حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ أَخْبَرَنِي مَالِكُ بْنُ أَوْسِ بْنِ الْحَدَثَانِ النَّصْرِيُّ، أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ ـ رضى الله عنه ـ دَعَاهُ إِذْ جَاءَهُ حَاجِبُهُ يَرْفَا فَقَالَ هَلْ لَكَ فِي عُثْمَانَ، وَعَبْدِ الرَّحْمَنِ، وَالزُّبَيْرِ وَسَعْدٍ يَسْتَأْذِنُونَ فَقَالَ نَعَمْ، فَأَدْخِلْهُمْ. فَلَبِثَ قَلِيلاً، ثُمَّ جَاءَ فَقَالَ هَلْ لَكَ فِي عَبَّاسٍ وَعَلِيٍّ يَسْتَأْذِنَانِ قَالَ نَعَمْ. فَلَمَّا دَخَلاَ قَالَ عَبَّاسٌ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ، اقْضِ بَيْنِي وَبَيْنَ هَذَا، وَهُمَا يَخْتَصِمَانِ فِي الَّذِي أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ صلى الله عليه وسلم مِنْ بَنِي النَّضِيرِ، فَاسْتَبَّ عَلِيٌّ وَعَبَّاسٌ، فَقَالَ الرَّهْطُ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ، اقْضِ بَيْنَهُمَا وَأَرِحْ أَحَدَهُمَا مِنَ الآخَرِ. فَقَالَ عُمَرُ اتَّئِدُوا، أَنْشُدُكُمْ بِاللَّهِ الَّذِي بِإِذْنِهِ تَقُومُ السَّمَاءُ وَالأَرْضُ، هَلْ تَعْلَمُونَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " لاَ نُورَثُ، مَا تَرَكْنَا صَدَقَةٌ ". يُرِيدُ بِذَلِكَ نَفْسَهُ. قَالُوا قَدْ قَالَ ذَلِكَ. فَأَقْبَلَ عُمَرُ عَلَى عَبَّاسٍ وَعَلِيٍّ فَقَالَ أَنْشُدُكُمَا بِاللَّهِ هَلْ تَعْلَمَانِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَدْ قَالَ ذَلِكَ قَالاَ نَعَمْ. قَالَ فَإِنِّي أُحَدِّثُكُمْ عَنْ هَذَا الأَمْرِ، إِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ كَانَ خَصَّ رَسُولَهُ صلى الله عليه وسلم فِي هَذَا الْفَىْءِ بِشَىْءٍ لَمْ يُعْطِهِ أَحَدًا غَيْرَهُ فَقَالَ جَلَّ ذِكْرُهُ [quran sura="59" aya_start="6" aya_end="6"]{وَمَا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ مِنْهُمْ فَمَا أَوْجَفْتُمْ عَلَيْهِ مِنْ خَيْلٍ وَلاَ رِكَابٍ} إِلَى قَوْلِهِ {قَدِيرٌ} فَكَانَتْ هَذِهِ خَالِصَةً لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم، ثُمَّ وَاللَّهِ مَا احْتَازَهَا دُونَكُمْ، وَلاَ اسْتَأْثَرَهَا عَلَيْكُمْ، لَقَدْ أَعْطَاكُمُوهَا وَقَسَمَهَا فِيكُمْ، حَتَّى بَقِيَ هَذَا الْمَالُ مِنْهَا، فَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُنْفِقُ عَلَى أَهْلِهِ نَفَقَةَ سَنَتِهِمْ مِنْ هَذَا الْمَالِ، ثُمَّ يَأْخُذُ مَا بَقِيَ فَيَجْعَلُهُ مَجْعَلَ مَالِ اللَّهِ، فَعَمِلَ ذَلِكَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَيَاتَهُ، ثُمَّ تُوُفِّيَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ فَأَنَا وَلِيُّ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم. فَقَبَضَهُ أَبُو بَكْرٍ، فَعَمِلَ فِيهِ بِمَا عَمِلَ بِهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَنْتُمْ حِينَئِذٍ. فَأَقْبَلَ عَلَى عَلِيٍّ وَعَبَّاسٍ وَقَالَ تَذْكُرَانِ أَنَّ أَبَا بَكْرٍ عَمِلَ فِيهِ كَمَا تَقُولاَنِ، وَاللَّهُ يَعْلَمُ إِنَّهُ فِيهِ لَصَادِقٌ بَارٌّ رَاشِدٌ تَابِعٌ لِلْحَقِّ ثُمَّ تَوَفَّى اللَّهُ أَبَا بَكْرٍ فَقُلْتُ أَنَا وَلِيُّ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَبِي بَكْرٍ. فَقَبَضْتُهُ سَنَتَيْنِ مِنْ إِمَارَتِي أَعْمَلُ فِيهِ بِمَا عَمِلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَبُو بَكْرٍ، وَاللَّهُ يَعْلَمُ أَنِّي فِيهِ صَادِقٌ بَارٌّ رَاشِدٌ تَابِعٌ لِلْحَقِّ، ثُمَّ جِئْتُمَانِي كِلاَكُمَا وَكَلِمَتُكُمَا وَاحِدَةٌ وَأَمْرُكُمَا جَمِيعٌ، فَجِئْتَنِي ـ يَعْنِي عَبَّاسًا ـ فَقُلْتُ لَكُمَا إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " لاَ نُورَثُ، مَا تَرَكْنَا صَدَقَةٌ ". فَلَمَّا بَدَا لِي أَنْ أَدْفَعَهُ إِلَيْكُمَا قُلْتُ إِنْ شِئْتُمَا دَفَعْتُهُ إِلَيْكُمَا عَلَى أَنَّ عَلَيْكُمَا عَهْدَ اللَّهِ وَمِيثَاقَهُ لَتَعْمَلاَنِ فِيهِ بِمَا عَمِلَ فِيهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَبُو بَكْرٍ، وَمَا عَمِلْتُ فِيهِ مُذْ وَلِيتُ، وَإِلاَّ فَلاَ تُكَلِّمَانِي، فَقُلْتُمَا ادْفَعْهُ إِلَيْنَا بِذَلِكَ. فَدَفَعْتُهُ إِلَيْكُمَا، أَفَتَلْتَمِسَانِ مِنِّي قَضَاءً غَيْرَ ذَلِكَ فَوَاللَّهِ الَّذِي بِإِذْنِهِ تَقُومُ السَّمَاءُ وَالأَرْضُ لاَ أَقْضِي فِيهِ بِقَضَاءٍ غَيْرِ ذَلِكَ حَتَّى تَقُومَ السَّاعَةُ، فَإِنْ عَجَزْتُمَا عَنْهُ، فَادْفَعَا إِلَىَّ فَأَنَا أَكْفِيكُمَاهُ. قَالَ فَحَدَّثْتُ هَذَا الْحَدِيثَ، عُرْوَةَ بْنَ الزُّبَيْرِ فَقَالَ صَدَقَ مَالِكُ بْنُ أَوْسٍ، أَنَا سَمِعْتُ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ زَوْجَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم تَقُولُ أَرْسَلَ أَزْوَاجُ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم عُثْمَانَ إِلَى أَبِي بَكْرٍ يَسْأَلْنَهُ ثُمُنَهُنَّ مِمَّا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ صلى الله عليه وسلم، فَكُنْتُ أَنَا أَرُدُّهُنَّ، فَقُلْتُ لَهُنَّ أَلاَ تَتَّقِينَ اللَّهَ، أَلَمْ تَعْلَمْنَ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَقُولُ " لاَ نُورَثُ، مَا تَرَكْنَا صَدَقَةٌ ـ يُرِيدُ بِذَلِكَ نَفْسَهُ ـ إِنَّمَا يَأْكُلُ آلُ مُحَمَّدٍ صلى الله عليه وسلم فِي هَذَا الْمَالِ ". فَانْتَهَى أَزْوَاجُ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم إِلَى مَا أَخْبَرَتْهُنَّ. قَالَ فَكَانَتْ هَذِهِ الصَّدَقَةُ بِيَدِ عَلِيٍّ، مَنَعَهَا عَلِيٌّ عَبَّاسًا فَغَلَبَهُ عَلَيْهَا، ثُمَّ كَانَ بِيَدِ حَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ، ثُمَّ بِيَدِ حُسَيْنِ بْنِ عَلِيٍّ، ثُمَّ بِيَدِ عَلِيِّ بْنِ حُسَيْنٍ وَحَسَنِ بْنِ حَسَنٍ، كِلاَهُمَا كَانَا يَتَدَاوَلاَنِهَا، ثُمَّ بِيَدِ زَيْدِ بْنِ حَسَنٍ، وَهْىَ صَدَقَةُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَقًّا.
