حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرٍ النَّيْسَابُورِيُّ ، ثنا أَبُو حُمَيْدٍ الْمِصِّيصِيُّ ، ثنا حَجَّاجٌ , عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ . ح وَحَدَّثَنَا أَبُو بَكْرٍ النَّيْسَابُورِيُّ , ثنا الْعَبَّاسُ بْنُ مُحَمَّدٍ ، وأَبُو أُمَيَّةَ ، ومُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ , وَغَيْرُهُمْ قَالُوا : حَدَّثَنَا رَوْحٌ , عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ . ح وَحَدَّثَنَا أَبُو بَكْرٍ , ثنا الرَّبِيعُ بْنُ سُلَيْمَانَ , ثنا الشَّافِعِيُّ , ثنا مُسْلِمُ بْنُ خَالِدٍ , عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ , أَخْبَرَنِي عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ أَبِي مَحْذُورَةَ , أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ مُحَيْرِيزٍ أَخْبَرَهُ , وَكَانَ يَتِيمًا فِي حِجْرِ أَبِي مَحْذُورَةَ حِينَ جَهَّزَهُ إِلَى الشَّامِ , قَالَ : فَقُلْتُ لأَبِي مَحْذُورَةَ : أَيْ عَمِّ إِنِّي خَارِجٌ إِلَى الشَّامِ وَإِنِّي أَخْشَى أَنْ أُسْأَلَ عَنْ تَأْذِينِكَ فَأَخْبِرْنِي , قَالَ : نَعَمْ , خَرَجْتُ فِي نَفَرٍ فَكُنَّا فِي بَعْضِ طَرِيقِ حُنَيْنٍ , فَقَفَلَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مِنْ حُنَيْنٍ , فَلَقِيَنَا رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي بَعْضِ الطَّرِيقِ فَأَذَّنَ مُؤَذِّنُ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِالصَّلاةِ , قَالَ : فَلَمَّا سَمِعْنَا صَوْتَ الْمُؤَذِّنِ وَنَحْنُ مُتَنَكِّبُونَ فَصَرَخْنَا نَحْكِيهِ وَنَسْتَهْزِئُ بِهِ , فَسَمِعَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ الصَّوْتَ فَأَرْسَلَ إِلَيْنَا إِلَى أَنْ وَقَفْنَا بَيْنَ يَدَيْهِ , فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " أَيُّكُمُ الَّذِي سَمِعْتُ صَوْتَهُ قَدِ ارْتَفَعَ ؟ " ، فَأَشَارَ الْقَوْمُ كُلُّهُمْ إِلَيَّ وَصَدَّقُوا , فَأَرْسَلَ كُلَّهُمْ وَحَبَسَنِي , فَقَالَ : " قُمْ فَأَذِّنْ بِالصَّلاةِ " , فَقُمْتُ وَلا شَيْءَ أَكْرَهُ إِلَيَّ مِنَ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَمَا يَأْمُرُنِي بِهِ , فَقُمْتُ بَيْنَ يَدَيْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ , فَأَلْقَى عَلَيَّ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ التَّأْذِينَ هُوَ بِنَفْسِهِ , فَقَالَ : " قُلِ : اللَّهُ أَكْبَرُ اللَّهُ أَكْبَرُ اللَّهُ أَكْبَرُ اللَّهُ أَكْبَرُ , أَشْهَدُ أَنْ لا إِلَهَ إِلا اللَّهُ أَشْهَدُ أَنْ لا إِلَهَ إِلا اللَّهُ , أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ , أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ " , ثُمَّ قَالَ لِي : " ارْجِعْ فَامْدُدْ مِنْ صَوْتِكَ " , ثُمَّ قَالَ لِي : " قُلْ : أَشْهَدُ أَنْ لا إِلَهَ إِلا اللَّهُ , أَشْهَدُ أَنْ لا إِلَهَ إِلا اللَّهُ , أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ , أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ , حَيَّ عَلَى الصَّلاةِ , حَيَّ عَلَى الصَّلاةِ , حَيَّ عَلَى الْفَلاحِ , حَيَّ عَلَى الْفَلاحِ , اللَّهُ أَكْبَرُ , اللَّهُ أَكْبَرُ , لا إِلَهَ إِلا اللَّهُ " , ثُمَّ دَعَانِي حِينَ قَضَيْتُ التَّأْذِينَ وَأَعْطَانِي صُرَّةً فِيهَا شَيْءٌ مِنْ فِضَّةٍ , ثُمَّ وَضَعَ يَدَهُ عَلَى نَاصِيَةِ أَبِي مَحْذُورَةَ , ثُمَّ أَمَرَّهَا عَلَى وَجْهِهِ , ثُمَّ أَمَرَّ بَيْنَ ثَدْيَيْهِ ثُمَّ عَلَى كَبِدِهِ حَتَّى بَلَغَتْ يَدُهُ سُرَّةَ أَبِي مَحْذُورَةَ , ثُمَّ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " بَارَكَ اللَّهُ فِيكَ وَبَارَكَ عَلَيْكَ " , فَقُلْتُ : يَا رَسُولَ اللَّهِ , مُرْنِي بِالتَّأْذِينِ بِمَكَّةَ , فَقَالَ : " قَدْ أَمَرْتُكَ بِهِ " , وَذَهَبَ كُلُّ شَيْءٍ كَانَ لِرَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مِنْ كَرَاهِيَتِهِ وَعَادَ ذَلِكَ كُلُّهُ مَحَبَّةً لِلنَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ , فَقَدِمْتُ عَلَى عَتَّابِ بْنِ أَسِيدٍ عَامِلِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ , فَأَذَّنْتُ بِالصَّلاةِ عَلَى أَمْرِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ . قَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ : فَأَخْبَرَنِي مَنْ أَدْرَكْتُ مِنْ آلِ أَبِي مَحْذُورَةَ , عَلَى نَحْوِ مَا أَخْبَرَنِي ابْنُ مُحَيْرِيزٍ . هَذَا حَدِيثُ الرَّبِيعِ وَلَفْظُهُ . وَحَدَّثَنَا أَبُو بَكْرٍ النَّيْسَابُورِيُّ , ثنا الرَّبِيعُ , ثنا الشَّافِعِيُّ , قَالَ : وَأَدْرَكْتُ إِبْرَاهِيمَ بْنَ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ أَبِي مَحْذُورَةَ يُؤَذِّنُ كَمَا حَكَى ابْنُ مُحَيْرِيزٍ , وَسَمِعْتُهُ يُحَدِّثُ عَنْ أَبِيهِ , عَنِ ابْنِ مُحَيْرِيزٍ , عَنْ أَبِي مَحْذُورَةَ ، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ , بِمَعْنَى مَا حَكَى ابْنُ جُرَيْجٍ وَسَمِعْتُهُ يُقِيمُ , فَيَقُولُ : " اللَّهُ أَكْبَرُ اللَّهُ أَكْبَرُ , أَشْهَدُ أَنْ لا إِلَهَ إِلا اللَّهُ , أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ , حَيَّ عَلَى الصَّلاةِ , حَيَّ عَلَى الْفَلاحِ , قَدْ قَامَتِ الصَّلاةُ , قَدْ قَامَتِ الصَّلاةُ , اللَّهُ أَكْبَرُ , اللَّهُ أَكْبَرُ , لا إِلَهَ إِلا اللَّهُ " . وَأَحْسَبُهُ يَحْكِي الإِقَامَةَ خَبَرًا كَمَا يَحْكِي الأَذَانَ
Abdulloh ibn Muhayriz — u Abu Mahzuraning tarbiyasidagi yetim edi, u kishi uni Shomga joʻnatayotganida — aytdi: Men Abu Mahzuraga: «Ey amaki, men Shomga chiqmoqdaman va sening azoning haqida soʻralishimdan qoʻrqaman, menga xabar bergin», dedim. U: «Ha», dedi va (shunday hikoya qildi): Men bir necha kishi bilan chiqdim, biz Hunayn yoʻlining bir joyida edik. Rasululloh ﷺ Hunayndan qaytdilar va yoʻlning bir joyida bizga duch keldilar. Shunda Rasululloh ﷺning muazzinlari namozga azon aytdi. Biz chetda turgan holimizda muazzinning ovozini eshitib, uni masxara qilib, taqlid qilib qichqirdik. Nabiy ﷺ ovozni eshitib, bizga (kishi) yubordilar, toki u zotning huzurlarida toʻxtadik. Rasululloh ﷺ: «Ovozi baland eshitilgan qaysingiz edingiz?» dedilar. Butun