وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، أَنَّهُ قَالَ : أَوَّلُ مَنْ أَخَذَ مِنَ الأَعْطِيَةِ الزَّكَاةَ مُعَاوِيَةُ بْنُ أَبِي سُفْيَانَ . قَالَ مَالِكٌ : السُّنَّةُ الَّتِي لاَ اخْتِلاَفَ فِيهَا عِنْدَنَا أَنَّ الزَّكَاةَ تَجِبُ فِي عِشْرِينَ دِينَارًا عَيْنًا كَمَا تَجِبُ فِي مِائَتَىْ دِرْهَمٍ . قَالَ مَالِكٌ : لَيْسَ فِي عِشْرِينَ دِينَارًا نَاقِصَةً بَيِّنَةَ النُّقْصَانِ زَكَاةٌ، فَإِنْ زَادَتْ حَتَّى تَبْلُغَ بِزِيَادَتِهَا عِشْرِينَ دِينَارًا وَازِنَةً فَفِيهَا الزَّكَاةُ، وَلَيْسَ فِيمَا دُونَ عِشْرِينَ دِينَارًا عَيْنًا الزَّكَاةُ، وَلَيْسَ فِي مِائَتَىْ دِرْهَمٍ نَاقِصَةً بَيِّنَةَ النُّقْصَانِ زَكَاةٌ، فَإِنْ زَادَتْ حَتَّى تَبْلُغَ بِزِيَادَتِهَا مِائَتَىْ دِرْهَمٍ وَافِيةً فَفِيهَا الزَّكَاةُ، فَإِنْ كَانَتْ تَجُوزُ بِجَوَازِ الْوَازِنَةِ رَأَيْتُ فِيهَا الزَّكَاةَ دَنَانِيرَ كَانَتْ أَوْ دَرَاهِمَ . قَالَ مَالِكٌ فِي رَجُلٍ كَانَتْ عِنْدَهُ سِتُّونَ وَمِائَةُ دِرْهَمٍ وَازِنَةً وَصَرْفُ الدَّرَاهِمِ بِبَلَدِهِ ثَمَانِيَةُ دَرَاهِمَ بِدِينَارٍ : أَنَّهَا لاَ تَجِبُ فِيهَا الزَّكَاةُ، وَإِنَّمَا تَجِبُ الزَّكَاةُ فِي عِشْرِينَ دِينَارًا عَيْنًا أَوْ مِائَتَىْ دِرْهَمٍ . قَالَ مَالِكٌ فِي رَجُلٍ كَانَتْ لَهُ خَمْسَةُ دَنَانِيرَ مِنْ فَائِدَةٍ أَوْ غَيْرِهَا، فَتَجَرَ فِيهَا فَلَمْ يَأْتِ الْحَوْلُ حَتَّى بَلَغَتْ مَا تَجِبُ فِيهِ الزَّكَاةُ : أَنَّهُ يُزَكِّيهَا وَإِنْ لَمْ تَتِمَّ إِلاَّ قَبْلَ أَنْ يَحُولَ عَلَيْهَا الْحَوْلُ بِيَوْمٍ وَاحِدٍ، أَوْ بَعْدَ مَا يَحُولُ عَلَيْهَا الْحَوْلُ بِيَوْمٍ وَاحِدٍ، ثُمَّ لاَ زَكَاةَ فِيهَا حَتَّى يَحُولَ عَلَيْهَا الْحَوْلُ مِنْ يَوْمَ زُكِّيَتْ . وَقَالَ مَالِكٌ فِي رَجُلٍ كَانَتْ لَهُ عَشَرَةُ دَنَانِيرَ فَتَجَرَ فِيهَا فَحَالَ عَلَيْهَا الْحَوْلُ وَقَدْ بَلَغَتْ عِشْرِينَ دِينَارًا : أَنَّهُ يُزَكِّيهَا مَكَانَهَا وَلاَ يَنْتَظِرُ بِهَا أَنْ يَحُولَ عَلَيْهَا الْحَوْلُ مِنْ يَوْمَ بَلَغَتْ مَا تَجِبُ فِيهِ الزَّكَاةُ لِأَنَّ الْحَوْلَ قَدْ حَالَ عَلَيْهَا وَهِيَ عِنْدَهُ عِشْرُونَ ثُمَّ لَا زَكَاةَ فِيهَا حَتَّى يَحُولَ عَلَيْهَا الْحَوْلُ مِنْ يَوْمَ زُكِّيَتْ قَالَ مَالِك الْأَمْرُ الْمُجْتَمَعُ عَلَيْهِ عِنْدَنَا فِي إِجَارَةِ الْعَبِيدِ وَخَرَاجِهِمْ وَكِرَاءِ الْمَسَاكِينِ وَكِتَابَةِ الْمُكَاتَبِ أَنَّهُ لَا تَجِبُ فِي شَيْءٍ مِنْ ذَلِكَ الزَّكَاةُ قَلَّ ذَلِكَ أَوْ كَثُرَ حَتَّى يَحُولَ عَلَيْهِ الْحَوْلُ مِنْ يَوْمِ يَقْبِضُهُ صَاحِبُهُ. وَقَالَ مَالِك فِي الذَّهَبِ وَالْوَرِقِ يَكُونُ بَيْنَ الشُّرَكَاءِ إِنَّ مَنْ بَلَغَتْ حِصَّتُهُ مِنْهُمْ عِشْرِينَ دِينَارًا عَيْنًا أَوْ مِائَتَيْ دِرْهَمٍ فَعَلَيْهِ فِيهَا الزَّكَاةُ وَمَنْ نَقَصَتْ حِصَّتُهُ عَمَّا تَجِبُ فِيهِ الزَّكَاةُ فَلَا زَكَاةَ عَلَيْهِ وَإِنْ بَلَغَتْ حِصَصُهُمْ جَمِيعًا مَا تَجِبُ فِيهِ الزَّكَاةُ وَكَانَ بَعْضُهُمْ فِي ذَلِكَ أَفْضَلَ نَصِيبًا مِنْ بَعْضٍ أُخِذَ مِنْ كُلِّ إِنْسَانٍ مِنْهُمْ بِقَدْرِ حِصَّتِهِ إِذَا كَانَ فِي حِصَّةِ كُلِّ إِنْسَانٍ مِنْهُمْ مَا تَجِبُ فِيهِ الزَّكَاةُ وَذَلِكَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ لَيْسَ فِيمَا دُونَ خَمْسِ أَوَاقٍ مِنْ الْوَرِقِ صَدَقَةٌ قَالَ مَالِك وَهَذَا أَحَبُّ مَا سَمِعْتُ إِلَيَّ فِي ذَلِكَ قَالَ مَالِك وَإِذَا كَانَتْ لِرَجُلٍ ذَهَبٌ أَوْ وَرِقٌ مُتَفَرِّقَةٌ بِأَيْدِي أُنَاسٍ شَتَّى فَإِنَّهُ يَنْبَغِي لَهُ أَنْ يُحْصِيَهَا جَمِيعًا ثُمَّ يُخْرِجَ مَا وَجَبَ عَلَيْهِ مِنْ زَكَاتِهَا كُلِّهَا قَالَ مَالِك وَمَنْ أَفَادَ ذَهَبًا أَوْ وَرِقًا إِنَّهُ لَا زَكَاةَ عَلَيْهِ فِيهَا حَتَّى يَحُولَ عَلَيْهَا الْحَوْلُ مِنْ يَوْمَ أَفَادَهَا
Ibn Shihob (az-Zuhriy) (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, u aytdi: «Nafaqa (atolar)dan zakot olgan birinchi kishi Muoviya ibn Abu Sufyon boʻldi». Molik aytdi: «Bizning nazdimizda ixtiloqsiz sunnat shuki, xuddi ikki yuz dirhamda zakot vojib boʻlganidek, yigirma dinor naqd (oltin)da ham zakot vojib boʻladi». Molik aytdi: «Kamligi aniq boʻlgan yigirma dinorda zakot yoʻq; agar u koʻpaysa-yu, koʻpayishi bilan toʻla vaznli yigirma dinorga yetsa, unda zakot bor. Yigirma dinordan kam naqd (oltin)da zakot yoʻq; kamligi aniq boʻlgan ikki yuz dirhamda ham zakot yoʻq; agar u koʻpaysa-yu, koʻpayishi bilan toʻla ikki yuz dirhamga yetsa, unda zakot bor. Agar u toʻla vaznli (tanga) kabi (muomalada) oʻtsa, xohlasa dinor boʻlsin, xohlasa dirham — men unda zakot bor deb bilaman». Molik bir kishi haqida — uning qoʻlida yuz oltmish toʻla vaznli dirham boʻlib, uning yurtida dirhamning kursi bir dinorga sakkiz dirham boʻlsa — dedi: «Unda zakot vojib boʻlmaydi. Zakot faqat yigirma dinor naqd (oltin)da yoki ikki yuz dirhamda vojib boʻladi». Molik bir kishi haqida — uning foyda (yoki boshqa yoʻl) bilan besh dinori boʻlib, u shu bilan savdo qildi va yil kelmasidan (mol) zakot vojib boʻladigan miqdorga yetsa — dedi: «U zakot chiqaradi, garchi (bu miqdor) yil oʻtishidan bir kun