Umar ibn Xattob (roziyallohu anhu) uni (Molik ibn Avsni) chaqirdi. Shu payt uning eshik ogʻasi (hojibi) Yarfa kelib: «Usmon, Abdurrahmon, Zubayr va Saʼd (kirishga) izn soʻrayaptilar, (qabul qilasizmi)?» dedi. (Umar:) «Ha, ularni kiritgin», dedi. Bir oz oʻtgach, (Yarfa yana) kelib: «Abbos va Ali (kirishga) izn soʻrayaptilar, (qabul qilasizmi)?» dedi. (Umar:) «Ha», dedi. Ikkovi kirganda, Abbos: «Ey moʻminlar amiri, men bilan mana bu (Ali) orasida hukm chiqar», dedi — ikkovi Alloh Rasuliga ﷺ Bani Nazirdan fay (qilib) bergan (mol) haqida tortishayotgan edilar. Ali va Abbos bir-biriga ( keskin) gapirishdi. (Haligi) jamoa: «Ey moʻminlar amiri, ikkovining orasida hukm chiqar va birini boshqasidan halos qil (tinchit)», deyishdi. Umar: «Shoshmanglar! Osmon va Yer Uning izni bilan turadigan Alloh (nomi) bilan sizlardan soʻrayman: bilasizmiki, Rasululloh ﷺ: ‹Biz (paygʻambarlar)dan meros olinmaydi, biz qoldirgan (mol) sadaqadir› dedilarmi?» dedi — buni (aytib) oʻzlarini (paygʻambarlarni) nazarda tutdilar. Ular: «(Ha,) buni aytgan edilar», deyishdi. Soʻng Umar Abbos va Aliga yuzlanib: «Ikkovingizdan Alloh (nomi) bilan soʻrayman: bilasizlarmiki, Rasululloh ﷺ buni aytdilar?» dedi. Ikkovi: «Ha», deyishdi. (Umar:) «Bas, men sizlarga shu ish haqida (gapirib) beraman. Albatta Alloh subhonahu mana bu fayda Rasuliga ﷺ — boshqa hech kimga bermagan — bir narsani xos qilgan edi. Alloh — zikri ulugʻ Zot — shunday dedi: ‹Alloh Rasuliga ulardan (qaytarib) bergan fayga (kelsak), sizlar uning (uchun) ot ham, tuya ham yugurtirmadingiz...› — ‹...qodirdir› (Hashr surasi, 6) (degan) soʻzigacha. Bas, bu Rasululloh ﷺning xolis (mulki) edi. Soʻng, Allohga qasamki, u zot uni sizlardan (yashirib) oʻzlariga olib qolmadilar va sizlardan (ortiq) oʻzlariga tanlab (xususiy qilib) olmadilar — uni sizlarga (ham) berib, oranggizda taqsimladilar, to undan mana shu mol qolguncha. Rasululloh ﷺ mana shu moldan ahliga bir yillik nafaqalarini sarflar, soʻng qolganini olib, uni Allohning moli (sarf qilinadigan) joyga qoʻyardilar (umumiy xazinaga). Rasululloh ﷺ buni hayotlari (davomida) qildilar. Soʻng Paygʻambar ﷺ vafot etdilar. Abu Bakr: ‹Men Rasululloh ﷺning valiysiman (oʻrinbosariman)› dedi va uni qoʻlga olib, unda Rasululloh ﷺ qilgan (ish)dek