qavm menga ishora qilishdi va rost aytishdi. U zot hammalarini yubordilar-u, meni ushlab qoldilar va: «Tur, namozga azon ayt», dedilar. Men turdim, holbuki men uchun Nabiy ﷺdan va u zot menga buyurayotgan narsadan yomon koʻrilganroq narsa yoʻq edi. Rasululloh ﷺning oldilarida turdim. Rasululloh ﷺ azonni menga oʻzlari oʻrgatdilar va: «Aytgin: Allohu akbar, Allohu akbar, Allohu akbar, Allohu akbar. Ashhadu an la ilaha illalloh, ashhadu an la ilaha illalloh. Ashhadu anna Muhammadan rasululloh, ashhadu anna Muhammadan rasululloh», dedilar. Soʻng menga: «Qaytar va ovozingni choʻz», dedilar. Soʻng menga: «Aytgin: Ashhadu an la ilaha illalloh, ashhadu an la ilaha illalloh. Ashhadu anna Muhammadan rasululloh, ashhadu anna Muhammadan rasululloh. Hayya alas-solah, hayya alas-solah. Hayya alal-falah, hayya alal-falah. Allohu akbar, Allohu akbar. La ilaha illalloh», dedilar. Azonni tugatganimda meni chaqirib, ichida bir oz kumush boʻlgan hamyonni berdilar. Soʻng qoʻllarini Abu Mahzuraning peshonasiga qoʻyib, uni yuzi boʻylab yurgizdilar, soʻng koʻksi orasidan, soʻng jigari ustidan yurgizdilar — hatto u zotning qoʻllari Abu Mahzuraning kindigiga yetdi. Soʻng Rasululloh ﷺ: «Alloh senga baraka bersin va senga baraka nozil qilsin», dedilar. Men: «Yo Rasululloh, menga Makkada azon aytishni buyuring», dedim. U zot: «Seni bunga buyurdim», dedilar. Shunda Rasululloh ﷺga nisbatan mendagi butun yoqtirmaslik ketib, uning barchasi Nabiy ﷺga muhabbatga aylandi. Men Rasululloh ﷺning omillari Attob ibn Asidning huzuriga bordim va Rasululloh ﷺning buyruqlari bilan namozga azon aytdim. Ibn Jurayj aytdi: Menga Abu Mahzuraning oilasidan yetishganlarim ham Ibn Muhayriz menga xabar berganidek xabar berishdi. Bu — Robiʼning hadisi va uning lafzi. Shofeiy aytdi: Men Ibrohim ibn Abdulaziz ibn Abdulmalik ibn Abu Mahzurani Ibn Muhayriz hikoya qilganidek azon aytayotgan holda topdim; uning otasidan, u Ibn Muhayrizdan, u Abu Mahzuradan, u Nabiy ﷺdan Ibn Jurayj hikoya qilgan maʼnoda aytib berganini eshitdim. Uning iqomat aytganini ham eshitdim, u: «Allohu akbar, Allohu akbar. Ashhadu an la ilaha illalloh. Ashhadu anna Muhammadan rasululloh. Hayya alas-solah. Hayya alal-falah. Qad qomatis-solah, qad qomatis-solah. Allohu akbar, Allohu akbar. La ilaha illalloh», der edi. Menimcha, u iqomatni ham azonni hikoya qilgani kabi xabar tariqasida hikoya qilar edi.