حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ يُونُسَ، قَالَ حَدَّثَنَا زَائِدَةُ، عَنْ مُوسَى بْنِ أَبِي عَائِشَةَ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ، قَالَ دَخَلْتُ عَلَى عَائِشَةَ فَقُلْتُ أَلاَ تُحَدِّثِينِي عَنْ مَرَضِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَتْ بَلَى، ثَقُلَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ " أَصَلَّى النَّاسُ ". قُلْنَا لاَ، هُمْ يَنْتَظِرُونَكَ. قَالَ " ضَعُوا لِي مَاءً فِي الْمِخْضَبِ ". قَالَتْ فَفَعَلْنَا فَاغْتَسَلَ فَذَهَبَ لِيَنُوءَ فَأُغْمِيَ عَلَيْهِ، ثُمَّ أَفَاقَ فَقَالَ صلى الله عليه وسلم " أَصَلَّى النَّاسُ ". قُلْنَا لاَ، هُمْ يَنْتَظِرُونَكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ. قَالَ " ضَعُوا لِي مَاءً فِي الْمِخْضَبِ ". قَالَتْ فَقَعَدَ فَاغْتَسَلَ، ثُمَّ ذَهَبَ لِيَنُوءَ فَأُغْمِيَ عَلَيْهِ، ثُمَّ أَفَاقَ فَقَالَ " أَصَلَّى النَّاسُ ". قُلْنَا لاَ، هُمْ يَنْتَظِرُونَكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ. فَقَالَ " ضَعُوا لِي مَاءً فِي الْمِخْضَبِ "، فَقَعَدَ فَاغْتَسَلَ، ثُمَّ ذَهَبَ لِيَنُوءَ فَأُغْمِيَ عَلَيْهِ، ثُمَّ أَفَاقَ فَقَالَ " أَصَلَّى النَّاسُ ". فَقُلْنَا لاَ، هُمْ يَنْتَظِرُونَكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ ـ وَالنَّاسُ عُكُوفٌ فِي الْمَسْجِدِ يَنْتَظِرُونَ النَّبِيَّ عَلَيْهِ السَّلاَمُ لِصَلاَةِ الْعِشَاءِ الآخِرَةِ ـ فَأَرْسَلَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم إِلَى أَبِي بَكْرٍ بِأَنْ يُصَلِّيَ بِالنَّاسِ، فَأَتَاهُ الرَّسُولُ فَقَالَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَأْمُرُكَ أَنْ تُصَلِّيَ بِالنَّاسِ. فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ ـ وَكَانَ رَجُلاً رَقِيقًا ـ يَا عُمَرُ صَلِّ بِالنَّاسِ. فَقَالَ لَهُ عُمَرُ أَنْتَ أَحَقُّ بِذَلِكَ. فَصَلَّى أَبُو بَكْرٍ تِلْكَ الأَيَّامَ، ثُمَّ إِنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم وَجَدَ مِنْ نَفْسِهِ خِفَّةً فَخَرَجَ بَيْنَ رَجُلَيْنِ أَحَدُهُمَا الْعَبَّاسُ لِصَلاَةِ الظُّهْرِ، وَأَبُو بَكْرٍ يُصَلِّي بِالنَّاسِ، فَلَمَّا رَآهُ أَبُو بَكْرٍ ذَهَبَ لِيَتَأَخَّرَ فَأَوْمَأَ إِلَيْهِ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بِأَنْ لاَ يَتَأَخَّرَ. قَالَ " أَجْلِسَانِي إِلَى جَنْبِهِ ". فَأَجْلَسَاهُ إِلَى جَنْبِ أَبِي بَكْرٍ. قَالَ فَجَعَلَ أَبُو بَكْرٍ يُصَلِّي وَهْوَ يَأْتَمُّ بِصَلاَةِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَالنَّاسُ بِصَلاَةِ أَبِي بَكْرٍ، وَالنَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم قَاعِدٌ. قَالَ عُبَيْدُ اللَّهِ فَدَخَلْتُ عَلَى عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ فَقُلْتُ لَهُ أَلاَ أَعْرِضُ عَلَيْكَ مَا حَدَّثَتْنِي عَائِشَةُ عَنْ مَرَضِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ هَاتِ. فَعَرَضْتُ عَلَيْهِ حَدِيثَهَا، فَمَا أَنْكَرَ مِنْهُ شَيْئًا، غَيْرَ أَنَّهُ قَالَ أَسَمَّتْ لَكَ الرَّجُلَ الَّذِي كَانَ مَعَ الْعَبَّاسِ قُلْتُ لاَ. قَالَ هُوَ عَلِيٌّ.