avval, yoki yil oʻtganidan bir kun keyin toʻlgan boʻlsa ham; soʻng zakot chiqarilgan kundan yil oʻtmaguncha unda (yana) zakot yoʻq». Molik (yana) dedi: bir kishining oʻn dinori boʻlib, u shu bilan savdo qildi va yil oʻtganda ular yigirma dinorga yetgan boʻlsa: «U oʻsha zahoti zakotini chiqaradi va (mol) zakot vojib boʻladigan miqdorga yetgan kundan yil oʻtishini kutmaydi; chunki yil, ular uning qoʻlida yigirmata boʻlgan holda oʻtdi. Soʻng zakot chiqarilgan kundan yil oʻtmaguncha unda (yana) zakot yoʻq». Molik dedi: «Bizning nazdimizda ittifoq qilingan ish shuki: qullarni ijaraga berish va ularning xirojidan, uy-joylarni ijaraga berishdan hamda mukotabning kitobatidan — bularning hech birida, oz boʻlsin koʻp boʻlsin, egasi uni qoʻlga olgan kundan yil oʻtmaguncha zakot vojib boʻlmaydi». Molik sheriklar orasida (umumiy) boʻlgan oltin va kumush haqida dedi: «Ulardan kimning ulushi yigirma dinor naqd yoki ikki yuz dirhamga yetsa, unga zakot vojib; kimning ulushi zakot vojib boʻladigan miqdordan kam boʻlsa, unga zakot yoʻq — garchi ularning barcha ulushlari (birgalikda) zakot vojib boʻladigan miqdorga yetsa va baʼzisining nasibasi baʼzisidan koʻproq boʻlsa ham. Har bir kishining ulushida zakot vojib boʻladigan miqdor boʻlsagina, har biridan ulushiga qarab (zakot) olinadi. Chunki Rasululloh ﷺ: ‹Besh oqiyadan kam kumushda zakot yoʻq›, dedilar». Molik: «Bu masalada men eshitgan narsalarning menga eng maqbulidir», dedi. Molik dedi: «Agar bir kishining oltin yoki kumushi turli odamlarning qoʻlida tarqoq boʻlsa, u ularning barchasini sanab, keyin ularning hammasidan oʻziga vojib boʻlgan zakotni chiqarishi lozim». Molik dedi: «Kim oltin yoki kumushga ega boʻlsa, unga ega boʻlgan kundan yil oʻtmaguncha, unda zakot yoʻq».Ибн Шиҳоб (аз-Зуҳрий) (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, у айтди: «Нафақа (атолар)дан закот олган биринчи киши Муовия ибн Абу Суфён бўлди». Молик айтди: «Бизнинг наздимизда ихтилоқсиз суннат шуки, худди икки юз дирҳамда закот вожиб бўлганидек, йигирма динор нақд (олтин)да ҳам закот вожиб бўлади». Молик айтди: «Камлиги аниқ бўлган йигирма динорда закот йўқ; агар у кўпайса-ю, кўпайиши билан тўла вазнли йигирма динорга етса, унда закот бор. Йигирма динордан кам нақд (олтин)да закот йўқ; камлиги аниқ бўлган икки юз дирҳамда ҳам закот йўқ; агар у