حَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ يَحْيَى الْمَازِنِيِّ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّهُ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا سَعِيدٍ الْخُدْرِيَّ، يَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏:‏ ‏ "‏ لَيْسَ فِيمَا دُونَ خَمْسِ ذَوْدٍ صَدَقَةٌ، وَلَيْسَ فِيمَا دُونَ خَمْسِ أَوَاقٍ صَدَقَةٌ، وَلَيْسَ فِيمَا دُونَ خَمْسَةِ أَوْسُقٍ صَدَقَةٌ ‏"‏ ‏.‏

Amr ibn Yahyo al-Maziniyning otasidan rivoyat qilinadiki, u Abu Saʼid al-Xudriy (roziyallohu anhu)ning shunday deganini eshitdi: Rasululloh ﷺ: «Besh tuyadan kamida zakot yoʻq, besh oqiyadan (kumushdan) kamida zakot yoʻq va besh vasqdan kamida zakot yoʻq», dedilar.Амр ибн Яҳё ал-Мазинийнинг отасидан ривоят қилинадики, у Абу Саъид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)нинг шундай деганини эшитди: Расулуллоҳ ﷺ: «Беш туядан камида закот йўқ, беш оқиядан (кумушдан) камида закот йўқ ва беш васқдан камида закот йўқ», дедилар.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي صَعْصَعَةَ الأَنْصَارِيِّ، ثُمَّ الْمَازِنِيِّ عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏:‏ ‏ "‏ لَيْسَ فِيمَا دُونَ خَمْسَةِ أَوْسُقٍ مِنَ التَّمْرِ صَدَقَةٌ، وَلَيْسَ فِيمَا دُونَ خَمْسِ أَوَاقِيَّ مِنَ الْوَرِقِ صَدَقَةٌ، وَلَيْسَ فِيمَا دُونَ خَمْسِ ذَوْدٍ مِنَ الإِبِلِ صَدَقَةٌ ‏"‏ ‏.‏

Abu Saʼid al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Besh vasqdan kam xurmoda zakot yoʻq, besh oqiyadan kam kumushda zakot yoʻq va besh tuyadan kam (tuyada) zakot yoʻq», dedilar.Абу Саъид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Беш васқдан кам хурмода закот йўқ, беш оқиядан кам кумушда закот йўқ ва беш туядан кам (туяда) закот йўқ», дедилар.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، أَنَّهُ بَلَغَهُ ‏:‏ أَنَّ عُمَرَ بْنَ عَبْدِ الْعَزِيزِ، كَتَبَ إِلَى عَامِلِهِ عَلَى دِمَشْقَ فِي الصَّدَقَةِ ‏:‏ إِنَّمَا الصَّدَقَةُ فِي الْحَرْثِ وَالْعَيْنِ وَالْمَاشِيَةِ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ ‏:‏ وَلاَ تَكُونُ الصَّدَقَةُ إِلاَّ فِي ثَلاَثَةِ أَشْيَاءَ ‏:‏ فِي الْحَرْثِ وَالْعَيْنِ وَالْمَاشِيَةِ ‏.‏

Molikka yetib kelishicha, Umar ibn Abdulaziz Damashqdagi zakot amaliga (soliq yigʻuvchisiga): «Zakot faqat ekin (hosil), naqd pul va chorva molidadir», deb yozdi. Molik aytdi: «Zakot faqat uch narsada boʻladi: ekin, naqd pul va chorva molida».Моликка етиб келишича, Умар ибн Абдулазиз Дамашқдаги закот амалига (солиқ йиғувчисига): «Закот фақат экин (ҳосил), нақд пул ва чорва молидадир», деб ёзди. Молик айтди: «Закот фақат уч нарсада бўлади: экин, нақд пул ва чорва молида».

حَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عُقْبَةَ، مَوْلَى الزُّبَيْرِ ‏:‏ أَنَّهُ سَأَلَ الْقَاسِمَ بْنَ مُحَمَّدٍ عَنْ مُكَاتَبٍ، لَهُ قَاطَعَهُ بِمَالٍ عَظِيمٍ هَلْ عَلَيْهِ فِيهِ زَكَاةٌ فَقَالَ الْقَاسِمُ ‏:‏ إِنَّ أَبَا بَكْرٍ الصِّدِّيقَ لَمْ يَكُنْ يَأْخُذُ مِنْ مَالٍ زَكَاةً حَتَّى يَحُولَ عَلَيْهِ الْحَوْلُ ‏.‏ قَالَ الْقَاسِمُ بْنُ مُحَمَّدٍ ‏:‏ وَكَانَ أَبُو بَكْرٍ إِذَا أَعْطَى النَّاسَ أَعْطِيَاتِهِمْ يَسْأَلُ الرَّجُلَ هَلْ عِنْدَكَ مِنْ مَالٍ وَجَبَتْ عَلَيْكَ فِيهِ الزَّكَاةُ فَإِذَا قَالَ ‏:‏ نَعَمْ، أَخَذَ مِنْ عَطَائِهِ زَكَاةَ ذَلِكَ الْمَالِ، وَإِنْ قَالَ ‏:‏ لاَ، أَسْلَمَ إِلَيْهِ عَطَاءَهُ وَلَمْ يَأْخُذْ مِنْهُ شَيْئًا ‏.‏

Zubayrning mavlosi Muhammad ibn Uqba (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, u al-Qosim ibn Muhammaddan oʻzining bir mukotabi (ozodlik uchun kelishuv qilgan quli) haqida — u bilan katta mol evaziga (ozodlik) kelishuvi qilgan edi — bunda unga zakot bormi, deb soʻradi. Al-Qosim: «Abu Bakr as-Siddiq biror moldan, unga bir yil (toʻliq) oʻtmagunicha, zakot olmasdi», dedi. Al-Qosim ibn Muhammad (yana) dedi: «Abu Bakr odamlarga ularning nafaqalari (atolarini) berganida, kishidan: ‹Senda zakot vojib boʻlgan mol bormi?› deb soʻrardi. Agar u: ‹Ha›, desa, oʻsha molning zakotini uning nafaqasidan olardi; agar: ‹Yoʻq›, desa, nafaqasini unga toʻliq topshirib, undan hech narsa olmasdi».Зубайрнинг мавлоси Муҳаммад ибн Уқба (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, у ал-Қосим ибн Муҳаммаддан ўзининг бир мукотаби (озодлик учун келишув қилган қули) ҳақида — у билан катта мол эвазига (озодлик) келишуви қилган эди — бунда унга закот борми, деб сўради. Ал-Қосим: «Абу Бакр ас-Сиддиқ бирор молдан, унга бир йил (тўлиқ) ўтмагунича, закот олмасди», деди. Ал-Қосим ибн Муҳаммад (яна) деди: «Абу Бакр одамларга уларнинг нафақалари (атоларини) берганида, кишидан: ‹Сенда закот вожиб бўлган мол борми?› деб сўрарди. Агар у: ‹Ҳа›, деса, ўша молнинг закотини унинг нафақасидан оларди; агар: ‹Йўқ›, деса, нафақасини унга тўлиқ топшириб, ундан ҳеч нарса олмасди».

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنْ عُمَرَ بْنِ حُسَيْنٍ، عَنْ عَائِشَةَ بِنْتِ قُدَامَةَ، عَنْ أَبِيهَا، أَنَّهُ قَالَ ‏:‏ كُنْتُ إِذَا جِئْتُ عُثْمَانَ بْنَ عَفَّانَ أَقْبِضُ عَطَائِي سَأَلَنِي ‏:‏ هَلْ عِنْدَكَ مِنْ مَالٍ وَجَبَتْ عَلَيْكَ فِيهِ الزَّكَاةُ قَالَ فَإِنْ قُلْتُ ‏:‏ نَعَمْ أَخَذَ مِنْ عَطَائِي زَكَاةَ ذَلِكَ الْمَالِ، وَإِنْ قُلْتُ ‏:‏ لاَ، دَفَعَ إِلَىَّ عَطَائِي ‏.‏

Oisha bint Qudoma otasidan rivoyat qiladiki, u aytdi: «Men Usmon ibn Affon oldiga nafaqamni olgani kelganimda, u mendan: ‹Senda zakot vojib boʻlgan mol bormi?› deb soʻrardi. Agar men: ‹Ha›, desam, oʻsha molning zakotini nafaqamdan olardi; agar: ‹Yoʻq›, desam, nafaqamni menga (toʻliq) topshirardi».Оиша бинт Қудома отасидан ривоят қиладики, у айтди: «Мен Усмон ибн Аффон олдига нафақамни олгани келганимда, у мендан: ‹Сенда закот вожиб бўлган мол борми?› деб сўрарди. Агар мен: ‹Ҳа›, десам, ўша молнинг закотини нафақамдан оларди; агар: ‹Йўқ›, десам, нафақамни менга (тўлиқ) топширарди».

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنْ نَافِعٍ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ، كَانَ يَقُولُ ‏:‏ لاَ تَجِبُ فِي مَالٍ زَكَاةٌ حَتَّى يَحُولَ عَلَيْهِ الْحَوْلُ ‏.‏

Nofeʼdan rivoyat qilinadiki, Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo): «Molga bir yil (toʻliq) oʻtmaguncha, unda zakot vojib boʻlmaydi», derdi.Нофеъдан ривоят қилинадики, Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо): «Молга бир йил (тўлиқ) ўтмагунча, унда закот вожиб бўлмайди», дерди.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، أَنَّهُ قَالَ ‏:‏ أَوَّلُ مَنْ أَخَذَ مِنَ الأَعْطِيَةِ الزَّكَاةَ مُعَاوِيَةُ بْنُ أَبِي سُفْيَانَ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ ‏:‏ السُّنَّةُ الَّتِي لاَ اخْتِلاَفَ فِيهَا عِنْدَنَا أَنَّ الزَّكَاةَ تَجِبُ فِي عِشْرِينَ دِينَارًا عَيْنًا كَمَا تَجِبُ فِي مِائَتَىْ دِرْهَمٍ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ ‏:‏ لَيْسَ فِي عِشْرِينَ دِينَارًا نَاقِصَةً بَيِّنَةَ النُّقْصَانِ زَكَاةٌ، فَإِنْ زَادَتْ حَتَّى تَبْلُغَ بِزِيَادَتِهَا عِشْرِينَ دِينَارًا وَازِنَةً فَفِيهَا الزَّكَاةُ، وَلَيْسَ فِيمَا دُونَ عِشْرِينَ دِينَارًا عَيْنًا الزَّكَاةُ، وَلَيْسَ فِي مِائَتَىْ دِرْهَمٍ نَاقِصَةً بَيِّنَةَ النُّقْصَانِ زَكَاةٌ، فَإِنْ زَادَتْ حَتَّى تَبْلُغَ بِزِيَادَتِهَا مِائَتَىْ دِرْهَمٍ وَافِيةً فَفِيهَا الزَّكَاةُ، فَإِنْ كَانَتْ تَجُوزُ بِجَوَازِ الْوَازِنَةِ رَأَيْتُ فِيهَا الزَّكَاةَ دَنَانِيرَ كَانَتْ أَوْ دَرَاهِمَ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ فِي رَجُلٍ كَانَتْ عِنْدَهُ سِتُّونَ وَمِائَةُ دِرْهَمٍ وَازِنَةً وَصَرْفُ الدَّرَاهِمِ بِبَلَدِهِ ثَمَانِيَةُ دَرَاهِمَ بِدِينَارٍ ‏:‏ أَنَّهَا لاَ تَجِبُ فِيهَا الزَّكَاةُ، وَإِنَّمَا تَجِبُ الزَّكَاةُ فِي عِشْرِينَ دِينَارًا عَيْنًا أَوْ مِائَتَىْ دِرْهَمٍ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ فِي رَجُلٍ كَانَتْ لَهُ خَمْسَةُ دَنَانِيرَ مِنْ فَائِدَةٍ أَوْ غَيْرِهَا، فَتَجَرَ فِيهَا فَلَمْ يَأْتِ الْحَوْلُ حَتَّى بَلَغَتْ مَا تَجِبُ فِيهِ الزَّكَاةُ ‏:‏ أَنَّهُ يُزَكِّيهَا وَإِنْ لَمْ تَتِمَّ إِلاَّ قَبْلَ أَنْ يَحُولَ عَلَيْهَا الْحَوْلُ بِيَوْمٍ وَاحِدٍ، أَوْ بَعْدَ مَا يَحُولُ عَلَيْهَا الْحَوْلُ بِيَوْمٍ وَاحِدٍ، ثُمَّ لاَ زَكَاةَ فِيهَا حَتَّى يَحُولَ عَلَيْهَا الْحَوْلُ مِنْ يَوْمَ زُكِّيَتْ ‏.‏ وَقَالَ مَالِكٌ فِي رَجُلٍ كَانَتْ لَهُ عَشَرَةُ دَنَانِيرَ فَتَجَرَ فِيهَا فَحَالَ عَلَيْهَا الْحَوْلُ وَقَدْ بَلَغَتْ عِشْرِينَ دِينَارًا ‏:‏ أَنَّهُ يُزَكِّيهَا مَكَانَهَا وَلاَ يَنْتَظِرُ بِهَا أَنْ يَحُولَ عَلَيْهَا الْحَوْلُ مِنْ يَوْمَ بَلَغَتْ مَا تَجِبُ فِيهِ الزَّكَاةُ لِأَنَّ الْحَوْلَ قَدْ حَالَ عَلَيْهَا وَهِيَ عِنْدَهُ عِشْرُونَ ثُمَّ لَا زَكَاةَ فِيهَا حَتَّى يَحُولَ عَلَيْهَا الْحَوْلُ مِنْ يَوْمَ زُكِّيَتْ قَالَ مَالِك الْأَمْرُ الْمُجْتَمَعُ عَلَيْهِ عِنْدَنَا فِي إِجَارَةِ الْعَبِيدِ وَخَرَاجِهِمْ وَكِرَاءِ الْمَسَاكِينِ وَكِتَابَةِ الْمُكَاتَبِ أَنَّهُ لَا تَجِبُ فِي شَيْءٍ مِنْ ذَلِكَ الزَّكَاةُ قَلَّ ذَلِكَ أَوْ كَثُرَ حَتَّى يَحُولَ عَلَيْهِ الْحَوْلُ مِنْ يَوْمِ يَقْبِضُهُ صَاحِبُهُ. وَقَالَ مَالِك فِي الذَّهَبِ وَالْوَرِقِ يَكُونُ بَيْنَ الشُّرَكَاءِ إِنَّ مَنْ بَلَغَتْ حِصَّتُهُ مِنْهُمْ عِشْرِينَ دِينَارًا عَيْنًا أَوْ مِائَتَيْ دِرْهَمٍ فَعَلَيْهِ فِيهَا الزَّكَاةُ وَمَنْ نَقَصَتْ حِصَّتُهُ عَمَّا تَجِبُ فِيهِ الزَّكَاةُ فَلَا زَكَاةَ عَلَيْهِ وَإِنْ بَلَغَتْ حِصَصُهُمْ جَمِيعًا مَا تَجِبُ فِيهِ الزَّكَاةُ وَكَانَ بَعْضُهُمْ فِي ذَلِكَ أَفْضَلَ نَصِيبًا مِنْ بَعْضٍ أُخِذَ مِنْ كُلِّ إِنْسَانٍ مِنْهُمْ بِقَدْرِ حِصَّتِهِ إِذَا كَانَ فِي حِصَّةِ كُلِّ إِنْسَانٍ مِنْهُمْ مَا تَجِبُ فِيهِ الزَّكَاةُ وَذَلِكَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ لَيْسَ فِيمَا دُونَ خَمْسِ أَوَاقٍ مِنْ الْوَرِقِ صَدَقَةٌ قَالَ مَالِك وَهَذَا أَحَبُّ مَا سَمِعْتُ إِلَيَّ فِي ذَلِكَ قَالَ مَالِك وَإِذَا كَانَتْ لِرَجُلٍ ذَهَبٌ أَوْ وَرِقٌ مُتَفَرِّقَةٌ بِأَيْدِي أُنَاسٍ شَتَّى فَإِنَّهُ يَنْبَغِي لَهُ أَنْ يُحْصِيَهَا جَمِيعًا ثُمَّ يُخْرِجَ مَا وَجَبَ عَلَيْهِ مِنْ زَكَاتِهَا كُلِّهَا قَالَ مَالِك وَمَنْ أَفَادَ ذَهَبًا أَوْ وَرِقًا إِنَّهُ لَا زَكَاةَ عَلَيْهِ فِيهَا حَتَّى يَحُولَ عَلَيْهَا الْحَوْلُ مِنْ يَوْمَ أَفَادَهَا

Ibn Shihob (az-Zuhriy) (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, u aytdi: «Nafaqa (atolar)dan zakot olgan birinchi kishi Muoviya ibn Abu Sufyon boʻldi». Molik aytdi: «Bizning nazdimizda ixtiloqsiz sunnat shuki, xuddi ikki yuz dirhamda zakot vojib boʻlganidek, yigirma dinor naqd (oltin)da ham zakot vojib boʻladi». Molik aytdi: «Kamligi aniq boʻlgan yigirma dinorda zakot yoʻq; agar u koʻpaysa-yu, koʻpayishi bilan toʻla vaznli yigirma dinorga yetsa, unda zakot bor. Yigirma dinordan kam naqd (oltin)da zakot yoʻq; kamligi aniq boʻlgan ikki yuz dirhamda ham zakot yoʻq; agar u koʻpaysa-yu, koʻpayishi bilan toʻla ikki yuz dirhamga yetsa, unda zakot bor. Agar u toʻla vaznli (tanga) kabi (muomalada) oʻtsa, xohlasa dinor boʻlsin, xohlasa dirham — men unda zakot bor deb bilaman». Molik bir kishi haqida — uning qoʻlida yuz oltmish toʻla vaznli dirham boʻlib, uning yurtida dirhamning kursi bir dinorga sakkiz dirham boʻlsa — dedi: «Unda zakot vojib boʻlmaydi. Zakot faqat yigirma dinor naqd (oltin)da yoki ikki yuz dirhamda vojib boʻladi». Molik bir kishi haqida — uning foyda (yoki boshqa yoʻl) bilan besh dinori boʻlib, u shu bilan savdo qildi va yil kelmasidan (mol) zakot vojib boʻladigan miqdorga yetsa — dedi: «U zakot chiqaradi, garchi (bu miqdor) yil oʻtishidan bir kun avval, yoki yil oʻtganidan bir kun keyin toʻlgan boʻlsa ham; soʻng zakot chiqarilgan kundan yil oʻtmaguncha unda (yana) zakot yoʻq». Molik (yana) dedi: bir kishining oʻn dinori boʻlib, u shu bilan savdo qildi va yil oʻtganda ular yigirma dinorga yetgan boʻlsa: «U oʻsha zahoti zakotini chiqaradi va (mol) zakot vojib boʻladigan miqdorga yetgan kundan yil oʻtishini kutmaydi; chunki yil, ular uning qoʻlida yigirmata boʻlgan holda oʻtdi. Soʻng zakot chiqarilgan kundan yil oʻtmaguncha unda (yana) zakot yoʻq». Molik dedi: «Bizning nazdimizda ittifoq qilingan ish shuki: qullarni ijaraga berish va ularning xirojidan, uy-joylarni ijaraga berishdan hamda mukotabning kitobatidan — bularning hech birida, oz boʻlsin koʻp boʻlsin, egasi uni qoʻlga olgan kundan yil oʻtmaguncha zakot vojib boʻlmaydi». Molik sheriklar orasida (umumiy) boʻlgan oltin va kumush haqida dedi: «Ulardan kimning ulushi yigirma dinor naqd yoki ikki yuz dirhamga yetsa, unga zakot vojib; kimning ulushi zakot vojib boʻladigan miqdordan kam boʻlsa, unga zakot yoʻq — garchi ularning barcha ulushlari (birgalikda) zakot vojib boʻladigan miqdorga yetsa va baʼzisining nasibasi baʼzisidan koʻproq boʻlsa ham. Har bir kishining ulushida zakot vojib boʻladigan miqdor boʻlsagina, har biridan ulushiga qarab (zakot) olinadi. Chunki Rasululloh ﷺ: ‹Besh oqiyadan kam kumushda zakot yoʻq›, dedilar». Molik: «Bu masalada men eshitgan narsalarning menga eng maqbulidir», dedi. Molik dedi: «Agar bir kishining oltin yoki kumushi turli odamlarning qoʻlida tarqoq boʻlsa, u ularning barchasini sanab, keyin ularning hammasidan oʻziga vojib boʻlgan zakotni chiqarishi lozim». Molik dedi: «Kim oltin yoki kumushga ega boʻlsa, unga ega boʻlgan kundan yil oʻtmaguncha, unda zakot yoʻq».Ибн Шиҳоб (аз-Зуҳрий) (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, у айтди: «Нафақа (атолар)дан закот олган биринчи киши Муовия ибн Абу Суфён бўлди». Молик айтди: «Бизнинг наздимизда ихтилоқсиз суннат шуки, худди икки юз дирҳамда закот вожиб бўлганидек, йигирма динор нақд (олтин)да ҳам закот вожиб бўлади». Молик айтди: «Камлиги аниқ бўлган йигирма динорда закот йўқ; агар у кўпайса-ю, кўпайиши билан тўла вазнли йигирма динорга етса, унда закот бор. Йигирма динордан кам нақд (олтин)да закот йўқ; камлиги аниқ бўлган икки юз дирҳамда ҳам закот йўқ; агар у кўпайса-ю, кўпайиши билан тўла икки юз дирҳамга етса, унда закот бор. Агар у тўла вазнли (танга) каби (муомалада) ўтса, хоҳласа динор бўлсин, хоҳласа дирҳам — мен унда закот бор деб биламан». Молик бир киши ҳақида — унинг қўлида юз олтмиш тўла вазнли дирҳам бўлиб, унинг юртида дирҳамнинг курси бир динорга саккиз дирҳам бўлса — деди: «Унда закот вожиб бўлмайди. Закот фақат йигирма динор нақд (олтин)да ёки икки юз дирҳамда вожиб бўлади». Молик бир киши ҳақида — унинг фойда (ёки бошқа йўл) билан беш динори бўлиб, у шу билан савдо қилди ва йил келмасидан (мол) закот вожиб бўладиган миқдорга етса — деди: «У закот чиқаради, гарчи (бу миқдор) йил ўтишидан бир кун аввал, ёки йил ўтганидан бир кун кейин тўлган бўлса ҳам; сўнг закот чиқарилган кундан йил ўтмагунча унда (яна) закот йўқ». Молик (яна) деди: бир кишининг ўн динори бўлиб, у шу билан савдо қилди ва йил ўтганда улар йигирма динорга етган бўлса: «У ўша заҳоти закотини чиқаради ва (мол) закот вожиб бўладиган миқдорга етган кундан йил ўтишини кутмайди; чунки йил, улар унинг қўлида йигирмата бўлган ҳолда ўтди. Сўнг закот чиқарилган кундан йил ўтмагунча унда (яна) закот йўқ». Молик деди: «Бизнинг наздимизда иттифоқ қилинган иш шуки: қулларни ижарага бериш ва уларнинг хирожидан, уй-жойларни ижарага беришдан ҳамда мукотабнинг китобатидан — буларнинг ҳеч бирида, оз бўлсин кўп бўлсин, эгаси уни қўлга олган кундан йил ўтмагунча закот вожиб бўлмайди». Молик шериклар орасида (умумий) бўлган олтин ва кумуш ҳақида деди: «Улардан кимнинг улуши йигирма динор нақд ёки икки юз дирҳамга етса, унга закот вожиб; кимнинг улуши закот вожиб бўладиган миқдордан кам бўлса, унга закот йўқ — гарчи уларнинг барча улушлари (биргаликда) закот вожиб бўладиган миқдорга етса ва баъзисининг насибаси баъзисидан кўпроқ бўлса ҳам. Ҳар бир кишининг улушида закот вожиб бўладиган миқдор бўлсагина, ҳар биридан улушига қараб (закот) олинади. Чунки Расулуллоҳ ﷺ: ‹Беш оқиядан кам кумушда закот йўқ›, дедилар». Молик: «Бу масалада мен эшитган нарсаларнинг менга энг мақбулидир», деди. Молик деди: «Агар бир кишининг олтин ёки кумуши турли одамларнинг қўлида тарқоқ бўлса, у уларнинг барчасини санаб, кейин уларнинг ҳаммасидан ўзига вожиб бўлган закотни чиқариши лозим». Молик деди: «Ким олтин ёки кумушга эга бўлса, унга эга бўлган кундан йил ўтмагунча, унда закот йўқ».

حَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ رَبِيعَةَ بْنِ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ غَيْرِ، وَاحِدٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَطَعَ لِبِلاَلِ بْنِ الْحَارِثِ الْمُزَنِيِّ مَعَادِنَ الْقَبَلِيَّةِ - وَهِيَ مِنْ نَاحِيَةِ الْفُرْعِ - فَتِلْكَ الْمَعَادِنُ لاَ يُؤْخَذُ مِنْهَا إِلَى الْيَوْمِ إِلاَّ الزَّكَاةُ ‏.‏

Robiya ibn Abu Abdurrahmon (rahimahulloh)ga bir necha kishidan yetib kelishicha, Rasululloh ﷺ Bilol ibn al-Horis al-Muzaniyga Qabaliyya maʼdanlarini — u al-Furʼ tomonidadir — (mulk qilib) berdilar. Oʻsha maʼdanlardan bugungi kungacha zakotdan boshqa narsa olinmagan.Робия ибн Абу Абдурраҳмон (раҳимаҳуллоҳ)га бир неча кишидан етиб келишича, Расулуллоҳ ﷺ Билол ибн ал-Ҳорис ал-Музанийга Қабалийя маъданларини — у ал-Фуръ томонидадир — (мулк қилиб) бердилар. Ўша маъданлардан бугунги кунгача закотдан бошқа нарса олинмаган.

حَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، وَعَنْ أَبِي سَلَمَةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ فِي الرِّكَازِ الْخُمُسُ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Rikoz (johiliyat davridan koʻmilib qolgan xazina)da beshdan bir (xums) bordir», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Рикоз (жоҳилият давридан кўмилиб қолган хазина)да бешдан бир (хумс) бордир», дедилар.

حَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْقَاسِمِ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ عَائِشَةَ، زَوْجَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم كَانَتْ تَلِي بَنَاتِ أَخِيهَا يَتَامَى فِي حَجْرِهَا لَهُنَّ الْحَلْىُ فَلاَ تُخْرِجُ مِنْ حُلِيِّهِنَّ الزَّكَاةَ ‏.‏

Abdurrahmon ibn al-Qosim otasidan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ ning zavjalari Oisha (roziyallohu anho) oʻz tarbiyasidagi akasining yetim qizlarini boqar edilar. Ularning taqinchoqlari (zebu ziynatlari) bor edi, biroq u zot ularning taqinchoqlaridan zakot chiqarmasdilar.Абдурраҳмон ибн ал-Қосим отасидан ривоят қилинадики, Набий ﷺ нинг завжалари Оиша (розияллоҳу анҳо) ўз тарбиясидаги акасининг етим қизларини боқар эдилар. Уларнинг тақинчоқлари (зебу зийнатлари) бор эди, бироқ у зот уларнинг тақинчоқларидан закот чиқармасдилар.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنْ نَافِعٍ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ، كَانَ يُحَلِّي بَنَاتِهُ وَجَوَارِيَهُ الذَّهَبَ ثُمَّ لاَ يُخْرِجُ مِنْ حُلِيِّهِنَّ الزَّكَاةَ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ مَنْ كَانَ عِنْدَهُ تِبْرٌ أَوْ حَلْىٌ مِنْ ذَهَبٍ أَوْ فِضَّةٍ لاَ يُنْتَفَعُ بِهِ لِلُبْسٍ فَإِنَّ عَلَيْهِ فِيهِ الزَّكَاةَ فِي كُلِّ عَامٍ يُوزَنُ فَيُؤْخَذُ رُبُعُ عُشْرِهِ إِلاَّ أَنْ يَنْقُصَ مِنْ وَزْنِ عِشْرِينَ دِينَارًا عَيْنًا أَوْ مِائَتَىْ دِرْهَمٍ فَإِنْ نَقَصَ مِنْ ذَلِكَ فَلَيْسَ فِيهِ زَكَاةٌ وَإِنَّمَا تَكُونُ فِيهِ الزَّكَاةُ إِذَا كَانَ إِنَّمَا يُمْسِكُهُ لِغَيْرِ اللُّبْسِ فَأَمَّا التِّبْرُ وَالْحُلِيُّ الْمَكْسُورُ الَّذِي يُرِيدُ أَهْلُهُ إِصْلاَحَهُ وَلُبْسَهُ فَإِنَّمَا هُوَ بِمَنْزِلَةِ الْمَتَاعِ الَّذِي يَكُونُ عِنْدَ أَهْلِهِ فَلَيْسَ عَلَى أَهْلِهِ فِيهِ زَكَاةٌ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ لَيْسَ فِي اللُّؤْلُؤِ وَلاَ فِي الْمِسْكِ وَلاَ الْعَنْبَرِ زَكَاةٌ ‏.‏

Nofeʼdan rivoyat qilinadiki, Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo) qizlari va joriyalarini oltin (taqinchoqlar) bilan bezar, soʻng ularning taqinchoqlaridan zakot chiqarmasdi. Molik aytdi: «Kimda kiyish uchun ishlatilmaydigan tibr (quyilmagan oltin) yoki oltin-kumush taqinchoq boʻlsa, unga har yili zakot vojib boʻladi: u tortiladi va uning qirqdan biri (rubʼul-ushr) olinadi — magar u yigirma dinor naqd yoki ikki yuz dirham vaznidan kam boʻlsa (bundan mustasno); agar shundan kam boʻlsa, unda zakot yoʻq. Zakot faqat u (taqinchoq)ni kiyishdan boshqa (maqsad) uchun saqlaganidagina boʻladi. Ammo egasi tuzatib kiymoqchi boʻlgan tibr va singan taqinchoq esa — egasi qoʻlidagi (boshqa) matoh (buyum) hukmidadir, egasiga unda zakot yoʻq». Molik aytdi: «Marvarid (dur)da ham, mushkda ham, anbarda ham zakot yoʻq».Нофеъдан ривоят қилинадики, Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) қизлари ва жорияларини олтин (тақинчоқлар) билан безар, сўнг уларнинг тақинчоқларидан закот чиқармасди. Молик айтди: «Кимда кийиш учун ишлатилмайдиган тибр (қуйилмаган олтин) ёки олтин-кумуш тақинчоқ бўлса, унга ҳар йили закот вожиб бўлади: у тортилади ва унинг қирқдан бири (рубъул-ушр) олинади — магар у йигирма динор нақд ёки икки юз дирҳам вазнидан кам бўлса (бундан мустасно); агар шундан кам бўлса, унда закот йўқ. Закот фақат у (тақинчоқ)ни кийишдан бошқа (мақсад) учун сақлаганидагина бўлади. Аммо эгаси тузатиб киймоқчи бўлган тибр ва синган тақинчоқ эса — эгаси қўлидаги (бошқа) матоҳ (буюм) ҳукмидадир, эгасига унда закот йўқ». Молик айтди: «Марварид (дур)да ҳам, мушкда ҳам, анбарда ҳам закот йўқ».

حَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ، قَالَ اتَّجِرُوا فِي أَمْوَالِ الْيَتَامَى لاَ تَأْكُلُهَا الزَّكَاةُ ‏.‏

Molikka yetib kelishicha, Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu): «Yetimlarning mollari bilan savdo qilinglar, toki uni zakot yeb bitirmasin», dedi.Моликка етиб келишича, Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу): «Етимларнинг моллари билан савдо қилинглар, токи уни закот еб битирмасин», деди.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْقَاسِمِ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّهُ قَالَ كَانَتْ عَائِشَةُ تَلِينِي وَأَخًا لِي يَتِيمَيْنِ فِي حَجْرِهَا فَكَانَتْ تُخْرِجُ مِنْ أَمْوَالِنَا الزَّكَاةَ ‏.‏

Al-Qosim ibn Muhammad (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, u aytdi: «Oisha (roziyallohu anho) meni va bir akamni — ikkalamiz yetim edik — oʻz tarbiyasida (himoyasida) saqlardi. U bizning mollarimizdan zakot chiqarardi».Ал-Қосим ибн Муҳаммад (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, у айтди: «Оиша (розияллоҳу анҳо) мени ва бир акамни — иккаламиз етим эдик — ўз тарбиясида (ҳимоясида) сақларди. У бизнинг молларимиздан закот чиқарарди».

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ عَائِشَةَ، زَوْجَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم كَانَتْ تُعْطِي أَمْوَالَ الْيَتَامَى الَّذِينَ فِي حَجْرِهَا مَنْ يَتَّجِرُ لَهُمْ فِيهَا ‏.‏

Molikka yetib kelishicha, Nabiy ﷺ ning zavjalari Oisha (roziyallohu anho) oʻz tarbiyasidagi yetimlarning mollarini, ular uchun oʻsha mol bilan savdo qiladigan kishiga berar edi.Моликка етиб келишича, Набий ﷺ нинг завжалари Оиша (розияллоҳу анҳо) ўз тарбиясидаги етимларнинг молларини, улар учун ўша мол билан савдо қиладиган кишига берар эди.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، أَنَّهُ اشْتَرَى لِبَنِي أَخِيهِ - يَتَامَى فِي حَجْرِهِ - مَالاً فَبِيعَ ذَلِكَ الْمَالُ بَعْدُ بِمَالٍ كَثِيرٍ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ لاَ بَأْسَ بِالتِّجَارَةِ فِي أَمْوَالِ الْيَتَامَى لَهُمْ إِذَا كَانَ الْوَلِيُّ مَأْذُونًا فَلاَ أَرَى عَلَيْهِ ضَمَانًا ‏.‏

Yahyo ibn Said (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, u oʻz tarbiyasidagi yetim jiyanlari — akasining oʻgʻillari — uchun bir mol sotib oldi. Keyin oʻsha mol koʻp mablagʻga sotildi. Molik aytdi: «Yetimlarning mollari bilan ularning foydasiga savdo qilishda hech qanday zarar yoʻq — agar vasiy (bunga) iznli boʻlsa. Va men uning zimmasiga tovon (zomin boʻlish) tushadi, deb hisoblamayman».Яҳё ибн Саид (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, у ўз тарбиясидаги етим жиянлари — акасининг ўғиллари — учун бир мол сотиб олди. Кейин ўша мол кўп маблағга сотилди. Молик айтди: «Етимларнинг моллари билан уларнинг фойдасига савдо қилишда ҳеч қандай зарар йўқ — агар васий (бунга) изнли бўлса. Ва мен унинг зиммасига товон (зомин бўлиш) тушади, деб ҳисобламайман».

حَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنِ السَّائِبِ بْنِ يَزِيدَ، أَنَّ عُثْمَانَ بْنَ عَفَّانَ، كَانَ يَقُولُ هَذَا شَهْرُ زَكَاتِكُمْ فَمَنْ كَانَ عَلَيْهِ دَيْنٌ فَلْيُؤَدِّ دَيْنَهُ حَتَّى تَحْصُلَ أَمْوَالُكُمْ فَتُؤَدُّونَ مِنْهُ الزَّكَاةَ ‏.‏

As-Soib ibn Yazid (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Usmon ibn Affon (roziyallohu anhu): «Bu — sizning zakot oyingizdir. Kimning zimmasida qarz boʻlsa, qarzini ado etsin, toki mollaringiz (aniqlanib) hisobga tushsin va undan zakot ado etasiz», derdi.Ас-Соиб ибн Язид (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Усмон ибн Аффон (розияллоҳу анҳу): «Бу — сизнинг закот ойингиздир. Кимнинг зиммасида қарз бўлса, қарзини адо этсин, токи молларингиз (аниқланиб) ҳисобга тушсин ва ундан закот адо этасиз», дерди.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنْ أَيُّوبَ بْنِ أَبِي تَمِيمَةَ السَّخْتِيَانِيِّ، أَنَّ عُمَرَ بْنَ عَبْدِ الْعَزِيزِ، كَتَبَ فِي مَالٍ قَبَضَهُ بَعْضُ الْوُلاَةِ ظُلْمًا يَأْمُرُ بِرَدِّهِ إِلَى أَهْلِهِ وَيُؤْخَذُ زَكَاتُهُ لِمَا مَضَى مِنَ السِّنِينَ ثُمَّ عَقَّبَ بَعْدَ ذَلِكَ بِكِتَابٍ أَنْ لاَ يُؤْخَذُ مِنْهُ إِلاَّ زَكَاةٌ وَاحِدَةٌ فَإِنَّهُ كَانَ ضِمَارًا ‏.‏

Ayyub ibn Abu Tamima as-Saxtiyoniy (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, Umar ibn Abdulaziz (rahimahulloh) baʼzi voliylar zulm bilan qoʻlga kiritgan bir mol haqida yozib, uni egasiga qaytarishga va oʻtib ketgan yillar uchun uning zakotini olishga buyurdi. Soʻng bundan keyin yana bir maktub bilan: undan faqat bitta zakot olinsin, deb (buyurdi) — chunki u (egasidan) uzoqda, qoʻldan chiqqan (dimor) mol edi.Айюб ибн Абу Тамима ас-Сахтиёний (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, Умар ибн Абдулазиз (раҳимаҳуллоҳ) баъзи волийлар зулм билан қўлга киритган бир мол ҳақида ёзиб, уни эгасига қайтаришга ва ўтиб кетган йиллар учун унинг закотини олишга буюрди. Сўнг бундан кейин яна бир мактуб билан: ундан фақат битта закот олинсин, деб (буюрди) — чунки у (эгасидан) узоқда, қўлдан чиққан (димор) мол эди.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ خُصَيْفَةَ، أَنَّهُ سَأَلَ سُلَيْمَانَ بْنَ يَسَارٍ عَنْ رَجُلٍ، لَهُ مَالٌ وَعَلَيْهِ دَيْنٌ مِثْلُهُ أَعَلَيْهِ زَكَاةٌ فَقَالَ لاَ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ الأَمْرُ الَّذِي لاَ اخْتِلاَفَ فِيهِ عِنْدَنَا فِي الدَّيْنِ أَنَّ صَاحِبَهُ لاَ يُزَكِّيهِ حَتَّى يَقْبِضَهُ وَإِنْ أَقَامَ عِنْدَ الَّذِي هُوَ عَلَيْهِ سِنِينَ ذَوَاتِ عَدَدٍ ثُمَّ قَبَضَهُ صَاحِبُهُ لَمْ تَجِبْ عَلَيْهِ إِلاَّ زَكَاةٌ وَاحِدَةٌ فَإِنْ قَبَضَ مِنْهُ شَيْئًا لاَ تَجِبُ فِيهِ الزَّكَاةُ فَإِنَّهُ إِنْ كَانَ لَهُ مَالٌ سِوَى الَّذِي قُبِضَ تَجِبُ فِيهِ الزَّكَاةُ فَإِنَّهُ يُزَكَّى مَعَ مَا قَبَضَ مِنْ دَيْنِهِ ذَلِكَ ‏.‏ قَالَ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ نَاضٌّ غَيْرُ الَّذِي اقْتَضَى مِنْ دَيْنِهِ وَكَانَ الَّذِي اقْتَضَى مِنْ دَيْنِهِ لاَ تَجِبُ فِيهِ الزَّكَاةُ فَلاَ زَكَاةَ عَلَيْهِ فِيهِ وَلَكِنْ لِيَحْفَظْ عَدَدَ مَا اقْتَضَى فَإِنِ اقْتَضَى بَعْدَ ذَلِكَ عَدَدَ مَا تَتِمُّ بِهِ الزَّكَاةُ مَعَ مَا قَبَضَ قَبْلَ ذَلِكَ فَعَلَيْهِ فِيهِ الزَّكَاةُ ‏.‏ قَالَ فَإِنْ كَانَ قَدِ اسْتَهْلَكَ مَا اقْتَضَى أَوَّلاً أَوْ لَمْ يَسْتَهْلِكْهُ فَالزَّكَاةُ وَاجِبَةٌ عَلَيْهِ مَعَ مَا اقْتَضَى مِنْ دَيْنِهِ فَإِذَا بَلَغَ مَا اقْتَضَى عِشْرِينَ دِينَارًا عَيْنًا أَوْ مِائَتَىْ دِرْهَمٍ فَعَلَيْهِ فِيهِ الزَّكَاةُ ثُمَّ مَا اقْتَضَى بَعْدَ ذَلِكَ مِنْ قَلِيلٍ أَوْ كَثِيرٍ فَعَلَيْهِ الزَّكَاةُ بِحَسَبِ ذَلِكَ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَالدَّلِيلُ عَلَى الدَّيْنِ يَغِيبُ أَعْوَامًا ثُمَّ يُقْتَضَى فَلاَ يَكُونُ فِيهِ إِلاَّ زَكَاةٌ وَاحِدَةٌ أَنَّ الْعُرُوضَ تَكُونُ عِنْدَ الرَّجُلِ لِلتِّجَارَةِ أَعْوَامًا ثُمَّ يَبِيعُهَا فَلَيْسَ عَلَيْهِ فِي أَثْمَانِهَا إِلاَّ زَكَاةٌ وَاحِدَةٌ وَذَلِكَ أَنَّهُ لَيْسَ عَلَى صَاحِبِ الدَّيْنِ أَوِ الْعُرُوضِ أَنْ يُخْرِجَ زَكَاةَ ذَلِكَ الدَّيْنِ أَوِ الْعُرُوضِ مِنْ مَالٍ سِوَاهُ وَإِنَّمَا يُخْرِجُ زَكَاةَ كُلِّ شَىْءٍ مِنْهُ وَلاَ يُخْرِجُ الزَّكَاةَ مِنْ شَىْءٍ عَنْ شَىْءٍ غَيْرِهِ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ الأَمْرُ عِنْدَنَا فِي الرَّجُلِ يَكُونُ عَلَيْهِ دَيْنٌ وَعِنْدَهُ مِنَ الْعُرُوضِ مَا فِيهِ وَفَاءٌ لِمَا عَلَيْهِ مِنَ الدَّيْنِ وَيَكُونُ عِنْدَهُ مِنَ النَّاضِّ سِوَى ذَلِكَ مَا تَجِبُ فِيهِ الزَّكَاةُ فَإِنَّهُ يُزَكِّي مَا بِيَدِهِ مِنْ نَاضٍّ تَجِبُ فِيهِ الزَّكَاةُ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ عِنْدَهُ مِنَ الْعُرُوضِ وَالنَّقْدِ إِلاَّ وَفَاءُ دَيْنِهِ فَلاَ زَكَاةَ عَلَيْهِ حَتَّى يَكُونَ عِنْدَهُ مِنَ النَّاضِّ فَضْلٌ عَنْ دَيْنِهِ مَا تَجِبُ فِيهِ الزَّكَاةُ فَعَلَيْهِ أَنْ يُزَكِّيَهُ ‏.‏

