ عَبْدِ الْمَجِيدِ بْنِ سُهَيْلٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ، قَالَ قَالَ لِيَ ابْنُ عَبَّاسٍ تَعْلَمُ - وَقَالَ هَارُونُ تَدْرِي - آخِرَ سُورَةٍ نَزَلَتْ مِنَ الْقُرْآنِ نَزَلَتْ جَمِيعًا قُلْتُ نَعَمْ ‏.‏ ‏{‏ إِذَا جَاءَ نَصْرُ اللَّهِ وَالْفَتْحُ‏}‏ قَالَ صَدَقْتَ ‏.‏ وَفِي رِوَايَةِ ابْنِ أَبِي شَيْبَةَ تَعْلَمُ أَىُّ سُورَةٍ ‏.‏ وَلَمْ يَقُلْ آخِرَ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Ibn Abbos menga: «Sen bilasanmi — Horun (rivoyatida): sen biladirmisan — Qurʼondan yaxlit holda nozil boʻlgan eng oxirgi sura qaysiligini?» dedi. Men: «Ha, {Allohning nusrati va fath kelganda} (surasi)», dedim. U: «Toʻgʻri aytding», dedi. Ibn Abu Shaybaning rivoyatida: «Sen qaysi sura ekanini bilasanmi?» (deyilgan) boʻlib, u «eng oxirgi» demagan.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Ибн Аббос менга: «Сен биласанми — Ҳорун (ривоятида): сен биладирмисан — Қуръондан яхлит ҳолда нозил бўлган энг охирги сура қайсилигини?» деди. Мен: «Ҳа, {Аллоҳнинг нусрати ва фатҳ келганда} (сураси)», дедим. У: «Тўғри айтдинг», деди. Ибн Абу Шайбанинг ривоятида: «Сен қайси сура эканини биласанми?» (дейилган) бўлиб, у «энг охирги» демаган.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، رِوَايَةً أَنَّهُ نَهَى عَنِ اخْتِنَاثِ الأَسْقِيَةِ، ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ جَابِرٍ، وَابْنِ، عَبَّاسٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, u zot meshlarning ogʻzini qayirib (ichish)dan qaytardilar. (Roviy) aytdi: Bu bobda Jobir, Ibn Abbos va Abu Hurayradan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, у зот мешларнинг оғзини қайириб (ичиш)дан қайтардилар. (Ровий) айтди: Бу бобда Жобир, Ибн Аббос ва Абу Ҳурайрадан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مُوسَى الأَنْصَارِيُّ، حَدَّثَنَا مَعْنُ بْنُ عِيسَى، حَدَّثَنَا مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ، عَنْ ضَمْرَةَ بْنِ سَعِيدٍ الْمَازِنِيِّ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ، أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ، سَأَلَ أَبَا وَاقِدٍ اللَّيْثِيَّ مَا كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقْرَأُ بِهِ فِي الْفِطْرِ وَالأَضْحَى قَالَ كَانَ يَقْرَأُ بـــ‏(‏ق والقرآنِ الْمَجِيدِ ‏)‏ ‏(‏اقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ وَانْشَقَّ الْقَمَرُ ‏)‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Ubaydulloh ibn Abdulloh ibn Utba (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu) Abu Voqid al-Laysiydan: «Rasululloh ﷺ fitr va azhada nima (qiroat) oʻqir edilar?» deb soʻradi. U: «{Qof, val-qurʼanil-majiyd} (Qof) va {Iqtarabatis-soaʼatu vanshaqqal qamar} (Qamar) (suralari)ni oʻqir edilar», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahih hadisdir.Убайдуллоҳ ибн Абдуллоҳ ибн Утба (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу) Абу Воқид ал-Лайсийдан: «Расулуллоҳ ﷺ фитр ва азҳада нима (қироат) ўқир эдилар?» деб сўради. У: «{Қоф, вал-қуръанил-мажийд} (Қоф) ва {Иқтарабатис-соаъату ваншаққал қамар} (Қамар) (суралари)ни ўқир эдилар», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.