Ubaydulloh ibn Abdulloh ibn Utba (Oishadan) rivoyat qiladi: Men Oishaning oldiga borib, undan Rasululloh ﷺ ning kasalligini taʼriflab berishni soʻradim. Oisha: «Ha. Paygʻambar ﷺ qattiq kasal boʻldilar va: ‹Odamlar namoz oʻqidimi?› — deb soʻradilar. Biz: ‹Yoʻq, yo Rasululloh, ular sizni kutyapti›, — dedik. U zot: ‹Menga togʻoraga suv qoʻying›, — dedilar. (Oisha qoʻshimcha qildi:) Biz shunday qildik. U zot gusl qildi va turmoqchi boʻldilar, lekin hushdan ketdilar. Oʻzlariga kelgach, yana: ‹Odamlar namoz oʻqidimi?› — dedilar. Biz: ‹Yoʻq, ular sizni kutyapti, yo Rasululloh›, — dedik. U zot yana: ‹Menga togʻoraga suv qoʻying›, — dedilar. Oʻtirib gusl qildi va turmoqchi boʻldilar, lekin yana hushdan ketdilar. Soʻng oʻzlariga kelib: ‹Odamlar namoz oʻqidimi?› — dedilar. Biz: ‹Yoʻq, ular sizni kutyapti, yo Rasululloh›, — dedik. U zot: ‹Menga togʻoraga suv qoʻying›, — dedilar. Soʻng oʻtirib yuvindi va turmoqchi boʻldilar, lekin hushdan ketdilar. Oʻzlariga kelgach: ‹Odamlar namoz oʻqidimi?› — dedilar. Biz: ‹Yoʻq, ular sizni kutyapti, yo Rasululloh›, — dedik. Odamlar masjidda xufton namozi uchun Paygʻambar ﷺ ni kutyapti edi. Paygʻambar ﷺ Abu Bakrga odamlarga imomlik qilishni (aytib) odam yubordilar. Elchi Abu Bakrning oldiga borib: ‹Rasululloh ﷺ senga odamlarga imomlik qilishni buyuryapti›, — dedi. Abu Bakr yumshoq koʻngilli kishi edi, shuning uchun u Umarga imomlik qilishni aytdi, lekin Umar: ‹Sen haqliroqsan›, — dedi. Bas, oʻsha kunlarda Abu Bakr imomlik qildi. Paygʻambar ﷺ biroz yaxshi boʻlganida, ikki kishiga — biri Abbos edi — suyangan holda peshin namozi uchun chiqdilar; Abu Bakr odamlarga imomlik qilayotgan edi. Abu Bakr u zotni koʻrgach, orqaga chekinmoqchi boʻldi, lekin Paygʻambar ﷺ unga shunday qilmaslikni ishora qildi va ularga u zotni Abu Bakrning yonida oʻtqazishni aytdilar; ular shunday qildi. Abu Bakr Paygʻambar ﷺ ga (namozda) ergashar, odamlar esa Abu Bakrga ergashar edi. Paygʻambar ﷺ oʻtirgan holda (namoz oʻqir edilar)», — dedi. Ubaydulloh qoʻshimcha qildi: «Men Abdulloh ibn Abbosning oldiga borib: ‹Oisha menga Paygʻambar ﷺ ning vafotiga sabab boʻlgan kasalligi haqida aytgan (gap)ni senga aytaymi?› — dedim. Ibn Abbos: ‹Ayt›, — dedi. Men unga Oishaning rivoyatini aytdim; u undan hech narsani inkor qilmadi, faqat Oisha menga Abbos bilan birga (Paygʻambar ﷺ ga yordam bergan) ikkinchi kishining ismini aytdimi, deb soʻradi. Men: ‹Yoʻq›, — dedim. U: ‹U — Ali (ibn Abu Tolib) edi›, — dedi».Убайдуллоҳ ибн Абдуллоҳ ибн Утба (Оишадан) ривоят қилади: Мен Оишанинг олдига бориб, ундан Расулуллоҳ ﷺ нинг касаллигини таърифлаб беришни сўрадим. Оиша: «Ҳа. Пайғамбар ﷺ қаттиқ касал бўлдилар ва: ‹Одамлар намоз ўқидими?› — деб сўрадилар. Биз: ‹Йўқ, ё Расулуллоҳ, улар сизни кутяпти›, — дедик. У зот: ‹Менга тоғорага сув қўйинг›, — дедилар. (Оиша қўшимча қилди:) Биз шундай қилдик. У зот гусл қилди ва турмоқчи бўлдилар, лекин ҳушдан кетдилар. Ўзларига келгач, яна: ‹Одамлар намоз ўқидими?