Yazid ibn Xusayfa (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, u Sulaymon ibn Yasordan bir kishi haqida — uning moli bor, biroq shu miqdorda qarzi ham bor — unga zakot bormi, deb soʻradi. U: «Yoʻq», dedi. Molik aytdi: «Qarz haqida bizning nazdimizda ixtilofsiz boʻlgan narsa shuki, uning egasi qarzni qoʻlga olguncha unga zakot chiqarmaydi. Agar u (qarz) qarzdorda bir necha yil turib, soʻng egasi uni qoʻlga olsa, unga faqat bitta zakot vojib boʻladi. Agar u qarzdan zakot vojib boʻlmaydigan miqdorni qoʻlga olsa, biroq uning qoʻlga olganidan boshqa, zakot vojib boʻladigan moli boʻlsa, u (olingan qarz) shu qoʻlga olingan qarzi bilan birga zakot qilinadi». U aytdi: «Agar uning qarzidan undirganidan boshqa naqd puli boʻlmasa va qarzidan undirgani zakot vojib boʻlmaydigan (miqdor) boʻlsa, unda unga zakot yoʻq. Lekin u undirgan miqdorni yodda saqlasin; agar shundan keyin ilgari olgani bilan qoʻshilib zakot nisobiga yetadigan miqdorni undirsa, unga zakot vojib boʻladi». U aytdi: «Avval undirganini sarflab yuborgan boʻladimi yoki sarflamaganmi — qarzidan undirgani bilan birga unga zakot vojibdir. Undirgani yigirma dinor tilla yoki ikki yuz dirham (kumush)ga yetsa, unga zakot vojib boʻladi. Soʻng shundan keyin oz boʻladimi, koʻp boʻladimi, nimaiki undirsa, shunga yarasha unga zakot vojibdir». Molik aytdi: «Bir necha yil gʻoyib boʻlib, soʻng undiriladigan qarzda faqat bitta zakot boʻlishiga dalil shuki, mol-tovar bir kishida savdo uchun bir necha yil turadi, soʻng u ularni sotadi va ularning bahosida faqat bitta zakot boʻladi. Chunki qarz yoki tovar egasiga oʻsha qarz yoki tovarning zakotini boshqa moldan chiqarish (vojib) emas; balki har bir narsaning zakotini oʻzidan chiqaradi va bir narsaning zakotini oʻzgadan chiqarmaydi». Molik aytdi: «Bizning nazdimizda, zimmasida qarzi bor va qoʻlida qarziga yetadigan tovari bor, shuningdek shundan tashqari zakot vojib boʻladigan naqd puli ham bor kishi haqidagi hukm shuki, u qoʻlidagi zakot vojib boʻladigan naqddan zakot chiqaradi. Agar uning qoʻlida tovar va naqddan faqat qarziga yetadigani boʻlsa, unda unga zakot yoʻq — toki qoʻlida qarzidan ortiq, zakot vojib boʻladigan naqd boʻlmaguncha; (boʻlsa) unda uni zakot qilishi vojibdir».Язид ибн Хусайфа (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, у Сулаймон ибн Ясордан бир киши ҳақида — унинг моли бор, бироқ шу миқдорда қарзи ҳам бор — унга закот борми, деб сўради. У: «Йўқ», деди. Молик айтди: «Қарз ҳақида бизнинг наздимизда ихтилофсиз бўлган нарса шуки, унинг эгаси қарзни қўлга олгунча унга закот чиқармайди. Агар у (қарз) қарздорда бир неча йил туриб, сўнг эгаси уни қўлга олса, унга фақат битта закот вожиб бўлади. Агар у қарздан закот вожиб бўлмайдиган миқдорни қўлга олса, бироқ унинг қўлга олганидан бошқа, закот вожиб бўладиган моли бўлса, у (олинган қарз) шу қўлга олинган қарзи билан бирга закот қилинади». У айтди: «Агар унинг қарзидан ундирганидан бошқа нақд пули бўлмаса ва қарзидан ундиргани закот вожиб бўлмайдиган (миқдор) бўлса, унда унга закот йўқ. Лекин у ундирган миқдорни ёдда сақласин; агар шундан кейин илгари олгани билан қўшилиб закот нисобига етадиган миқдорни ундирса, унга закот вожиб бўлади». У айтди: «Аввал ундирганини сарфлаб юборган бўладими ёки сарфламаганми — қарзидан ундиргани билан бирга унга закот вожибдир. Ундиргани йигирма динор тилла ёки икки юз дирҳам (кумуш)га етса, унга закот вожиб бўлади. Сўнг шундан кейин оз бўладими, кўп бўладими, нимаики ундирса, шунга яраша унга закот вожибдир». Молик айтди: «Бир неча йил ғойиб бўлиб, сўнг ундириладиган қарзда фақат битта закот бўлишига далил шуки, мол-товар бир кишида савдо учун бир неча йил туради, сўнг у уларни сотади ва уларнинг баҳосида фақат битта закот бўлади. Чунки қарз ёки товар эгасига ўша қарз ёки товарнинг закотини бошқа молдан чиқариш (вожиб) эмас; балки ҳар бир нарсанинг закотини ўзидан чиқаради ва бир нарсанинг закотини ўзгадан чиқармайди». Молик айтди: «Бизнинг наздимизда, зиммасида қарзи бор ва қўлида қарзига етадиган товари бор, шунингдек шундан ташқари закот вожиб бўладиган нақд пули ҳам бор киши ҳақидаги ҳукм шуки, у қўлидаги закот вожиб бўладиган нақддан закот чиқаради. Агар унинг қўлида товар ва нақддан фақат қарзига етадигани бўлса, унда унга закот йўқ — токи қўлида қарзидан ортиқ, закот вожиб бўладиган нақд бўлмагунча; (бўлса) унда уни закот қилиши вожибдир».

حَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ زُرَيْقِ بْنِ حَيَّانَ، - وَكَانَ زُرَيْقٌ عَلَى جَوَازِ مِصْرَ فِي زَمَانِ الْوَلِيدِ وَسُلَيْمَانَ وَعُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ - فَذَكَرَ أَنَّ عُمَرَ بْنَ عَبْدِ الْعَزِيزِ كَتَبَ إِلَيْهِ أَنِ انْظُرْ مَنْ مَرَّ بِكَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ فَخُذْ مِمَّا ظَهَرَ مِنْ أَمْوَالِهِمْ مِمَّا يُدِيرُونَ مِنَ التِّجَارَاتِ مِنْ كُلِّ أَرْبَعِينَ دِينَارًا دِينَارًا فَمَا نَقَصَ فَبِحِسَابِ ذَلِكَ حَتَّى يَبْلُغَ عِشْرِينَ دِينَارًا فَإِنْ نَقَصَتْ ثُلُثَ دِينَارٍ فَدَعْهَا وَلاَ تَأْخُذْ مِنْهَا شَيْئًا وَمَنْ مَرَّ بِكَ مِنْ أَهْلِ الذِّمَّةِ فَخُذْ مِمَّا يُدِيرُونَ مِنَ التِّجَارَاتِ مِنْ كُلِّ عِشْرِينَ دِينَارًا دِينَارًا فَمَا نَقَصَ فَبِحِسَابِ ذَلِكَ حَتَّى يَبْلُغَ عَشَرَةَ دَنَانِيرَ فَإِنْ نَقَصَتْ ثُلُثَ دِينَارٍ فَدَعْهَا وَلاَ تَأْخُذْ مِنْهَا شَيْئًا وَاكْتُبْ لَهُمْ بِمَا تَأْخُذُ مِنْهُمْ كِتَابًا إِلَى مِثْلِهِ مِنَ الْحَوْلِ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ الأَمْرُ عِنْدَنَا فِيمَا يُدَارُ مِنَ الْعُرُوضِ لِلتِّجَارَاتِ أَنَّ الرَّجُلَ إِذَا صَدَّقَ مَالَهُ ثُمَّ اشْتَرَى بِهِ عَرْضًا بَزًّا أَوْ رَقِيقًا أَوْ مَا أَشْبَهَ ذَلِكَ ثُمَّ بَاعَهُ قَبْلَ أَنْ يَحُولَ عَلَيْهِ الْحَوْلُ فَإِنَّهُ لاَ يُؤَدِّي مِنْ ذَلِكَ الْمَالِ زَكَاةً حَتَّى يَحُولَ عَلَيْهِ الْحَوْلُ مِنْ يَوْمَ صَدَّقَهُ وَأَنَّهُ إِنْ لَمْ يَبِعْ ذَلِكَ الْعَرْضَ سِنِينَ لَمْ يَجِبْ عَلَيْهِ فِي شَىْءٍ مِنْ ذَلِكَ الْعَرْضِ زَكَاةٌ وَإِنْ طَالَ زَمَانُهُ فَإِذَا بَاعَهُ فَلَيْسَ فِيهِ إِلاَّ زَكَاةٌ وَاحِدَةٌ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ الأَمْرُ عِنْدَنَا فِي الرَّجُلِ يَشْتَرِي بِالذَّهَبِ أَوِ الْوَرِقِ حِنْطَةً أَوْ تَمْرًا أَوْ غَيْرَهُمَا لِلتِّجَارَةِ ثُمَّ يُمْسِكُهَا حَتَّى يَحُولَ عَلَيْهَا الْحَوْلُ ثُمَّ يَبِيعُهَا أَنَّ عَلَيْهِ فِيهَا الزَّكَاةَ حِينَ يَبِيعُهَا إِذَا بَلَغَ ثَمَنُهَا مَا تَجِبُ فِيهِ الزَّكَاةُ وَلَيْسَ ذَلِكَ مِثْلَ الْحَصَادِ يَحْصُدُهُ الرَّجُلُ مِنْ أَرْضِهِ وَلاَ مِثْلَ الْجِدَادِ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَمَا كَانَ مِنْ مَالٍ عِنْدَ رَجُلٍ يُدِيرُهُ لِلتِّجَارَةِ وَلاَ يَنِضُّ لِصَاحِبِهِ مِنْهُ شَىْءٌ تَجِبُ عَلَيْهِ فِيهِ الزَّكَاةُ فَإِنَّهُ يَجْعَلُ لَهُ شَهْرًا مِنَ السَّنَةِ يُقَوِّمُ فِيهِ مَا كَانَ عِنْدَهُ مِنْ عَرْضٍ لِلتِّجَارَةِ وَيُحْصِي فِيهِ مَا كَانَ عِنْدَهُ مِنْ نَقْدٍ أَوْ عَيْنٍ فَإِذَا بَلَغَ ذَلِكَ كُلُّهُ مَا تَجِبُ فِيهِ الزَّكَاةُ فَإِنَّهُ يُزَكِّيهِ ‏.‏ وَقَالَ مَالِكٌ وَمَنْ تَجَرَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ وَمَنْ لَمْ يَتْجُرْ سَوَاءٌ لَيْسَ عَلَيْهِمْ إِلاَّ صَدَقَةٌ وَاحِدَةٌ فِي كُلِّ عَامٍ تَجَرُوا فِيهِ أَوْ لَمْ يَتْجُرُوا ‏.‏

Yahyo ibn Said (rahimahulloh) Zurayq ibn Hayyondan rivoyat qiladi — Zurayq Validning, Sulaymonning va Umar ibn Abdulazizning zamonida Misr chegara (nazorati)da mas'ul edi — u zikr qildiki, Umar ibn Abdulaziz (rahimahulloh) unga yozgan edi: «Yoningdan oʻtgan musulmonlarga qara: ular savdoda aylantirayotgan mollaridan namoyon boʻlganidan olgin — har qirq dinordan bir dinor; undan kami boʻlsa, shunga yarasha, yigirma dinorgacha; agar bir dinorning uchdan biriga kam boʻlsa, uni qoʻy va undan hech narsa olma. Yoningdan oʻtgan zimmiylardan esa savdoda aylantirgan mollaridan olgin — har yigirma dinordan bir dinor; undan kami boʻlsa, shunga yarasha, oʻn dinorgacha; agar bir dinorning uchdan biriga kam boʻlsa, uni qoʻy va undan hech narsa olma. Va ulardan olganingga kelasi yilning shu vaqtigacha (amal qiladigan) hujjat yozib ber». Molik aytdi: «Savdo uchun aylantiriladigan mol-tovar haqida bizning nazdimizda hukm shuki, agar kishi moliga zakot berib, soʻng u bilan bir tovar — mato yoki qul yoki shunga oʻxshash narsa sotib olsa, keyin uni bir yil oʻtmasdan sotib yuborsa, u oʻsha moldan zakot bergan kunidan boshlab ustidan bir yil oʻtmaguncha undan zakot ado etmaydi. Agar u oʻsha tovarni bir necha yil sotmasa, muddat qanchalik choʻzilsa ham, oʻsha tovarning hech narsasidan unga zakot vojib boʻlmaydi; sotgan paytida esa unda faqat bitta zakot boʻladi». Molik aytdi: «Bizning nazdimizda, tilla yoki kumushga savdo uchun bugʻdoy yoki xurmo yoki boshqa narsa sotib olib, soʻng uni ustidan bir yil oʻtguncha ushlab turgach sotgan kishi haqidagi hukm shuki, uni sotgan paytida — agar bahosi zakot vojib boʻladigan miqdorga yetsa — unga zakot vojibdir. Bu esa kishining oʻz yeridan oʻrib olgan ekiniga ham, uzib olgan (xurmosi)ga ham oʻxshamaydi». Molik aytdi: «Bir kishining qoʻlida savdo uchun aylantiradigan, biroq egasiga undan zakot vojib boʻladigan (naqd) hosil boʻlmaydigan mol boʻlsa, u yilning bir oyini belgilab olsin: oʻsha oyda qoʻlidagi savdo tovarini baholaydi va qoʻlidagi naqd yoki tanga pulni sanaydi; bularning hammasi zakot vojib boʻladigan miqdorga yetsa, uni zakot qiladi». Molik aytdi: «Musulmonlardan savdo qilgan ham, qilmagan ham barobardir: ular savdo qilgan boʻlsinlar yo qilmagan boʻlsinlar, har yilda ularga faqat bitta zakot (vojib)dir».Яҳё ибн Саид (раҳимаҳуллоҳ) Зурайқ ибн Ҳайёндан ривоят қилади — Зурайқ Валиднинг, Сулаймоннинг ва Умар ибн Абдулазизнинг замонида Миср чегара (назорати)да мас'ул эди — у зикр қилдики, Умар ибн Абдулазиз (раҳимаҳуллоҳ) унга ёзган эди: «Ёнингдан ўтган мусулмонларга қара: улар савдода айлантираётган молларидан намоён бўлганидан олгин — ҳар қирқ динордан бир динор; ундан ками бўлса, шунга яраша, йигирма диноргача; агар бир динорнинг учдан бирига кам бўлса, уни қўй ва ундан ҳеч нарса олма. Ёнингдан ўтган зиммийлардан эса савдода айлантирган молларидан олгин — ҳар йигирма динордан бир динор; ундан ками бўлса, шунга яраша, ўн диноргача; агар бир динорнинг учдан бирига кам бўлса, уни қўй ва ундан ҳеч нарса олма. Ва улардан олганингга келаси йилнинг шу вақтигача (амал қиладиган) ҳужжат ёзиб бер». Молик айтди: «Савдо учун айлантириладиган мол-товар ҳақида бизнинг наздимизда ҳукм шуки, агар киши молига закот бериб, сўнг у билан бир товар — мато ёки қул ёки шунга ўхшаш нарса сотиб олса, кейин уни бир йил ўтмасдан сотиб юборса, у ўша молдан закот берган кунидан бошлаб устидан бир йил ўтмагунча ундан закот адо этмайди. Агар у ўша товарни бир неча йил сотмаса, муддат қанчалик чўзилса ҳам, ўша товарнинг ҳеч нарсасидан унга закот вожиб бўлмайди; сотган пайтида эса унда фақат битта закот бўлади». Молик айтди: «Бизнинг наздимизда, тилла ёки кумушга савдо учун буғдой ёки хурмо ёки бошқа нарса сотиб олиб, сўнг уни устидан бир йил ўтгунча ушлаб тургач сотган киши ҳақидаги ҳукм шуки, уни сотган пайтида — агар баҳоси закот вожиб бўладиган миқдорга етса — унга закот вожибдир. Бу эса кишининг ўз еридан ўриб олган экинига ҳам, узиб олган (хурмоси)га ҳам ўхшамайди». Молик айтди: «Бир кишининг қўлида савдо учун айлантирадиган, бироқ эгасига ундан закот вожиб бўладиган (нақд) ҳосил бўлмайдиган мол бўлса, у йилнинг бир ойини белгилаб олсин: ўша ойда қўлидаги савдо товарини баҳолайди ва қўлидаги нақд ёки танга пулни санайди; буларнинг ҳаммаси закот вожиб бўладиган миқдорга етса, уни закот қилади». Молик айтди: «Мусулмонлардан савдо қилган ҳам, қилмаган ҳам баробардир: улар савдо қилган бўлсинлар ё қилмаган бўлсинлар, ҳар йилда уларга фақат битта закот (вожиб)дир».

حَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ دِينَارٍ، أَنَّهُ قَالَ سَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ، وَهُوَ يُسْأَلُ عَنِ الْكَنْزِ، مَا هُوَ فَقَالَ هُوَ الْمَالُ الَّذِي لاَ تُؤَدَّى مِنْهُ الزَّكَاةُ ‏.‏

Abdulloh ibn Dinor (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, u aytdi: «Men Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan kanz (xazina) nima ekani soʻralayotganida (shohid boʻldim). U: ‹U — zakoti ado etilmagan moldir›, dedi».Абдуллоҳ ибн Динор (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, у айтди: «Мен Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан канз (хазина) нима экани сўралаётганида (шоҳид бўлдим). У: ‹У — закоти адо этилмаган молдир›, деди».

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ دِينَارٍ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ السَّمَّانِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّهُ كَانَ يَقُولُ مَنْ كَانَ عِنْدَهُ مَالٌ لَمْ يُؤَدِّ زَكَاتَهُ مُثِّلَ لَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ شُجَاعًا أَقْرَعَ لَهُ زَبِيبَتَانِ يَطْلُبُهُ حَتَّى يُمْكِنَهُ يَقُولُ أَنَا كَنْزُكَ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu): «Kimning zakoti ado etilmagan moli boʻlsa, qiyomat kunida u (mol) unga ikki (zahar) xoli bor kal ilon suratida koʻrsatiladi. U kishining ketidan quvib, unga (kuchi) yetguncha taʼqib qiladi va: ‹Men — sening xazinang (kanz)man›, deydi», derdi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу): «Кимнинг закоти адо этилмаган моли бўлса, қиёмат кунида у (мол) унга икки (заҳар) холи бор кал илон суратида кўрсатилади. У кишининг кетидан қувиб, унга (кучи) етгунча таъқиб қилади ва: ‹Мен — сенинг хазинанг (канз)ман›, дейди», дерди.

حَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، أَنَّهُ قَرَأَ كِتَابَ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ فِي الصَّدَقَةِ قَالَ فَوَجَدْتُ فِيهِ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ كِتَابُ الصَّدَقَةِ فِي أَرْبَعٍ وَعِشْرِينَ مِنَ الإِبِلِ فَدُونَهَا الْغَنَمُ فِي كُلِّ خَمْسٍ شَاةٌ وَفِيمَا فَوْقَ ذَلِكَ إِلَى خَمْسٍ وَثَلاَثِينَ ابْنَةُ مَخَاضٍ فَإِنْ لَمْ تَكُنِ ابْنَةُ مَخَاضٍ فَابْنُ لَبُونٍ ذَكَرٌ وَفِيمَا فَوْقَ ذَلِكَ إِلَى خَمْسٍ وَأَرْبَعِينَ بِنْتُ لَبُونٍ وَفِيمَا فَوْقَ ذَلِكَ إِلَى سِتِّينَ حِقَّةٌ طَرُوقَةُ الْفَحْلِ وَفِيمَا فَوْقَ ذَلِكَ إِلَى خَمْسٍ وَسَبْعِينَ جَذَعَةٌ وَفِيمَا فَوْقَ ذَلِكَ إِلَى تِسْعِينَ ابْنَتَا لَبُونٍ وَفِيمَا فَوْقَ ذَلِكَ إِلَى عِشْرِينَ وَمِائَةٍ حِقَّتَانِ طَرُوقَتَا الْفَحْلِ فَمَا زَادَ عَلَى ذَلِكَ مِنَ الإِبِلِ فَفِي كُلِّ أَرْبَعِينَ بِنْتُ لَبُونٍ وَفِي كُلِّ خَمْسِينَ حِقَّةٌ وَفِي سَائِمَةِ الْغَنَمِ إِذَا بَلَغَتْ أَرْبَعِينَ إِلَى عِشْرِينَ وَمِائَةٍ شَاةٌ وَفِيمَا فَوْقَ ذَلِكَ إِلَى مِائَتَيْنِ شَاتَانِ وَفِيمَا فَوْقَ ذَلِكَ إِلَى ثَلاَثِمِائَةٍ ثَلاَثُ شِيَاهٍ فَمَا زَادَ عَلَى ذَلِكَ فَفِي كُلِّ مِائَةٍ شَاةٌ وَلاَ يُخْرَجُ فِي الصَّدَقَةِ تَيْسٌ وَلاَ هَرِمَةٌ وَلاَ ذَاتُ عَوَارٍ إِلاَّ مَا شَاءَ الْمُصَّدِّقُ وَلاَ يُجْمَعُ بَيْنَ مُفْتَرِقٍ وَلاَ يُفَرَّقُ بَيْنَ مُجْتَمِعٍ خَشْيَةَ الصَّدَقَةِ وَمَا كَانَ مِنْ خَلِيطَيْنِ فَإِنَّهُمَا يَتَرَاجَعَانِ بَيْنَهُمَا بِالسَّوِيَّةِ وَفِي الرِّقَةِ إِذَا بَلَغَتْ خَمْسَ أَوَاقٍ رُبُعُ الْعُشْرِ ‏.‏

Molik (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, u Umar ibn al-Xattobning zakot haqidagi maktubini oʻqidi. U aytdi: «Men unda quyidagini topdim: ‹Bismillahir Rohmanir Rohiym. Zakot kitobi. Yigirma toʻrt tuya va undan kami (tuya)da — qoʻy: har besh (tuya)ga bir qoʻy. Undan yuqorisida, oʻttiz beshgacha — bir yoshga toʻlgan tuya (bintu maxod); agar bintu maxod boʻlmasa, ikki yoshli erkak tuya (ibnu labun). Undan yuqorisida, qirq beshgacha — ikki yoshli urgʻochi tuya (bintu labun). Undan yuqorisida, oltmishgacha — nasl olishga yaroqli uch yoshli tuya (hiqqa). Undan yuqorisida, yetmish beshgacha — toʻrt yoshli tuya (jazaʼa). Undan yuqorisida, toʻqsongacha — ikkita bintu labun. Undan yuqorisida, bir yuz yigirmagacha — nasl olishga yaroqli ikkita hiqqa. Bundan ortgan tuyada esa: har qirqtaga bir bintu labun, har elligtaga bir hiqqa. Erkin oʻtlaydigan qoʻyda esa: qirqtaga yetsa, bir yuz yigirmagacha — bir qoʻy; undan yuqorisida, ikki yuzgacha — ikki qoʻy; undan yuqorisida, uch yuzgacha — uch qoʻy; bundan ortsa, har yuztaga bir qoʻy. Zakotga na taka (erkak echki), na qari (mol), na nuqsonli (mol) chiqarilmaydi — mollovchi (zakot yigʻuvchi) xohlaganidan boshqa. Zakot (kamaytirish) qoʻrquvida ajralganlar bir joyga toʻplanmaydi, toʻplanganlar ajratilmaydi. Ikki sherik (xalit) (mol)ida esa ular oʻzaro barobar hisoblashadilar. Kumush (riqa) besh oqiyaga (ikki yuz dirhamga) yetsa — ushrning choragi (qirqdan biri)›».Молик (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, у Умар ибн ал-Хаттобнинг закот ҳақидаги мактубини ўқиди. У айтди: «Мен унда қуйидагини топдим: ‹Бисмиллаҳир Роҳманир Роҳийм. Закот китоби. Йигирма тўрт туя ва ундан ками (туя)да — қўй: ҳар беш (туя)га бир қўй. Ундан юқорисида, ўттиз бешгача — бир ёшга тўлган туя (бинту маход); агар бинту маход бўлмаса, икки ёшли эркак туя (ибну лабун). Ундан юқорисида, қирқ бешгача — икки ёшли урғочи туя (бинту лабун). Ундан юқорисида, олтмишгача — насл олишга яроқли уч ёшли туя (ҳиққа). Ундан юқорисида, етмиш бешгача — тўрт ёшли туя (жазаъа). Ундан юқорисида, тўқсонгача — иккита бинту лабун. Ундан юқорисида, бир юз йигирмагача — насл олишга яроқли иккита ҳиққа. Бундан ортган туяда эса: ҳар қирқтага бир бинту лабун, ҳар эллигтага бир ҳиққа. Эркин ўтлайдиган қўйда эса: қирқтага етса, бир юз йигирмагача — бир қўй; ундан юқорисида, икки юзгача — икки қўй; ундан юқорисида, уч юзгача — уч қўй; бундан ортса, ҳар юзтага бир қўй. Закотга на така (эркак эчки), на қари (мол), на нуқсонли (мол) чиқарилмайди — молловчи (закот йиғувчи) хоҳлаганидан бошқа. Закот (камайтириш) қўрқувида ажралганлар бир жойга тўпланмайди, тўпланганлар ажратилмайди. Икки шерик (халит) (мол)ида эса улар ўзаро баробар ҳисоблашадилар. Кумуш (риқа) беш оқияга (икки юз дирҳамга) етса — ушрнинг чораги (қирқдан бири)›».

حَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ حُمَيْدِ بْنِ قَيْسٍ الْمَكِّيِّ، عَنْ طَاوُسٍ الْيَمَانِيِّ، أَنَّ مُعَاذَ بْنَ جَبَلٍ الأَنْصَارِيَّ، أَخَذَ مِنْ ثَلاَثِينَ بَقَرَةً تَبِيعًا وَمِنْ أَرْبَعِينَ بَقَرَةً مُسِنَّةً وَأُتِيَ بِمَا دُونَ ذَلِكَ فَأَبَى أَنْ يَأْخُذَ مِنْهُ شَيْئًا وَقَالَ لَمْ أَسْمَعْ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِيهِ شَيْئًا حَتَّى أَلْقَاهُ فَأَسْأَلَهُ ‏.‏ فَتُوُفِّيَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَبْلَ أَنْ يَقْدُمَ مُعَاذُ بْنُ جَبَلٍ ‏.‏ قَالَ يَحْيَى قَالَ مَالِكٌ أَحْسَنُ مَا سَمِعْتُ فِيمَنْ كَانَتْ لَهُ غَنَمٌ عَلَى رَاعِيَيْنِ مُفْتَرِقَيْنِ أَوْ عَلَى رِعَاءٍ مُفْتَرِقِينَ فِي بُلْدَانٍ شَتَّى أَنَّ ذَلِكَ يُجْمَعُ كُلُّهُ عَلَى صَاحِبِهِ فَيُؤَدِّي مِنْهُ صَدَقَتَهُ وَمِثْلُ ذَلِكَ الرَّجُلُ يَكُونُ لَهُ الذَّهَبُ أَوِ الْوَرِقُ مُتَفَرِّقَةً فِي أَيْدِي نَاسٍ شَتَّى أَنَّهُ يَنْبَغِي لَهُ أَنْ يَجْمَعَهَا فَيُخْرِجَ مِنْهَا مَا وَجَبَ عَلَيْهِ فِي ذَلِكَ مِنْ زَكَاتِهَا ‏.‏ وَقَالَ يَحْيَى قَالَ مَالِكٌ فِي الرَّجُلِ يَكُونُ لَهُ الضَّأْنُ وَالْمَعْزُ أَنَّهَا تُجْمَعُ عَلَيْهِ فِي الصَّدَقَةِ فَإِنْ كَانَ فِيهَا مَا تَجِبُ فِيهِ الصَّدَقَةُ صُدِّقَتْ وَقَالَ إِنَّمَا هِيَ غَنَمٌ كُلُّهَا وَفِي كِتَابِ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ وَفِي سَائِمَةِ الْغَنَمِ إِذَا بَلَغَتْ أَرْبَعِينَ شَاةً شَاةٌ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ فَإِنْ كَانَتِ الضَّأْنُ هِيَ أَكْثَرَ مِنَ الْمَعْزِ وَلَمْ يَجِبْ عَلَى رَبِّهَا إِلاَّ شَاةٌ وَاحِدَةٌ أَخَذَ الْمُصَدِّقُ تِلْكَ الشَّاةَ الَّتِي وَجَبَتْ عَلَى رَبِّ الْمَالِ مِنَ الضَّأْنِ وَإِنْ كَانَتِ الْمَعْزُ أَكْثَرَ مِنَ الضَّأْنِ أُخِذَ مِنْهَا فَإِنِ اسْتَوَى الضَّأْنُ وَالْمَعْزُ أَخَذَ الشَّاةَ مِنْ أَيَّتِهِمَا شَاءَ ‏.‏ قَالَ يَحْيَى قَالَ مَالِكٌ وَكَذَلِكَ الإِبِلُ الْعِرَابُ وَالْبُخْتُ يُجْمَعَانِ عَلَى رَبِّهِمَا فِي الصَّدَقَةِ ‏.‏ وَقَالَ إِنَّمَا هِيَ إِبِلٌ كُلُّهَا فَإِنْ كَانَتِ الْعِرَابُ هِيَ أَكْثَرَ مِنَ الْبُخْتِ وَلَمْ يَجِبْ عَلَى رَبِّهَا إِلاَّ بَعِيرٌ وَاحِدٌ فَلْيَأْخُذْ مِنَ الْعِرَابِ صَدَقَتَهَا فَإِنْ كَانَتِ الْبُخْتُ أَكْثَرَ فَلْيَأْخُذْ مِنْهَا فَإِنِ اسْتَوَتْ فَلْيَأْخُذْ مِنْ أَيَّتِهِمَا شَاءَ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَكَذَلِكَ الْبَقَرُ وَالْجَوَامِيسُ تُجْمَعُ فِي الصَّدَقَةِ عَلَى رَبِّهَا ‏.‏ وَقَالَ إِنَّمَا هِيَ بَقَرٌ كُلُّهَا فَإِنْ كَانَتِ الْبَقَرُ هِيَ أَكْثَرَ مِنَ الْجَوَامِيسِ وَلاَ تَجِبُ عَلَى رَبِّهَا إِلاَّ بَقَرَةٌ وَاحِدَةٌ فَلْيَأْخُذْ مِنَ الْبَقَرِ صَدَقَتَهُمَا وَإِنْ كَانَتِ الْجَوَامِيسُ أَكْثَرَ فَلْيَأْخُذْ مِنْهَا فَإِنِ اسْتَوَتْ فَلْيَأْخُذْ مِنْ أَيَّتِهِمَا شَاءَ فَإِذَا وَجَبَتْ فِي ذَلِكَ الصَّدَقَةُ صُدِّقَ الصِّنْفَانِ جَمِيعًا ‏.‏ قَالَ يَحْيَى قَالَ مَالِكٌ مَنْ أَفَادَ مَاشِيَةً مِنْ إِبِلٍ أَوْ بَقَرٍ أَوْ غَنَمٍ فَلاَ صَدَقَةَ عَلَيْهِ فِيهَا حَتَّى يَحُولَ عَلَيْهَا الْحَوْلُ مِنْ يَوْمَ أَفَادَهَا إِلاَّ أَنْ يَكُونَ لَهُ قَبْلَهَا نِصَابُ مَاشِيَةٍ وَالنِّصَابُ مَا تَجِبُ فِيهِ الصَّدَقَةُ إِمَّا خَمْسُ ذَوْدٍ مِنَ الإِبِلِ وَإِمَّا ثَلاَثُونَ بَقَرَةً وَإِمَّا أَرْبَعُونَ شَاةً فَإِذَا كَانَ لِلرَّجُلِ خَمْسُ ذَوْدٍ مِنَ الإِبِلِ أَوْ ثَلاَثُونَ بَقَرَةً أَوْ أَرْبَعُونَ شَاةً ثُمَّ أَفَادَ إِلَيْهَا إِبِلاً أَوْ بَقَرًا أَوْ غَنَمًا بِاشْتِرَاءٍ أَوْ هِبَةٍ أَوْ مِيرَاثٍ فَإِنَّهُ يُصَدِّقُهَا مَعَ مَاشِيَتِهِ حِينَ يُصَدِّقُهَا وَإِنْ لَمْ يَحُلْ عَلَى الْفَائِدَةِ الْحَوْلُ وَإِنْ كَانَ مَا أَفَادَ مِنَ الْمَاشِيَةِ إِلَى مَاشِيَتِهِ قَدْ صُدِّقَتْ قَبْلَ أَنْ يَشْتَرِيَهَا بِيَوْمٍ وَاحِدٍ أَوْ قَبْلَ أَنْ يَرِثَهَا بِيَوْمٍ وَاحِدٍ فَإِنَّهُ يُصَدِّقُهَا مَعَ مَاشِيَتِهِ حِينَ يُصَدِّقُ مَاشِيَتَهُ ‏.‏ قَالَ يَحْيَى قَالَ مَالِكٌ وَإِنَّمَا مَثَلُ ذَلِكَ مَثَلُ الْوَرِقِ يُزَكِّيهَا الرَّجُلُ ثُمَّ يَشْتَرِي بِهَا مِنْ رَجُلٍ آخَرَ عَرْضًا وَقَدْ وَجَبَتْ عَلَيْهِ فِي عَرْضِهِ ذَلِكَ إِذَا بَاعَهُ الصَّدَقَةُ فَيُخْرِجُ الرَّجُلُ الآخَرُ صَدَقَتَهَا هَذَا الْيَوْمَ وَيَكُونُ الآخَرُ قَدْ صَدَّقَهَا مِنَ الْغَدِ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ فِي رَجُلٍ كَانَتْ لَهُ غَنَمٌ لاَ تَجِبُ فِيهَا الصَّدَقَةُ فَاشْتَرَى إِلَيْهَا غَنَمًا كَثِيرَةً تَجِبُ فِي دُونِهَا الصَّدَقَةُ أَوْ وَرِثَهَا أَنَّهُ لاَ تَجِبُ عَلَيْهِ فِي الْغَنَمِ كُلِّهَا الصَّدَقَةُ حَتَّى يَحُولَ عَلَيْهَا الْحَوْلُ مِنْ يَوْمَ أَفَادَهَا بِاشْتِرَاءٍ أَوْ مِيرَاثٍ وَذَلِكَ أَنَّ كُلَّ مَا كَانَ عِنْدَ الرَّجُلِ مِنْ مَاشِيَةٍ لاَ تَجِبُ فِيهَا الصَّدَقَةُ مِنْ إِبِلٍ أَوْ بَقَرٍ أَوْ غَنَمٍ فَلَيْسَ يُعَدُّ ذَلِكَ نِصَابَ مَالٍ حَتَّى يَكُونَ فِي كُلِّ صِنْفٍ مِنْهَا مَا تَجِبُ فِيهِ الصَّدَقَةُ فَذَلِكَ النِّصَابُ الَّذِي يُصَدِّقُ مَعَهُ مَا أَفَادَ إِلَيْهِ صَاحِبُهُ مِنْ قَلِيلٍ أَوْ كَثِيرٍ مِنَ الْمَاشِيَةِ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَلَوْ كَانَتْ لِرَجُلٍ إِبِلٌ أَوْ بَقَرٌ أَوْ غَنَمٌ تَجِبُ فِي كُلِّ صِنْفٍ مِنْهَا الصَّدَقَةُ ثُمَّ أَفَادَ إِلَيْهَا بَعِيرًا أَوْ بَقَرَةً أَوْ شَاةً صَدَّقَهَا مَعَ مَاشِيَتِهِ حِينَ يُصَدِّقُهَا ‏.‏ قَالَ يَحْيَى قَالَ مَالِكٌ وَهَذَا أَحَبُّ مَا سَمِعْتُ إِلَىَّ فِي هَذَا ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ فِي الْفَرِيضَةِ تَجِبُ عَلَى الرَّجُلِ فَلاَ تُوجَدُ عِنْدَهُ أَنَّهَا إِنْ كَانَتِ ابْنَةَ مَخَاضٍ فَلَمْ تُوجَدْ أُخِذَ مَكَانَهَا ابْنُ لَبُونٍ ذَكَرٌ وَإِنْ كَانَتْ بِنْتَ لَبُونٍ أَوْ حِقَّةً أَوْ جَذَعَةً وَلَمْ يَكُنْ عِنْدَهُ كَانَ عَلَى رَبِّ الإِبِلِ أَنْ يَبْتَاعَهَا لَهُ حَتَّى يَأْتِيَهُ بِهَا وَلاَ أُحِبُّ أَنْ يُعْطِيَهُ قِيمَتَهَا ‏.‏ وَقَالَ مَالِكٌ فِي الإِبِلِ النَّوَاضِحِ وَالْبَقَرِ السَّوَانِي وَبَقَرِ الْحَرْثِ إِنِّي أَرَى أَنْ يُؤْخَذَ مِنْ ذَلِكَ كُلِّهِ إِذَا وَجَبَتْ فِيهِ الصَّدَقَةُ ‏.‏

Tovus al-Yamoniy (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, Muoz ibn Jabal al-Ansoriy (roziyallohu anhu) oʻttizta sigirdan bir yoshli buzoq (tabiʼ), qirqta sigirdan ikki yoshli sigir (musinna) olardi. Unga bundan kami keltirilganida, undan hech narsa olishdan bosh tortdi va: «Men bu haqda Rasululloh ﷺdan hech narsa eshitmaganman — toki u zotga uchrab, soʻramagunimcha», dedi. Muoz ibn Jabal (qaytib) kelishidan avval Rasululloh ﷺ vafot etdilar. Yahyo aytdi: Molik aytdi: «Qoʻylari ikki xil alohida choʻpon qoʻlida yoki turli yurtlarda alohida choʻponlar qoʻlida boʻlgan kishi haqida eshitgan eng yaxshi (soʻz) shuki, bularning hammasi egasiga jamlanadi va u shundan zakotini ado etadi. Bunga oʻxshash — tillasi yoki kumushi turli kishilarning qoʻlida tarqoq boʻlgan kishi ham: unga bularni jamlab, undan oʻziga vojib boʻlgan zakotini chiqarish kerak». Yahyo aytdi: Molik qoʻy va echkisi bor kishi haqida aytdi: «Ular zakotda unga jamlanadi; agar ularda zakot vojib boʻladigan (miqdor) boʻlsa, zakot qilinadi». Va u: «Bularning hammasi qoʻydir (gʻanam)», dedi. Umar ibn al-Xattobning maktubida esa: «Erkin oʻtlaydigan qoʻy qirqta boʻlsa — bir qoʻy», (deyilgan). Molik aytdi: «Agar qoʻylar echkilardan koʻp boʻlib, egasiga faqat bitta qoʻy vojib boʻlsa, mollovchi oʻsha vojib boʻlgan qoʻyni qoʻylardan oladi. Agar echkilar qoʻylardan koʻp boʻlsa, undan (echkilardan) oladi. Agar qoʻy bilan echki teng boʻlsa, ikkalasidan xohlaganidan oladi». Yahyo aytdi: Molik aytdi: «Shuningdek, arab tuyalari (irob) va buxtiy tuyalar zakotda egasiga jamlanadi». Va u: «Bularning hammasi tuyadir; agar arab tuyalari buxtiylardan koʻp boʻlib, egasiga faqat bitta tuya vojib boʻlsa, uning zakotini arab tuyalaridan olsin; agar buxtiylar koʻp boʻlsa, ulardan olsin; agar teng boʻlsa, ikkalasidan xohlaganidan olsin», dedi. Molik aytdi: «Shuningdek, sigirlar va jomuslar (suv buyvollari) zakotda egasiga jamlanadi». Va u: «Bularning hammasi sigirdir; agar sigirlar jomuslardan koʻp boʻlib, egasiga faqat bitta sigir vojib boʻlsa, ikkovining zakotini sigirlardan olsin; agar jomuslar koʻp boʻlsa, ulardan olsin; agar teng boʻlsa, ikkalasidan xohlaganidan olsin. Zakot vojib boʻlsa, ikki turning ikkalasi birga zakot qilinadi», dedi. Yahyo aytdi: Molik aytdi: «Kim tuya, sigir yoki qoʻydan chorva orttirsa, uni orttirgan kunidan ustidan bir yil oʻtmaguncha unga zakot yoʻq — magar undan avval uning chorvadan nisobi boʻlsa. Nisob — zakot vojib boʻladigan miqdor: yo beshta tuya (zavd), yo oʻttizta sigir, yo qirqta qoʻy. Agar kishining beshta tuyasi yoki oʻttizta sigiri yoki qirqta qoʻyi boʻlib, soʻng ularga sotib olish, hadya yoki meros orqali tuya, sigir yoki qoʻy orttirsa, u chorvasini zakot qilgan paytida u bilan birga zakot qiladi — orttirgani ustidan bir yil oʻtmagan boʻlsa ham. Hatto chorvasiga qoʻshgan chorvasi uni sotib olishidan bir kun avval yoki meros olishidan bir kun avval zakot qilingan boʻlsa ham, u chorvasini zakot qilgan paytida uni chorvasi bilan birga zakot qiladi». Yahyo aytdi: Molik aytdi: «Bunga misol — kishi kumushni zakot qilib, soʻng u bilan boshqa kishidan bir tovar sotib olishiga oʻxshaydi: u tovarni sotgan paytida unda zakot vojib boʻlgan edi; shu (ikkinchi) kishi uning zakotini bugun chiqaradi, boshqasi (birinchisi) esa uni kecha zakot qilgan boʻladi». Molik zakot vojib boʻlmaydigan qoʻyi boʻlgan, soʻng ularga undan kamiga zakot vojib boʻladigan koʻp qoʻy sotib olgan yoki meros olgan kishi haqida aytdi: «Uni sotib olish yoki meros orqali orttirgan kunidan ustidan bir yil oʻtmaguncha, unga qoʻylarning hammasiga zakot vojib boʻlmaydi. Chunki kishining qoʻlida boʻlgan, zakot vojib boʻlmaydigan har qanday chorva — tuya, sigir yoki qoʻy — har bir turida zakot vojib boʻladigan (miqdor) boʻlmaguncha, mol nisobi deb sanalmaydi. Ana oʻsha — egasi orttirgan oz yoki koʻp chorva u bilan birga zakot qilinadigan nisobdir». Molik aytdi: «Agar kishining tuyasi, sigiri yoki qoʻyi boʻlib, har bir turida zakot vojib boʻlsa, soʻng ularga bir tuya, bir sigir yoki bir qoʻy orttirsa, u chorvasini zakot qilgan paytida uni chorvasi bilan birga zakot qiladi». Yahyo aytdi: Molik aytdi: «Bu — bu masalada eshitganlarimning menga eng yoqimlisidir». Molik kishiga vojib boʻlgan, biroq oʻzida topilmagan (zakot) hayvoni (farida) haqida aytdi: «Agar u bintu maxod boʻlib topilmasa, uning oʻrniga erkak ibnu labun olinadi. Agar u bintu labun, hiqqa yoki jazaʼa boʻlib, oʻzida boʻlmasa, tuya egasiga uni sotib olib, (yigʻuvchiga) keltirishi lozim; men unga uning qiymatini (pul) berishini yoqtirmayman». Molik suv tashiydigan tuyalar (navodih), suv (chiqaradigan) sigirlar (savoniy) va qoʻsh (haydaydigan) sigirlar haqida aytdi: «Men bularning hammasidan zakot vojib boʻlganda, undan olinadi, deb hisoblayman».Товус ал-Ямоний (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, Муоз ибн Жабал ал-Ансорий (розияллоҳу анҳу) ўттизта сигирдан бир ёшли бузоқ (табиъ), қирқта сигирдан икки ёшли сигир (мусинна) оларди. Унга бундан ками келтирилганида, ундан ҳеч нарса олишдан бош тортди ва: «Мен бу ҳақда Расулуллоҳ ﷺдан ҳеч нарса эшитмаганман — токи у зотга учраб, сўрамагунимча», деди. Муоз ибн Жабал (қайтиб) келишидан аввал Расулуллоҳ ﷺ вафот этдилар. Яҳё айтди: Молик айтди: «Қўйлари икки хил алоҳида чўпон қўлида ёки турли юртларда алоҳида чўпонлар қўлида бўлган киши ҳақида эшитган энг яхши (сўз) шуки, буларнинг ҳаммаси эгасига жамланади ва у шундан закотини адо этади. Бунга ўхшаш — тилласи ёки кумуши турли кишиларнинг қўлида тарқоқ бўлган киши ҳам: унга буларни жамлаб, ундан ўзига вожиб бўлган закотини чиқариш керак». Яҳё айтди: Молик қўй ва эчкиси бор киши ҳақида айтди: «Улар закотда унга жамланади; агар уларда закот вожиб бўладиган (миқдор) бўлса, закот қилинади». Ва у: «Буларнинг ҳаммаси қўйдир (ғанам)», деди. Умар ибн ал-Хаттобнинг мактубида эса: «Эркин ўтлайдиган қўй қирқта бўлса — бир қўй», (дейилган). Молик айтди: «Агар қўйлар эчкилардан кўп бўлиб, эгасига фақат битта қўй вожиб бўлса, молловчи ўша вожиб бўлган қўйни қўйлардан олади. Агар эчкилар қўйлардан кўп бўлса, ундан (эчкилардан) олади. Агар қўй билан эчки тенг бўлса, иккаласидан хоҳлаганидан олади». Яҳё айтди: Молик айтди: «Шунингдек, араб туялари (ироб) ва бухтий туялар закотда эгасига жамланади». Ва у: «Буларнинг ҳаммаси туядир; агар араб туялари бухтийлардан кўп бўлиб, эгасига фақат битта туя вожиб бўлса, унинг закотини араб туяларидан олсин; агар бухтийлар кўп бўлса, улардан олсин; агар тенг бўлса, иккаласидан хоҳлаганидан олсин», деди. Молик айтди: «Шунингдек, сигирлар ва жомуслар (сув буйволлари) закотда эгасига жамланади». Ва у: «Буларнинг ҳаммаси сигирдир; агар сигирлар жомуслардан кўп бўлиб, эгасига фақат битта сигир вожиб бўлса, икковининг закотини сигирлардан олсин; агар жомуслар кўп бўлса, улардан олсин; агар тенг бўлса, иккаласидан хоҳлаганидан олсин. Закот вожиб бўлса, икки турнинг иккаласи бирга закот қилинади», деди. Яҳё айтди: Молик айтди: «Ким туя, сигир ёки қўйдан чорва орттирса, уни орттирган кунидан устидан бир йил ўтмагунча унга закот йўқ — магар ундан аввал унинг чорвадан нисоби бўлса. Нисоб — закот вожиб бўладиган миқдор: ё бешта туя (завд), ё ўттизта сигир, ё қирқта қўй. Агар кишининг бешта туяси ёки ўттизта сигири ёки қирқта қўйи бўлиб, сўнг уларга сотиб олиш, ҳадя ёки мерос орқали туя, сигир ёки қўй орттирса, у чорвасини закот қилган пайтида у билан бирга закот қилади — орттиргани устидан бир йил ўтмаган бўлса ҳам. Ҳатто чорвасига қўшган чорваси уни сотиб олишидан бир кун аввал ёки мерос олишидан бир кун аввал закот қилинган бўлса ҳам, у чорвасини закот қилган пайтида уни чорваси билан бирга закот қилади». Яҳё айтди: Молик айтди: «Бунга мисол — киши кумушни закот қилиб, сўнг у билан бошқа кишидан бир товар сотиб олишига ўхшайди: у товарни сотган пайтида унда закот вожиб бўлган эди; шу (иккинчи) киши унинг закотини бугун чиқаради, бошқаси (биринчиси) эса уни кеча закот қилган бўлади». Молик закот вожиб бўлмайдиган қўйи бўлган, сўнг уларга ундан камига закот вожиб бўладиган кўп қўй сотиб олган ёки мерос олган киши ҳақида айтди: «Уни сотиб олиш ёки мерос орқали орттирган кунидан устидан бир йил ўтмагунча, унга қўйларнинг ҳаммасига закот вожиб бўлмайди. Чунки кишининг қўлида бўлган, закот вожиб бўлмайдиган ҳар қандай чорва — туя, сигир ёки қўй — ҳар бир турида закот вожиб бўладиган (миқдор) бўлмагунча, мол нисоби деб саналмайди. Ана ўша — эгаси орттирган оз ёки кўп чорва у билан бирга закот қилинадиган нисобдир». Молик айтди: «Агар кишининг туяси, сигири ёки қўйи бўлиб, ҳар бир турида закот вожиб бўлса, сўнг уларга бир туя, бир сигир ёки бир қўй орттирса, у чорвасини закот қилган пайтида уни чорваси билан бирга закот қилади». Яҳё айтди: Молик айтди: «Бу — бу масалада эшитганларимнинг менга энг ёқимлисидир». Молик кишига вожиб бўлган, бироқ ўзида топилмаган (закот) ҳайвони (фарида) ҳақида айтди: «Агар у бинту маход бўлиб топилмаса, унинг ўрнига эркак ибну лабун олинади. Агар у бинту лабун, ҳиққа ёки жазаъа бўлиб, ўзида бўлмаса, туя эгасига уни сотиб олиб, (йиғувчига) келтириши лозим; мен унга унинг қийматини (пул) беришини ёқтирмайман». Молик сув ташийдиган туялар (наводиҳ), сув (чиқарадиган) сигирлар (савоний) ва қўш (ҳайдайдиган) сигирлар ҳақида айтди: «Мен буларнинг ҳаммасидан закот вожиб бўлганда, ундан олинади, деб ҳисоблайман».

حَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ ثَوْرِ بْنِ زَيْدٍ الدِّيلِيِّ، عَنِ ابْنٍ لِعَبْدِ اللَّهِ بْنِ سُفْيَانَ الثَّقَفِيِّ، عَنْ جَدِّهِ، سُفْيَانَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ، بَعَثَهُ مُصَدِّقًا فَكَانَ يَعُدُّ عَلَى النَّاسِ بِالسَّخْلِ فَقَالُوا أَتَعُدُّ عَلَيْنَا بِالسَّخْلِ وَلاَ تَأْخُذُ مِنْهُ شَيْئًا ‏.‏ فَلَمَّا قَدِمَ عَلَى عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ ذَكَرَ لَهُ ذَلِكَ فَقَالَ عُمَرُ نَعَمْ تَعُدُّ عَلَيْهِمْ بِالسَّخْلَةِ يَحْمِلُهَا الرَّاعِي وَلاَ تَأْخُذُهَا وَلاَ تَأْخُذُ الأَكُولَةَ وَلاَ الرُّبَّى وَلاَ الْمَاخِضَ وَلاَ فَحْلَ الْغَنَمِ وَتَأْخُذُ الْجَذَعَةَ وَالثَّنِيَّةَ وَذَلِكَ عَدْلٌ بَيْنَ غِذَاءِ الْغَنَمِ وَخِيَارِهِ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَالسَّخْلَةُ الصَّغِيرَةُ حِينَ تُنْتَجُ ‏.‏ وَالرُّبَّى الَّتِي قَدْ وَضَعَتْ فَهِيَ تُرَبِّي وَلَدَهَا ‏.‏ وَالْمَاخِضُ هِيَ الْحَامِلُ ‏.‏ وَالأَكُولَةُ هِيَ شَاةُ اللَّحْمِ الَّتِي تُسَمَّنُ لِتُؤْكَلَ ‏.‏ وَقَالَ مَالِكٌ فِي الرَّجُلِ تَكُونُ لَهُ الْغَنَمُ لاَ تَجِبُ فِيهَا الصَّدَقَةُ فَتَوَالَدُ قَبْلَ أَنْ يَأْتِيَهَا الْمُصَدِّقُ بِيَوْمٍ وَاحِدٍ فَتَبْلُغُ مَا تَجِبُ فِيهِ الصَّدَقَةُ بِوِلاَدَتِهَا قَالَ مَالِكٌ إِذَا بَلَغَتِ الْغَنَمُ بِأَوْلاَدِهَا مَا تَجِبُ فِيهِ الصَّدَقَةُ فَعَلَيْهِ فِيهَا الصَّدَقَةُ وَذَلِكَ أَنَّ وِلاَدَةَ الْغَنَمِ مِنْهَا وَذَلِكَ مُخَالِفٌ لِمَا أُفِيدَ مِنْهَا بِاشْتِرَاءٍ أَوْ هِبَةٍ أَوْ مِيرَاثٍ وَمِثْلُ ذَلِكَ الْعَرْضُ لاَ يَبْلُغُ ثَمَنُهُ مَا تَجِبُ فِيهِ الصَّدَقَةُ ثُمَّ يَبِيعُهُ صَاحِبُهُ فَيَبْلُغُ بِرِبْحِهِ مَا تَجِبُ فِيهِ الصَّدَقَةُ فَيُصَدِّقُ رِبْحَهُ مَعَ رَأْسِ الْمَالِ وَلَوْ كَانَ رِبْحُهُ فَائِدَةً أَوْ مِيرَاثًا لَمْ تَجِبْ فِيهِ الصَّدَقَةُ حَتَّى يَحُولَ عَلَيْهِ الْحَوْلُ مِنْ يَوْمَ أَفَادَهُ أَوْ وَرِثَهُ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ فَغِذَاءُ الْغَنَمِ مِنْهَا كَمَا رِبْحُ الْمَالِ مِنْهُ غَيْرَ أَنَّ ذَلِكَ يَخْتَلِفُ فِي وَجْهٍ آخَرَ أَنَّهُ إِذَا كَانَ لِلرَّجُلِ مِنَ الذَّهَبِ أَوِ الْوَرِقِ مَا تَجِبُ فِيهِ الزَّكَاةُ ثُمَّ أَفَادَ إِلَيْهِ مَالاً تَرَكَ مَالَهُ الَّذِي أَفَادَ فَلَمْ يُزَكِّهِ مَعَ مَالِهِ الأَوَّلِ حِينَ يُزَكِّيهِ حَتَّى يَحُولَ عَلَى الْفَائِدَةِ الْحَوْلُ مِنْ يَوْمَ أَفَادَهَا وَلَوْ كَانَتْ لِرَجُلٍ غَنَمٌ أَوْ بَقَرٌ أَوْ إِبِلٌ تَجِبُ فِي كُلِّ صِنْفٍ مِنْهَا الصَّدَقَةُ ثُمَّ أَفَادَ إِلَيْهَا بَعِيرًا أَوْ بَقَرَةً أَوْ شَاةً صَدَّقَهَا مَعَ صِنْفِ مَا أَفَادَ مِنْ ذَلِكَ حِينَ يُصَدِّقُهُ إِذَا كَانَ عِنْدَهُ مِنْ ذَلِكَ الصِّنْفِ الَّذِي أَفَادَ نِصَابُ مَاشِيَةٍ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَهَذَا أَحْسَنُ مَا سَمِعْتُ فِي ذَلِكَ ‏.‏

Sufyon ibn Abdulloh as-Saqafiy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu) uni mollovchi (zakot yigʻuvchi) qilib yubordi. U odamlarga (mol sanaganda) qoʻzichoqlarni (saxl) ham qoʻshib sanardi. Shunda ular: «Sen qoʻzichoqlarni ham sanaysanmi, ammo ulardan hech narsa olmaysanmi?» dedilar. U Umar ibn al-Xattobning oldiga kelganida buni unga zikr qildi. Umar: «Ha, choʻpon koʻtarib turgan qoʻzichoqni ham sanaysan, biroq uni olmaysan. Boquvga qoʻyilgan semiz qoʻyni (akula) ham, bola emizayotgan qoʻyni (rubbo) ham, boʻgʻoz qoʻyni (moxid) ham, qoʻyning nasl takasini ham olmaysan. Jazaʼa (bir yoshli) va saniyya (ikki yoshli)ni olasan. Bu esa qoʻyning yoshi (nozigi) bilan aʼlosi orasidagi adolatdir», dedi. Molik aytdi: «Saxla — tugʻilgandagi kichkinasi. Rubbo — tugʻib, bolasini emizayotgani. Moxid — boʻgʻozi. Akula — yeyish uchun boquvga qoʻyilgan goʻshtli qoʻy». Molik zakot vojib boʻlmaydigan qoʻyi bor, biroq mollovchi kelishidan bir kun avval tugʻib, tugʻishi bilan zakot vojib boʻladigan miqdorga yetgan kishi haqida aytdi. Molik: «Qoʻylar bolalari bilan zakot vojib boʻladigan miqdorga yetsa, unga zakot vojibdir. Chunki qoʻyning tugʻishi ulardan (bir qismidir). Bu esa sotib olish, hadya yoki meros orqali orttirilgan narsadan farq qiladi. Bunga misol — bahosi zakot vojib boʻladigan miqdorga yetmaydigan tovar: soʻng egasi uni sotib, foydasi bilan zakot vojib boʻladigan miqdorga yetadi; u foydasini asosiy mol (kapital) bilan birga zakot qiladi. Agar uning foydasi (yangi) orttirilgan yoki meros boʻlganida edi, uni orttirgan yoki meros olgan kunidan ustidan bir yil oʻtmaguncha unga zakot vojib boʻlmasdi», dedi. Molik aytdi: «Qoʻyning bolasi ulardan boʻlgani kabi, molning foydasi ham undandir. Faqat bu boshqa bir jihatdan farq qiladi: agar kishida tilla yoki kumushdan zakot vojib boʻladigan (miqdor) boʻlib, soʻng unga (yana) mol orttirsa, u orttirgan molini — orttirgan kunidan boshlab ustidan bir yil oʻtmaguncha — avvalgi moli bilan birga zakot qilmasdan qoldiradi. Agar kishining qoʻyi, sigiri yoki tuyasi boʻlib, har bir turida zakot vojib boʻlsa, soʻng ularga bir tuya, bir sigir yoki bir qoʻy orttirsa — orttirgan oʻsha turdan qoʻlida chorva nisobi boʻlsa — uni oʻsha orttirgan turi bilan birga zakot qilgan paytida zakot qiladi». Molik aytdi: «Bu — bu haqda eshitganlarimning eng yaxshisidir».Суфён ибн Абдуллоҳ ас-Сақафий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу) уни молловчи (закот йиғувчи) қилиб юборди. У одамларга (мол санаганда) қўзичоқларни (сахл) ҳам қўшиб санарди. Шунда улар: «Сен қўзичоқларни ҳам санайсанми, аммо улардан ҳеч нарса олмайсанми?» дедилар. У Умар ибн ал-Хаттобнинг олдига келганида буни унга зикр қилди. Умар: «Ҳа, чўпон кўтариб турган қўзичоқни ҳам санайсан, бироқ уни олмайсан. Боқувга қўйилган семиз қўйни (акула) ҳам, бола эмизаётган қўйни (руббо) ҳам, бўғоз қўйни (мохид) ҳам, қўйнинг насл такасини ҳам олмайсан. Жазаъа (бир ёшли) ва санийя (икки ёшли)ни оласан. Бу эса қўйнинг ёши (нозиги) билан аълоси орасидаги адолатдир», деди. Молик айтди: «Сахла — туғилгандаги кичкинаси. Руббо — туғиб, боласини эмизаётгани. Мохид — бўғози. Акула — ейиш учун боқувга қўйилган гўштли қўй». Молик закот вожиб бўлмайдиган қўйи бор, бироқ молловчи келишидан бир кун аввал туғиб, туғиши билан закот вожиб бўладиган миқдорга етган киши ҳақида айтди. Молик: «Қўйлар болалари билан закот вожиб бўладиган миқдорга етса, унга закот вожибдир. Чунки қўйнинг туғиши улардан (бир қисмидир). Бу эса сотиб олиш, ҳадя ёки мерос орқали орттирилган нарсадан фарқ қилади. Бунга мисол — баҳоси закот вожиб бўладиган миқдорга етмайдиган товар: сўнг эгаси уни сотиб, фойдаси билан закот вожиб бўладиган миқдорга етади; у фойдасини асосий мол (капитал) билан бирга закот қилади. Агар унинг фойдаси (янги) орттирилган ёки мерос бўлганида эди, уни орттирган ёки мерос олган кунидан устидан бир йил ўтмагунча унга закот вожиб бўлмасди», деди. Молик айтди: «Қўйнинг боласи улардан бўлгани каби, молнинг фойдаси ҳам ундандир. Фақат бу бошқа бир жиҳатдан фарқ қилади: агар кишида тилла ёки кумушдан закот вожиб бўладиган (миқдор) бўлиб, сўнг унга (яна) мол орттирса, у орттирган молини — орттирган кунидан бошлаб устидан бир йил ўтмагунча — аввалги моли билан бирга закот қилмасдан қолдиради. Агар кишининг қўйи, сигири ёки туяси бўлиб, ҳар бир турида закот вожиб бўлса, сўнг уларга бир туя, бир сигир ёки бир қўй орттирса — орттирган ўша турдан қўлида чорва нисоби бўлса — уни ўша орттирган тури билан бирга закот қилган пайтида закот қилади». Молик айтди: «Бу — бу ҳақда эшитганларимнинг энг яхшисидир».

حَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَى بْنِ حَبَّانَ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ عَائِشَةَ، زَوْجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهَا قَالَتْ مُرَّ عَلَى عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ بِغَنَمٍ مِنَ الصَّدَقَةِ فَرَأَى فِيهَا شَاةً حَافِلاً ذَاتَ ضَرْعٍ عَظِيمٍ فَقَالَ عُمَرُ مَا هَذِهِ الشَّاةُ فَقَالُوا شَاةٌ مِنَ الصَّدَقَةِ ‏.‏ فَقَالَ عُمَرُ مَا أَعْطَى هَذِهِ أَهْلُهَا وَهُمْ طَائِعُونَ لاَ تَفْتِنُوا النَّاسَ لاَ تَأْخُذُوا حَزَرَاتِ الْمُسْلِمِينَ نَكِّبُوا عَنِ الطَّعَامِ ‏.‏

Nabiy ﷺ ning zavjalari Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadiki, u aytdi: «Umar ibn al-Xattobning yonidan zakot qoʻylari oʻtkazildi, u ular orasida yelini toʻla, katta yelinli bir qoʻyni koʻrdi-da: ‹Bu qoʻy nima?› dedi. Ular: ‹Zakotdan bir qoʻy›, dedilar. Umar: ‹Buning egalari uni ixtiyoriy ravishda bermagan. Odamlarni sinovga qoʻymanglar. Musulmonlarning saralangan (aziz) mollarini olmanglar. Odamlarning (kun koʻradigan) yaxshi mollaridan chetlaninglar›, dedi».Набий ﷺ нинг завжалари Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинадики, у айтди: «Умар ибн ал-Хаттобнинг ёнидан закот қўйлари ўтказилди, у улар орасида елини тўла, катта елинли бир қўйни кўрди-да: ‹Бу қўй нима?› деди. Улар: ‹Закотдан бир қўй›, дедилар. Умар: ‹Бунинг эгалари уни ихтиёрий равишда бермаган. Одамларни синовга қўйманглар. Мусулмонларнинг сараланган (азиз) молларини олманглар. Одамларнинг (кун кўрадиган) яхши молларидан четланинглар›, деди».

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَى بْنِ حَبَّانَ، أَنَّهُ قَالَ أَخْبَرَنِي رَجُلاَنِ، مِنْ أَشْجَعَ أَنَّ مُحَمَّدَ بْنَ مَسْلَمَةَ الأَنْصَارِيَّ، كَانَ يَأْتِيهِمْ مُصَدِّقًا فَيَقُولُ لِرَبِّ الْمَالِ أَخْرِجْ إِلَىَّ صَدَقَةَ مَالِكَ ‏.‏ فَلاَ يَقُودُ إِلَيْهِ شَاةً فِيهَا وَفَاءٌ مِنْ حَقِّهِ إِلاَّ قَبِلَهَا ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ السُّنَّةُ عِنْدَنَا - وَالَّذِي أَدْرَكْتُ عَلَيْهِ أَهْلَ الْعِلْمِ بِبَلَدِنَا - أَنَّهُ لاَ يُضَيَّقُ عَلَى الْمُسْلِمِينَ فِي زَكَاتِهِمْ وَأَنْ يُقْبَلَ مِنْهُمْ مَا دَفَعُوا مِنْ أَمْوَالِهِمْ ‏.‏

Muhammad ibn Yahyo ibn Habbon (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, u aytdi: «Ashjaʼ (qabilasi)dan ikki kishi menga xabar berdiki, Muhammad ibn Maslama al-Ansoriy (roziyallohu anhu) ularning oldiga mollovchi (zakot yigʻuvchi) boʻlib kelib, mol egasiga: ‹Moling zakotini menga chiqar›, derdi. Unga haqqini toʻliq qoplaydigan biror qoʻy yetaklab kelinsa, uni albatta qabul qilardi». Molik aytdi: «Bizning nazdimizda sunna — va men shaharimizdagi ilm ahlini shu (amal) ustida topganman — musulmonlarga zakotlarida qiyinchilik tugʻdirilmaydi va ular mollaridan bergan narsa qabul qilinadi».Муҳаммад ибн Яҳё ибн Ҳаббон (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, у айтди: «Ашжаъ (қабиласи)дан икки киши менга хабар бердики, Муҳаммад ибн Маслама ал-Ансорий (розияллоҳу анҳу) уларнинг олдига молловчи (закот йиғувчи) бўлиб келиб, мол эгасига: ‹Молинг закотини менга чиқар›, дерди. Унга ҳаққини тўлиқ қоплайдиган бирор қўй етаклаб келинса, уни албатта қабул қиларди». Молик айтди: «Бизнинг наздимизда сунна — ва мен шаҳаримиздаги илм аҳлини шу (амал) устида топганман — мусулмонларга закотларида қийинчилик туғдирилмайди ва улар молларидан берган нарса қабул қилинади».

حَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ لاَ تَحِلُّ الصَّدَقَةُ لِغَنِيٍّ إِلاَّ لِخَمْسَةٍ لِغَازٍ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَوْ لِعَامِلٍ عَلَيْهَا أَوْ لِغَارِمٍ أَوْ لِرَجُلٍ اشْتَرَاهَا بِمَالِهِ أَوْ لِرَجُلٍ لَهُ جَارٌ مِسْكِينٌ فَتُصُدِّقَ عَلَى الْمِسْكِينِ فَأَهْدَى الْمِسْكِينُ لِلْغَنِيِّ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ الأَمْرُ عِنْدَنَا فِي قَسْمِ الصَّدَقَاتِ أَنَّ ذَلِكَ لاَ يَكُونُ إِلاَّ عَلَى وَجْهِ الاِجْتِهَادِ مِنَ الْوَالِي فَأَىُّ الأَصْنَافِ كَانَتْ فِيهِ الْحَاجَةُ وَالْعَدَدُ أُوثِرَ ذَلِكَ الصِّنْفُ بِقَدْرِ مَا يَرَى الْوَالِي وَعَسَى أَنْ يَنْتَقِلَ ذَلِكَ إِلَى الصِّنْفِ الآخَرِ بَعْدَ عَامٍ أَوْ عَامَيْنِ أَوْ أَعْوَامٍ فَيُؤْثَرُ أَهْلُ الْحَاجَةِ وَالْعَدَدِ حَيْثُمَا كَانَ ذَلِكَ وَعَلَى هَذَا أَدْرَكْتُ مَنْ أَرْضَى مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَلَيْسَ لِلْعَامِلِ عَلَى الصَّدَقَاتِ فَرِيضَةٌ مُسَمَّاةٌ إِلاَّ عَلَى قَدْرِ مَا يَرَى الإِمَامُ ‏.‏

Ato ibn Yasor (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Zakot boy kishiga halol emas — magar beshtasiga (halol): Alloh yoʻlidagi gʻoziyga, yo unda ishlovchiga (zakot yigʻuvchiga), yo qarzdorga (gʻorim), yo uni oʻz puliga sotib olgan kishiga, yo kambagʻal qoʻshnisi boʻlgan kishiga — u miskinga zakot berilib, miskin (undan) boyga hadya qilgan boʻlsa», dedilar. Molik aytdi: «Bizning nazdimizda zakotlarni taqsimlash haqidagi hukm shuki, bu faqat voliyning ijtihodi (mulohazasi) asosida boʻladi. Qaysi toifada ehtiyoj va koʻplik boʻlsa, voliy koʻrgan miqdorda oʻsha toifa afzal koʻriladi; balki bu bir yil, ikki yil yoki bir necha yildan soʻng boshqa toifaga oʻtishi mumkin — ehtiyoj va koʻplik ahli qayerda boʻlsa, oʻsha afzal koʻriladi. Men rozi boʻladigan ilm ahlini shu (amal) ustida topganman». Molik aytdi: «Zakotlar ustidagi ishchi (yigʻuvchi) uchun imom koʻrgan miqdordan boshqa belgilangan ulush yoʻq».Ато ибн Ясор (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Закот бой кишига ҳалол эмас — магар бештасига (ҳалол): Аллоҳ йўлидаги ғозийга, ё унда ишловчига (закот йиғувчига), ё қарздорга (ғорим), ё уни ўз пулига сотиб олган кишига, ё камбағал қўшниси бўлган кишига — у мискинга закот берилиб, мискин (ундан) бойга ҳадя қилган бўлса», дедилар. Молик айтди: «Бизнинг наздимизда закотларни тақсимлаш ҳақидаги ҳукм шуки, бу фақат волийнинг ижтиҳоди (мулоҳазаси) асосида бўлади. Қайси тоифада эҳтиёж ва кўплик бўлса, волий кўрган миқдорда ўша тоифа афзал кўрилади; балки бу бир йил, икки йил ёки бир неча йилдан сўнг бошқа тоифага ўтиши мумкин — эҳтиёж ва кўплик аҳли қаерда бўлса, ўша афзал кўрилади. Мен рози бўладиган илм аҳлини шу (амал) устида топганман». Молик айтди: «Закотлар устидаги ишчи (йиғувчи) учун имом кўрган миқдордан бошқа белгиланган улуш йўқ».

حَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ أَبَا بَكْرٍ الصِّدِّيقَ، قَالَ لَوْ مَنَعُونِي عِقَالاً لَجَاهَدْتُهُمْ عَلَيْهِ ‏.‏

Molikka yetib kelishicha, Abu Bakr as-Siddiq (roziyallohu anhu): «Agar ular mendan bir tuya boʻgʻovini (iqol) man qilsalar ham, men ular bilan shu (narsa) uchun jang qilardim», dedi.Моликка етиб келишича, Абу Бакр ас-Сиддиқ (розияллоҳу анҳу): «Агар улар мендан бир туя бўғовини (иқол) ман қилсалар ҳам, мен улар билан шу (нарса) учун жанг қилардим», деди.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، أَنَّهُ قَالَ شَرِبَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ لَبَنًا فَأَعْجَبَهُ فَسَأَلَ الَّذِي سَقَاهُ مِنْ أَيْنَ هَذَا اللَّبَنُ فَأَخْبَرَهُ أَنَّهُ وَرَدَ عَلَى مَاءٍ - قَدْ سَمَّاهُ - فَإِذَا نَعَمٌ مِنْ نَعَمِ الصَّدَقَةِ وَهُمْ يَسْقُونَ فَحَلَبُوا لِي مِنْ أَلْبَانِهَا فَجَعَلْتُهُ فِي سِقَائِي فَهُوَ هَذَا ‏.‏ فَأَدْخَلَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ يَدَهُ فَاسْتَقَاءَهُ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ الأَمْرُ عِنْدَنَا أَنَّ كُلَّ مَنْ مَنَعَ فَرِيضَةً مِنْ فَرَائِضِ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ فَلَمْ يَسْتَطِعِ الْمُسْلِمُونَ أَخْذَهَا كَانَ حَقًّا عَلَيْهِمْ جِهَادُهُ حَتَّى يَأْخُذُوهَا مِنْهُ ‏.‏

Zayd ibn Aslam (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, u aytdi: «Umar ibn al-Xattob sut ichib, u (unga) yoqdi. Shunda u sut bergan kishidan: ‹Bu sut qayerdan?› deb soʻradi. U unga xabar berdiki, u bir suvga (uning nomini aytdi) kelgan edi, u yerda zakot chorvasi bor ekan va ularni sugʻorishayotgan ekan: ‹Menga ularning sutidan sogʻib berishdi, men uni meshimga soldim — mana shu (oʻsha)›, dedi. Shunda Umar ibn al-Xattob qoʻlini (ogʻziga) solib, uni qusib tashladi». Molik aytdi: «Bizning nazdimizda hukm shuki, kim Alloh azza va jalla farzlaridan bir farzni man qilsa va musulmonlar uni ololmasalar, undan uni olguncha u bilan jang qilish ularning zimmasidagi haqdir».Зайд ибн Аслам (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, у айтди: «Умар ибн ал-Хаттоб сут ичиб, у (унга) ёқди. Шунда у сут берган кишидан: ‹Бу сут қаердан?› деб сўради. У унга хабар бердики, у бир сувга (унинг номини айтди) келган эди, у ерда закот чорваси бор экан ва уларни суғоришаётган экан: ‹Менга уларнинг сутидан соғиб беришди, мен уни мешимга солдим — мана шу (ўша)›, деди. Шунда Умар ибн ал-Хаттоб қўлини (оғзига) солиб, уни қусиб ташлади». Молик айтди: «Бизнинг наздимизда ҳукм шуки, ким Аллоҳ азза ва жалла фарзларидан бир фарзни ман қилса ва мусулмонлар уни ололмасалар, ундан уни олгунча у билан жанг қилиш уларнинг зиммасидаги ҳақдир».

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ عَامِلاً، لِعُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ كَتَبَ إِلَيْهِ يَذْكُرُ أَنَّ رَجُلاً مَنَعَ زَكَاةَ مَالِهِ فَكَتَبَ إِلَيْهِ عُمَرُ أَنْ دَعْهُ وَلاَ تَأْخُذْ مِنْهُ زَكَاةً مَعَ الْمُسْلِمِينَ قَالَ فَبَلَغَ ذَلِكَ الرَّجُلَ فَاشْتَدَّ عَلَيْهِ وَأَدَّى بَعْدَ ذَلِكَ زَكَاةَ مَالِهِ فَكَتَبَ عَامِلُ عُمَرَ إِلَيْهِ يَذْكُرُ لَهُ ذَلِكَ فَكَتَبَ إِلَيْهِ عُمَرُ أَنْ خُذْهَا مِنْهُ ‏.‏

Molikka yetib kelishicha, Umar ibn Abdulazizning bir amaldori unga maktub yozib, bir kishi moli zakotini man qilganini zikr qildi. Umar unga: uni qoʻy va musulmonlar bilan (birga) undan zakot olma, deb yozdi. (Roviy) aytdi: Bu narsa oʻsha kishiga yetib bordi va unga (bu) ogʻir botdi, shundan soʻng u moli zakotini ado etdi. Umarning amaldori unga buni zikr qilib yozdi, Umar esa unga: uni undan olgin, deb yozdi.Моликка етиб келишича, Умар ибн Абдулазизнинг бир амалдори унга мактуб ёзиб, бир киши моли закотини ман қилганини зикр қилди. Умар унга: уни қўй ва мусулмонлар билан (бирга) ундан закот олма, деб ёзди. (Ровий) айтди: Бу нарса ўша кишига етиб борди ва унга (бу) оғир ботди, шундан сўнг у моли закотини адо этди. Умарнинг амалдори унга буни зикр қилиб ёзди, Умар эса унга: уни ундан олгин, деб ёзди.

حَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، عَنِ الثِّقَةِ، عِنْدَهُ عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ يَسَارٍ، وَعَنْ بُسْرِ بْنِ سَعِيدٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ فِيمَا سَقَتِ السَّمَاءُ وَالْعُيُونُ وَالْبَعْلِ الْعُشْرُ وَفِيمَا سُقِيَ بِالنَّضْحِ نِصْفُ الْعُشْرِ ‏"‏ ‏.‏

Molik ishonchli kishidan, u Sulaymon ibn Yasor va Busr ibn Said (rahimahumulloh)dan rivoyat qiladiki, Rasululloh ﷺ: «Osmon (yomgʻiri), buloqlar va (tabiiy nam) baʼl (yeri) sugʻoradigan narsada — ushr (oʻndan bir); nadh (suniy sugʻorish) bilan sugʻoriladigan narsada esa — ushrning yarmi (yigirmadan bir)», dedilar.Молик ишончли кишидан, у Сулаймон ибн Ясор ва Буср ибн Саид (раҳимаҳумуллоҳ)дан ривоят қиладики, Расулуллоҳ ﷺ: «Осмон (ёмғири), булоқлар ва (табиий нам) баъл (ери) суғорадиган нарсада — ушр (ўндан бир); надҳ (суний суғориш) билан суғориладиган нарсада эса — ушрнинг ярми (йигирмадан бир)», дедилар.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنْ زِيَادِ بْنِ سَعْدٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، أَنَّهُ قَالَ لاَ يُؤْخَذُ فِي صَدَقَةِ النَّخْلِ الْجُعْرُورُ وَلاَ مُصْرَانُ الْفَارَةِ وَلاَ عَذْقُ ابْنِ حُبَيْقٍ ‏.‏ قَالَ وَهُوَ يُعَدُّ عَلَى صَاحِبِ الْمَالِ وَلاَ يُؤْخَذُ مِنْهُ فِي الصَّدَقَةِ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَإِنَّمَا مِثْلُ ذَلِكَ الْغَنَمُ تُعَدُّ عَلَى صَاحِبِهَا بِسِخَالِهَا وَالسَّخْلُ لاَ يُؤْخَذُ مِنْهُ فِي الصَّدَقَةِ وَقَدْ يَكُونُ فِي الأَمْوَالِ ثِمَارٌ لاَ تُؤْخَذُ الصَّدَقَةُ مِنْهَا مِنْ ذَلِكَ الْبُرْدِيُّ وَمَا أَشْبَهَهُ لاَ يُؤْخَذُ مِنْ أَدْنَاهُ كَمَا لاَ يُؤْخَذُ مِنْ خِيَارِهِ ‏.‏ قَالَ وَإِنَّمَا تُؤْخَذُ الصَّدَقَةُ مِنْ أَوْسَاطِ الْمَالِ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ الأَمْرُ الْمُجْتَمَعُ عَلَيْهِ عِنْدَنَا أَنَّهُ لاَ يُخْرَصُ مِنَ الثِّمَارِ إِلاَّ النَّخِيلُ وَالأَعْنَابُ فَإِنَّ ذَلِكَ يُخْرَصُ حِينَ يَبْدُو صَلاَحُهُ وَيَحِلُّ بَيْعُهُ وَذَلِكَ أَنَّ ثَمَرَ النَّخِيلِ وَالأَعْنَابِ يُؤْكَلُ رُطَبًا وَعِنَبًا فَيُخْرَصُ عَلَى أَهْلِهِ لِلتَّوْسِعَةِ عَلَى النَّاسِ وَلِئَلاَّ يَكُونَ عَلَى أَحَدٍ فِي ذَلِكَ ضِيقٌ فَيُخْرَصُ ذَلِكَ عَلَيْهِمْ ثُمَّ يُخَلَّى بَيْنَهُمْ وَبَيْنَهُ يَأْكُلُونَهُ كَيْفَ شَاءُوا ثُمَّ يُؤَدُّونَ مِنْهُ الزَّكَاةَ عَلَى مَا خُرِصَ عَلَيْهِمْ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ فَأَمَّا مَا لاَ يُؤْكَلُ رَطْبًا وَإِنَّمَا يُؤْكَلُ بَعْدَ حَصَادِهِ مِنَ الْحُبُوبِ كُلِّهَا فَإِنَّهُ لاَ يُخْرَصُ وَإِنَّمَا عَلَى أَهْلِهَا فِيهَا إِذَا حَصَدُوهَا وَدَقُّوهَا وَطَيَّبُوهَا وَخَلُصَتْ حَبًّا فَإِنَّمَا عَلَى أَهْلِهَا فِيهَا الأَمَانَةُ يُؤَدُّونَ زَكَاتَهَا إِذَا بَلَغَ ذَلِكَ مَا تَجِبُ فِيهِ الزَّكَاةُ وَهَذَا الأَمْرُ الَّذِي لاَ اخْتِلاَفَ فِيهِ عِنْدَنَا ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ الأَمْرُ الْمُجْتَمَعُ عَلَيْهِ عِنْدَنَا أَنَّ النَّخْلَ يُخْرَصُ عَلَى أَهْلِهَا وَثَمَرُهَا فِي رُءُوسِهَا إِذَا طَابَ وَحَلَّ بَيْعُهُ وَيُؤْخَذُ مِنْهُ صَدَقَتُهُ تَمْرًا عِنْدَ الْجِدَادِ فَإِنْ أَصَابَتِ الثَّمَرَةَ جَائِحَةٌ بَعْدَ أَنْ تُخْرَصَ عَلَى أَهْلِهَا وَقَبْلَ أَنْ تُجَذَّ فَأَحَاطَتِ الْجَائِحَةُ بِالثَّمَرِ كُلِّهِ فَلَيْسَ عَلَيْهِمْ صَدَقَةٌ فَإِنْ بَقِيَ مِنَ الثَّمَرِ شَىْءٌ يَبْلُغُ خَمْسَةَ أَوْسُقٍ فَصَاعِدًا بِصَاعِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أُخِذَ مِنْهُمْ زَكَاتُهُ وَلَيْسَ عَلَيْهِمْ فِيمَا أَصَابَتِ الْجَائِحَةُ زَكَاةٌ وَكَذَلِكَ الْعَمَلُ فِي الْكَرْمِ أَيْضًا وَإِذَا كَانَ لِرَجُلٍ قِطَعُ أَمْوَالٍ مُتَفَرِّقَةٌ أَوِ اشْتِرَاكٌ فِي أَمْوَالٍ مُتَفَرِّقَةٍ لاَ يَبْلُغُ مَالُ كُلِّ شَرِيكٍ أَوْ قِطَعُهُ مَا تَجِبُ فِيهِ الزَّكَاةُ وَكَانَتْ إِذَا جُمِعَ بَعْضُ ذَلِكَ إِلَى بَعْضٍ يَبْلُغَ مَا تَجِبُ فِيهِ الزَّكَاةُ فَإِنَّهُ يَجْمَعُهَا وَيُؤَدِّي زَكَاتَهَا ‏.‏

Ibn Shihob (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, u aytdi: «Xurmo zakotida na juʼrur, na musron al-fora, na azq ibn hubayq (past navlar) olinmaydi». U aytdi: «U mol egasiga (hisobga) sanaladi, ammo undan zakotda olinmaydi». Molik aytdi: «Bunga misol — qoʻy: egasiga qoʻzichoqlari bilan sanaladi, ammo qoʻzichoq zakotda olinmaydi. Mollarda zakot olinmaydigan mevalar ham boʻladi — burdiy (aʼlo xurmo) va shunga oʻxshashlar: uning pastidan olinmagani kabi, aʼlosidan ham olinmaydi». U aytdi: «Zakot molning oʻrtachasidan olinadi». Molik aytdi: «Bizning nazdimizda ittifoq qilingan hukm shuki, mevalardan faqat xurmo va uzum baholanadi (xazm qilinadi): ular pishib, sotilishi halol boʻlgan paytda baholanadi. Chunki xurmo va uzumning mevasi hoʻl (yangi) holida yeyiladi; shuning uchun odamlarga kenglik boʻlishi va hech kimga qiyinchilik tushmasligi uchun u egalariga baholab (taxmin bilan) chiqariladi. Ularga baholab berilgach, ular mevasi bilan (holi qoldiriladi), xohlaganicha yeyaveradilar, soʻng baholab chiqilgan miqdorga koʻra undan zakot ado etadilar». Molik aytdi: «Hoʻl holida yeyilmaydigan, faqat oʻrib olingandan keyin yeyiladigan hamma don-dukkaklarga kelsak — ular baholanmaydi. Balki egalariga, ularni oʻrib, yanchib, tozalab, don holiga keltirgach, (zakotni ado etish) omonatdir: agar u zakot vojib boʻladigan miqdorga yetsa, zakotini ado etadilar. Bu — bizning nazdimizda ixtilofsiz hukmdir». Molik aytdi: «Bizning nazdimizda ittifoq qilingan hukm shuki, xurmo pishib, sotilishi halol boʻlganda, mevasi shoxida turganida egalariga baholanadi va undan zakoti xurmo holida yigʻim (uzim) paytida olinadi. Agar meva egalariga baholab berilgandan soʻng, uzilishidan avval unga ofat yetib, ofat mevaning hammasini qamrab olsa, ularga zakot yoʻq. Agar mevadan Nabiy ﷺ ning soʼisi bilan besh vasq va undan koʻproq narsa qolsa, ulardan zakoti olinadi; ofat yetgan narsada esa ularga zakot yoʻq. Uzumzorda ham amal shunday. Agar kishining turli joylarda tarqoq mol boʻlaklari boʻlsa yoki turli mollarda sherikligi boʻlib, har bir sherikning moli yoki boʻlagi zakot vojib boʻladigan miqdorga yetmasa, biroq ularning baʼzisi baʼzisiga qoʻshilganda zakot vojib boʻladigan miqdorga yetsa, u ularni jamlaydi va zakotini ado etadi».Ибн Шиҳоб (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, у айтди: «Хурмо закотида на жуърур, на мусрон ал-фора, на азқ ибн ҳубайқ (паст навлар) олинмайди». У айтди: «У мол эгасига (ҳисобга) саналади, аммо ундан закотда олинмайди». Молик айтди: «Бунга мисол — қўй: эгасига қўзичоқлари билан саналади, аммо қўзичоқ закотда олинмайди. Молларда закот олинмайдиган мевалар ҳам бўлади — бурдий (аъло хурмо) ва шунга ўхшашлар: унинг пастидан олинмагани каби, аълосидан ҳам олинмайди». У айтди: «Закот молнинг ўртачасидан олинади». Молик айтди: «Бизнинг наздимизда иттифоқ қилинган ҳукм шуки, мевалардан фақат хурмо ва узум баҳоланади (хазм қилинади): улар пишиб, сотилиши ҳалол бўлган пайтда баҳоланади. Чунки хурмо ва узумнинг меваси ҳўл (янги) ҳолида ейилади; шунинг учун одамларга кенглик бўлиши ва ҳеч кимга қийинчилик тушмаслиги учун у эгаларига баҳолаб (тахмин билан) чиқарилади. Уларга баҳолаб берилгач, улар меваси билан (ҳоли қолдирилади), хоҳлаганича еяверадилар, сўнг баҳолаб чиқилган миқдорга кўра ундан закот адо этадилар». Молик айтди: «Ҳўл ҳолида ейилмайдиган, фақат ўриб олингандан кейин ейиладиган ҳамма дон-дуккакларга келсак — улар баҳоланмайди. Балки эгаларига, уларни ўриб, янчиб, тозалаб, дон ҳолига келтиргач, (закотни адо этиш) омонатдир: агар у закот вожиб бўладиган миқдорга етса, закотини адо этадилар. Бу — бизнинг наздимизда ихтилофсиз ҳукмдир». Молик айтди: «Бизнинг наздимизда иттифоқ қилинган ҳукм шуки, хурмо пишиб, сотилиши ҳалол бўлганда, меваси шохида турганида эгаларига баҳоланади ва ундан закоти хурмо ҳолида йиғим (узим) пайтида олинади. Агар мева эгаларига баҳолаб берилгандан сўнг, узилишидан аввал унга офат етиб, офат меванинг ҳаммасини қамраб олса, уларга закот йўқ. Агар мевадан Набий ﷺ нинг соъиси билан беш васқ ва ундан кўпроқ нарса қолса, улардан закоти олинади; офат етган нарсада эса уларга закот йўқ. Узумзорда ҳам амал шундай. Агар кишининг турли жойларда тарқоқ мол бўлаклари бўлса ёки турли молларда шериклиги бўлиб, ҳар бир шерикнинг моли ёки бўлаги закот вожиб бўладиган миқдорга етмаса, бироқ уларнинг баъзиси баъзисига қўшилганда закот вожиб бўладиган миқдорга етса, у уларни жамлайди ва закотини адо этади».

حَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، أَنَّهُ سَأَلَ ابْنَ شِهَابٍ عَنِ الزَّيْتُونِ، فَقَالَ فِيهِ الْعُشْرُ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَإِنَّمَا يُؤْخَذُ مِنَ الزَّيْتُونِ الْعُشْرُ بَعْدَ أَنْ يُعْصَرَ وَيَبْلُغَ زَيْتُونُهُ خَمْسَةَ أَوْسُقٍ فَمَا لَمْ يَبْلُغْ زَيْتُونُهُ خَمْسَةَ أَوْسُقٍ فَلاَ زَكَاةَ فِيهِ وَالزَّيْتُونُ بِمَنْزِلَةِ النَّخِيلِ مَا كَانَ مِنْهُ سَقَتْهُ السَّمَاءُ وَالْعُيُونُ أَوْ كَانَ بَعْلاً فَفِيهِ الْعُشْرُ وَمَا كَانَ يُسْقَى بِالنَّضْحِ فَفِيهِ نِصْفُ الْعُشْرِ وَلاَ يُخْرَصُ شَىْءٌ مِنَ الزَّيْتُونِ فِي شَجَرِهِ ‏.‏ وَالسُّنَّةُ عِنْدَنَا فِي الْحُبُوبِ الَّتِي يَدَّخِرُهَا النَّاسُ وَيَأْكُلُونَهَا أَنَّهُ يُؤْخَذُ مِمَّا سَقَتْهُ السَّمَاءُ مِنْ ذَلِكَ وَمَا سَقَتْهُ الْعُيُونُ وَمَا كَانَ بَعْلاً الْعُشْرُ وَمَا سُقِيَ بِالنَّضْحِ نِصْفُ الْعُشْرِ إِذَا بَلَغَ ذَلِكَ خَمْسَةَ أَوْسُقٍ بِالصَّاعِ الأَوَّلِ صَاعِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَمَا زَادَ عَلَى خَمْسَةِ أَوْسُقٍ فَفِيهِ الزَّكَاةُ بِحِسَابِ ذَلِكَ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَالْحُبُوبُ الَّتِي فِيهَا الزَّكَاةُ الْحِنْطَةُ وَالشَّعِيرُ وَالسُّلْتُ وَالذُّرَةُ وَالدُّخْنُ وَالأُرْزُ وَالْعَدَسُ وَالْجُلْبَانُ وَاللُّوبِيَا وَالْجُلْجُلاَنُ وَمَا أَشْبَهَ ذَلِكَ مِنَ الْحُبُوبِ الَّتِي تَصِيرُ طَعَامًا فَالزَّكَاةُ تُؤْخَذُ مِنْهَا بَعْدَ أَنْ تُحْصَدَ وَتَصِيرَ حَبًّا ‏.‏ قَالَ وَالنَّاسُ مُصَدَّقُونَ فِي ذَلِكَ وَيُقْبَلُ مِنْهُمْ فِي ذَلِكَ مَا دَفَعُوا ‏.‏ وَسُئِلَ مَالِكٌ مَتَى يُخْرَجُ مِنَ الزَّيْتُونِ الْعُشْرُ أَوْ نِصْفُهُ أَقَبْلَ النَّفَقَةِ أَمْ بَعْدَهَا فَقَالَ لاَ يُنْظَرُ إِلَى النَّفَقَةِ وَلَكِنْ يُسْأَلُ عَنْهُ أَهْلُهُ كَمَا يُسْأَلُ أَهْلُ الطَّعَامِ عَنِ الطَّعَامِ وَيُصَدَّقُونَ بِمَا قَالُوا فَمَنْ رُفِعَ مِنْ زَيْتُونِهِ خَمْسَةُ أَوْسُقٍ فَصَاعِدًا أُخِذَ مِنْ زَيْتِهِ الْعُشْرُ بَعْدَ أَنْ يُعْصَرَ وَمَنْ لَمْ يُرْفَعْ مِنْ زَيْتُونِهِ خَمْسَةُ أَوْسُقٍ لَمْ تَجِبْ عَلَيْهِ فِي زَيْتِهِ الزَّكَاةُ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَمَنْ بَاعَ زَرْعَهُ وَقَدْ صَلَحَ وَيَبِسَ فِي أَكْمَامِهِ فَعَلَيْهِ زَكَاتُهُ وَلَيْسَ عَلَى الَّذِي اشْتَرَاهُ زَكَاةٌ وَلاَ يَصْلُحُ بَيْعُ الزَّرْعِ حَتَّى يَيْبَسَ فِي أَكْمَامِهِ وَيَسْتَغْنِيَ عَنِ الْمَاءِ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ فِي قَوْلِ اللَّهِ تَعَالَى ‏{‏وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصَادِهِ ‏}‏ أَنَّ ذَلِكَ الزَّكَاةُ وَقَدْ سَمِعْتُ مَنْ يَقُولُ ذَلِكَ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَمَنْ بَاعَ أَصْلَ حَائِطِهِ أَوْ أَرْضَهُ وَفِي ذَلِكَ زَرْعٌ أَوْ ثَمَرٌ لَمْ يَبْدُ صَلاَحُهُ فَزَكَاةُ ذَلِكَ عَلَى الْمُبْتَاعِ وَإِنْ كَانَ قَدْ طَابَ وَحَلَّ بَيْعُهُ فَزَكَاةُ ذَلِكَ عَلَى الْبَائِعِ إِلاَّ أَنْ يَشْتَرِطَهَا عَلَى الْمُبْتَاعِ ‏.‏