أَخْبَرَنَا الْعَبَّاسُ بْنُ عَبْدِ الْعَظِيمِ الْعَنْبَرِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، قَالَ حَدَّثَنَا زَائِدَةُ، عَنْ مُوسَى بْنِ أَبِي عَائِشَةَ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ دَخَلْتُ عَلَى عَائِشَةَ فَقُلْتُ أَلاَ تُحَدِّثِينِي عَنْ مَرَضِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَتْ لَمَّا ثَقُلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ أَصَلَّى النَّاسُ ‏"‏ ‏.‏ فَقُلْنَا لاَ وَهُمْ يَنْتَظِرُونَكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ ضَعُوا لِي مَاءً فِي الْمِخْضَبِ ‏"‏ ‏.‏ فَفَعَلْنَا فَاغْتَسَلَ ثُمَّ ذَهَبَ لِيَنُوءَ فَأُغْمِيَ عَلَيْهِ ثُمَّ أَفَاقَ فَقَالَ ‏"‏ أَصَلَّى النَّاسُ ‏"‏ ‏.‏ قُلْنَا لاَ هُمْ يَنْتَظِرُونَكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ ضَعُوا لِي مَاءً فِي الْمِخْضَبِ ‏"‏ ‏.‏ فَفَعَلْنَا فَاغْتَسَلَ ثُمَّ ذَهَبَ لِيَنُوءَ ثُمَّ أُغْمِيَ عَلَيْهِ ثُمَّ قَالَ فِي الثَّالِثَةِ مِثْلَ قَوْلِهِ قَالَتْ وَالنَّاسُ عُكُوفٌ فِي الْمَسْجِدِ يَنْتَظِرُونَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لِصَلاَةِ الْعِشَاءِ فَأَرْسَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلَى أَبِي بَكْرٍ ‏"‏ أَنْ صَلِّ بِالنَّاسِ ‏"‏ ‏.‏ فَجَاءَهُ الرَّسُولُ فَقَالَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَأْمُرُكَ أَنْ تُصَلِّيَ بِالنَّاسِ وَكَانَ أَبُو بَكْرٍ رَجُلاً رَقِيقًا فَقَالَ يَا عُمَرُ صَلِّ بِالنَّاسِ ‏.‏ فَقَالَ أَنْتَ أَحَقُّ بِذَلِكَ ‏.‏ فَصَلَّى بِهِمْ أَبُو بَكْرٍ تِلْكَ الأَيَّامَ ثُمَّ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَجَدَ مِنْ نَفْسِهِ خِفَّةً فَجَاءَ يُهَادَى بَيْنَ رَجُلَيْنِ أَحَدُهُمَا الْعَبَّاسُ لِصَلاَةِ الظُّهْرِ فَلَمَّا رَآهُ أَبُو بَكْرٍ ذَهَبَ لِيَتَأَخَّرَ فَأَوْمَأَ إِلَيْهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ لاَ يَتَأَخَّرَ وَأَمَرَهُمَا فَأَجْلَسَاهُ إِلَى جَنْبِهِ فَجَعَلَ أَبُو بَكْرٍ يُصَلِّي قَائِمًا وَالنَّاسُ يُصَلُّونَ بِصَلاَةِ أَبِي بَكْرٍ وَرَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُصَلِّي قَاعِدًا ‏.‏ فَدَخَلْتُ عَلَى ابْنِ عَبَّاسٍ فَقُلْتُ أَلاَ أَعْرِضُ عَلَيْكَ مَا حَدَّثَتْنِي عَائِشَةُ عَنْ مَرَضِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ نَعَمْ ‏.‏ فَحَدَّثْتُهُ فَمَا أَنْكَرَ مِنْهُ شَيْئًا غَيْرَ أَنَّهُ قَالَ أَسَمَّتْ لَكَ الرَّجُلَ الَّذِي كَانَ مَعَ الْعَبَّاسِ قُلْتُ لاَ ‏.‏ قَالَ هُوَ عَلِيٌّ كَرَّمَ اللَّهُ وَجْهَهُ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ ogʻirlashib qolganlarida: «Odamlar namoz oʻqishdimi?» dedilar. Biz: «Yoʻq, ular sizni kutmoqdalar, yo Rasululloh», dedik. U zot: «Menga togʻorada suv qoʻyinglar», dedilar. Biz shunday qildik, u zot gʻusl qildilar. Soʻng turmoqchi boʻlganlarida hushdan ketdilar, keyin oʻzlariga keldilar-da: «Odamlar namoz oʻqishdimi?» dedilar. Biz: «Yoʻq, ular sizni kutmoqdalar, yo Rasululloh», dedik. U zot: «Menga togʻorada suv qoʻyinglar», dedilar. Biz shunday qildik, u zot gʻusl qildilar. Soʻng turmoqchi boʻlganlarida yana hushdan ketdilar. Uchinchi martasida ham aynan shunday dedilar. Odamlar masjidda xufton namozi uchun Rasulullohni ﷺ kutib oʻtirardilar. Rasululloh ﷺ Abu Bakrga: «Odamlarga namoz oʻqib ber», deb odam yubordilar. Elchi kelib: «Rasululloh ﷺ senga odamlarga namoz oʻqib berishingni buyurmoqda», dedi. Abu Bakr yumshoq koʻngil kishi edi, u: «Ey Umar, odamlarga namoz oʻqib ber», dedi. Umar: «Sen bunga haqliroqsan», dedi. Shundan soʻng Abu Bakr oʻsha kunlar odamlarga namoz oʻqib berdi. Keyin Rasululloh ﷺ oʻzlarida yengillik sezib, peshin namozi uchun ikki kishi oʻrtasida suyanib chiqdilar, ulardan biri Abbos edi. Abu Bakr u zotni koʻrib, orqaga chekinmoqchi boʻldi. Rasululloh ﷺ unga chekinmaslikka ishora qildilar va u ikkoviga buyurdilar, ular u zotni Abu Bakrning yoniga oʻtqazishdi. Abu Bakr tik turib namoz oʻqir, odamlar Abu Bakrning namoziga qarab namoz oʻqir, Rasululloh ﷺ esa oʻtirgan holda namoz oʻqirdilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ оғирлашиб қолганларида: «Одамлар намоз ўқишдими?» дедилар. Биз: «Йўқ, улар сизни кутмоқдалар, ё Расулуллоҳ», дедик. У зот: «Менга тоғорада сув қўйинглар», дедилар. Биз шундай қилдик, у зот ғусл қилдилар. Сўнг турмоқчи бўлганларида ҳушдан кетдилар, кейин ўзларига келдилар-да: «Одамлар намоз ўқишдими?» дедилар. Биз: «Йўқ, улар сизни кутмоқдалар, ё Расулуллоҳ», дедик. У зот: «Менга тоғорада сув қўйинглар», дедилар. Биз шундай қилдик, у зот ғусл қилдилар. Сўнг турмоқчи бўлганларида яна ҳушдан кетдилар. Учинчи мартасида ҳам айнан шундай дедилар. Одамлар масжидда хуфтон намози учун Расулуллоҳни ﷺ кутиб ўтирардилар. Расулуллоҳ ﷺ Абу Бакрга: «Одамларга намоз ўқиб бер», деб одам юбордилар. Элчи келиб: «Расулуллоҳ ﷺ сенга одамларга намоз ўқиб беришингни буюрмоқда», деди. Абу Бакр юмшоқ кўнгил киши эди, у: «Эй Умар, одамларга намоз ўқиб бер», деди. Умар: «Сен бунга ҳақлироқсан», деди. Шундан сўнг Абу Бакр ўша кунлар одамларга намоз ўқиб берди. Кейин Расулуллоҳ ﷺ ўзларида енгиллик сезиб, пешин намози учун икки киши ўртасида суяниб чиқдилар, улардан бири Аббос эди. Абу Бакр у зотни кўриб, орқага чекинмоқчи бўлди. Расулуллоҳ ﷺ унга чекинмасликка ишора қилдилар ва у икковига буюрдилар, улар у зотни Абу Бакрнинг ёнига ўтқазишди. Абу Бакр тик туриб намоз ўқир, одамлар Абу Бакрнинг намозига қараб намоз ўқир, Расулуллоҳ ﷺ эса ўтирган ҳолда намоз ўқирдилар.

أَخْبَرَنَا سُوَيْدُ بْنُ نَصْرٍ، قَالَ أَنْبَأَنَا عَبْدُ اللَّهِ، عَنْ يُونُسَ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، أَنَّ رَجُلاً، مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم حَدَّثَهُ أَنَّهُ سَمِعَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ إِذَا كَانَ أَحَدُكُمْ فِي الصَّلاَةِ فَلاَ يَرْفَعْ بَصَرَهُ إِلَى السَّمَاءِ أَنْ يُلْتَمَعَ بَصَرُهُ ‏"‏ ‏.‏

Ubaydulloh ibn Abdulloh (rahimahulloh)ga Paygʻambar ﷺ sahobalaridan bir kishi hikoya qilib berdiki, u Rasululloh ﷺ: «Biringiz namozda boʻlsa, koʻzini osmonga koʻtarmasin, aks holda koʻzi sugʻurib olinadi», deganlarini eshitgan.Убайдуллоҳ ибн Абдуллоҳ (раҳимаҳуллоҳ)га Пайғамбар ﷺ саҳобаларидан бир киши ҳикоя қилиб бердики, у Расулуллоҳ ﷺ: «Бирингиз намозда бўлса, кўзини осмонга кўтармасин, акс ҳолда кўзи суғуриб олинади», деганларини эшитган.

أَخْبَرَنِي عَمْرُو بْنُ عُثْمَانَ بْنِ سَعِيدِ بْنِ كَثِيرٍ، عَنْ مُحَمَّدٍ، عَنِ الزُّبَيْدِيِّ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَبَّاسٍ، قَالَ قَامَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَقَامَ النَّاسُ مَعَهُ فَكَبَّرَ وَكَبَّرُوا ثُمَّ رَكَعَ وَرَكَعَ أُنَاسٌ مِنْهُمْ ثُمَّ سَجَدَ وَسَجَدُوا ثُمَّ قَامَ إِلَى الرَّكْعَةِ الثَّانِيَةِ فَتَأَخَّرَ الَّذِينَ سَجَدُوا مَعَهُ وَحَرَسُوا إِخْوَانَهُمْ وَأَتَتِ الطَّائِفَةُ الأُخْرَى فَرَكَعُوا مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَسَجَدُوا وَالنَّاسُ كُلُّهُمْ فِي صَلاَةٍ يُكَبِّرُونَ وَلَكِنْ يَحْرُسُ بَعْضُهُمْ بَعْضًا ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ turdilar, odamlar ular bilan birga turdilar; u zot takbir aytdilar, ular ham takbir aytishdi. Soʻng u zot rukuga bordilar, ulardan bir qism odam ham ruku qildi; soʻng u zot sajda qildilar, ular ham sajda qilishdi. Soʻng u zot ikkinchi rakatga turdilar, ular bilan sajda qilganlar orqaga chekinib, birodarlarini qoʻriqladilar. Boshqa toifa kelib, Nabiy ﷺ bilan ruku va sajda qildi. Odamlarning hammasi namozda takbir aytar, biroq bir-birlarini qoʻriqlab turishardi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ турдилар, одамлар улар билан бирга турдилар; у зот такбир айтдилар, улар ҳам такбир айтишди. Сўнг у зот рукуга бордилар, улардан бир қисм одам ҳам руку қилди; сўнг у зот сажда қилдилар, улар ҳам сажда қилишди. Сўнг у зот иккинчи ракатга турдилар, улар билан сажда қилганлар орқага чекиниб, биродарларини қўриқладилар. Бошқа тоифа келиб, Набий ﷺ билан руку ва сажда қилди. Одамларнинг ҳаммаси намозда такбир айтар, бироқ бир-бирларини қўриқлаб туришарди.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مَنْصُورٍ، قَالَ أَنْبَأَنَا سُفْيَانُ، قَالَ حَدَّثَنِي ضَمْرَةُ بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ خَرَجَ عُمَرُ - رضى الله عنه - يَوْمَ عِيدٍ فَسَأَلَ أَبَا وَاقِدٍ اللَّيْثِيَّ بِأَىِّ شَىْءٍ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَقْرَأُ فِي هَذَا الْيَوْمِ فَقَالَ بِـ ‏{‏ ق ‏}‏ وَ{‏ اقْتَرَبَتْ ‏}‏ ‏.‏

Ubaydulloh ibn Abdulloh (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Umar (roziyallohu anhu) iyd kuni chiqib, Abu Voqid al-Laysiydan: «Paygʻambar ﷺ bu kunda nima oʻqirdilar?» deb soʻradi. U: «{Qof} va {Iqtarabat} (suralari) bilan (oʻqirdilar)», dedi.Убайдуллоҳ ибн Абдуллоҳ (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Умар (розияллоҳу анҳу) ийд куни чиқиб, Абу Воқид ал-Лайсийдан: «Пайғамбар ﷺ бу кунда нима ўқирдилар?» деб сўради. У: «{Қоф} ва {Иқтарабат} (суралари) билан (ўқирдилар)», деди.