кўпайса-ю, кўпайиши билан тўла икки юз дирҳамга етса, унда закот бор. Агар у тўла вазнли (танга) каби (муомалада) ўтса, хоҳласа динор бўлсин, хоҳласа дирҳам — мен унда закот бор деб биламан». Молик бир киши ҳақида — унинг қўлида юз олтмиш тўла вазнли дирҳам бўлиб, унинг юртида дирҳамнинг курси бир динорга саккиз дирҳам бўлса — деди: «Унда закот вожиб бўлмайди. Закот фақат йигирма динор нақд (олтин)да ёки икки юз дирҳамда вожиб бўлади». Молик бир киши ҳақида — унинг фойда (ёки бошқа йўл) билан беш динори бўлиб, у шу билан савдо қилди ва йил келмасидан (мол) закот вожиб бўладиган миқдорга етса — деди: «У закот чиқаради, гарчи (бу миқдор) йил ўтишидан бир кун аввал, ёки йил ўтганидан бир кун кейин тўлган бўлса ҳам; сўнг закот чиқарилган кундан йил ўтмагунча унда (яна) закот йўқ». Молик (яна) деди: бир кишининг ўн динори бўлиб, у шу билан савдо қилди ва йил ўтганда улар йигирма динорга етган бўлса: «У ўша заҳоти закотини чиқаради ва (мол) закот вожиб бўладиган миқдорга етган кундан йил ўтишини кутмайди; чунки йил, улар унинг қўлида йигирмата бўлган ҳолда ўтди. Сўнг закот чиқарилган кундан йил ўтмагунча унда (яна) закот йўқ». Молик деди: «Бизнинг наздимизда иттифоқ қилинган иш шуки: қулларни ижарага бериш ва уларнинг хирожидан, уй-жойларни ижарага беришдан ҳамда мукотабнинг китобатидан — буларнинг ҳеч бирида, оз бўлсин кўп бўлсин, эгаси уни қўлга олган кундан йил ўтмагунча закот вожиб бўлмайди». Молик шериклар орасида (умумий) бўлган олтин ва кумуш ҳақида деди: «Улардан кимнинг улуши йигирма динор нақд ёки икки юз дирҳамга етса, унга закот вожиб; кимнинг улуши закот вожиб бўладиган миқдордан кам бўлса, унга закот йўқ — гарчи уларнинг барча улушлари (биргаликда) закот вожиб бўладиган миқдорга етса ва баъзисининг насибаси баъзисидан кўпроқ бўлса ҳам. Ҳар бир кишининг улушида закот вожиб бўладиган миқдор бўлсагина, ҳар биридан улушига қараб (закот) олинади. Чунки Расулуллоҳ ﷺ: ‹Беш оқиядан кам кумушда закот йўқ›, дедилар». Молик: «Бу масалада мен эшитган нарсаларнинг менга энг мақбулидир», деди. Молик деди: «Агар бир кишининг олтин ёки кумуши турли одамларнинг қўлида тарқоқ бўлса, у уларнинг барчасини санаб, кейин уларнинг ҳаммасидан ўзига вожиб бўлган закотни чиқариши лозим». Молик деди: «Ким олтин ёки кумушга эга бўлса, унга эга бўлган кундан йил ўтмагунча, унда закот йўқ».