Molik (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, u Ibn Shihobdan zaytun haqida soʻradi, u: «Unda ushr (bor)», dedi. Molik aytdi: «Zaytundan ushr faqat u siqilib (moy chiqarilib), zaytuni besh vasqqa yetgandan keyin olinadi. Zaytuni besh vasqqa yetmagan (kishi)ga esa unda zakot yoʻq. Zaytun xurmo oʻrnida: osmon (yomgʻiri) va buloqlar sugʻorgani yoki baʼl (yeri) boʻlganida — unda ushr; nadh bilan sugʻoriladiganida — ushrning yarmi. Zaytundan hech narsa daraxtida baholanmaydi». Bizning nazdimizda odamlar saqlab, yeydigan don-dukkaklar haqidagi sunna shuki, ulardan osmon sugʻorgani, buloqlar sugʻorgani va baʼl boʻlganidan — ushr, nadh bilan sugʻoriladiganidan — ushrning yarmi olinadi, agar u avvalgi soʼ — Nabiy ﷺ ning soʼisi bilan besh vasqqa yetsa. Besh vasqdan ortiqda esa shunga yarasha zakot boʻladi. Molik aytdi: «Zakot vojib boʻladigan don-dukkaklar — bugʻdoy, arpa, sult (bir tur arpa), joʻxori, tariq, guruch, yasmiq, xashaki noʻxat (julbon), loviya, kunjut (juljulon) va shunga oʻxshash, taom boʻladigan don-dukkaklardir. Zakot ulardan oʻrib olinib, don holiga kelgandan keyin olinadi». U aytdi: «Odamlar bunda (soʻzlariga) ishoniladi va ulardan bunda bergan narsa qabul qilinadi». Molikdan soʻraldi: zaytundan ushr yoki uning yarmi qachon chiqariladi — xarajatdan avvalmi yoki keyinmi? U: «Xarajatga qaralmaydi, balki uning egasidan soʻraladi — xuddi taom (don) egalari taom haqida soʻralgani kabi — va aytganlariga ishoniladi. Kimning zaytunidan besh vasq va undan koʻproq (hosil) koʻtarilsa, siqilgandan keyin uning moyidan ushr olinadi. Kimning zaytunidan besh vasq koʻtarilmasa, uning moyida unga zakot vojib boʻlmaydi», dedi. Molik aytdi: «Kim ekinini — u pishib, qoʻzogʻida qurigan holida — sotsa, uning zakoti oʻzining zimmasida; uni sotib olganga esa zakot yoʻq. Ekinni qoʻzogʻida qurib, suvdan behojat boʻlmaguncha sotish joiz emas». Molik Alloh taoloning: {Va hosili yigʻilgan kuni uning haqqini beringlar} (Anʼom, 141) degan soʻzi haqida aytdi: «Bu — zakotdir. Men shunday deyayotganlarni ham eshitganman». Molik aytdi: «Kim bogʻining tubi (asli) yoki yerini — unda pishmagan ekin yoki meva boʻlgan holda — sotsa, uning zakoti sotib oluvchiga (mubtoʼ)dir. Agar u pishib, sotilishi halol boʻlgan boʻlsa, uning zakoti sotuvchiga (boiʼ)dir — magar uni sotib oluvchiga shart qilib qoʻymasa».Молик (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, у Ибн Шиҳобдан зайтун ҳақида сўради, у: «Унда ушр (бор)», деди. Молик айтди: «Зайтундан ушр фақат у сиқилиб (мой чиқарилиб), зайтуни беш васққа етгандан кейин олинади. Зайтуни беш васққа етмаган (киши)га эса унда закот йўқ. Зайтун хурмо ўрнида: осмон (ёмғири) ва булоқлар суғоргани ёки баъл (ери) бўлганида — унда ушр; надҳ билан суғориладиганида — ушрнинг ярми. Зайтундан ҳеч нарса дарахтида баҳоланмайди». Бизнинг наздимизда одамлар сақлаб, ейдиган дон-дуккаклар ҳақидаги сунна шуки, улардан осмон суғоргани, булоқлар суғоргани ва баъл бўлганидан — ушр, надҳ билан суғориладиганидан — ушрнинг ярми олинади, агар у аввалги соъ — Набий ﷺ нинг соъиси билан беш васққа етса. Беш васқдан ортиқда эса шунга яраша закот бўлади. Молик айтди: «Закот вожиб бўладиган дон-дуккаклар — буғдой, арпа, султ (бир тур арпа), жўхори, тариқ, гуруч, ясмиқ, хашаки нўхат (жулбон), ловия, кунжут (жулжулон) ва шунга ўхшаш, таом бўладиган дон-дуккаклардир. Закот улардан ўриб олиниб, дон ҳолига келгандан кейин олинади». У айтди: «Одамлар бунда (сўзларига) ишонилади ва улардан бунда берган нарса қабул қилинади». Моликдан сўралди: зайтундан ушр ёки унинг ярми қачон чиқарилади — харажатдан аввалми ёки кейинми? У: «Харажатга қаралмайди, балки унинг эгасидан сўралади — худди таом (дон) эгалари таом ҳақида сўралгани каби — ва айтганларига ишонилади. Кимнинг зайтунидан беш васқ ва ундан кўпроқ (ҳосил) кўтарилса, сиқилгандан кейин унинг мойидан ушр олинади. Кимнинг зайтунидан беш васқ кўтарилмаса, унинг мойида унга закот вожиб бўлмайди», деди. Молик айтди: «Ким экинини — у пишиб, қўзоғида қуриган ҳолида — сотса, унинг закоти ўзининг зиммасида; уни сотиб олганга эса закот йўқ. Экинни қўзоғида қуриб, сувдан беҳожат бўлмагунча сотиш жоиз эмас». Молик Аллоҳ таолонинг: {Ва ҳосили йиғилган куни унинг ҳаққини беринглар} (Анъом, 141) деган сўзи ҳақида айтди: «Бу — закотдир. Мен шундай деяётганларни ҳам эшитганман». Молик айтди: «Ким боғининг туби (асли) ёки ерини — унда пишмаган экин ёки мева бўлган ҳолда — сотса, унинг закоти сотиб олувчига (мубтоъ)дир. Агар у пишиб, сотилиши ҳалол бўлган бўлса, унинг закоти сотувчига (боиъ)дир — магар уни сотиб олувчига шарт қилиб қўймаса».

حَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ دِينَارٍ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ عِرَاكِ بْنِ مَالِكٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ لَيْسَ عَلَى الْمُسْلِمِ فِي عَبْدِهِ وَلاَ فِي فَرَسِهِ صَدَقَةٌ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Musulmon kishiga oʻz qulida ham, oʻz otida ham sadaqa (zakot) yoʻqdir».Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Мусулмон кишига ўз қулида ҳам, ўз отида ҳам садақа (закот) йўқдир».

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ يَسَارٍ، أَنَّ أَهْلَ الشَّامِ، قَالُوا لأَبِي عُبَيْدَةَ بْنِ الْجَرَّاحِ خُذْ مِنْ خَيْلِنَا وَرَقِيقِنَا صَدَقَةً ‏.‏ فَأَبَى ثُمَّ كَتَبَ إِلَى عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ فَأَبَى عُمَرُ ثُمَّ كَلَّمُوهُ أَيْضًا فَكَتَبَ إِلَى عُمَرَ فَكَتَبَ إِلَيْهِ عُمَرُ إِنْ أَحَبُّوا فَخُذْهَا مِنْهُمْ وَارْدُدْهَا عَلَيْهِمْ وَارْزُقْ رَقِيقَهُمْ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ مَعْنَى قَوْلِهِ رَحِمَهُ اللَّهُ وَارْدُدْهَا عَلَيْهِمْ يَقُولُ عَلَى فُقَرَائِهِمْ ‏.‏

Sulaymon ibn Yasor (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, Shom ahli Abu Ubayda ibn al-Jarrohga: «Otlarimiz va qullarimizdan zakot ol», dedilar. U bosh tortdi, soʻng Umar ibn al-Xattobga yozdi, Umar ham bosh tortdi. Keyin ular unga yana gapirdilar, u (yana) Umarga yozdi. Umar unga: «Agar xohlasalar, uni ulardan olib, (soʻng) ularga qaytar; qullariga esa rizq ber», deb yozdi. Molik aytdi: «Uning (Umarning) rahimahulloh ‹ularga qaytar› degan soʻzining maʼnosi: ‹ularning kambagʻallariga (qaytar)›, deganidir».Сулаймон ибн Ясор (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, Шом аҳли Абу Убайда ибн ал-Жарроҳга: «Отларимиз ва қулларимиздан закот ол», дедилар. У бош тортди, сўнг Умар ибн ал-Хаттобга ёзди, Умар ҳам бош тортди. Кейин улар унга яна гапирдилар, у (яна) Умарга ёзди. Умар унга: «Агар хоҳласалар, уни улардан олиб, (сўнг) уларга қайтар; қулларига эса ризқ бер», деб ёзди. Молик айтди: «Унинг (Умарнинг) раҳимаҳуллоҳ ‹уларга қайтар› деган сўзининг маъноси: ‹уларнинг камбағалларига (қайтар)›, деганидир».

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي بَكْرِ بْنِ عَمْرِو بْنِ حَزْمٍ، أَنَّهُ قَالَ جَاءَ كِتَابٌ مِنْ عُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ إِلَى أَبِي وَهُوَ بِمِنًى أَنْ لاَ يَأْخُذَ مِنَ الْعَسَلِ وَلاَ مِنَ الْخَيْلِ صَدَقَةً ‏.‏

Abdulloh ibn Abu Bakr ibn Amr ibn Hazm (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, u aytdi: «Otamga — u Minoda ekan — Umar ibn Abdulazizdan na asaldan, na otlardan zakot olmaslik haqida maktub keldi».Абдуллоҳ ибн Абу Бакр ибн Амр ибн Ҳазм (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, у айтди: «Отамга — у Минода экан — Умар ибн Абдулазиздан на асалдан, на отлардан закот олмаслик ҳақида мактуб келди».

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ دِينَارٍ، أَنَّهُ قَالَ سَأَلْتُ سَعِيدَ بْنَ الْمُسَيَّبِ عَنْ صَدَقَةِ الْبَرَاذِينِ، فَقَالَ وَهَلْ فِي الْخَيْلِ مِنْ صَدَقَةٍ

Abdulloh ibn Dinor (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, u aytdi: «Men Said ibn al-Musayyabdan yuk otlari (barozin) zakoti haqida soʻradim. U: ‹Otlarda zakot boʻladimi?› dedi».Абдуллоҳ ибн Динор (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, у айтди: «Мен Саид ибн ал-Мусайябдан юк отлари (барозин) закоти ҳақида сўрадим. У: ‹Отларда закот бўладими?› деди».

حَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ بَلَغَنِي أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَخَذَ الْجِزْيَةَ مِنْ مَجُوسِ الْبَحْرَيْنِ وَأَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ أَخَذَهَا مِنْ مَجُوسِ فَارِسَ وَأَنَّ عُثْمَانَ بْنَ عَفَّانَ أَخَذَهَا مِنَ الْبَرْبَرِ ‏.‏

Ibn Shihob (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, u aytdi: «Menga yetib kelishicha, Rasululloh ﷺ Bahrayn majusiylaridan jizya olganlar, Umar ibn al-Xattob uni Fors majusiylaridan, Usmon ibn Affon esa uni barbarlardan (berberlardan) olgan».Ибн Шиҳоб (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, у айтди: «Менга етиб келишича, Расулуллоҳ ﷺ Баҳрайн мажусийларидан жизя олганлар, Умар ибн ал-Хаттоб уни Форс мажусийларидан, Усмон ибн Аффон эса уни барбарлардан (берберлардан) олган».

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ، ذَكَرَ الْمَجُوسَ فَقَالَ مَا أَدْرِي كَيْفَ أَصْنَعُ فِي أَمْرِهِمْ فَقَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَوْفٍ أَشْهَدُ لَسَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏ "‏ سُنُّوا بِهِمْ سُنَّةَ أَهْلِ الْكِتَابِ ‏"‏ ‏.‏

Jaʼfar ibn Muhammad (as-Sodiq) otasi (Muhammad al-Boqir rahimahulloh)dan rivoyat qiladiki, Umar ibn al-Xattob majusiylarni zikr qilib: «Ularning ishida qanday yoʻl tutishni bilmayapman», dedi. Shunda Abdurrahmon ibn Avf (roziyallohu anhu): «Men guvohlik beramanki, Rasululloh ﷺ ning: ‹Ular bilan kitob ahli sunnatini tutinglar›, deganlarini eshitganman», dedi.Жаъфар ибн Муҳаммад (ас-Содиқ) отаси (Муҳаммад ал-Боқир раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қиладики, Умар ибн ал-Хаттоб мажусийларни зикр қилиб: «Уларнинг ишида қандай йўл тутишни билмаяпман», деди. Шунда Абдурраҳмон ибн Авф (розияллоҳу анҳу): «Мен гувоҳлик бераманки, Расулуллоҳ ﷺ нинг: ‹Улар билан китоб аҳли суннатини тутинглар›, деганларини эшитганман», деди.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنْ نَافِعٍ، عَنْ أَسْلَمَ، مَوْلَى عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ، ضَرَبَ الْجِزْيَةَ عَلَى أَهْلِ الذَّهَبِ أَرْبَعَةَ دَنَانِيرَ وَعَلَى أَهْلِ الْوَرِقِ أَرْبَعِينَ دِرْهَمًا مَعَ ذَلِكَ أَرْزَاقُ الْمُسْلِمِينَ وَضِيَافَةُ ثَلاَثَةِ أَيَّامٍ ‏.‏

Umar ibn al-Xattobning mavlosi Aslam (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu) tilla (puli boʻlgan) ahliga toʻrt dinor, kumush (puli boʻlgan) ahliga qirq dirham jizya soldi; bundan tashqari (ularga) musulmonlarning rizqini (taʼminlash) va uch kunlik mehmondorchilik (yuklandi).Умар ибн ал-Хаттобнинг мавлоси Аслам (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу) тилла (пули бўлган) аҳлига тўрт динор, кумуш (пули бўлган) аҳлига қирқ дирҳам жизя солди; бундан ташқари (уларга) мусулмонларнинг ризқини (таъминлаш) ва уч кунлик меҳмондорчилик (юкланди).

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّهُ قَالَ لِعُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ إِنَّ فِي الظَّهْرِ نَاقَةً عَمْيَاءَ ‏.‏ فَقَالَ عُمَرُ ادْفَعْهَا إِلَى أَهْلِ بَيْتٍ يَنْتَفِعُونَ بِهَا ‏.‏ قَالَ فَقُلْتُ وَهِيَ عَمْيَاءُ فَقَالَ عُمَرُ يَقْطُرُونَهَا بِالإِبِلِ ‏.‏ قَالَ فَقُلْتُ كَيْفَ تَأْكُلُ مِنَ الأَرْضِ قَالَ فَقَالَ عُمَرُ أَمِنْ نَعَمِ الْجِزْيَةِ هِيَ أَمْ مِنْ نَعَمِ الصَّدَقَةِ فَقُلْتُ بَلْ مِنْ نَعَمِ الْجِزْيَةِ ‏.‏ فَقَالَ عُمَرُ أَرَدْتُمْ - وَاللَّهِ - أَكْلَهَا ‏.‏ فَقُلْتُ إِنَّ عَلَيْهَا وَسْمَ الْجِزْيَةِ ‏.‏ فَأَمَرَ بِهَا عُمَرُ فَنُحِرَتْ وَكَانَ عِنْدَهُ صِحَافٌ تِسْعٌ فَلاَ تَكُونُ فَاكِهَةٌ وَلاَ طُرَيْفَةٌ إِلاَّ جَعَلَ مِنْهَا فِي تِلْكَ الصِّحَافِ فَبَعَثَ بِهَا إِلَى أَزْوَاجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَيَكُونُ الَّذِي يَبْعَثُ بِهِ إِلَى حَفْصَةَ ابْنَتِهِ مِنْ آخِرِ ذَلِكَ فَإِنْ كَانَ فِيهِ نُقْصَانٌ كَانَ فِي حَظِّ حَفْصَةَ - قَالَ - فَجَعَلَ فِي تِلْكَ الصِّحَافِ مِنْ لَحْمِ تِلْكَ الْجَزُورِ فَبَعَثَ بِهِ إِلَى أَزْوَاجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَأَمَرَ بِمَا بَقِيَ مِنْ لَحْمِ تِلْكَ الْجَزُورِ فَصُنِعَ فَدَعَا عَلَيْهِ الْمُهَاجِرِينَ وَالأَنْصَارَ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ لاَ أَرَى أَنْ تُؤْخَذَ النَّعَمُ مِنْ أَهْلِ الْجِزْيَةِ إِلاَّ فِي جِزْيَتِهِمْ ‏.‏

Zayd ibn Aslam otasi (Aslam rahimahulloh)dan rivoyat qiladiki, u Umar ibn al-Xattobga: «Ulov (tuyalar) ortida bir koʻr urgʻochi tuya bor», dedi. Umar: «Uni bir xonadonga ber, undan foydalanadilar», dedi. (Aslam) aytdi: Men: «U koʻr-ku?» dedim. Umar: «Uni (boshqa) tuyalar bilan qatorga tizib (yetaklaydilar)», dedi. Men: «U yerdan qanday oʻtlaydi?» dedim. Umar: «U jizya chorvasidanmi yoki zakot chorvasidan?» dedi. Men: «Balki jizya chorvasidan», dedim. Umar: «Allohga qasamki, siz uni yeyishni istadingiz!» dedi. Men: «Uning ustida jizya tamgʻasi bor», dedim. Shunda Umar (buyurdi va) u soʻyildi. Uning oldida toʻqqizta lagancha (sihaf) bor edi; hech bir meva yoki noyob (taom) boʻlmasinki, undan oʻsha laganchalarga solmasin, soʻng ularni Nabiy ﷺ ning zavjalariga yuborardi; qizi Hafsaga yuboradigani ularning eng oxirgisi boʻlardi; agar (biror narsada) kamchilik boʻlsa, u Hafsaning ulushida boʻlardi. (Roviy) aytdi: U oʻsha soʻyilgan tuyaning goʻshtidan oʻsha laganchalarga soldi va uni Nabiy ﷺ ning zavjalariga yubordi, oʻsha tuya goʻshtidan qolganini esa (buyurib) tayyorlatdi va unga muhojirlar bilan ansorlarni chaqirdi. Molik aytdi: «Men jizya ahlidan chorva olinishini yoqtirmayman — magar ularning jizyasi (evaziga) boʻlsa».Зайд ибн Аслам отаси (Аслам раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қиладики, у Умар ибн ал-Хаттобга: «Улов (туялар) ортида бир кўр урғочи туя бор», деди. Умар: «Уни бир хонадонга бер, ундан фойдаланадилар», деди. (Аслам) айтди: Мен: «У кўр-ку?» дедим. Умар: «Уни (бошқа) туялар билан қаторга тизиб (етаклайдилар)», деди. Мен: «У ердан қандай ўтлайди?» дедим. Умар: «У жизя чорвасиданми ёки закот чорвасидан?» деди. Мен: «Балки жизя чорвасидан», дедим. Умар: «Аллоҳга қасамки, сиз уни ейишни истадингиз!» деди. Мен: «Унинг устида жизя тамғаси бор», дедим. Шунда Умар (буюрди ва) у сўйилди. Унинг олдида тўққизта лаганча (сиҳаф) бор эди; ҳеч бир мева ёки ноёб (таом) бўлмасинки, ундан ўша лаганчаларга солмасин, сўнг уларни Набий ﷺ нинг завжаларига юборарди; қизи Ҳафсага юборадигани уларнинг энг охиргиси бўларди; агар (бирор нарсада) камчилик бўлса, у Ҳафсанинг улушида бўларди. (Ровий) айтди: У ўша сўйилган туянинг гўштидан ўша лаганчаларга солди ва уни Набий ﷺ нинг завжаларига юборди, ўша туя гўштидан қолганини эса (буюриб) тайёрлатди ва унга муҳожирлар билан ансорларни чақирди. Молик айтди: «Мен жизя аҳлидан чорва олинишини ёқтирмайман — магар уларнинг жизяси (эвазига) бўлса».