أَخْبَرَنَا كَثِيرُ بْنُ عُبَيْدٍ، قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ حَرْبٍ، عَنِ الزُّبَيْدِيِّ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَمْرِو بْنِ عُثْمَانَ، طَلَّقَ وَهُوَ غُلاَمٌ شَابٌّ فِي إِمَارَةِ مَرْوَانَ ابْنَةَ سَعِيدِ بْنِ زَيْدٍ وَأُمُّهَا بِنْتُ قَيْسٍ الْبَتَّةَ فَأَرْسَلَتْ إِلِيْهَا خَالَتُهَا فَاطِمَةُ بِنْتُ قَيْسٍ تَأْمُرُهَا بِالاِنْتِقَالِ مِنْ بَيْتِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَسَمِعَ بِذَلِكَ مَرْوَانُ فَأَرْسَلَ إِلَى ابْنَةِ سَعِيدٍ فَأَمَرَهَا أَنْ تَرْجِعَ إِلَى مَسْكَنِهَا وَسَأَلَهَا مَا حَمَلَهَا عَلَى الاِنْتِقَالِ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَعْتَدَّ فِي مَسْكَنِهَا حَتَّى تَنْقَضِيَ عِدَّتُهَا فَأَرْسَلَتْ إِلَيْهِ تُخْبِرُهُ أَنَّ خَالَتَهَا أَمَرَتْهَا بِذَلِكَ فَزَعَمَتْ فَاطِمَةُ بِنْتُ قَيْسٍ أَنَّهَا كَانَتْ تَحْتَ أَبِي عَمْرِو بْنِ حَفْصٍ فَلَمَّا أَمَّرَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ عَلَى الْيَمَنِ خَرَجَ مَعَهُ وَأَرْسَلَ إِلَيْهَا بِتَطْلِيقَةٍ هِيَ بَقِيَّةُ طَلاَقِهَا وَأَمَرَ لَهَا الْحَارِثَ بْنَ هِشَامٍ وَعَيَّاشَ بْنَ أَبِي رَبِيعَةَ بِنَفَقَتِهَا فَأَرْسَلَتْ - زَعَمَتْ - إِلَى الْحَارِثِ وَعَيَّاشٍ تَسْأَلُهُمَا الَّذِي أَمَرَ لَهَا بِهِ زَوْجُهَا فَقَالاَ وَاللَّهِ مَا لَهَا عِنْدَنَا نَفَقَةٌ إِلاَّ أَنْ تَكُونَ حَامِلاً وَمَا لَهَا أَنْ تَكُونَ فِي مَسْكَنِنَا إِلاَّ بِإِذْنِنَا فَزَعَمَتْ أَنَّهَا أَتَتْ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَذَكَرَتْ ذَلِكَ لَهُ فَصَدَّقَهُمَا ‏.‏ قَالَتْ فَاطِمَةُ فَأَيْنَ أَنْتَقِلُ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ ‏"‏ انْتَقِلِي عِنْدَ ابْنِ أُمِّ مَكْتُومٍ الأَعْمَى الَّذِي سَمَّاهُ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ فِي كِتَابِهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ فَاطِمَةُ فَاعْتَدَدْتُ عِنْدَهُ وَكَانَ رَجُلاً قَدْ ذَهَبَ بَصَرُهُ فَكُنْتُ أَضَعُ ثِيَابِي عِنْدَهُ حَتَّى أَنْكَحَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أُسَامَةَ بْنَ زَيْدٍ فَأَنْكَرَ ذَلِكَ عَلَيْهَا مَرْوَانُ وَقَالَ لَمْ أَسْمَعْ هَذَا الْحَدِيثَ مِنْ أَحَدٍ قَبْلَكِ وَسَآخُذُ بِالْقَضِيَّةِ الَّتِي وَجَدْنَا النَّاسَ عَلَيْهَا ‏.‏ مُخْتَصَرٌ ‏.‏

Fotima bint Qays (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: U Abu Amr ibn Hafsning nikohida edi. Rasululloh ﷺ Ali ibn Abu Tolibni Yamanga voliy qilib tayinlaganlarida, u (Abu Amr) u zot bilan chiqib ketdi va unga qolgan uchinchi taloqni yubordi. Hamda Horis ibn Hishom va Ayyosh ibn Abu Robiaga uning nafaqasini berishni buyurdi. Fotima Horis va Ayyoshga odam yuborib, eri ular uchun nima buyurganini soʻradi. Ular: «Allohga qasamki, agar homilador boʻlmasa, uning bizning zimmamizda nafaqasi yoʻq, hamda izinsiz uyimizda turishga ham haqi yoʻq», dedilar. Fotima Rasululloh ﷺ huzuriga kelib, buni u zotga aytdi, u zot ularni tasdiqladilar. Fotima: «Ey Allohning Rasuli, unda men qayerga koʻchay?» dedi. U zot: «Alloh azza va jalla Oʻz Kitobida nomini zikr etgan, koʻzi ojiz Ibn Ummi Maktumning huzuriga koʻch», dedilar. Fotima: «Men uning huzurida iddamni oʻtkazdim. U koʻzi koʻr kishi boʻlgani uchun kiyimlarimni uning oldida yechardim — nihoyat Rasululloh ﷺ meni Usoma ibn Zaydga nikohlab berdilar», dedi.Фотима бинт Қайс (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: У Абу Амр ибн Ҳафснинг никоҳида эди. Расулуллоҳ ﷺ Али ибн Абу Толибни Яманга волий қилиб тайинлаганларида, у (Абу Амр) у зот билан чиқиб кетди ва унга қолган учинчи талоқни юборди. Ҳамда Ҳорис ибн Ҳишом ва Айёш ибн Абу Робиага унинг нафақасини беришни буюрди. Фотима Ҳорис ва Айёшга одам юбориб, эри улар учун нима буюрганини сўради. Улар: «Аллоҳга қасамки, агар ҳомиладор бўлмаса, унинг бизнинг зиммамизда нафақаси йўқ, ҳамда изинсиз уйимизда туришга ҳам ҳақи йўқ», дедилар. Фотима Расулуллоҳ ﷺ ҳузурига келиб, буни у зотга айтди, у зот уларни тасдиқладилар. Фотима: «Эй Аллоҳнинг Расули, унда мен қаерга кўчай?» деди. У зот: «Аллоҳ азза ва жалла Ўз Китобида номини зикр этган, кўзи ожиз Ибн Умми Мактумнинг ҳузурига кўч», дедилар. Фотима: «Мен унинг ҳузурида иддамни ўтказдим. У кўзи кўр киши бўлгани учун кийимларимни унинг олдида ечардим — ниҳоят Расулуллоҳ ﷺ мени Усома ибн Зайдга никоҳлаб бердилар», деди.

أَخْبَرَنَا يُونُسُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى، قَالَ حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي يُونُسُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، أَنَّ عُبَيْدَ اللَّهِ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَهُ أَنَّ أَبَاهُ كَتَبَ إِلَى عُمَرَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَرْقَمَ الزُّهْرِيِّ يَأْمُرُهُ أَنْ يَدْخُلَ عَلَى سُبَيْعَةَ بِنْتِ الْحَارِثِ الأَسْلَمِيَّةِ فَيَسْأَلَهَا حَدِيثَهَا وَعَمَّا قَالَ لَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حِينَ اسْتَفْتَتْهُ فَكَتَبَ عُمَرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ إِلَى عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ يُخْبِرُهُ أَنَّ سُبَيْعَةَ أَخْبَرَتْهُ أَنَّهَا كَانَتْ تَحْتَ سَعْدِ ابْنِ خَوْلَةَ - وَهُوَ مِنْ بَنِي عَامِرِ بْنِ لُؤَىٍّ وَكَانَ مِمَّنْ شَهِدَ بَدْرًا فَتُوُفِّيَ عَنْهَا زَوْجُهَا فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ وَهِيَ حَامِلٌ - فَلَمْ تَنْشَبْ أَنْ وَضَعَتْ حَمْلَهَا بَعْدَ وَفَاتِهِ فَلَمَّا تَعَلَّتْ مِنْ نِفَاسِهَا تَجَمَّلَتْ لِلْخُطَّابِ فَدَخَلَ عَلَيْهَا أَبُو السَّنَابِلِ بْنُ بَعْكَكٍ - رَجُلٌ مِنْ بَنِي عَبْدِ الدَّارِ - فَقَالَ لَهَا مَا لِي أَرَاكِ مُتَجَمِّلَةً لَعَلَّكِ تُرِيدِينَ النِّكَاحَ إِنَّكِ وَاللَّهِ مَا أَنْتِ بِنَاكِحٍ حَتَّى تَمُرَّ عَلَيْكِ أَرْبَعَةُ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا ‏.‏ قَالَتْ سُبَيْعَةُ فَلَمَّا قَالَ لِي ذَلِكَ جَمَعْتُ عَلَىَّ ثِيَابِي حِينَ أَمْسَيْتُ فَأَتَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَسَأَلْتُهُ عَنْ ذَلِكَ فَأَفْتَانِي بِأَنِّي قَدْ حَلَلْتُ حِينَ وَضَعْتُ حَمْلِي وَأَمَرَنِي بِالتَّزْوِيجِ إِنْ بَدَا لِي ‏.‏

