حَدَّثَنِي أَحْمَدُ بْنُ عُثْمَانَ، حَدَّثَنَا شُرَيْحُ بْنُ مَسْلَمَةَ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ يُوسُفَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، قَالَ حَدَّثَنِي عَمْرُو بْنُ مَيْمُونٍ، أَنَّهُ سَمِعَ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ مَسْعُودٍ ـ رضى الله عنه ـ حَدَّثَ عَنْ سَعْدِ بْنِ مُعَاذٍ، أَنَّهُ قَالَ كَانَ صَدِيقًا لأُمَيَّةَ بْنِ خَلَفٍ، وَكَانَ أُمَيَّةُ إِذَا مَرَّ بِالْمَدِينَةِ نَزَلَ عَلَى سَعْدٍ، وَكَانَ سَعْدٌ إِذَا مَرَّ بِمَكَّةَ نَزَلَ عَلَى أُمَيَّةَ، فَلَمَّا قَدِمَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْمَدِينَةَ انْطَلَقَ سَعْدٌ مُعْتَمِرًا، فَنَزَلَ عَلَى أُمَيَّةَ بِمَكَّةَ، فَقَالَ لأُمَيَّةَ انْظُرْ لِي سَاعَةَ خَلْوَةٍ لَعَلِّي أَنْ أَطُوفَ بِالْبَيْتِ. فَخَرَجَ بِهِ قَرِيبًا مِنْ نِصْفِ النَّهَارِ فَلَقِيَهُمَا أَبُو جَهْلٍ فَقَالَ يَا أَبَا صَفْوَانَ، مَنْ هَذَا مَعَكَ فَقَالَ هَذَا سَعْدٌ. فَقَالَ لَهُ أَبُو جَهْلٍ أَلاَ أَرَاكَ تَطُوفُ بِمَكَّةَ آمِنًا، وَقَدْ أَوَيْتُمُ الصُّبَاةَ، وَزَعَمْتُمْ أَنَّكُمْ تَنْصُرُونَهُمْ وَتُعِينُونَهُمْ، أَمَا وَاللَّهِ لَوْلاَ أَنَّكَ مَعَ أَبِي صَفْوَانَ مَا رَجَعْتَ إِلَى أَهْلِكَ سَالِمًا. فَقَالَ لَهُ سَعْدٌ وَرَفَعَ صَوْتَهُ عَلَيْهِ أَمَا وَاللَّهِ لَئِنْ مَنَعْتَنِي هَذَا لأَمْنَعَنَّكَ مَا هُوَ أَشَدُّ عَلَيْكَ مِنْهُ طَرِيقَكَ عَلَى الْمَدِينَةِ. فَقَالَ لَهُ أُمَيَّةُ لاَ تَرْفَعْ صَوْتَكَ يَا سَعْدُ عَلَى أَبِي الْحَكَمِ سَيِّدِ أَهْلِ الْوَادِي. فَقَالَ سَعْدٌ دَعْنَا عَنْكَ يَا أُمَيَّةُ، فَوَاللَّهِ لَقَدْ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ إِنَّهُمْ قَاتِلُوكَ. قَالَ بِمَكَّةَ قَالَ لاَ أَدْرِي. فَفَزِعَ لِذَلِكَ أُمَيَّةُ فَزَعًا شَدِيدًا، فَلَمَّا رَجَعَ أُمَيَّةُ إِلَى أَهْلِهِ قَالَ يَا أُمَّ صَفْوَانَ، أَلَمْ تَرَىْ مَا قَالَ لِي سَعْدٌ قَالَتْ وَمَا قَالَ لَكَ قَالَ زَعَمَ أَنَّ مُحَمَّدًا أَخْبَرَهُمْ أَنَّهُمْ قَاتِلِيَّ، فَقُلْتُ لَهُ بِمَكَّةَ قَالَ لاَ أَدْرِي. فَقَالَ أُمَيَّةُ وَاللَّهِ لاَ أَخْرُجُ مِنْ مَكَّةَ، فَلَمَّا كَانَ يَوْمَ بَدْرٍ اسْتَنْفَرَ أَبُو جَهْلٍ النَّاسَ قَالَ أَدْرِكُوا عِيرَكُمْ. فَكَرِهَ أُمَيَّةُ أَنْ يَخْرُجَ، فَأَتَاهُ أَبُو جَهْلٍ فَقَالَ يَا أَبَا صَفْوَانَ، إِنَّكَ مَتَى مَا يَرَاكَ النَّاسُ قَدْ تَخَلَّفْتَ وَأَنْتَ سَيِّدُ أَهْلِ الْوَادِي تَخَلَّفُوا مَعَكَ، فَلَمْ يَزَلْ بِهِ أَبُو جَهْلٍ حَتَّى قَالَ أَمَّا إِذْ غَلَبْتَنِي، فَوَاللَّهِ لأَشْتَرِيَنَّ أَجْوَدَ بَعِيرٍ بِمَكَّةَ ثُمَّ قَالَ أُمَيَّةُ يَا أُمَّ صَفْوَانَ جَهِّزِينِي. فَقَالَتْ لَهُ يَا أَبَا صَفْوَانَ وَقَدْ نَسِيتَ مَا قَالَ لَكَ أَخُوكَ الْيَثْرِبِيُّ قَالَ لاَ، مَا أُرِيدُ أَنْ أَجُوزَ مَعَهُمْ إِلاَّ قَرِيبًا. فَلَمَّا خَرَجَ أُمَيَّةُ أَخَذَ لاَ يَنْزِلُ مَنْزِلاً إِلاَّ عَقَلَ بَعِيرَهُ، فَلَمْ يَزَلْ بِذَلِكَ حَتَّى قَتَلَهُ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ بِبَدْرٍ.
