حَدَّثَنَا أَبُو عُبَيْدَةَ بْنُ أَبِي السَّفَرِ، - وَهُوَ أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْهَمْدَانِيُّ الْكُوفِيُّ وَإِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ حَدَّثَنَا وَقَالَ، إِسْحَاقُ أَخْبَرَنَا عَبْدُ الصَّمَدِ بْنُ عَبْدِ الْوَارِثِ، حَدَّثَنِي أَبِي، عَنْ حُسَيْنٍ الْمُعَلِّمِ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ، قَالَ حَدَّثَنِي عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَمْرٍو الأَوْزَاعِيُّ، عَنْ يَعِيشَ بْنِ الْوَلِيدِ الْمَخْزُومِيِّ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ مَعْدَانَ بْنِ أَبِي طَلْحَةَ، عَنْ أَبِي الدَّرْدَاءِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَاءَ فَأَفْطَرَ فَتَوَضَّأَ . فَلَقِيتُ ثَوْبَانَ فِي مَسْجِدِ دِمَشْقَ فَذَكَرْتُ ذَلِكَ لَهُ فَقَالَ صَدَقَ أَنَا صَبَبْتُ لَهُ وَضُوءَهُ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَقَالَ إِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ مَعْدَانُ بْنُ طَلْحَةَ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَابْنُ أَبِي طَلْحَةَ أَصَحُّ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَقَدْ رَأَى غَيْرُ وَاحِدٍ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ مِنَ التَّابِعِينَ الْوُضُوءَ مِنَ الْقَىْءِ وَالرُّعَافِ . وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَابْنِ الْمُبَارَكِ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ . وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ لَيْسَ فِي الْقَىْءِ وَالرُّعَافِ وُضُوءٌ . وَهُوَ قَوْلُ مَالِكٍ وَالشَّافِعِيِّ . وَقَدْ جَوَّدَ حُسَيْنٌ الْمُعَلِّمُ هَذَا الْحَدِيثَ . وَحَدِيثُ حُسَيْنٍ أَصَحُّ شَيْءٍ فِي هَذَا الْبَابِ . وَرَوَى مَعْمَرٌ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ فَأَخْطَأَ فِيهِ فَقَالَ عَنْ يَعِيشَ بْنِ الْوَلِيدِ عَنْ خَالِدِ بْنِ مَعْدَانَ عَنْ أَبِي الدَّرْدَاءِ وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ الأَوْزَاعِيَّ وَقَالَ عَنْ خَالِدِ بْنِ مَعْدَانَ وَإِنَّمَا هُوَ مَعْدَانُ بْنُ أَبِي طَلْحَةَ .
Abu Dardo (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ qusdilar, soʻng (roʻzalarini) ochdilar va tahorat oldilar. (Yahyo ibn Abu Kasir aytdi: Soʻng men Damashq masjidida Savbon (roziyallohu anhu)ni uchratib, buni unga zikr qildim. U: «Rost aytibdi, men u zotga tahorat suvini quygan edim», dedi.) Abu Iso aytdi: Ishoq ibn Mansur «Maʼdon ibn Talha» dedi. Abu Iso aytdi: «Ibn Abu Talha» degani sahihroqdir. Abu Iso aytdi: Nabiy ﷺ ashoblaridan va ulardan boshqa tobeʼinlardan koʻplab ilm ahli qusish va burun qonashidan tahorat (olish kerakligi) qarashida boʻlganlar. Bu Sufyon Savriy, Ibnul Muborak, Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Baʼzi ilm ahli esa: Qusish va burun qonashida tahorat yoʻq, dedilar. Bu Molik va Shofiʼiyning soʻzidir. Husayn Muallim bu hadisni yaxshi (mukammal) keltirgan. Husaynning hadisi bu bobda eng sahih narsadir. Maʼmar bu hadisni Yahyo ibn Abu Kasirdan rivoyat qilib, unda xato qildi va: «Yaʼysh ibn Validdan, u Xolid ibn Maʼdondan, u Abu Dardodan» dedi va unda Avzoʼiyni zikr qilmadi hamda «Xolid ibn Maʼdondan» dedi. Aslida u Maʼdon ibn Abu Talhadir.