Subaya bint al-Horis al-Aslamiyya (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: U Saʼd ibn Xavla nikohida edi — u Bani Omir ibn Luayydan boʻlib, Badrda qatnashganlardan edi. Eri Vidoʻ hajji chogʻida vafot etdi, u esa homilador edi. Eri vafotidan keyin koʻp oʻtmay homilasini tugʻdi. Nifosdan poklangach, sovchilar uchun yasandi. Shunda uning huzuriga Abus-Sanobil ibn Baʼkak — Bani Abduddordan bir kishi — kirib: «Nega seni yasangan koʻryapman? Balki turmushga chiqmoqchidirsan? Ollohga qasamki, senga toʻrt oyu oʻn kun oʻtmaguncha turmushga chiqmaysan», dedi. Subaya aytdi: «U menga shuni aytganda, kechqurun boʻlgach kiyimlarimni kiyib Rasululloh ﷺ huzuriga keldim va bu haqda soʻradim. U zot menga homilamni tugʻgan chogʻimda halol boʻlganimni fatvo qilib berdilar va istasam turmushga chiqishimni buyurdilar».Субая бинт ал-Ҳорис ал-Асламийя (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: У Саъд ибн Хавла никоҳида эди — у Бани Омир ибн Луаййдан бўлиб, Бадрда қатнашганлардан эди. Эри Видў ҳажжи чоғида вафот этди, у эса ҳомиладор эди. Эри вафотидан кейин кўп ўтмай ҳомиласини туғди. Нифосдан поклангач, совчилар учун ясанди. Шунда унинг ҳузурига Абус-Санобил ибн Баъкак — Бани Абдуддордан бир киши — кириб: «Нега сени ясанган кўряпман? Балки турмушга чиқмоқчидирсан? Оллоҳга қасамки, сенга тўрт ою ўн кун ўтмагунча турмушга чиқмайсан», деди. Субая айтди: «У менга шуни айтганда, кечқурун бўлгач кийимларимни кийиб Расулуллоҳ ﷺ ҳузурига келдим ва бу ҳақда сўрадим. У зот менга ҳомиламни туғган чоғимда ҳалол бўлганимни фатво қилиб бердилар ва истасам турмушга чиқишимни буюрдилар».

أَخْبَرَنَا كَثِيرُ بْنُ عُبَيْدٍ، قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ حَرْبٍ، عَنِ الزُّبَيْدِيِّ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُتْبَةَ، كَتَبَ إِلَى عُمَرَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الأَرْقَمِ الزُّهْرِيِّ أَنِ ادْخُلْ، عَلَى سُبَيْعَةَ بِنْتِ الْحَارِثِ الأَسْلَمِيَّةِ فَاسْأَلْهَا عَمَّا أَفْتَاهَا بِهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي حَمْلِهَا ‏.‏ قَالَ فَدَخَلَ عَلَيْهَا عُمَرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ فَسَأَلَهَا فَأَخْبَرَتْهُ أَنَّهَا كَانَتْ تَحْتَ سَعْدِ ابْنِ خَوْلَةَ - وَكَانَ مِنْ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِمَّنْ شَهِدَ بَدْرًا - فَتُوُفِّيَ عَنْهَا فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ فَوَلَدَتْ قَبْلَ أَنْ تَمْضِيَ لَهَا أَرْبَعَةُ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا مِنْ وَفَاةِ زَوْجِهَا فَلَمَّا تَعَلَّتْ مِنْ نِفَاسِهَا دَخَلَ عَلَيْهَا أَبُو السَّنَابِلِ - رَجُلٌ مِنْ بَنِي عَبْدِ الدَّارِ - فَرَآهَا مُتَجَمِّلَةً فَقَالَ لَعَلَّكِ تُرِيدِينَ النِّكَاحَ قَبْلَ أَنْ تَمُرَّ عَلَيْكِ أَرْبَعَةُ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا ‏.‏ قَالَتْ فَلَمَّا سَمِعْتُ ذَلِكَ مِنْ أَبِي السَّنَابِلِ جِئْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَحَدَّثْتُهُ حَدِيثِي ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ قَدْ حَلَلْتِ حِينَ وَضَعْتِ حَمْلَكِ ‏"‏ ‏.‏

Subaya bint al-Horis al-Aslamiyya (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: U Saʼd ibn Xavla nikohida edi — u Rasululloh ﷺ sahobalaridan, Badrda qatnashganlardan edi. Eri Vidoʻ hajjida vafot etdi. U eri vafotidan toʻrt oyu oʻn kun oʻtmasdan tugʻdi. Nifosdan poklangach, uning huzuriga Abus-Sanobil — Bani Abduddordan bir kishi — kirib, uni yasangan holda koʻrdi va: «Balki toʻrt oyu oʻn kun oʻtmasdan turmushga chiqmoqchidirsan?» dedi. U aytdi: «Abus-Sanobildan buni eshitganimda Rasululloh ﷺ huzuriga kelib, oʻz hodisamni soʻzlab berdim. Shunda Rasululloh ﷺ: ‹Homilangni tugʻgan chogʻingda halol boʻlding›, dedilar».Субая бинт ал-Ҳорис ал-Асламийя (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: У Саъд ибн Хавла никоҳида эди — у Расулуллоҳ ﷺ саҳобаларидан, Бадрда қатнашганлардан эди. Эри Видў ҳажжида вафот этди. У эри вафотидан тўрт ою ўн кун ўтмасдан туғди. Нифосдан поклангач, унинг ҳузурига Абус-Санобил — Бани Абдуддордан бир киши — кириб, уни ясанган ҳолда кўрди ва: «Балки тўрт ою ўн кун ўтмасдан турмушга чиқмоқчидирсан?» деди. У айтди: «Абус-Санобилдан буни эшитганимда Расулуллоҳ ﷺ ҳузурига келиб, ўз ҳодисамни сўзлаб бердим. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: ‹Ҳомилангни туғган чоғингда ҳалол бўлдинг›, дедилар».

أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ عُثْمَانَ بْنِ سَعِيدِ بْنِ كَثِيرِ بْنِ دِينَارٍ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبِي، عَنْ شُعَيْبٍ، قَالَ قَالَ الزُّهْرِيُّ أَخْبَرَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَمْرِو بْنِ عُثْمَانَ، طَلَّقَ ابْنَةَ سَعِيدِ بْنِ زَيْدٍ - وَأُمُّهَا حَمْنَةُ بِنْتُ قَيْسٍ - الْبَتَّةَ فَأَمَرَتْهَا خَالَتُهَا فَاطِمَةُ بِنْتُ قَيْسٍ بِالاِنْتِقَالِ مِنْ بَيْتِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَسَمِعَ بِذَلِكَ، مَرْوَانُ فَأَرْسَلَ إِلَيْهَا فَأَمَرَهَا أَنْ تَرْجِعَ إِلَى مَسْكَنِهَا حَتَّى تَنْقَضِيَ عِدَّتُهَا فَأَرْسَلَتْ إِلَيْهِ تُخْبِرُهُ أَنَّ خَالَتَهَا فَاطِمَةَ أَفْتَتْهَا بِذَلِكَ وَأَخْبَرَتْهَا أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَفْتَاهَا بِالاِنْتِقَالِ حِينَ طَلَّقَهَا أَبُو عَمْرِو بْنُ حَفْصٍ الْمَخْزُومِيُّ فَأَرْسَلَ مَرْوَانُ قَبِيصَةَ بْنَ ذُؤَيْبٍ إِلَى فَاطِمَةَ فَسَأَلَهَا عَنْ ذَلِكَ فَزَعَمَتْ أَنَّهَا كَانَتْ تَحْتَ أَبِي عَمْرٍو لَمَّا أَمَّرَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ عَلَى الْيَمَنِ خَرَجَ مَعَهُ فَأَرْسَلَ إِلَيْهَا بِتَطْلِيقَةٍ وَهِيَ بَقِيَّةُ طَلاَقِهَا فَأَمَرَ لَهَا الْحَارِثَ بْنَ هِشَامٍ وَعَيَّاشَ بْنَ أَبِي رَبِيعَةَ بِنَفَقَتِهَا فَأَرْسَلَتْ إِلَى الْحَارِثِ وَعَيَّاشٍ تَسْأَلُهُمَا النَّفَقَةَ الَّتِي أَمَرَ لَهَا بِهَا زَوْجُهَا فَقَالاَ وَاللَّهِ مَا لَهَا عَلَيْنَا نَفَقَةٌ إِلاَّ أَنْ تَكُونَ حَامِلاً وَمَا لَهَا أَنْ تَسْكُنَ فِي مَسْكَنِنَا إِلاَّ بِإِذْنِنَا ‏.‏ فَزَعَمَتْ فَاطِمَةُ أَنَّهَا أَتَتْ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَذَكَرَتْ ذَلِكَ لَهُ فَصَدَّقَهُمَا قَالَتْ فَقُلْتُ أَيْنَ أَنْتَقِلُ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَقَالَ ‏"‏ انْتَقِلِي عِنْدَ ابْنِ أُمِّ مَكْتُومٍ ‏"‏ ‏.‏ وَهُوَ الأَعْمَى الَّذِي عَاتَبَهُ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ فِي كِتَابِهِ فَانْتَقَلْتُ عِنْدَهُ فَكُنْتُ أَضَعُ ثِيَابِي عِنْدَهُ حَتَّى أَنْكَحَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم زَعَمَتْ أُسَامَةَ بْنَ زَيْدٍ ‏.‏

Fotima binti Qays (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: U Abu Amrning nikohida edi. Rasululloh ﷺ Ali ibn Abu Tolibni Yamanga (voliy) qilib tayinlaganlarida, u (eri) u zot bilan chiqib ketdi va unga qolgan bitta talogʻini yubordi hamda Horis ibn Hishom va Ayyosh ibn Abu Rabiʼaga uning nafaqasini berishni buyurdi. U Horis va Ayyoshga xabar yuborib, eri belgilagan nafaqani soʻradi. Ular: «Allohga qasamki, agar homilador boʻlmasa, uning bizning zimmamizda nafaqasi yoʻq va bizning ruxsatimizsiz uyimizda turishga haqqi yoʻq», deyishdi. Fotima Rasululloh ﷺ huzuriga kelib, buni u zotga aytdi, u zot ularni tasdiqladilar. U: «Men: ‹Qayerga koʻchay, ey Rasululloh?› dedim. U zot: ‹Ibn Ummu Maktumnikiga koʻch›, dedilar. U Alloh azza va jalla oʻz Kitobida (haqida) ozor bergan koʻr kishi edi. Men uning oldiga koʻchib bordim va u yerda kiyimlarimni yechib turar edim. Nihoyat Rasululloh ﷺ meni Usoma ibn Zaydga nikohlab berdilar», dedi.Фотима бинти Қайс (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: У Абу Амрнинг никоҳида эди. Расулуллоҳ ﷺ Али ибн Абу Толибни Яманга (волий) қилиб тайинлаганларида, у (эри) у зот билан чиқиб кетди ва унга қолган битта талоғини юборди ҳамда Ҳорис ибн Ҳишом ва Айёш ибн Абу Рабиъага унинг нафақасини беришни буюрди. У Ҳорис ва Айёшга хабар юбориб, эри белгилаган нафақани сўради. Улар: «Аллоҳга қасамки, агар ҳомиладор бўлмаса, унинг бизнинг зиммамизда нафақаси йўқ ва бизнинг рухсатимизсиз уйимизда туришга ҳаққи йўқ», дейишди. Фотима Расулуллоҳ ﷺ ҳузурига келиб, буни у зотга айтди, у зот уларни тасдиқладилар. У: «Мен: ‹Қаерга кўчай, эй Расулуллоҳ?› дедим. У зот: ‹Ибн Умму Мактумникига кўч›, дедилар. У Аллоҳ азза ва жалла ўз Китобида (ҳақида) озор берган кўр киши эди. Мен унинг олдига кўчиб бордим ва у ерда кийимларимни ечиб турар эдим. Ниҳоят Расулуллоҳ ﷺ мени Усома ибн Зайдга никоҳлаб бердилар», деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، قَالَ حَدَّثَنَا وَهْبُ بْنُ جَرِيرٍ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبِي، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ حُصَيْنِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ، أَنَّ مَيْمُونَةَ، زَوْجَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم اسْتَدَانَتْ فَقِيلَ لَهَا يَا أُمَّ الْمُؤْمِنِينَ تَسْتَدِينِينَ وَلَيْسَ عِنْدَكِ وَفَاءٌ قَالَتْ إِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ مَنْ أَخَذَ دَيْنًا وَهُوَ يُرِيدُ أَنْ يُؤَدِّيَهُ أَعَانَهُ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ ‏"‏ ‏.‏

