حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ مُوسَى، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا عُمَرُ بْنُ زَيْدٍ الصَّنْعَانِيُّ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرٍ، قَالَ نَهَى النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم عَنْ أَكْلِ الْهِرِّ وَثَمَنِهِ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ . وَعُمَرُ بْنُ زَيْدٍ لاَ نَعْرِفُ كَبِيرَ أَحَدٍ رَوَى عَنْهُ غَيْرَ عَبْدِ الرَّزَّاقِ .
Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ mushukni yeyishdan va uning bahosidan qaytardilar. Abu Iso aytdi: Bu gʻarib hadisdir. Umar ibn Zayddan Abdurazzoqdan boshqa biron-bir mashhur kishi rivoyat qilganini bilmaymiz.Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ мушукни ейишдан ва унинг баҳосидан қайтардилар. Абу Исо айтди: Бу ғариб ҳадисдир. Умар ибн Зайддан Абдураззоқдан бошқа бирон-бир машҳур киши ривоят қилганини билмаймиз.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، وَيُونُسُ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم سُئِلَ أَىُّ الشَّرَابِ أَطْيَبُ قَالَ " الْحُلْوُ الْبَارِدُ " . قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَكَذَا رَوَى عَبْدُ الرَّزَّاقِ عَنْ مَعْمَرٍ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مُرْسَلاً وَهَذَا أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عُيَيْنَةَ رَحِمَهُ اللَّهُ .
az-Zuhriy (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ dan: «Qaysi ichimlik eng yoqimli?» deb soʻralganda, u zot: «Shirin va sovuq (ichimlik)», dedilar. Abu Iso aytdi: Shuningdek, Abdurrazzoq Maʼmardan, u az-Zuhriydan, u Nabiy ﷺ dan mursal holda rivoyat qilgan. Bu esa Ibn Uyayna — rahimahulloh — ning hadisidan sahihroqdir.аз-Зуҳрий (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ дан: «Қайси ичимлик энг ёқимли?» деб сўралганда, у зот: «Ширин ва совуқ (ичимлик)», дедилар. Абу Исо айтди: Шунингдек, Абдурраззоқ Маъмардан, у аз-Зуҳрийдан, у Набий ﷺ дан мурсал ҳолда ривоят қилган. Бу эса Ибн Уяйна — раҳимаҳуллоҳ — нинг ҳадисидан саҳиҳроқдир.
حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا حَبَّانُ بْنُ هِلاَلٍ، حَدَّثَنَا سُهَيْلُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، وَهُوَ ابْنُ أَبِي حَزْمٍ أَخُو حَزْمٍ الْقُطَعِيِّ حَدَّثَنَا أَبُو عِمْرَانَ الْجَوْنِيُّ، عَنْ جُنْدُبِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " مَنْ قَالَ فِي الْقُرْآنِ بِرَأْيِهِ فَأَصَابَ فَقَدْ أَخْطَأَ " .
قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ . وَقَدْ تَكَلَّمَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي سُهَيْلِ بْنِ أَبِي حَزْمٍ .
قَالَ أَبُو عِيسَى هَكَذَا رُوِيَ عَنْ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ أَنَّهُمْ شَدَّدُوا فِي هَذَا فِي أَنْ يُفَسَّرَ الْقُرْآنُ بِغَيْرِ عِلْمٍ . وَأَمَّا الَّذِي رُوِيَ عَنْ مُجَاهِدٍ وَقَتَادَةَ وَغَيْرِهِمَا مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّهُمْ فَسَّرُوا الْقُرْآنَ فَلَيْسَ الظَّنُّ بِهِمْ أَنَّهُمْ قَالُوا فِي الْقُرْآنِ أَوْ فَسَّرُوهُ بِغَيْرِ عِلْمٍ أَوْ مِنْ قِبَلِ أَنْفُسِهِمْ وَقَدْ رُوِيَ عَنْهُمْ مَا يَدُلُّ عَلَى مَا قُلْنَا أَنَّهُمْ لَمْ يَقُولُوا مِنْ قِبَلِ أَنْفُسِهِمْ بِغَيْرِ عِلْمٍ .
حَدَّثَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ مَهْدِيٍّ الْبَصْرِيُّ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنْ قَتَادَةَ، قَالَ مَا فِي الْقُرْآنِ آيَةٌ إِلاَّ وَقَدْ سَمِعْتُ فِيهَا بِشَيْءٍ .
حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، قَالَ قَالَ مُجَاهِدٌ لَوْ كُنْتُ قَرَأْتُ قِرَاءَةَ ابْنِ مَسْعُودٍ لَمْ أَحْتَجْ إِلَى أَنْ أَسْأَلَ ابْنَ عَبَّاسٍ عَنْ كَثِيرٍ مِنَ الْقُرْآنِ مِمَّا سَأَلْتُ .
Jundub ibn Abdulloh (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim Qurʼon haqida oʻz raʼyi bilan gapirib, toʻgʻri (gap) aytsa ham, baribir xato qilibdi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir. Ilm ahlining baʼzilari Suhayl ibn Abu Hazm haqida (tanqidiy) soʻz aytishgan. Abu Iso aytdi: Nabiy ﷺning sahobalaridan boʻlgan ilm ahli va boshqalardan shu tariqa rivoyat qilingan: ular Qurʼonni ilmsiz tafsir qilish borasida qattiq turishgan. Mujohid, Qatoda va boshqa ilm ahlidan rivoyat qilingan, ular Qurʼonni tafsir qilishgan boʻlsa-da, ular haqida ular Qurʼon haqida ilmsiz yoki oʻzlaridan gapirgan deb gumon qilinmaydi. Ulardan biz aytgan narsani, yaʼni ular oʻzlaridan ilmsiz gapirmaganliklarini koʻrsatuvchi (rivoyatlar) ham keltirilgan. Qatoda aytdi: Qurʼonda men u haqida biror narsa eshitmagan oyat yoʻq. Aʼmash aytdi: Mujohid aytdi: Agar men Ibn Masʼudning qiroatida oʻqiganimda edi, Ibn Abbosdan Qurʼonning koʻp joylarini soʻrashga ehtiyoj sezmagan boʻlardim.Жундуб ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким Қуръон ҳақида ўз раъйи билан гапириб, тўғри (гап) айтса ҳам, барибир хато қилибди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир. Илм аҳлининг баъзилари Суҳайл ибн Абу Ҳазм ҳақида (танқидий) сўз айтишган. Абу Исо айтди: Набий ﷺнинг саҳобаларидан бўлган илм аҳли ва бошқалардан шу тариқа ривоят қилинган: улар Қуръонни илмсиз тафсир қилиш борасида қаттиқ туришган. Мужоҳид, Қатода ва бошқа илм аҳлидан ривоят қилинган, улар Қуръонни тафсир қилишган бўлса-да, улар ҳақида улар Қуръон ҳақида илмсиз ёки ўзларидан гапирган деб гумон қилинмайди. Улардан биз айтган нарсани, яъни улар ўзларидан илмсиз гапирмаганликларини кўрсатувчи (ривоятлар) ҳам келтирилган. Қатода айтди: Қуръонда мен у ҳақида бирор нарса эшитмаган оят йўқ. Аъмаш айтди: Мужоҳид айтди: Агар мен Ибн Масъуднинг қироатида ўқиганимда эди, Ибн Аббосдан Қуръоннинг кўп жойларини сўрашга эҳтиёж сезмаган бўлардим.
حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ مُوسَى، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَغَيْرُ، وَاحِدٍ الْمَعْنَى، وَاحِدٌ، قَالُوا حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، عَنْ يُونُسَ بْنِ سُلَيْمٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَبْدٍ الْقَارِيِّ، قَالَ سَمِعْتُ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ، رضى الله عنه يَقُولُ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم إِذَا نَزَلَ عَلَيْهِ الْوَحْىُ سُمِعَ عِنْدَ وَجْهِهِ كَدَوِيِّ النَّحْلِ فَأُنْزِلَ عَلَيْهِ يَوْمًا فَمَكَثْنَا سَاعَةً فَسُرِّيَ عَنْهُ فَاسْتَقْبَلَ الْقِبْلَةَ وَرَفَعَ يَدَيْهِ وَقَالَ " اللَّهُمَّ زِدْنَا وَلاَ تَنْقُصْنَا وَأَكْرِمْنَا وَلاَ تُهِنَّا وَأَعْطِنَا وَلاَ تَحْرِمْنَا وَآثِرْنَا وَلاَ تُؤْثِرْ عَلَيْنَا وَأَرْضِنَا وَارْضَ عَنَّا " . ثُمَّ قَالَ صلى الله عليه وسلم " أُنْزِلَ عَلَىَّ عَشْرُ آيَاتٍ مَنْ أَقَامَهُنَّ دَخَلَ الْجَنَّةَ " . ثُمَّ قَرَأَ : ( قدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ ) حَتَّى خَتَمَ عَشْرَ آيَاتٍ .
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَبَانَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، عَنْ يُونُسَ بْنِ سُلَيْمٍ، عَنْ يُونُسَ بْنِ يَزِيدَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، بِهَذَا الإِسْنَادِ نَحْوَهُ بِمَعْنَاهُ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا أَصَحُّ مِنَ الْحَدِيثِ الأَوَّلِ سَمِعْتُ إِسْحَاقَ بْنَ مَنْصُورٍ، يَقُولُ رَوَى أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ، وَعَلِيُّ بْنُ الْمَدِينِيِّ، وَإِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَبْدِ الرَّزَّاقِ، عَنْ يُونُسَ بْنِ سُلَيْمٍ، عَنْ يُونُسَ بْنِ يَزِيدَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، هَذَا الْحَدِيثَ .