Абу Дардо (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ қусдилар, сўнг (рўзаларини) очдилар ва таҳорат олдилар. (Яҳё ибн Абу Касир айтди: Сўнг мен Дамашқ масжидида Савбон (розияллоҳу анҳу)ни учратиб, буни унга зикр қилдим. У: «Рост айтибди, мен у зотга таҳорат сувини қуйган эдим», деди.) Абу Исо айтди: Ишоқ ибн Мансур «Маъдон ибн Талҳа» деди. Абу Исо айтди: «Ибн Абу Талҳа» дегани саҳиҳроқдир. Абу Исо айтди: Набий ﷺ ашобларидан ва улардан бошқа тобеъинлардан кўплаб илм аҳли қусиш ва бурун қонашидан таҳорат (олиш кераклиги) қарашида бўлганлар. Бу Суфён Саврий, Ибнул Муборак, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Баъзи илм аҳли эса: Қусиш ва бурун қонашида таҳорат йўқ, дедилар. Бу Молик ва Шофиъийнинг сўзидир. Ҳусайн Муаллим бу ҳадисни яхши (мукаммал) келтирган. Ҳусайннинг ҳадиси бу бобда энг саҳиҳ нарсадир. Маъмар бу ҳадисни Яҳё ибн Абу Касирдан ривоят қилиб, унда хато қилди ва: «Яъйш ибн Валиддан, у Холид ибн Маъдондан, у Абу Дардодан» деди ва унда Авзўийни зикр қилмади ҳамда «Холид ибн Маъдондан» деди. Аслида у Маъдон ибн Абу Талҳадир.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، أَخْبَرَنَا حُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ، أَخْبَرَنَا شَيْبَانُ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ، عَنْ نَافِعٍ، قَالَ انْطَلَقْتُ أَنَا وَابْنُ، عُمَرَ إِلَى أَبِي سَعِيدٍ فَحَدَّثَنَا أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ سَمِعَتْهُ أُذُنَاىَ هَاتَانِ يَقُولُ " لاَ تَبِيعُوا الذَّهَبَ بِالذَّهَبِ إِلاَّ مِثْلاً بِمِثْلٍ وَالْفِضَّةَ بِالْفِضَّةِ إِلاَّ مِثْلاً بِمِثْلٍ لاَ يُشَفُّ بَعْضُهُ عَلَى بَعْضٍ وَلاَ تَبِيعُوا مِنْهُ غَائِبًا بِنَاجِزٍ " . قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ وَعُثْمَانَ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَهِشَامِ بْنِ عَامِرٍ وَالْبَرَاءِ وَزَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ وَفَضَالَةَ بْنِ عُبَيْدٍ وَأَبِي بَكْرَةَ وَابْنِ عُمَرَ وَأَبِي الدَّرْدَاءِ وَبِلاَلٍ . قَالَ وَحَدِيثُ أَبِي سَعِيدٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي الرِّبَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ إِلاَّ مَا رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ كَانَ لاَ يَرَى بَأْسًا أَنْ يُبَاعَ الذَّهَبُ بِالذَّهَبِ مُتَفَاضِلاً وَالْفِضَّةُ بِالْفِضَّةِ مُتَفَاضِلاً إِذَا كَانَ يَدًا بِيَدٍ . وَقَالَ إِنَّمَا الرِّبَا فِي النَّسِيئَةِ . وَكَذَلِكَ رُوِيَ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ شَيْءٌ مِنْ هَذَا وَقَدْ رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ رَجَعَ عَنْ قَوْلِهِ حِينَ حَدَّثَهُ أَبُو سَعِيدٍ الْخُدْرِيُّ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم . وَالْقَوْلُ الأَوَّلُ أَصَحُّ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَابْنِ الْمُبَارَكِ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ . وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ الْمُبَارَكِ أَنَّهُ قَالَ لَيْسَ فِي الصَّرْفِ اخْتِلاَفٌ .
Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ — (Nofeʼ aytadi: Bu ikki qulogʻim eshitdi, deb rivoyat qildi) — : «Oltinni oltinga teng-batengdan boshqa sotmangiz, kumushni kumushga teng-batengdan boshqa sotmangiz, ularning birini ikkinchisidan ortiq qilmangiz va ulardan gʻoyibni (mavjud boʻlmaganini) hozir boʻlganiga sotmangiz», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Abu Bakr, Umar, Usmon, Abu Hurayra, Hishom ibn Omir, Baroʼ, Zayd ibn Arqam, Fazola ibn Ubayd, Abu Bakra, Ibn Umar, Abud-Dardoʼ va Bilollardan ham (rivoyatlar bor). Abu Saidning Nabiy ﷺdan ribo haqidagi hadisi hasan sahihdir. Nabiy ﷺning sahobalaridan va boshqalardan ilm ahli shu hadis bilan amal qiladilar, faqat Ibn Abbosdan rivoyat qilinishicha, u qoʻlma-qoʻl boʻlsa oltinni oltinga kam-koʻp, kumushni kumushga kam-koʻp sotishda zarar yoʻq deb hisoblar va: «Ribo faqat nasiyadadir», der edi. Uning baʼzi sheriklaridan ham shunga oʻxshash narsa rivoyat qilingan. Ibn Abbos esa Abu Said al-Xudriy unga Nabiy ﷺdan hadis aytib bergach, oʻz soʻzidan qaytgani rivoyat qilingan. Birinchi soʻz sahihroqdir. Nabiy ﷺning sahobalaridan va boshqalardan ilm ahli shu hadis bilan amal qiladilar; bu Sufyon as-Savriy, Ibnul-Muborak, Shofeiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Ibnul-Muborakdan rivoyat qilinishicha, u: «Sarf (pul almashinuvi)da ixtilof yoʻq», degan.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ — (Нофеъ айтади: Бу икки қулоғим эшитди, деб ривоят қилди) — : «Олтинни олтинга тенг-батенгдан бошқа сотмангиз, кумушни кумушга тенг-батенгдан бошқа сотмангиз, уларнинг бирини иккинчисидан ортиқ қилмангиз ва улардан ғойибни (мавжуд бўлмаганини) ҳозир бўлганига сотмангиз», дедилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Абу Бакр, Умар, Усмон, Абу Ҳурайра, Ҳишом ибн Омир, Барў, Зайд ибн Арқам, Фазола ибн Убайд, Абу Бакра, Ибн Умар, Абуд-Дардў ва Билоллардан ҳам (ривоятлар бор). Абу Саиднинг Набий ﷺдан рибо ҳақидаги ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Набий ﷺнинг саҳобаларидан ва бошқалардан илм аҳли шу ҳадис билан амал қиладилар, фақат Ибн Аббосдан ривоят қилинишича, у қўлма-қўл бўлса олтинни олтинга кам-кўп, кумушни кумушга кам-кўп сотишда зарар йўқ деб ҳисоблар ва: «Рибо фақат насиядадир», дер эди. Унинг баъзи шерикларидан ҳам шунга ўхшаш нарса ривоят қилинган. Ибн Аббос эса Абу Саид ал-Худрий унга Набий ﷺдан ҳадис айтиб бергач, ўз сўзидан қайтгани ривоят қилинган. Биринчи сўз саҳиҳроқдир. Набий ﷺнинг саҳобаларидан ва бошқалардан илм аҳли шу ҳадис билан амал қиладилар; бу Суфён ас-Саврий, Ибнул-Муборак, Шофеий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Ибнул-Муборакдан ривоят қилинишича, у: «Сарф (пул алмашинуви)да ихтилоф йўқ», деган.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، حَدَّثَنَا يُونُسُ بْنُ أَبِي إِسْحَاقَ، حَدَّثَنَا أَبُو السَّفَرِ، قَالَ دَقَّ رَجُلٌ مِنْ قُرَيْشٍ سِنَّ رَجُلٍ مِنَ الأَنْصَارِ فَاسْتَعْدَى عَلَيْهِ مُعَاوِيَةَ فَقَالَ لِمُعَاوِيَةَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ إِنَّ هَذَا دَقَّ سِنِّي . قَالَ مُعَاوِيَةُ إِنَّا سَنُرْضِيكَ وَأَلَحَّ الآخَرُ عَلَى مُعَاوِيَةَ فَأَبْرَمَهُ فَلَمْ يُرْضِهِ فَقَالَ لَهُ مُعَاوِيَةُ شَأْنَكَ بِصَاحِبِكَ . وَأَبُو الدَّرْدَاءِ جَالِسٌ عِنْدَهُ قَالَ أَبُو الدَّرْدَاءِ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " مَا مِنْ رَجُلٍ يُصَابُ بِشَيْءٍ فِي جَسَدِهِ فَيَتَصَدَّقُ بِهِ إِلاَّ رَفَعَهُ اللَّهُ بِهِ دَرَجَةً وَحَطَّ عَنْهُ بِهِ خَطِيئَةً " . قَالَ الأَنْصَارِيُّ أَأَنْتَ سَمِعْتَهُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ سَمِعَتْهُ أُذُنَاىَ وَوَعَاهُ قَلْبِي . قَالَ فَإِنِّي أَذَرُهَا لَهُ . قَالَ مُعَاوِيَةُ لاَ جَرَمَ لاَ أُخَيِّبُكَ . فَأَمَرَ لَهُ بِمَالٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ . وَلاَ أَعْرِفُ لأَبِي السَّفَرِ سَمَاعًا مِنْ أَبِي الدَّرْدَاءِ وَأَبُو السَّفَرِ اسْمُهُ سَعِيدُ بْنُ أَحْمَدَ وَيُقَالُ ابْنُ يُحْمِدَ الثَّوْرِيُّ .