(Abdulloh ibn Masʼud Saʼd ibn Muozdan rivoyat qildiki, u aytdi:) U (Saʼd) Umayya ibn Xalafning doʻsti edi. Umayya Madinadan oʻtsa, Saʼdnikida (mehmon) tushar, Saʼd Makkadan oʻtsa, Umayyanikida tushardi. Rasululloh ﷺ Madinaga kelganlarida, Saʼd umra qilish uchun (Makkaga) bordi va Makkada Umayyanikida tushdi. U Umayyaga: «Menga bir xilvat (boʻsh) soat (vaqt) qarab ber, balki men Baytni tavof qilsam», dedi. (Umayya) uni kun yarmiga yaqin (vaqt)da (tavofga) olib chiqdi. Ularga Abu Jahl yoʻliqib: «Ey Abu Safvon, yoningdagi bu kim?» dedi. (Umayya:) «Bu Saʼd», dedi. Abu Jahl unga: «Seni Makkada bexavotir (omon) tavof qilayotganingni koʻryapman-a, holbuki sizlar saboʼ qilganlarga (dindan chiqqanlarga) panoh berdingiz va ularga yordam beramiz, koʻmaklashamiz deb daʼvo qildingiz! Ogoh boʻl, Allohga qasamki, agar sen Abu Safvon bilan boʻlmaganingda, ahlingga eson-omon qaytmasding», dedi. Shunda Saʼd unga ovozini koʻtarib: «Ogoh boʻl, Allohga qasamki, agar sen meni shundan (tavofdan) toʻssang, men seni undan ham qattiqroq narsadan — Madina ustidan (oʻtadigan) yoʻlingdan toʻsaman», dedi. Umayya unga: «Ovozingni koʻtarma, ey Saʼd, Abul-Hakam — vodiy ahlining sayyidiga (qarshi)», dedi. Saʼd: «Bizni qoʻy, ey Umayya. Allohga qasamki, men Rasululloh ﷺning: ‹Ular (musulmonlar) seni oʻldiradilar› deganlarini eshitganman», dedi. (Umayya:) «Makkadami?» dedi. (Saʼd:) «Bilmayman», dedi. Shundan Umayya qattiq qoʻrqib ketdi. Umayya ahliga qaytganda: «Ey Ummu Safvon, Saʼd menga nima deganini koʻrmadingmi?» dedi. U: «U senga nima dedi?» dedi. U: «U Muhammad ularga ‹ular meni oʻldiradilar› deb xabar berganini daʼvo qildi. Men unga: ‹Makkadami?› dedim. U: ‹Bilmayman› dedi», dedi. Umayya: «Allohga qasamki, men Makkadan chiqmayman», dedi. Badr kuni boʻlganda, Abu Jahl odamlarni (jangga) chorlab: «Karvoningizga yetib boring», dedi. Umayya chiqishni yoqtirmadi. Abu Jahl uning oldiga kelib: «Ey Abu Safvon, agar odamlar seni — vodiy ahlining sayyidini — (urushdan) qolgan holda koʻrsalar, sen bilan birga (ular ham) qolib ketadilar», dedi. Abu Jahl uni (koʻndirishda) davom etaverdi, to u (Umayya): «Agar sen meni yenggan boʻlsang (majbur qilding), Allohga qasamki, men Makkadagi eng yaxshi tuyani sotib olaman», dedi. Soʻng Umayya: «Ey Ummu Safvon, meni jihozla (tayyorla)», dedi. U unga: «Ey Abu Safvon, yasribli (madinalik) birodaring senga aytgan narsani unutdingmi?» dedi. U: «Yoʻq, men ular bilan faqat yaqin (joygacha) borishni istayman», dedi. Umayya chiqqach, har bir manzilda tushsa, tuyasini bogʻlab (ehtiyot bilan qoʻyib) yurardi. U shu (holatda) davom etdi, to Alloh azza va jalla uni Badrda oʻldirguncha.