Maymuna (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺning ayollaridan boʻlmish Maymuna qarz oldi. Unga: «Ey moʻminlar onasi, qaytaradigan narsangiz yoʻq boʻlsa, nega qarz olyapsiz?» deyildi. U: «Men Rasululloh ﷺning: ‹Kimki qaytarishni niyat qilib qarz olsa, Aziz va Jalil boʻlgan Alloh unga yordam beradi›, deyayotganlarini eshitganman», dedi.Маймуна (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺнинг аёлларидан бўлмиш Маймуна қарз олди. Унга: «Эй мўминлар онаси, қайтарадиган нарсангиз йўқ бўлса, нега қарз оляпсиз?» дейилди. У: «Мен Расулуллоҳ ﷺнинг: ‹Кимки қайтаришни ният қилиб қарз олса, Азиз ва Жалил бўлган Аллоҳ унга ёрдам беради›, деяётганларини эшитганман», деди.

أَخْبَرَنَا عَلِيُّ بْنُ شُعَيْبٍ، قَالَ حَدَّثَنَا مَعْنٌ، قَالَ حَدَّثَنَا مَالِكٌ، عَنْ أَبِي النَّضْرِ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، أَنَّهُ دَخَلَ عَلَى أَبِي طَلْحَةَ الأَنْصَارِيِّ يَعُودُهُ فَوَجَدَ عِنْدَهُ سَهْلَ بْنَ حُنَيْفٍ فَأَمَرَ أَبُو طَلْحَةَ إِنْسَانًا يَنْزِعُ نَمَطًا تَحْتَهُ فَقَالَ لَهُ سَهْلٌ لِمَ تَنْزِعُ قَالَ لأَنَّ فِيهِ تَصَاوِيرُ وَقَدْ قَالَ فِيهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَا قَدْ عَلِمْتَ ‏.‏ قَالَ أَلَمْ يَقُلْ ‏"‏ إِلاَّ مَا كَانَ رَقْمًا فِي ثَوْبٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ بَلَى وَلَكِنَّهُ أَطْيَبُ لِنَفْسِي ‏.‏

Abu Talha (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Ubaydulloh ibn Abdulloh uni yoʻqlash uchun huzuriga kirganida, yonida Sahl ibn Hunayfni koʻrdi. Abu Talha bir kishiga oʻzining ostidagi gilamchani olib qoʻyishni buyurdi. Sahl unga: «Nega uni olib qoʻyayapsan?» dedi. U: «Chunki unda suratlar bor, Rasululloh ﷺ esa u haqda sen bilgan narsani aytganlar», dedi. Sahl: «U zot: ‹Matoda naqsh boʻlgani mustasno›, demaganmidilar?» dedi. U: «Ha, lekin bunday qilganim koʻnglimga koʻproq maʼqul», dedi.Абу Талҳа (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Убайдуллоҳ ибн Абдуллоҳ уни йўқлаш учун ҳузурига кирганида, ёнида Саҳл ибн Ҳунайфни кўрди. Абу Талҳа бир кишига ўзининг остидаги гиламчани олиб қўйишни буюрди. Саҳл унга: «Нега уни олиб қўяяпсан?» деди. У: «Чунки унда суратлар бор, Расулуллоҳ ﷺ эса у ҳақда сен билган нарсани айтганлар», деди. Саҳл: «У зот: ‹Матода нақш бўлгани мустасно›, демаганмидилар?» деди. У: «Ҳа, лекин бундай қилганим кўнглимга кўпроқ маъқул», деди.

أَخْبَرَنَا سُوَيْدُ بْنُ نَصْرٍ، قَالَ أَنْبَأَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، عَنْ مَعْمَرٍ، وَيُونُسَ، قَالاَ قَالَ الزُّهْرِيُّ أَخْبَرَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، أَنَّ عَائِشَةَ، وَابْنَ، عَبَّاسٍ قَالاَ لَمَّا نُزِلَ بِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَطَفِقَ يَطْرَحُ خَمِيصَةً لَهُ عَلَى وَجْهِهِ فَإِذَا اغْتَمَّ كَشَفَهَا عَنْ وَجْهِهِ قَالَ وَهُوَ كَذَلِكَ ‏"‏ لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى اتَّخَذُوا قُبُورَ أَنْبِيَائِهِمْ مَسَاجِدَ ‏"‏ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadiki: Rasululloh ﷺga oʻlim kelganida, u zot bir choponlarini yuzlariga tashlay boshladilar, agar dimiqib qolsalar, uni yuzlaridan ochardilar. Shu holatda u zot: «Yahudiylar va nasorolarga Ollohning laʼnati boʻlsin, ular oʻz paygʻambarlarining qabrlarini masjidlarga aylantirdilar», dedilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинадики: Расулуллоҳ ﷺга ўлим келганида, у зот бир чопонларини юзларига ташлай бошладилар, агар димиқиб қолсалар, уни юзларидан очардилар. Шу ҳолатда у зот: «Яҳудийлар ва насороларга Оллоҳнинг лаънати бўлсин, улар ўз пайғамбарларининг қабрларини масжидларга айлантирдилар», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الصَّبَّاحِ، أَنْبَأَنَا سُفْيَانُ، أَنْبَأَنَا ضَمْرَةُ بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ كَتَبَ الضَّحَّاكُ بْنُ قَيْسٍ إِلَى النُّعْمَانِ بْنِ بَشِيرٍ أَخْبِرْنَا بِأَىِّ، شَىْءٍ كَانَ النَّبِيُّ ـ صلى الله عليه وسلم ـ يَقْرَأُ يَوْمَ الْجُمُعَةِ مَعَ سُورَةِ الْجُمُعَةِ قَالَ كَانَ يَقْرَأُ فِيهَا ‏{هَلْ أَتَاكَ حَدِيثُ الْغَاشِيَةِ‏}‏ ‏.‏