› — дедилар. Биз: ‹Йўқ, улар сизни кутяпти, ё Расулуллоҳ›, — дедик. У зот яна: ‹Менга тоғорага сув қўйинг›, — дедилар. Ўтириб гусл қилди ва турмоқчи бўлдилар, лекин яна ҳушдан кетдилар. Сўнг ўзларига келиб: ‹Одамлар намоз ўқидими?› — дедилар. Биз: ‹Йўқ, улар сизни кутяпти, ё Расулуллоҳ›, — дедик. У зот: ‹Менга тоғорага сув қўйинг›, — дедилар. Сўнг ўтириб ювинди ва турмоқчи бўлдилар, лекин ҳушдан кетдилар. Ўзларига келгач: ‹Одамлар намоз ўқидими?› — дедилар. Биз: ‹Йўқ, улар сизни кутяпти, ё Расулуллоҳ›, — дедик. Одамлар масжидда хуфтон намози учун Пайғамбар ﷺ ни кутяпти эди. Пайғамбар ﷺ Абу Бакрга одамларга имомлик қилишни (айтиб) одам юбордилар. Элчи Абу Бакрнинг олдига бориб: ‹Расулуллоҳ ﷺ сенга одамларга имомлик қилишни буюряпти›, — деди. Абу Бакр юмшоқ кўнгилли киши эди, шунинг учун у Умарга имомлик қилишни айтди, лекин Умар: ‹Сен ҳақлироқсан›, — деди. Бас, ўша кунларда Абу Бакр имомлик қилди. Пайғамбар ﷺ бироз яхши бўлганида, икки кишига — бири Аббос эди — суянган ҳолда пешин намози учун чиқдилар; Абу Бакр одамларга имомлик қилаётган эди. Абу Бакр у зотни кўргач, орқага чекинмоқчи бўлди, лекин Пайғамбар ﷺ унга шундай қилмасликни ишора қилди ва уларга у зотни Абу Бакрнинг ёнида ўтқазишни айтдилар; улар шундай қилди. Абу Бакр Пайғамбар ﷺ га (намозда) эргашар, одамлар эса Абу Бакрга эргашар эди. Пайғамбар ﷺ ўтирган ҳолда (намоз ўқир эдилар)», — деди. Убайдуллоҳ қўшимча қилди: «Мен Абдуллоҳ ибн Аббоснинг олдига бориб: ‹Оиша менга Пайғамбар ﷺ нинг вафотига сабаб бўлган касаллиги ҳақида айтган (гап)ни сенга айтайми?› — дедим. Ибн Аббос: ‹Айт›, — деди. Мен унга Оишанинг ривоятини айтдим; у ундан ҳеч нарсани инкор қилмади, фақат Оиша менга Аббос билан бирга (Пайғамбар ﷺ га ёрдам берган) иккинчи кишининг исмини айтдими, деб сўради. Мен: ‹Йўқ›, — дедим. У: ‹У — Али (ибн Абу Толиб) эди›, — деди».
حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا وَهْبُ بْنُ جَرِيرٍ، حَدَّثَنَا أَبِي، عَنْ يُونُسَ الأَيْلِيِّ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ أَنَّ أُسَامَةَ ـ رضى الله عنه ـ كَانَ رِدْفَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنْ عَرَفَةَ إِلَى الْمُزْدَلِفَةِ، ثُمَّ أَرْدَفَ الْفَضْلَ مِنَ الْمُزْدَلِفَةِ إِلَى مِنًى. قَالَ فَكِلاَهُمَا قَالَ لَمْ يَزَلِ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يُلَبِّي، حَتَّى رَمَى جَمْرَةَ الْعَقَبَةِ.
Ubaydulloh ibn Abdulloh (Ibn Abbosdan) rivoyat qiladi: Ibn Abbos dedi: «Usoma Rasululloh ﷺ ning ortidan (tuyada) Arafadan Muzdalifagacha minib bordi; soʻng Fazl Rasululloh ﷺ ning ortidan Muzdalifadan Minogacha minib bordi». Ibn Abbos qoʻshdi: «Ikkovi ham: ‹Paygʻambar ﷺ — to Jamratul-Aqabaga (tosh) otgunlarigacha — talbiya aytishda davom etdilar›, — dedi».Убайдуллоҳ ибн Абдуллоҳ (Ибн Аббосдан) ривоят қилади: Ибн Аббос деди: «Усома Расулуллоҳ ﷺ нинг ортидан (туяда) Арафадан Муздалифагача миниб борди; сўнг Фазл Расулуллоҳ ﷺ нинг ортидан Муздалифадан Миногача миниб борди». Ибн Аббос қўшди: «Иккови ҳам: ‹Пайғамбар ﷺ — то Жамратул-Ақабага (тош) отгунларигача — талбия айтишда давом этдилар›, — деди».