(Абдуллоҳ ибн Масъуд Саъд ибн Муоздан ривоят қилдики, у айтди:) У (Саъд) Умайя ибн Халафнинг дўсти эди. Умайя Мадинадан ўца, Саъдникида (меҳмон) тушар, Саъд Маккадан ўца, Умайяникида тушарди. Расулуллоҳ ﷺ Мадинага келганларида, Саъд умра қилиш учун (Маккага) борди ва Маккада Умайяникида тушди. У Умайяга: «Менга бир хилват (бўш) соат (вақт) қараб бер, балки мен Байтни тавоф қилсам», деди. (Умайя) уни кун ярмига яқин (вақт)да (тавофга) олиб чиқди. Уларга Абу Жаҳл йўлиқиб: «Эй Абу Сафвон, ёнингдаги бу ким?» деди. (Умайя:) «Бу Саъд», деди. Абу Жаҳл унга: «Сени Маккада бехавотир (омон) тавоф қилаётганингни кўряпман-а, ҳолбуки сизлар сабў қилганларга (диндан чиққанларга) паноҳ бердингиз ва уларга ёрдам берамиз, кўмаклашамиз деб даъво қилдингиз! Огоҳ бўл, Аллоҳга қасамки, агар сен Абу Сафвон билан бўлмаганингда, аҳлингга эсон-омон қайтмасдинг», деди. Шунда Саъд унга овозини кўтариб: «Огоҳ бўл, Аллоҳга қасамки, агар сен мени шундан (тавофдан) тўссанг, мен сени ундан ҳам қаттиқроқ нарсадан — Мадина устидан (ўтадиган) йўлингдан тўсаман», деди. Умайя унга: «Овозингни кўтарма, эй Саъд, Абул-Ҳакам — водий аҳлининг саййидига (қарши)», деди. Саъд: «Бизни қўй, эй Умайя. Аллоҳга қасамки, мен Расулуллоҳ ﷺнинг: ‹Улар (мусулмонлар) сени ўлдирадилар› деганларини эшитганман», деди. (Умайя:) «Маккадами?» деди. (Саъд:) «Билмайман», деди. Шундан Умайя қаттиқ қўрқиб кетди. Умайя аҳлига қайтганда: «Эй Умму Сафвон, Саъд менга нима деганини кўрмадингми?» деди. У: «У сенга нима деди?» деди. У: «У Муҳаммад уларга ‹улар мени ўлдирадилар› деб хабар берганини даъво қилди. Мен унга: ‹Маккадами?› дедим. У: ‹Билмайман› деди», деди. Умайя: «Аллоҳга қасамки, мен Маккадан чиқмайман», деди. Бадр куни бўлганда, Абу Жаҳл одамларни (жангга) чорлаб: «Карвонингизга етиб боринг», деди. Умайя чиқишни ёқтирмади. Абу Жаҳл унинг олдига келиб: «Эй Абу Сафвон, агар одамлар сени — водий аҳлининг саййидини — (урушдан) қолган ҳолда кўрсалар, сен билан бирга (улар ҳам) қолиб кетадилар», деди. Абу Жаҳл уни (кўндиришда) давом этаверди, то у (Умайя): «Агар сен мени енгган бўлсанг (мажбур қилдинг), Аллоҳга қасамки, мен Маккадаги энг яхши туяни сотиб оламан», деди. Сўнг Умайя: «Эй Умму Сафвон, мени жиҳозла (тайёрла)», деди. У унга: «Эй Абу Сафвон, ясрибли (мадиналик) биродаринг сенга айтган нарсани унутдингми?» деди. У: «Йўқ, мен улар билан фақат яқин (жойгача) боришни истайман», деди. Умайя чиққач, ҳар бир манзилда тушса, туясини боғлаб (эҳтиёт билан қўйиб) юрарди. У шу (ҳолатда) давом этди, то Аллоҳ азза ва жалла уни Бадрда ўлдиргунча.