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ عُمَرَ بْنَ عَبْدِ الْعَزِيزِ، كَتَبَ إِلَى عُمَّالِهِ أَنْ يَضَعُوا الْجِزْيَةَ عَمَّنْ أَسْلَمَ مِنْ أَهْلِ الْجِزْيَةِ حِينَ يُسْلِمُونَ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ مَضَتِ السُّنَّةُ أَنْ لاَ جِزْيَةَ عَلَى نِسَاءِ أَهْلِ الْكِتَابِ وَلاَ عَلَى صِبْيَانِهِمْ وَأَنَّ الْجِزْيَةَ لاَ تُؤْخَذُ إِلاَّ مِنَ الرِّجَالِ الَّذِينَ قَدْ بَلَغُوا الْحُلُمَ وَلَيْسَ عَلَى أَهْلِ الذِّمَّةِ وَلاَ عَلَى الْمَجُوسِ فِي نَخِيلِهِمْ وَلاَ كُرُومِهِمْ وَلاَ زُرُوعِهِمْ وَلاَ مَوَاشِيهِمْ صَدَقَةٌ لأَنَّ الصَّدَقَةَ إِنَّمَا وُضِعَتْ عَلَى الْمُسْلِمِينَ تَطْهِيرًا لَهُمْ وَرَدًّا عَلَى فُقَرَائِهِمْ وَوُضِعَتِ الْجِزْيَةُ عَلَى أَهْلِ الْكِتَابِ صَغَارًا لَهُمْ فَهُمْ مَا كَانُوا بِبَلَدِهِمُ الَّذِينَ صَالَحُوا عَلَيْهِ لَيْسَ عَلَيْهِمْ شَىْءٌ سِوَى الْجِزْيَةِ فِي شَىْءٍ مِنْ أَمْوَالِهِمْ إِلاَّ أَنْ يَتَّجِرُوا فِي بِلاَدِ الْمُسْلِمِينَ وَيَخْتَلِفُوا فِيهَا فَيُؤْخَذُ مِنْهُمُ الْعُشْرُ فِيمَا يُدِيرُونَ مِنَ التِّجَارَاتِ وَذَلِكَ أَنَّهُمْ إِنَّمَا وُضِعَتْ عَلَيْهِمُ الْجِزْيَةُ وَصَالَحُوا عَلَيْهَا عَلَى أَنْ يُقَرُّوا بِبِلاَدِهِمْ وَيُقَاتَلَ عَنْهُمْ عَدُوُّهُمْ فَمَنْ خَرَجَ مِنْهُمْ مِنْ بِلاَدِهِ إِلَى غَيْرِهَا يَتْجُرُ إِلَيْهَا فَعَلَيْهِ الْعُشْرُ مَنْ تَجَرَ مِنْهُمْ مِنْ أَهْلِ مِصْرَ إِلَى الشَّامِ وَمِنْ أَهْلِ الشَّامِ إِلَى الْعِرَاقِ وَمِنْ أَهْلِ الْعِرَاقِ إِلَى الْمَدِينَةِ أَوِ الْيَمَنِ أَوْ مَا أَشْبَهَ هَذَا مِنَ الْبِلاَدِ فَعَلَيْهِ الْعُشْرُ وَلاَ صَدَقَةَ عَلَى أَهْلِ الْكِتَابِ وَلاَ الْمَجُوسِ فِي شَىْءٍ مِنْ أَمْوَالِهِمْ وَلاَ مِنْ مَوَاشِيهِمْ وَلاَ ثِمَارِهِمْ وَلاَ زُرُوعِهِمْ مَضَتْ بِذَلِكَ السُّنَّةُ وَيُقَرُّونَ عَلَى دِينِهِمْ وَيَكُونُونَ عَلَى مَا كَانُوا عَلَيْهِ وَإِنِ اخْتَلَفُوا فِي الْعَامِ الْوَاحِدِ مِرَارًا فِي بِلاَدِ الْمُسْلِمِينَ فَعَلَيْهِمْ كُلَّمَا اخْتَلَفُوا الْعُشْرُ لأَنَّ ذَلِكَ لَيْسَ مِمَّا صَالَحُوا عَلَيْهِ وَلاَ مِمَّا شُرِطَ لَهُمْ وَهَذَا الَّذِي أَدْرَكْتُ عَلَيْهِ أَهْلَ الْعِلْمِ بِبَلَدِنَا ‏.‏

Molikka yetib kelishicha, Umar ibn Abdulaziz oʻz voliylariga: jizya ahlidan islomga kirganlardan, islom keltirgan paytlarida jizyani soqit qilishlarini (yozdi). Molik aytdi: «Sunna shunday oʻtganki, kitob ahlining na ayollariga, na bolalariga jizya (vojib) emas; jizya faqat balogʻatga yetgan erkaklardan olinadi. Zimmiylarga ham, majusiylarga ham na xurmolari, na uzumlari, na ekinlari, na chorvalari uchun zakot yoʻq. Chunki zakot musulmonlarga — ularni poklash va kambagʻallariga qaytarish uchun — solingan; jizya esa kitob ahliga ularni (itoatga keltirib) xorlash uchun solingan. Ular sulh tuzgan yurtlarida turar ekanlar, mollarining hech narsasida jizyadan boshqa narsa yoʻq — magar musulmonlar yurtlarida savdo qilib, ularda borib-kelib tursalar: ularning savdoda aylantirgan mollaridan ushr olinadi. Chunki ularga jizya faqat — oʻz yurtlarida qoldirilishlari va dushmani ulardan (himoya qilib) qaytarilishi sharti bilan — solingan va ular shu asosda sulh tuzganlar. Bas, ulardan kim oʻz yurtidan boshqasiga savdo qilgani chiqsa, unga ushr (vojib). Ulardan kim Misr ahlidan Shomga, Shom ahlidan Iroqqa, Iroq ahlidan Madina yoki Yaman yoki shunga oʻxshash yurtlarga savdo qilib borsa, unga ushr (vojib). Kitob ahliga ham, majusiylarga ham na mollarining hech narsasida, na chorvalarida, na mevalarida, na ekinlarida zakot yoʻq — sunna shunday oʻtgan. Ular oʻz dinlarida qoldiriladi va boʻlgan hollaricha (yashab) qoladilar. Agar ular bir yilning oʻzida bir necha marta musulmonlar yurtlarida borib-kelib tursalar, har borib-kelganlarida ularga ushr (vojib) — chunki bu na ular sulh tuzgan narsadan, na ularga shart qilingandan (biridir). Bu — men shaharimizdagi ilm ahlini ustida topgan narsamdir».Моликка етиб келишича, Умар ибн Абдулазиз ўз волийларига: жизя аҳлидан исломга кирганлардан, ислом келтирган пайтларида жизяни соқит қилишларини (ёзди). Молик айтди: «Сунна шундай ўтганки, китоб аҳлининг на аёлларига, на болаларига жизя (вожиб) эмас; жизя фақат балоғатга етган эркаклардан олинади. Зиммийларга ҳам, мажусийларга ҳам на хурмолари, на узумлари, на экинлари, на чорвалари учун закот йўқ. Чунки закот мусулмонларга — уларни поклаш ва камбағалларига қайтариш учун — солинган; жизя эса китоб аҳлига уларни (итоатга келтириб) хорлаш учун солинган. Улар сулҳ тузган юртларида турар эканлар, молларининг ҳеч нарсасида жизядан бошқа нарса йўқ — магар мусулмонлар юртларида савдо қилиб, уларда бориб-келиб турсалар: уларнинг савдода айлантирган молларидан ушр олинади. Чунки уларга жизя фақат — ўз юртларида қолдирилишлари ва душмани улардан (ҳимоя қилиб) қайтарилиши шарти билан — солинган ва улар шу асосда сулҳ тузганлар. Бас, улардан ким ўз юртидан бошқасига савдо қилгани чиқса, унга ушр (вожиб). Улардан ким Миср аҳлидан Шомга, Шом аҳлидан Ироққа, Ироқ аҳлидан Мадина ёки Яман ёки шунга ўхшаш юртларга савдо қилиб борса, унга ушр (вожиб). Китоб аҳлига ҳам, мажусийларга ҳам на молларининг ҳеч нарсасида, на чорваларида, на меваларида, на экинларида закот йўқ — сунна шундай ўтган. Улар ўз динларида қолдирилади ва бўлган ҳолларича (яшаб) қоладилар. Агар улар бир йилнинг ўзида бир неча марта мусулмонлар юртларида бориб-келиб турсалар, ҳар бориб-келганларида уларга ушр (вожиб) — чунки бу на улар сулҳ тузган нарсадан, на уларга шарт қилингандан (биридир). Бу — мен шаҳаримиздаги илм аҳлини устида топган нарсамдир».

حَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ سَالِمِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ، كَانَ يَأْخُذُ مِنَ النَّبَطِ مِنَ الْحِنْطَةِ وَالزَّيْتِ نِصْفَ الْعُشْرِ يُرِيدُ بِذَلِكَ أَنْ يَكْثُرَ الْحَمْلُ إِلَى الْمَدِينَةِ وَيَأْخُذُ مِنَ الْقُطْنِيَّةِ الْعُشْرَ ‏.‏

Solim ibn Abdulloh otasi (Abdulloh ibn Umar roziyallohu anhumo)dan rivoyat qiladiki, Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu) nabatiylardan bugʻdoy va zaytun moyidan ushrning yarmini olardi — bu bilan Madinaga (mahsulot) tashilishi koʻpayishini koʻzlardi — dukkakli don (qutniyya)dan esa ushrni olardi.Солим ибн Абдуллоҳ отаси (Абдуллоҳ ибн Умар розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қиладики, Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу) набатийлардан буғдой ва зайтун мойидан ушрнинг ярмини оларди — бу билан Мадинага (маҳсулот) ташилиши кўпайишини кўзларди — дуккакли дон (қутнийя)дан эса ушрни оларди.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنِ السَّائِبِ بْنِ يَزِيدَ، أَنَّهُ قَالَ كُنْتُ غُلاَمًا عَامِلاً مَعَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ بْنِ مَسْعُودٍ عَلَى سُوقِ الْمَدِينَةِ فِي زَمَانِ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ فَكُنَّا نَأْخُذُ مِنَ النَّبَطِ الْعُشْرَ ‏.‏

As-Soib ibn Yazid (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, u aytdi: «Men Umar ibn al-Xattob zamonida Madina bozorida Abdulloh ibn Utba ibn Masʼud bilan (birga) ishlaydigan yosh bola edim. Biz nabatiylardan ushr olar edik».Ас-Соиб ибн Язид (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, у айтди: «Мен Умар ибн ал-Хаттоб замонида Мадина бозорида Абдуллоҳ ибн Утба ибн Масъуд билан (бирга) ишлайдиган ёш бола эдим. Биз набатийлардан ушр олар эдик».

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، أَنَّهُ سَأَلَ ابْنَ شِهَابٍ عَلَى أَىِّ وَجْهٍ كَانَ يَأْخُذُ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ مِنَ النَّبَطِ الْعُشْرَ فَقَالَ ابْنُ شِهَابٍ كَانَ ذَلِكَ يُؤْخَذُ مِنْهُمْ فِي الْجَاهِلِيَّةِ فَأَلْزَمَهُمْ ذَلِكَ عُمَرُ ‏.‏

Molik (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, u Ibn Shihobdan: «Umar ibn al-Xattob nabatiylardan ushrni qay tarzda olardi?» deb soʻradi. Ibn Shihob: «Bu ulardan johiliyatda olinardi, Umar buni ularga (davom ettirib) lozim qildi», dedi.Молик (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, у Ибн Шиҳобдан: «Умар ибн ал-Хаттоб набатийлардан ушрни қай тарзда оларди?» деб сўради. Ибн Шиҳоб: «Бу улардан жоҳилиятда олинарди, Умар буни уларга (давом эттириб) лозим қилди», деди.

حَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّهُ قَالَ سَمِعْتُ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ، وَهُوَ يَقُولُ حَمَلْتُ عَلَى فَرَسٍ عَتِيقٍ فِي سَبِيلِ اللَّهِ - وَكَانَ الرَّجُلُ الَّذِي هُوَ عِنْدَهُ قَدْ أَضَاعَهُ - فَأَرَدْتُ أَنْ أَشْتَرِيَهُ مِنْهُ وَظَنَنْتُ أَنَّهُ بَائِعُهُ بِرُخْصٍ فَسَأَلْتُ عَنْ ذَلِكَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏ "‏ لاَ تَشْتَرِهِ وَإِنْ أَعْطَاكَهُ بِدِرْهَمٍ وَاحِدٍ فَإِنَّ الْعَائِدَ فِي صَدَقَتِهِ كَالْكَلْبِ يَعُودُ فِي قَيْئِهِ ‏"‏ ‏.‏

Zayd ibn Aslam otasi (Aslam rahimahulloh)dan rivoyat qiladiki, u aytdi: «Men Umar ibn al-Xattobning shunday deganini eshitdim: ‹Men Alloh yoʻlida (minish uchun) bir asl (zotli) ot berdim; uni olgan kishi esa uni xor qilibdi. Men uni undan sotib olmoqchi boʻldim va uni arzonga sotadi, deb oʻyladim. Shu haqda Rasululloh ﷺdan soʻradim. U zot: ‹Uni sotib olma — garchi u senga bir dirhamga bersa ham; chunki sadaqasiga qaytuvchi qusgʻisiga qaytuvchi it kabidir›, dedilar›».Зайд ибн Аслам отаси (Аслам раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қиладики, у айтди: «Мен Умар ибн ал-Хаттобнинг шундай деганини эшитдим: ‹Мен Аллоҳ йўлида (миниш учун) бир асл (зотли) от бердим; уни олган киши эса уни хор қилибди. Мен уни ундан сотиб олмоқчи бўлдим ва уни арзонга сотади, деб ўйладим. Шу ҳақда Расулуллоҳ ﷺдан сўрадим. У зот: ‹Уни сотиб олма — гарчи у сенга бир дирҳамга берса ҳам; чунки садақасига қайтувчи қусғисига қайтувчи ит кабидир›, дедилар›».

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنْ نَافِعٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ، حَمَلَ عَلَى فَرَسٍ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَأَرَادَ أَنْ يَبْتَاعَهُ فَسَأَلَ عَنْ ذَلِكَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏ "‏ لاَ تَبْتَعْهُ وَلاَ تَعُدْ فِي صَدَقَتِكَ ‏"‏ ‏.‏

Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu) Alloh yoʻlida (minish uchun) bir ot berdi, soʻng uni sotib olmoqchi boʻldi. Shu haqda Rasululloh ﷺdan soʻradi. U zot: «Uni sotib olma va sadaqangga qaytma», dedilar.Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу) Аллоҳ йўлида (миниш учун) бир от берди, сўнг уни сотиб олмоқчи бўлди. Шу ҳақда Расулуллоҳ ﷺдан сўради. У зот: «Уни сотиб олма ва садақангга қайтма», дедилар.

حَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ نَافِعٍ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ، كَانَ يُخْرِجُ زَكَاةَ الْفِطْرِ عَنْ غِلْمَانِهِ الَّذِينَ، بِوَادِي الْقُرَى وَبِخَيْبَرَ ‏.‏ وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، أَنَّ أَحْسَنَ، مَا سَمِعْتُ فِيمَا، يَجِبُ عَلَى الرَّجُلِ مِنْ زَكَاةِ الْفِطْرِ أَنَّ الرَّجُلَ يُؤَدِّي ذَلِكَ عَنْ كُلِّ مَنْ يَضْمَنُ نَفَقَتَهُ وَلاَ بُدَّ لَهُ مِنْ أَنْ يُنْفِقَ عَلَيْهِ وَالرَّجُلُ يُؤَدِّي عَنْ مُكَاتَبِهِ وَمُدَبَّرِهِ وَرَقِيقِهِ كُلِّهِمْ غَائِبِهِمْ وَشَاهِدِهِمْ مَنْ كَانَ مِنْهُمْ مُسْلِمًا وَمَنْ كَانَ مِنْهُمْ لِتِجَارَةٍ أَوْ لِغَيْرِ تِجَارَةٍ وَمَنْ لَمْ يَكُنْ مِنْهُمْ مُسْلِمًا فَلاَ زَكَاةَ عَلَيْهِ فِيهِ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ فِي الْعَبْدِ الآبِقِ إِنَّ سَيِّدَهُ إِنْ عَلِمَ مَكَانَهُ أَوْ لَمْ يَعْلَمْ وَكَانَتْ غَيْبَتُهُ قَرِيبَةً فَهُوَ يَرْجُو حَيَاتَهُ وَرَجْعَتَهُ فَإِنِّي أَرَى أَنْ يُزَكِّيَ عَنْهُ وَإِنْ كَانَ إِبَاقُهُ قَدْ طَالَ وَيَئِسَ مِنْهُ فَلاَ أَرَى أَنْ يُزَكِّيَ عَنْهُ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ تَجِبُ زَكَاةُ الْفِطْرِ عَلَى أَهْلِ الْبَادِيَةِ كَمَا تَجِبُ عَلَى أَهْلِ الْقُرَى وَذَلِكَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَرَضَ زَكَاةَ الْفِطْرِ مِنْ رَمَضَانَ عَلَى النَّاسِ عَلَى كُلِّ حُرٍّ أَوْ عَبْدٍ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى مِنَ الْمُسْلِمِينَ ‏.‏

Nofeʼ (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo) Vodil-Quro va Xaybardagi qullari (gʻilmonlari) uchun fitr zakotini chiqarardi. Molikdan (rivoyat qilinadi): «Kishiga vojib boʻladigan fitr zakoti haqida eshitgan eng yaxshi (soʻz) shuki, kishi oʻzi nafaqasini kafolat qilgan va nafaqasini berishi shart boʻlgan har bir kishi uchun buni ado etadi. Kishi oʻzining mukotabi, mudabbari va barcha qullari uchun — gʻoyibi ham, hoziri ham, ulardan musulmon boʻlganlari, savdo uchun boʻlgani yoki savdo uchun boʻlmagani uchun (ado etadi). Ulardan kim musulmon boʻlmasa, uning uchun unga zakot yoʻq». Molik qochoq qul haqida aytdi: «Uning egasi joyini bilsin yoki bilmasin, agar (qulning) gʻoyib boʻlishi yaqin (davrda) boʻlib, u uning tirikligi va qaytishidan umidvor boʻlsa, men uning (nomidan) zakot berishini (toʻgʻri) koʻraman. Agar uning qochib ketgani choʻzilib, undan umid uzilgan boʻlsa, men uning (nomidan) zakot berishini (toʻgʻri) koʻrmayman». Molik aytdi: «Fitr zakoti sahroyi (koʻchmanchi) ahliga ham, xuddi qishloq ahliga vojib boʻlgani kabi, vojibdir. Chunki Rasululloh ﷺ Ramazon fitr zakotini odamlarga — musulmonlardan har bir erkin yoki qul, erkak yoki ayolga — farz qilganlar».Нофеъ (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) Водил-Қуро ва Хайбардаги қуллари (ғилмонлари) учун фитр закотини чиқарарди. Моликдан (ривоят қилинади): «Кишига вожиб бўладиган фитр закоти ҳақида эшитган энг яхши (сўз) шуки, киши ўзи нафақасини кафолат қилган ва нафақасини бериши шарт бўлган ҳар бир киши учун буни адо этади. Киши ўзининг мукотаби, мудаббари ва барча қуллари учун — ғойиби ҳам, ҳозири ҳам, улардан мусулмон бўлганлари, савдо учун бўлгани ёки савдо учун бўлмагани учун (адо этади). Улардан ким мусулмон бўлмаса, унинг учун унга закот йўқ». Молик қочоқ қул ҳақида айтди: «Унинг эгаси жойини билсин ёки билмасин, агар (қулнинг) ғойиб бўлиши яқин (даврда) бўлиб, у унинг тириклиги ва қайтишидан умидвор бўлса, мен унинг (номидан) закот беришини (тўғри) кўраман. Агар унинг қочиб кетгани чўзилиб, ундан умид узилган бўлса, мен унинг (номидан) закот беришини (тўғри) кўрмайман». Молик айтди: «Фитр закоти саҳройи (кўчманчи) аҳлига ҳам, худди қишлоқ аҳлига вожиб бўлгани каби, вожибдир. Чунки Расулуллоҳ ﷺ Рамазон фитр закотини одамларга — мусулмонлардан ҳар бир эркин ёки қул, эркак ёки аёлга — фарз қилганлар».

حَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ نَافِعٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَرَضَ زَكَاةَ الْفِطْرِ مِنْ رَمَضَانَ عَلَى النَّاسِ صَاعًا مِنْ تَمْرٍ أَوْ صَاعًا مِنْ شَعِيرٍ عَلَى كُلِّ حُرٍّ أَوْ عَبْدٍ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى مِنَ الْمُسْلِمِينَ ‏.‏

Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ Ramazon fitr zakotini odamlarga — musulmonlardan har bir erkin yoki qul, erkak yoki ayolga — bir soʼ xurmo yoki bir soʼ arpa (miqdorida) farz qilganlar.Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ Рамазон фитр закотини одамларга — мусулмонлардан ҳар бир эркин ёки қул, эркак ёки аёлга — бир соъ хурмо ёки бир соъ арпа (миқдорида) фарз қилганлар.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، عَنْ عِيَاضِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَعْدِ بْنِ أَبِي سَرْحٍ الْعَامِرِيِّ، أَنَّهُ سَمِعَ أَبَا سَعِيدٍ الْخُدْرِيَّ، يَقُولُ كُنَّا نُخْرِجُ زَكَاةَ الْفِطْرِ صَاعًا مِنْ طَعَامٍ أَوْ صَاعًا مِنْ شَعِيرٍ أَوْ صَاعًا مِنْ تَمْرٍ أَوْ صَاعًا مِنْ أَقِطٍ أَوْ صَاعًا مِنْ زَبِيبٍ وَذَلِكَ بِصَاعِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Biz zakotul-fitr sifatida bir soʼ taom (don), yoki bir soʼ arpa, yoki bir soʼ xurmo, yoki bir soʼ pishloq (quruq tvorog), yoki bir soʼ mayiz (quruq uzum) berar edik.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Биз закотул-фитр сифатида бир сў таом (дон), ёки бир сў арпа, ёки бир сў хурмо, ёки бир сў пишлоқ (қуруқ творог), ёки бир сў майиз (қуруқ узум) берар эдик.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنْ نَافِعٍ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ، كَانَ لاَ يُخْرِجُ فِي زَكَاةِ الْفِطْرِ إِلاَّ التَّمْرَ إِلاَّ مَرَّةً وَاحِدَةً فَإِنَّهُ أَخْرَجَ شَعِيرًا ‏.‏

Nofeʼ (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo) fitr zakotini xurmodan boshqa (narsada) chiqarmasdi — faqat bir marta, arpa chiqargan (edi).Нофеъ (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) фитр закотини хурмодан бошқа (нарсада) чиқармасди — фақат бир марта, арпа чиқарган (эди).

حَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ نَافِعٍ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ، كَانَ يَبْعَثُ بِزَكَاةِ الْفِطْرِ إِلَى الَّذِي تُجْمَعُ عِنْدَهُ قَبْلَ الْفِطْرِ بِيَوْمَيْنِ أَوْ ثَلاَثَةٍ ‏.‏

Nofeʼ (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo) fitr zakotini (u) toʻplanadigan kishiga fitrdan ikki yoki uch kun avval yuborardi.Нофеъ (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) фитр закотини (у) тўпланадиган кишига фитрдан икки ёки уч кун аввал юборарди.