حَدَّثَنَا زُهَيْرُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا وَهْبُ بْنُ جَرِيرٍ، حَدَّثَنَا أَبِي، عَنْ يُونُسَ الأَيْلِيِّ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ أَنَّ أُسَامَةَ بْنَ زَيْدٍ ـ رضى الله عنهما ـ كَانَ رِدْفَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنْ عَرَفَةَ إِلَى الْمُزْدَلِفَةِ، ثُمَّ أَرْدَفَ الْفَضْلَ مِنَ الْمُزْدَلِفَةِ إِلَى مِنًى ـ قَالَ ـ فَكِلاَهُمَا قَالاَ لَمْ يَزَلِ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يُلَبِّي حَتَّى رَمَى جَمْرَةَ الْعَقَبَةِ.
Ubaydulloh ibn Abdulloh (Ibn Abbosdan) rivoyat qiladi: Ibn Abbos dedi: «Usoma ibn Zayd Paygʻambar ﷺ ning ortidan Arafatdan Muzdalifagacha mindi; soʻng Muzdalifadan Minogacha Fazl u zotning ortidan mindi». U qoʻshdi: «Ikkovi (Usoma va Fazl) ham: ‹Paygʻambar ﷺ — Jamratul-Aqabaga tosh otguncha — doimo talbiya aytib turdilar›, — dedi».Убайдуллоҳ ибн Абдуллоҳ (Ибн Аббосдан) ривоят қилади: Ибн Аббос деди: «Усома ибн Зайд Пайғамбар ﷺ нинг ортидан Арафатдан Муздалифагача минди; сўнг Муздалифадан Миногача Фазл у зотнинг ортидан минди». У қўшди: «Иккови (Усома ва Фазл) ҳам: ‹Пайғамбар ﷺ — Жамратул-Ақабага тош отгунча — доимо талбия айтиб турдилар›, — деди».
حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سُلَيْمَانَ، قَالَ حَدَّثَنِي ابْنُ وَهْبٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي يُونُسُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ لَمَّا اشْتَدَّ بِالنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَجَعُهُ قَالَ " ائْتُونِي بِكِتَابٍ أَكْتُبُ لَكُمْ كِتَابًا لاَ تَضِلُّوا بَعْدَهُ ". قَالَ عُمَرُ إِنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم غَلَبَهُ الْوَجَعُ وَعِنْدَنَا كِتَابُ اللَّهِ حَسْبُنَا فَاخْتَلَفُوا وَكَثُرَ اللَّغَطُ. قَالَ " قُومُوا عَنِّي، وَلاَ يَنْبَغِي عِنْدِي التَّنَازُعُ ". فَخَرَجَ ابْنُ عَبَّاسٍ يَقُولُ إِنَّ الرَّزِيَّةَ كُلَّ الرَّزِيَّةِ مَا حَالَ بَيْنَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَبَيْنَ كِتَابِهِ.
Ubaydulloh ibn Abdulloh rivoyat qiladi: Ibn Abbos dedi: «Paygʻambar ﷺ ning kasallari ogʻirlashganda, u zot: ‹Menga (yozadigan) qogʻoz olib kelinglar, sizlarga bir narsa yozib beray — undan keyin adashmaysizlar›, — dedilar. Umar esa: ‹Paygʻambar qattiq betob, biz bilan Allohning Kitobi bor, bu bizga yetarli›, — dedi. Sahobalar bunda ixtilof qilib, shovqin koʻtarildi. Shunda Paygʻambar ﷺ: ‹Mendan (chetga) ketinglar; mening oldimda janjal qilishinglar toʻgʻri emas›, — dedilar». Ibn Abbos: «Rasululloh ﷺ ning u (vasiyat)ni yozib berishdan ularning ixtilof va shovqini sababli toʻsilgani — eng katta musibat edi», — der edi.Убайдуллоҳ ибн Абдуллоҳ ривоят қилади: Ибн Аббос деди: «Пайғамбар ﷺ нинг касаллари оғирлашганда, у зот: ‹Менга (ёзадиган) қоғоз олиб келинглар, сизларга бир нарса ёзиб берай — ундан кейин адашмайсизлар›, — дедилар. Умар эса: ‹Пайғамбар қаттиқ бетоб, биз билан Аллоҳнинг Китоби бор, бу бизга етарли›, — деди. Саҳобалар бунда ихтилоф қилиб, шовқин кўтарилди. Шунда Пайғамбар ﷺ: ‹Мендан (четга) кетинглар; менинг олдимда жанжал қилишинглар тўғри эмас›, — дедилар». Ибн Аббос: «Расулуллоҳ ﷺ нинг у (васият)ни ёзиб беришдан уларнинг ихтилоф ва шовқини сабабли тўсилгани — энг катта мусибат эди», — дер эди.
حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ بُكَيْرٍ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ يُونُسَ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ يَا مَعْشَرَ الْمُسْلِمِينَ، كَيْفَ تَسْأَلُونَ أَهْلَ الْكِتَابِ، وَكِتَابُكُمُ الَّذِي أُنْزِلَ عَلَى نَبِيِّهِ صلى الله عليه وسلم أَحْدَثُ الأَخْبَارِ بِاللَّهِ، تَقْرَءُونَهُ لَمْ يُشَبْ، وَقَدْ حَدَّثَكُمُ اللَّهُ أَنَّ أَهْلَ الْكِتَابِ بَدَّلُوا مَا كَتَبَ اللَّهُ وَغَيَّرُوا بِأَيْدِيهِمُ الْكِتَابَ، فَقَالُوا هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ، لِيَشْتَرُوا بِهِ ثَمَنًا قَلِيلاً أَفَلاَ يَنْهَاكُمْ مَا جَاءَكُمْ مِنَ الْعِلْمِ عَنْ مُسَاءَلَتِهِمْ، وَلاَ وَاللَّهِ مَا رَأَيْنَا مِنْهُمْ رَجُلاً قَطُّ يَسْأَلُكُمْ عَنِ الَّذِي أُنْزِلَ عَلَيْكُمْ.
Ubaydulloh ibn Abdulloh ibn Utba (Ibn Abbosdan) rivoyat qiladi: Ibn Abbos (shunday) dedi: «Ey musulmonlar! Allohning oʻz Paygʻambariga nozil qilgan Kitobingiz (yaʼni Qurʼon) — Allohdan (kelgan) eng soʻnggi (yangi) maʼlumot boʻlib, siz uni oʻqir va u — buzilmagan Kitob ekan, qanday qilib sizlar ahli kitob(dan biror narsani) soʻraysiz? Alloh sizlarga — ahli kitob oʻzlariga nozil qilingan (narsa)ni oʻz qoʻllari bilan oʻzgartirib, ‹bu — Alloh tomonidan(dir)›, deb aytganini — vahiy qildi, toki ular shu bilan biroz dunyoviy manfaat olsa». Ibn Abbos qoʻshdi: «Sizlarga nozil qilingan ilm — sizlarni ulardan soʻrashdan toʻsishga kifoya qilmaydimi? Allohga qasamki, men ularning birortasini (hech) — sizlarga nozil qilingan (narsa) haqida (sizdan) soʻrayotganini — koʻrmadim».Убайдуллоҳ ибн Абдуллоҳ ибн Утба (Ибн Аббосдан) ривоят қилади: Ибн Аббос (шундай) деди: «Эй мусулмонлар! Аллоҳнинг ўз Пайғамбарига нозил қилган Китобингиз (яъни Қуръон) — Аллоҳдан (келган) энг сўнгги (янги) маълумот бўлиб, сиз уни ўқир ва у — бузилмаган Китоб экан, қандай қилиб сизлар аҳли китоб(дан бирор нарсани) сўрайсиз? Аллоҳ сизларга — аҳли китоб ўзларига нозил қилинган (нарса)ни ўз қўллари билан ўзгартириб, ‹бу — Аллоҳ томонидан(дир)›, деб айтганини — ваҳий қилди, токи улар шу билан бироз дунёвий манфаат олса». Ибн Аббос қўшди: «Сизларга нозил қилинган илм — сизларни улардан сўрашдан тўсишга кифоя қилмайдими? Аллоҳга қасамки, мен уларнинг бирортасини (ҳеч) — сизларга нозил қилинган (нарса) ҳақида (сиздан) сўраётганини — кўрмадим».
حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، قَالَ حَدَّثَنِي عُقَيْلٌ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ، أَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ، أَخْبَرَهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم غَزَا غَزْوَةَ الْفَتْحِ فِي رَمَضَانَ. قَالَ وَسَمِعْتُ ابْنَ الْمُسَيَّبِ يَقُولُ مِثْلَ ذَلِكَ. وَعَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ أَنَّ ابْنَ عَبَّاسِ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ صَامَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَتَّى إِذَا بَلَغَ الْكَدِيدَ ـ الْمَاءَ الَّذِي بَيْنَ قُدَيْدٍ وَعُسْفَانَ ـ أَفْطَرَ، فَلَمْ يَزَلْ مُفْطِرًا حَتَّى انْسَلَخَ الشَّهْرُ.
(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) xabar berdi)ki, Rasululloh ﷺ Fath gʻazotini Ramazonda qildilar. (Ibn Shihob:) Men Ibnul-Musayyabni ham shunday deganini eshitdim. Ubaydullohdan (rivoyatda), Ibn Abbos (roziyallohu anhumo): «Rasululloh ﷺ roʻza tutdilar, to Kadidga — Qudayd bilan Usfon orasidagi suvga — yetganlarida, (roʻzani) ochdilar va oy tugagunicha ochgan holda davom etdilar», dedi.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) хабар берди)ки, Расулуллоҳ ﷺ Фатҳ ғазотини Рамазонда қилдилар. (Ибн Шиҳоб:) Мен Ибнул-Мусайябни ҳам шундай деганини эшитдим. Убайдуллоҳдан (ривоятда), Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо): «Расулуллоҳ ﷺ рўза тутдилар, то Кадидга — Қудайд билан Усфон орасидаги сувга — етганларида, (рўзани) очдилар ва ой тугагунича очган ҳолда давом этдилар», деди.
حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْجَرْمِيُّ، حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا أَبِي، عَنْ صَالِحٍ، عَنِ ابْنِ عُبَيْدَةَ بْنِ نَشِيطٍ ـ وَكَانَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ اسْمُهُ عَبْدُ اللَّهِ ـ أَنَّ عُبَيْدَ اللَّهِ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ قَالَ بَلَغَنَا أَنَّ مُسَيْلِمَةَ الْكَذَّابَ قَدِمَ الْمَدِينَةَ، فَنَزَلَ فِي دَارِ بِنْتِ الْحَارِثِ، وَكَانَ تَحْتَهُ بِنْتُ الْحَارِثِ بْنِ كُرَيْزٍ، وَهْىَ أُمُّ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَامِرٍ، فَأَتَاهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَمَعَهُ ثَابِتُ بْنُ قَيْسِ بْنِ شَمَّاسٍ، وَهْوَ الَّذِي يُقَالُ لَهُ خَطِيبُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَفِي يَدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَضِيبٌ، فَوَقَفَ عَلَيْهِ فَكَلَّمَهُ فَقَالَ لَهُ مُسَيْلِمَةُ إِنْ شِئْتَ خَلَّيْتَ بَيْنَنَا وَبَيْنَ الأَمْرِ، ثُمَّ جَعَلْتَهُ لَنَا بَعْدَكَ. فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " لَوْ سَأَلْتَنِي هَذَا الْقَضِيبَ مَا أَعْطَيْتُكَهُ وَإِنِّي لأَرَاكَ الَّذِي أُرِيتُ فِيهِ مَا أُرِيتُ، وَهَذَا ثَابِتُ بْنُ قَيْسٍ وَسَيُجِيبُكَ عَنِّي ". فَانْصَرَفَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم. قَالَ عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ سَأَلْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَبَّاسٍ عَنْ رُؤْيَا، رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الَّتِي ذَكَرَ فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ذُكِرَ لِي أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " بَيْنَا أَنَا نَائِمٌ أُرِيتُ أَنَّهُ وُضِعَ فِي يَدَىَّ سِوَارَانِ مِنْ ذَهَبٍ، فَفُظِعْتُهُمَا وَكَرِهْتُهُمَا، فَأُذِنَ لِي فَنَفَخْتُهُمَا فَطَارَا، فَأَوَّلْتُهُمَا كَذَّابَيْنِ يَخْرُجَانِ ". فَقَالَ عُبَيْدُ اللَّهِ أَحَدُهُمَا الْعَنْسِيُّ الَّذِي قَتَلَهُ فَيْرُوزُ بِالْيَمَنِ، وَالآخَرُ مُسَيْلِمَةُ الْكَذَّابُ.
(Ubaydulloh ibn Abdulloh ibn Utba aytdi:) Bizga yetishicha, Musaylima Kazzob Madinaga kelib, bint Horisning uyiga tushgan — uning (Musaylimaning) nikohida bint Horis ibn Kurayz (Abdulloh ibn Omirning onasi) bor edi. Rasululloh ﷺ uning oldiga — u zot bilan Sobit ibn Qays ibn Shammos (u Rasululloh ﷺning xatibi deb atalardi) (boʻ lgan holda) — keldilar; Rasululloh ﷺning qoʻ llarida bir qazib (xivchin) bor edi. U zot uning ustiga toʻxtab, unga gapirdilar. Musaylima unga: «Agar xohlasang, (hokimiyat) ishini biz bilan oʻrtoq qil, soʻng uni oʻzingdan keyin bizga bergin», dedi. Paygʻambar ﷺ: «Agar sen mendan mana shu xivchinni soʻraganingda ham, men uni senga bermas edim. Albatta men seni — (tushimda) men haqimda koʻrsatilgan narsa koʻrsatilgan oʻsha kishi (deb) gumon qilaman. Mana bu Sobit ibn Qays men tomondan senga javob beradi», dedilar, soʻng Paygʻambar ﷺ (undan) ketdilar. Ubaydulloh ibn Abdulloh aytdi: Men Abdulloh ibn Abbosdan Rasululloh ﷺ zikr qilgan tush