qildi — oʻsha paytda sizlar ham (bor edingiz)», dedi. Soʻng (Umar) Ali va Abbosga yuzlanib: «Abu Bakr unda sizlar aytayotgangidek qilganini eslaysizlarmi? Alloh biladiki, u unda rost (soʻzli), yaxshi (amalli), toʻgʻri (yoʻ ldagi), haqqa ergashuvchi edi. Soʻng Alloh Abu Bakrni vafot ettirdi va men: ‹Men Rasululloh ﷺ va Abu Bakrning valiysiman› dedim. Uni amirligimning ikki yili (davomida) qoʻlga olib, unda Rasululloh ﷺ va Abu Bakr qilgan (ish)dek qildim. Alloh biladiki, men unda rost (soʻzli), yaxshi (amalli), toʻgʻri (yoʻldagi), haqqa ergashuvchiman. Soʻng ikkovingiz oldimga keldingiz — soʻzingiz bitta, ishingiz bir (jamuljam) edi. Sen — yaʼni Abbos — oldimga kelding. Men ikkovingizga: ‹Rasululloh ﷺ: ‹Biz(dan) meros olinmaydi, biz qoldirgan (mol) sadaqadir› dedilar› dedim. Uni sizlarga (boshqarishga) topshirish menga maʼqul boʻlganda, men: ‹Agar xohlasangiz, men uni sizlarga topshiraman — shu shartdaki, sizlarga Allohning ahdi va paymoni boʻlsin: unda Rasululloh ﷺ, Abu Bakr va men — voliy boʻlganimdan beri — qilgan (ish)dek qilasizlar; aks holda men bilan (bu haqda) gaplashmanglar› dedim. Sizlar: ‹Uni bizga shu (shart) bilan topshir› dedingiz. Men uni sizlarga topshirdim. Endi mendan bundan boshqa hukm istayapsizlarmi? Osmon va Yer Uning izni bilan turadigan Alloh (nomi) bilan (qasamki), men unda — qiyomat qoyim boʻlguncha — bundan boshqa hukm chiqarmayman! Agar sizlar undan (boshqarishdan) ojiz boʻlsangiz, uni menga qaytaring, men sizlarga (uning ishi)da kifoya qilaman», dedi. (Zuhriy) aytdi: Men bu hadisni Urva ibn Zubayrga (gapirib) berdim. U: «Molik ibn Avs rost aytdi. Men Paygʻambar ﷺning zavjasi Oisha (roziyallohu anho)ning shunday deganini eshitganman: Paygʻambar ﷺning zavjalari Usmonni Abu Bakrning oldiga yuborib, undan Alloh Rasuliga ﷺ fay (qilib) bergan (mol)dan oʻzlarining sakkizdan bir (ulush)larini soʻradilar. Men esa ularni qaytarardim (toʻsardim). Men ularga: ‹Allohdan qoʻrqmaysizlarmi? Bilmaysizlarmi, Paygʻambar ﷺ: ‹Biz(dan) meros olinmaydi, biz qoldirgan (mol) sadaqadir› — buni (aytib) oʻzlarini nazarda tutardilar — ‹Muhammad oilasi faqat mana shu moldan (kun kechirib) yeydi› derdilar› dedim. Shunda Paygʻambar ﷺning zavjalari men ularga xabar bergan narsada toʻxtadilar (qoʻyishdi)», dedi. (Zuhriy) aytdi: Bu sadaqa Alining qoʻlida edi — Ali uni Abbosdan (boshqarishdan) toʻsib, unga (bu masalada) gʻolib boʻlgan edi. Soʻng u Hasan ibn Alining qoʻlida, soʻng Husayn ibn Alining qoʻlida, soʻng Ali ibn Husayn va Hasan ibn Hasanning qoʻlida — ikkovi uni navbatma-navbat (boshqarib) turdilar — soʻng Zayd ibn Hasanning qoʻlida (boʻldi). U haqiqatan Rasululloh ﷺning sadaqasidir.