Nuʼmon ibn Bashir (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Zahhok ibn Qays unga: «Nabiy ﷺ juma kuni Juma surasi bilan birga yana qaysi surani oʻqiganlarini bizga xabar bergin», deb yozdi. U: «U zot unda {Sizga gʻoshiya (qiyomat) xabari keldimi?} (Gʻoshiya) surasini oʻqir edilar», dedi.Нуъмон ибн Башир (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Заҳҳок ибн Қайс унга: «Набий ﷺ жума куни Жума сураси билан бирга яна қайси сурани ўқиганларини бизга хабар бергин», деб ёзди. У: «У зот унда {Сизга ғошия (қиёмат) хабари келдими?} (Ғошия) сурасини ўқир эдилар», деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الصَّبَّاحِ، أَنْبَأَنَا سُفْيَانُ، عَنْ ضَمْرَةَ بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ خَرَجَ عُمَرُ يَوْمَ عِيدٍ فَأَرْسَلَ إِلَى أَبِي وَاقِدٍ اللَّيْثِيِّ بِأَىِّ شَىْءٍ كَانَ النَّبِيُّ ـ صلى الله عليه وسلم ـ يَقْرَأُ فِي مِثْلِ هَذَا الْيَوْمِ؟ قَالَ بِـ ‏{ق}‏ وَاقْتَرَبَتْ ‏.‏

Ubaydulloh ibn Abdulloh (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Umar iyd kuni chiqib, Abu Voqid al-Laysiyga: «Nabiy ﷺ shu kabi kunda qaysi suralarni oʻqir edilar?» deb odam yubordi. U: «{Qof} va {Iqtarabat} suralarini», dedi.Убайдуллоҳ ибн Абдуллоҳ (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Умар ийд куни чиқиб, Абу Воқид ал-Лайсийга: «Набий ﷺ шу каби кунда қайси сураларни ўқир эдилар?» деб одам юборди. У: «{Қоф} ва {Иқтарабат} сураларини», деди.

حَدَّثَنَا سَهْلُ بْنُ أَبِي سَهْلٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ: سَأَلْتُ عَائِشَةَ فَقُلْتُ: أَىْ أُمَّهْ أَخْبِرِينِي عَنْ مَرَضِ رَسُولِ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ ‏.‏ قَالَتِ: اشْتَكَى فَعَلَقَ يَنْفُثُ فَجَعَلْنَا نُشَبِّهُ نَفْثَهُ بِنَفْثَةِ آكِلِ الزَّبِيبِ وَكَانَ يَدُورُ عَلَى نِسَائِهِ فَلَمَّا ثَقُلَ اسْتَأْذَنَهُنَّ أَنْ يَكُونَ فِي بَيْتِ عَائِشَةَ وَأَنْ يَدُرْنَ عَلَيْهِ ‏.‏ قَالَتْ: فَدَخَلَ عَلَىَّ رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ وَهُوَ بَيْنَ رَجُلَيْنِ وَرِجْلاَهُ تَخُطَّانِ بِالأَرْضِ أَحَدُهُمَا الْعَبَّاسُ فَحَدَّثْتُ بِهِ ابْنَ عَبَّاسٍ فَقَالَ: أَتَدْرِي مَنِ الرَّجُلُ الَّذِي لَمْ تُسَمِّهِ عَائِشَةُ؟ هُوَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Ubaydulloh ibn Abdulloh (rahimahulloh) aytadi: Men Oishadan: «Ey ona, menga Rasulullohning ﷺ kasalliklari haqida xabar bergin», deb soʻradim. U ayoldi: «U zot ogʻrib qoldilar va tuflaydigan boʻlib qoldilar, biz esa u zotning tuflashlarini mayiz yegan kishining tuflashiga oʻxshatar edik. U zot ayollarining oldiga navbat bilan aylanib yurar edilar. Kasalliklari ogʻirlashgach, Oishaning uyida boʻlishlariga va ular u zotning oldilariga navbat bilan kelib turishlariga izn soʻradilar», dedi. U ayoldi: «Rasululloh ﷺ ikki kishining orasida, oyoqlari yerda suriladigan holda huzurimga kirdilar, ulardan biri Abbos edi», dedi. Men buni Ibn Abbosga gapirib berdim, u: «Oisha ismini aytmagan kishi kimligini bilasanmi? U Ali ibn Abu Tolibdir», dedi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Убайдуллоҳ ибн Абдуллоҳ (раҳимаҳуллоҳ) айтади: Мен Оишадан: «Эй она, менга Расулуллоҳнинг ﷺ касалликлари ҳақида хабар бергин», деб сўрадим. У аёлди: «У зот оғриб қолдилар ва туфлайдиган бўлиб қолдилар, биз эса у зотнинг туфлашларини майиз еган кишининг туфлашига ўхшатар эдик. У зот аёлларининг олдига навбат билан айланиб юрар эдилар. Касалликлари оғирлашгач, Оишанинг уйида бўлишларига ва улар у зотнинг олдиларига навбат билан келиб туришларига изн сўрадилар», деди. У аёлди: «Расулуллоҳ ﷺ икки кишининг орасида, оёқлари ерда суриладиган ҳолда ҳузуримга кирдилар, улардан бири Аббос эди», деди. Мен буни Ибн Аббосга гапириб бердим, у: «Оиша исмини айтмаган киши кимлигини биласанми? У Али ибн Абу Толибдир», деди.