haqida soʻradim. Ibn Abbos: «Menga aytishlaricha, Rasululloh ﷺ: ‹Men uxlab yotgan paytimda, qoʻ llarimga oltindan ikki bilakuzuk qoʻ yilgani koʻrsatildi; ular menga ogʻir (yoqimsiz) tuyuldi, men ularni yomon koʻrdim. Soʻng menga izn berildi, men ularni pufladim, ular uchib ketdi; men ularni — chiqadigan ikki kazzob (yolgʻonchi) — deb taʼbirladim› dedilar», dedi. Ubaydulloh: «Ularning biri — Yamanda Fayruz oʻldirgan al-Ansiy, ikkinchisi Musaylima Kazzobdir», dedi.(Убайдуллоҳ ибн Абдуллоҳ ибн Утба айтди:) Бизга етишича, Мусайлима Каззоб Мадинага келиб, бинт Ҳориснинг уйига тушган — унинг (Мусайлиманинг) никоҳида бинт Ҳорис ибн Курайз (Абдуллоҳ ибн Омирнинг онаси) бор эди. Расулуллоҳ ﷺ унинг олдига — у зот билан Собит ибн Қайс ибн Шаммос (у Расулуллоҳ ﷺнинг хатиби деб аталарди) (бў лган ҳолда) — келдилар; Расулуллоҳ ﷺнинг қў лларида бир қазиб (хивчин) бор эди. У зот унинг устига тўхтаб, унга гапирдилар. Мусайлима унга: «Агар хоҳласанг, (ҳокимият) ишини биз билан ўртоқ қил, сўнг уни ўзингдан кейин бизга бергин», деди. Пайғамбар ﷺ: «Агар сен мендан мана шу хивчинни сўраганингда ҳам, мен уни сенга бермас эдим. Албатта мен сени — (тушимда) мен ҳақимда кўрсатилган нарса кўрсатилган ўша киши (деб) гумон қиламан. Мана бу Собит ибн Қайс мен томондан сенга жавоб беради», дедилар, сўнг Пайғамбар ﷺ (ундан) кетдилар. Убайдуллоҳ ибн Абдуллоҳ айтди: Мен Абдуллоҳ ибн Аббосдан Расулуллоҳ ﷺ зикр қилган туш ҳақида сўрадим. Ибн Аббос: «Менга айтишларича, Расулуллоҳ ﷺ: ‹Мен ухлаб ётган пайтимда, қў лларимга олтиндан икки билакузук қў йилгани кўрсатилди; улар менга оғир (ёқимсиз) туюлди, мен уларни ёмон кўрдим. Сўнг менга изн берилди, мен уларни пуфладим, улар учиб кетди; мен уларни — чиқадиган икки каззоб (ёлғончи) — деб таъбирладим› дедилар», деди. Убайдуллоҳ: «Уларнинг бири — Яманда Файруз ўлдирган ал-Ансий, иккинчиси Мусайлима Каззобдир», деди.
حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ لَمَّا حُضِرَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَفِي الْبَيْتِ رِجَالٌ، فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " هَلُمُّوا أَكْتُبْ لَكُمْ كِتَابًا لاَ تَضِلُّوا بَعْدَهُ ". فَقَالَ بَعْضُهُمْ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَدْ غَلَبَهُ الْوَجَعُ وَعِنْدَكُمُ الْقُرْآنُ، حَسْبُنَا كِتَابُ اللَّهِ. فَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْبَيْتِ وَاخْتَصَمُوا، فَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ قَرِّبُوا يَكْتُبُ لَكُمْ كِتَابًا لاَ تَضِلُّوا بَعْدَهُ. وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ غَيْرَ ذَلِكَ، فَلَمَّا أَكْثَرُوا اللَّغْوَ وَالاِخْتِلاَفَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " قُومُوا ". قَالَ عُبَيْدُ اللَّهِ فَكَانَ يَقُولُ ابْنُ عَبَّاسٍ إِنَّ الرَّزِيَّةَ كُلَّ الرَّزِيَّةِ مَا حَالَ بَيْنَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَبَيْنَ أَنْ يَكْتُبَ لَهُمْ ذَلِكَ الْكِتَابَ لاِخْتِلاَفِهِمْ وَلَغَطِهِمْ.