Умар ибн Хаттоб (розияллоҳу анҳу) уни (Молик ибн Авсни) чақирди. Шу пайт унинг эшик оғаси (ҳожиби) Ярфа келиб: «Усмон, Абдурраҳмон, Зубайр ва Саъд (киришга) изн сўраяптилар, (қабул қиласизми)?» деди. (Умар:) «Ҳа, уларни киритгин», деди. Бир оз ўтгач, (Ярфа яна) келиб: «Аббос ва Али (киришга) изн сўраяптилар, (қабул қиласизми)?» деди. (Умар:) «Ҳа», деди. Иккови кирганда, Аббос: «Эй мўминлар амири, мен билан мана бу (Али) орасида ҳукм чиқар», деди — иккови Аллоҳ Расулига ﷺ Бани Назирдан фай (қилиб) берган (мол) ҳақида тортишаётган эдилар. Али ва Аббос бир-бирига ( кескин) гапиришди. (Ҳалиги) жамоа: «Эй мўминлар амири, икковининг орасида ҳукм чиқар ва бирини бошқасидан ҳалос қил (тинчит)», дейишди. Умар: «Шошманглар! Осмон ва Ер Унинг изни билан турадиган Аллоҳ (номи) билан сизлардан сўрайман: биласизмики, Расулуллоҳ ﷺ: ‹Биз (пайғамбарлар)дан мерос олинмайди, биз қолдирган (мол) садақадир› дедиларми?» деди — буни (айтиб) ўзларини (пайғамбарларни) назарда тутдилар. Улар: «(Ҳа,) буни айтган эдилар», дейишди. Сўнг Умар Аббос ва Алига юзланиб: «Икковингиздан Аллоҳ (номи) билан сўрайман: биласизлармики, Расулуллоҳ ﷺ буни айтдилар?» деди. Иккови: «Ҳа», дейишди. (Умар:) «Бас, мен сизларга шу иш ҳақида (гапириб) бераман. Албатта Аллоҳ субҳонаҳу мана бу файда Расулига ﷺ — бошқа ҳеч кимга бермаган — бир нарсани хос қилган эди. Аллоҳ — зикри улуғ Зот — шундай деди: ‹Аллоҳ Расулига улардан (қайтариб) берган файга (келсак), сизлар унинг (учун) от ҳам, туя ҳам югуртирмадингиз...› — ‹...қодирдир› (Ҳашр сураси, 6) (деган) сўзигача. Бас, бу Расулуллоҳ ﷺнинг холис (мулки) эди. Сўнг, Аллоҳга қасамки, у зот уни сизлардан (яшириб) ўзларига олиб қолмадилар ва сизлардан (ортиқ) ўзларига танлаб (хусусий қилиб) олмадилар — уни сизларга (ҳам) бериб, оранггизда тақсимладилар, то ундан мана шу мол қолгунча. Расулуллоҳ ﷺ мана шу молдан аҳлига бир йиллик нафақаларини сарфлар, сўнг қолганини олиб, уни Аллоҳнинг моли (сарф қилинадиган) жойга қўярдилар (умумий хазинага). Расулуллоҳ ﷺ буни ҳаётлари (давомида) қилдилар. Сўнг Пайғамбар ﷺ вафот этдилар. Абу Бакр: ‹Мен Расулуллоҳ ﷺнинг валийсиман (ўринбосариман)› деди ва уни қўлга олиб, унда Расулуллоҳ ﷺ қилган (иш)дек қилди — ўша пайтда сизлар ҳам (бор эдингиз)», деди. Сўнг (Умар) Али ва Аббосга юзланиб: «Абу Бакр унда сизлар айтаётгангидек қилганини эслайсизларми? Аллоҳ биладики, у унда рост (сўзли), яхши (амалли), тўғри (йў лдаги), ҳаққа эргашувчи эди. Сўнг Аллоҳ Абу Бакрни вафот эттирди ва мен: ‹Мен Расулуллоҳ ﷺ ва Абу Бакрнинг валийсиман› дедим. Уни амирлигимнинг икки йили (давомида) қўлга олиб, унда Расулуллоҳ ﷺ ва Абу Бакр қилган (иш)дек қилдим. Аллоҳ биладики, мен унда рост (сўзли), яхши (амалли), тўғри (йўлдаги), ҳаққа эргашувчиман. Сўнг икковингиз олдимга келдингиз — сўзингиз битта, ишингиз бир (жамулжам) эди. Сен — яъни Аббос — олдимга келдинг. Мен икковингизга: ‹Расулуллоҳ ﷺ: ‹Биз(дан) мерос олинмайди, биз қолдирган (мол) садақадир› дедилар› дедим. Уни сизларга (бошқаришга) топшириш менга маъқул бўлганда, мен: ‹Агар хоҳласангиз, мен уни сизларга топшираман — шу шартдаки, сизларга Аллоҳнинг аҳди ва паймони бўлсин: унда Расулуллоҳ ﷺ, Абу Бакр ва мен — волий бўлганимдан бери — қилган (иш)дек қиласизлар; акс ҳолда мен билан (бу ҳақда) гаплашманглар› дедим. Сизлар: ‹Уни бизга шу (шарт) билан топшир› дедингиз. Мен уни сизларга топширдим. Энди мендан бундан бошқа ҳукм истаяпсизларми? Осмон ва Ер Унинг изни билан турадиган Аллоҳ (номи) билан (қасамки), мен унда — қиёмат қойим бўлгунча — бундан бошқа ҳукм чиқармайман! Агар сизлар ундан (бошқаришдан) ожиз бўлсангиз, уни менга қайтаринг, мен сизларга (унинг иши)да кифоя қиламан», деди. (Зуҳрий) айтди: Мен бу ҳадисни Урва ибн Зубайрга (гапириб) бердим. У: «Молик ибн Авс рост айтди. Мен Пайғамбар ﷺнинг завжаси Оиша (розияллоҳу анҳо)нинг шундай деганини эшитганман: Пайғамбар ﷺнинг завжалари Усмонни Абу Бакрнинг олдига юбориб, ундан Аллоҳ Расулига ﷺ фай (қилиб) берган (мол)дан ўзларининг саккиздан бир (улуш)ларини сўрадилар. Мен эса уларни қайтарардим (тўсардим). Мен уларга: ‹Аллоҳдан қўрқмайсизларми? Билмайсизларми, Пайғамбар ﷺ: ‹Биз(дан) мерос олинмайди, биз қолдирган (мол) садақадир› — буни (айтиб) ўзларини назарда тутардилар — ‹Муҳаммад оиласи фақат мана шу молдан (кун кечириб) ейди› дердилар› дедим. Шунда Пайғамбар ﷺнинг завжалари мен уларга хабар берган нарсада тўхтадилар (қўйишди)», деди. (Зуҳрий) айтди: Бу садақа Алининг қўлида эди — Али уни Аббосдан (бошқаришдан) тўсиб, унга (бу масалада) ғолиб бўлган эди. Сўнг у Ҳасан ибн Алининг қўлида, сўнг Ҳусайн ибн Алининг қўлида, сўнг Али ибн Ҳусайн ва Ҳасан ибн Ҳасаннинг қўлида — иккови уни навбатма-навбат (бошқариб) турдилар — сўнг Зайд ибн Ҳасаннинг қўлида (бўлди). У ҳақиқатан Расулуллоҳ ﷺнинг садақасидир.