Абдуллоҳ ибн Муҳайриз — у Абу Маҳзуранинг тарбиясидаги етим эди, у киши уни Шомга жўнатаётганида — айтди: Мен Абу Маҳзурага: «Эй амаки, мен Шомга чиқмоқдаман ва сенинг азонинг ҳақида сўралишимдан қўрқаман, менга хабар бергин», дедим. У: «Ҳа», деди ва (шундай ҳикоя қилди): Мен бир неча киши билан чиқдим, биз Ҳунайн йўлининг бир жойида эдик. Расулуллоҳ ﷺ Ҳунайндан қайтдилар ва йўлнинг бир жойида бизга дуч келдилар. Шунда Расулуллоҳ ﷺнинг муаззинлари намозга азон айтди. Биз четда турган ҳолимизда муаззиннинг овозини эшитиб, уни масхара қилиб, тақлид қилиб қичқирдик. Набий ﷺ овозни эшитиб, бизга (киши) юбордилар, токи у зотнинг ҳузурларида тўхтадик. Расулуллоҳ ﷺ: «Овози баланд эшитилган қайсингиз эдингиз?» дедилар. Бутун қавм менга ишора қилишди ва рост айтишди. У зот ҳаммаларини юбордилар-у, мени ушлаб қолдилар ва: «Тур, намозга азон айт», дедилар. Мен турдим, ҳолбуки мен учун Набий ﷺдан ва у зот менга буюраётган нарсадан ёмон кўрилганроқ нарса йўқ эди. Расулуллоҳ ﷺнинг олдиларида турдим. Расулуллоҳ ﷺ азонни менга ўзлари ўргатдилар ва: «Айтгин: Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар. Ашҳаду ан ла илаҳа иллаллоҳ, ашҳаду ан ла илаҳа иллаллоҳ. Ашҳаду анна Муҳаммадан расулуллоҳ, ашҳаду анна Муҳаммадан расулуллоҳ», дедилар. Сўнг менга: «Қайтар ва овозингни чўз», дедилар. Сўнг менга: «Айтгин: Ашҳаду ан ла илаҳа иллаллоҳ, ашҳаду ан ла илаҳа иллаллоҳ. Ашҳаду анна Муҳаммадан расулуллоҳ, ашҳаду анна Муҳаммадан расулуллоҳ. Ҳайя алас-солаҳ, ҳайя алас-солаҳ. Ҳайя алал-фалаҳ, ҳайя алал-фалаҳ. Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар. Ла илаҳа иллаллоҳ», дедилар. Азонни тугатганимда мени чақириб, ичида бир оз кумуш бўлган ҳамённи бердилар. Сўнг қўлларини Абу Маҳзуранинг пешонасига қўйиб, уни юзи бўйлаб юргиздилар, сўнг кўкси орасидан, сўнг жигари устидан юргиздилар — ҳатто у зотнинг қўллари Абу Маҳзуранинг киндигига етди. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ: «Аллоҳ сенга барака берсин ва сенга барака нозил қилсин», дедилар. Мен: «Ё Расулуллоҳ, менга Маккада азон айтишни буюринг», дедим. У зот: «Сени бунга буюрдим», дедилар. Шунда Расулуллоҳ ﷺга нисбатан мендаги бутун ёқтирмаслик кетиб, унинг барчаси Набий ﷺга муҳаббатга айланди. Мен Расулуллоҳ ﷺнинг омиллари Аттоб ибн Асиднинг ҳузурига бордим ва Расулуллоҳ ﷺнинг буйруқлари билан намозга азон айтдим. Ибн Журайж айтди: Менга Абу Маҳзуранинг оиласидан етишганларим ҳам Ибн Муҳайриз менга хабар берганидек хабар беришди. Бу — Робиънинг ҳадиси ва унинг лафзи. Шофеий айтди: Мен Иброҳим ибн Абдулазиз ибн Абдулмалик ибн Абу Маҳзурани Ибн Муҳайриз ҳикоя қилганидек азон айтаётган ҳолда топдим; унинг отасидан, у Ибн Муҳайриздан, у Абу Маҳзурадан, у Набий ﷺдан Ибн Журайж ҳикоя қилган маънода айтиб берганини эшитдим. Унинг иқомат айтганини ҳам эшитдим, у: «Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар. Ашҳаду ан ла илаҳа иллаллоҳ. Ашҳаду анна Муҳаммадан расулуллоҳ. Ҳайя алас-солаҳ. Ҳайя алал-фалаҳ. Қад қоматис-солаҳ, қад қоматис-солаҳ. Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар. Ла илаҳа иллаллоҳ», дер эди. Менимча, у иқоматни ҳам азонни ҳикоя қилгани каби хабар тариқасида ҳикоя қилар эди.