قَالَ أَبُو عِيسَى وَمَنْ سَمِعَ مِنْ عَبْدِ الرَّزَّاقِ، قَدِيمًا فَإِنَّهُمْ إِنَّمَا يَذْكُرُونَ فِيهِ عَنْ يُونُسَ بْنِ يَزِيدَ وَبَعْضُهُمْ لاَ يَذْكُرُ فِيهِ عَنْ يُونُسَ بْنِ يَزِيدَ وَمَنْ ذَكَرَ فِيهِ يُونُسَ بْنَ يَزِيدَ فَهُوَ أَصَحُّ وَكَانَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ رُبَّمَا ذَكَرَ فِي هَذَا الْحَدِيثِ يُونُسَ بْنَ يَزِيدَ وَرُبَّمَا لَمْ يَذْكُرْهُ وَإِذَا لَمْ يَذْكُرْ فِيهِ يُونُسَ فَهُوَ مُرْسَلٌ .
Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺga vahiy nozil boʻlganda, u zotning yuzlari oldidan asalarining gʻuvillashiga oʻxshash ovoz eshitilardi. Bir kuni u zotga vahiy nozil boʻldi, biz bir muddat kutib turdik, soʻng u zotdan (vahiy holati) koʻtarildi. Shunda u zot qiblaga yuzlandilar va qoʻllarini koʻtarib: «Allohim, bizni ziyoda qil, kamaytirma; bizni izzatli qil, xor qilma; bizga ato et, mahrum etma; bizni (boshqalardan) afzal qil, boshqalarni bizdan afzal qilma; bizni rozi qil va bizdan rozi boʻl», dedilar. Soʻng u zot ﷺ: «Menga oʻnta oyat nozil qilindi, kim ularni (amal qilib) tursa, jannatga kiradi», dedilar. Soʻng {Moʻminlar, batahqiq, najot topdilar} oyatidan boshlab oʻnta oyatni oxirigacha tilovat qildilar. (Muʼminun 1). Abu Iso aytdi: Bu (rivoyat) birinchi hadisdan koʻra sahihroqdir. Men Ishoq ibn Mansurdan eshitdimki, u: «Ahmad ibn Hanbal, Ali ibn al-Madiniy va Ishoq ibn Ibrohim bu hadisni Abdurrazzoqdan, u Yunus ibn Sulaymdan, u Yunus ibn Yaziddan, u az-Zuhriydan rivoyat qilganlar», dedi. Abu Iso aytdi: Abdurrazzoqdan ilgari (eshitganlar) bu hadisda Yunus ibn Yazidni zikr qilganlar, baʼzilari esa uni zikr qilmaganlar. Kim Yunus ibn Yazidni zikr qilgan boʻlsa, oʻsha sahihroqdir; Yunus zikr qilinmasa, u mursal boʻladi.Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺга ваҳий нозил бўлганда, у зотнинг юзлари олдидан асаларининг ғувиллашига ўхшаш овоз эшитиларди. Бир куни у зотга ваҳий нозил бўлди, биз бир муддат кутиб турдик, сўнг у зотдан (ваҳий ҳолати) кўтарилди. Шунда у зот қиблага юзландилар ва қўлларини кўтариб: «Аллоҳим, бизни зиёда қил, камайтирма; бизни иззатли қил, хор қилма; бизга ато эт, маҳрум этма; бизни (бошқалардан) афзал қил, бошқаларни биздан афзал қилма; бизни рози қил ва биздан рози бўл», дедилар. Сўнг у зот ﷺ: «Менга ўнта оят нозил қилинди, ким уларни (амал қилиб) турса, жаннатга киради», дедилар. Сўнг {Мўминлар, батаҳқиқ, нажот топдилар} оятидан бошлаб ўнта оятни охиригача тиловат қилдилар. (Муъминун 1). Абу Исо айтди: Бу (ривоят) биринчи ҳадисдан кўра саҳиҳроқдир. Мен Ишоқ ибн Мансурдан эшитдимки, у: «Аҳмад ибн Ҳанбал, Али ибн ал-Мадиний ва Ишоқ ибн Иброҳим бу ҳадисни Абдурраззоқдан, у Юнус ибн Сулаймдан, у Юнус ибн Язиддан, у аз-Зуҳрийдан ривоят қилганлар», деди. Абу Исо айтди: Абдурраззоқдан илгари (эшитганлар) бу ҳадисда Юнус ибн Язидни зикр қилганлар, баъзилари эса уни зикр қилмаганлар. Ким Юнус ибн Язидни зикр қилган бўлса, ўша саҳиҳроқдир; Юнус зикр қилинмаса, у мурсал бўлади.