(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi:) Rasululloh ﷺga (vafot) yaqinlashganida — uyda (bir necha) erkaklar bor edi — Paygʻambar ﷺ: «Kelinglar, men sizlarga bir hujjat (xat) yozib beray — undan keyin adashmaysizlar», dedilar. Ulardan baʼzilari: «Albatta Rasululloh ﷺni ogʻriq yengib qoʻ ydi; sizlarninng oldingizda Qurʼon bor — bizga Allohning Kitobi kifoya», dedi. Shunda uy ahli ixtilof qilib, tortishib ketdi. Ulardan baʼzilari: «(Qogʻoz-qalamni) yaqin keltiringlar, u zot sizlarga bir hujjat yozib bersin — undan keyin adashmaysizlar», derdi; baʼzilari esa boshqacha (gapni) aytardi. Ular behuda (gap) va ixtilofni koʻpaytirganlarida, Rasululloh ﷺ: «Turinglar (chiqinglar)», dedilar. Ubaydulloh aytdi: Ibn Abbos: «Albatta musibatning barcha (eng katta) musibati — Rasululloh ﷺ bilan u zotning ularga oʻsha hujjatni yozib berishi orasini ularning ixtilofi va shovqini toʻsib qoʻ yganidir», derdi.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Расулуллоҳ ﷺга (вафот) яқинлашганида — уйда (бир неча) эркаклар бор эди — Пайғамбар ﷺ: «Келинглар, мен сизларга бир ҳужжат (хат) ёзиб берай — ундан кейин адашмайсизлар», дедилар. Улардан баъзилари: «Албатта Расулуллоҳ ﷺни оғриқ енгиб қў йди; сизларниннг олдингизда Қуръон бор — бизга Аллоҳнинг Китоби кифоя», деди. Шунда уй аҳли ихтилоф қилиб, тортишиб кетди. Улардан баъзилари: «(Қоғоз-қаламни) яқин келтиринглар, у зот сизларга бир ҳужжат ёзиб берсин — ундан кейин адашмайсизлар», дерди; баъзилари эса бошқача (гапни) айтарди. Улар беҳуда (гап) ва ихтилофни кўпайтирганларида, Расулуллоҳ ﷺ: «Туринглар (чиқинглар)», дедилар. Убайдуллоҳ айтди: Ибн Аббос: «Албатта мусибатнинг барча (энг катта) мусибати — Расулуллоҳ ﷺ билан у зотнинг уларга ўша ҳужжатни ёзиб бериши орасини уларнинг ихтилофи ва шовқини тўсиб қў йганидир», дерди.
حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، أَخْبَرَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَبَّاسٍ، قَالَ يَا مَعْشَرَ الْمُسْلِمِينَ كَيْفَ تَسْأَلُونَ أَهْلَ الْكِتَابِ عَنْ شَىْءٍ وَكِتَابُكُمُ الَّذِي أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى نَبِيِّكُمْ صلى الله عليه وسلم أَحْدَثُ الأَخْبَارِ بِاللَّهِ مَحْضًا لَمْ يُشَبْ وَقَدْ حَدَّثَكُمُ اللَّهُ أَنَّ أَهْلَ الْكِتَابِ قَدْ بَدَّلُوا مِنْ كُتُبِ اللَّهِ وَغَيَّرُوا فَكَتَبُوا بِأَيْدِيهِمْ، قَالُوا هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ. لِيَشْتَرُوا بِذَلِكَ ثَمَنًا قَلِيلاً، أَوَ لاَ يَنْهَاكُمْ مَا جَاءَكُمْ مِنَ الْعِلْمِ عَنْ مَسْأَلَتِهِمْ، فَلاَ وَاللَّهِ مَا رَأَيْنَا رَجُلاً مِنْهُمْ يَسْأَلُكُمْ عَنِ الَّذِي أُنْزِلَ عَلَيْكُمْ.
(Abdulloh ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi:) Ey musulmonlar jamoasi! Qanday qilib ahli kitobdan bir narsa haqida soʻraysizlar — holbuki Alloh oʻz Paygʻambaringiz ﷺga nozil qilgan Kitobingiz — Alloh haqida eng yangi xabarlar — sof (holida), (boshqa narsa) aralashtirilmagan (boʻla turib)?! Alloh esa sizlarga — ahli kitob Allohning kitoblaridan (baʼzisini) almashtirib, oʻzgartirib, oʻz qoʻllari bilan yozib: ‹Bu — Alloh huzuridandir›, deganlarini — oz bahoga sotish uchun — xabar bergan. Sizlarga kelgan ilm sizlarni ulardan (soʻrashdan) qaytarmaydimi?! Yoʻq, vallohi, biz ulardan birorta kishini — sizlarga nozil qilingan (narsa) haqida sizlardan soʻrayotganini — koʻrmadik.(Абдуллоҳ ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Эй мусулмонлар жамоаси! Қандай қилиб аҳли китобдан бир нарса ҳақида сўрайсизлар — ҳолбуки Аллоҳ ўз Пайғамбарингиз ﷺга нозил қилган Китобингиз — Аллоҳ ҳақида энг янги хабарлар — соф (ҳолида), (бошқа нарса) аралаштирилмаган (бўла туриб)?! Аллоҳ эса сизларга — аҳли китоб Аллоҳнинг китобларидан (баъзисини) алмаштириб, ўзгартириб, ўз қўллари билан ёзиб: ‹Бу — Аллоҳ ҳузуридандир›, деганларини — оз баҳога сотиш учун — хабар берган. Сизларга келган илм сизларни улардан (сўрашдан) қайтармайдими?! Йўқ, валлоҳи, биз улардан бирорта кишини — сизларга нозил қилинган (нарса) ҳақида сизлардан сўраётганини — кўрмадик.