Abu Safardan rivoyat qilinadi: Quraishdan bir kishi ansorlardan bir kishining tishini sindirib qoʻydi. U (ansoriy) uning ustidan Muoviyaga shikoyat qildi va Muoviyaga: «Ey amiral-moʻminin, bu kishi tishimni sindirdi», dedi. Muoviya: «Biz seni rozi qilamiz», dedi. Ammo boshqasi (ansoriy) Muoviyaga qistab, uni zeriktirdi, lekin (Muoviya) uni rozi qila olmadi. Shunda Muoviya unga: «Oʻz sheriging bilan oʻzing bilganingni qil», dedi. Uning yonida Abu Dardo (roziyallohu anhu) oʻtirgan edi. Abu Dardo dedi: Men Rasululloh ﷺning: «Tanasiga biror narsa yetkazilgan biror kishi uni sadaqa qilsa (kechirsa), Alloh albatta uning darajasini bir pogʻona koʻtaradi va u sabab undan bir xatosini tushiradi», deyayotganlarini eshitganman. Ansoriy: «Sen buni Rasululloh ﷺdan eshitdingmi?» dedi. U: «Buni quloqlarim eshitdi va qalbim yodladi», dedi. (Ansoriy): «Men buni unga (kechirib) tark qilaman», dedi. Muoviya: «Shubhasiz, men ham seni mahrum qoldirmayman», dedi va unga mol berishni buyurdi. Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir, biz uni faqat shu yoʻl bilangina bilamiz. Men Abu Safarning Abu Dardodan (bevosita) eshitganini bilmayman. Abu Safarning ismi Said ibn Ahmad boʻlib, ibn Yuhmid Savriy ham deyiladi.Абу Сафардан ривоят қилинади: Қураишдан бир киши ансорлардан бир кишининг тишини синдириб қўйди. У (ансорий) унинг устидан Муовияга шикоят қилди ва Муовияга: «Эй амирал-мўминин, бу киши тишимни синдирди», деди. Муовия: «Биз сени рози қиламиз», деди. Аммо бошқаси (ансорий) Муовияга қистаб, уни зериктирди, лекин (Муовия) уни рози қила олмади. Шунда Муовия унга: «Ўз шеригинг билан ўзинг билганингни қил», деди. Унинг ёнида Абу Дардо (розияллоҳу анҳу) ўтирган эди. Абу Дардо деди: Мен Расулуллоҳ ﷺнинг: «Танасига бирор нарса етказилган бирор киши уни садақа қилса (кечирса), Аллоҳ албатта унинг даражасини бир поғона кўтаради ва у сабаб ундан бир хатосини туширади», деяётганларини эшитганман. Ансорий: «Сен буни Расулуллоҳ ﷺдан эшитдингми?» деди. У: «Буни қулоқларим эшитди ва қалбим ёдлади», деди. (Ансорий): «Мен буни унга (кечириб) тарк қиламан», деди. Муовия: «Шубҳасиз, мен ҳам сени маҳрум қолдирмайман», деди ва унга мол беришни буюрди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир, биз уни фақат шу йўл билангина биламиз. Мен Абу Сафарнинг Абу Дардодан (бевосита) эшитганини билмайман. Абу Сафарнинг исми Саид ибн Аҳмад бўлиб, ибн Юҳмид Саврий ҳам дейилади.
قَالَ مَعْدَانُ بْنُ طَلْحَةَ فَلَقِيتُ أَبَا الدَّرْدَاءِ فَسَأَلْتُهُ عَمَّا سَأَلْتُ عَنْهُ ثَوْبَانَ فَقَالَ عَلَيْكَ بِالسُّجُودِ فَإِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " مَا مِنْ عَبْدٍ يَسْجُدُ لِلَّهِ سَجْدَةً إِلاَّ رَفَعَهُ اللَّهُ بِهَا دَرَجَةً وَحَطَّ عَنْهُ بِهَا خَطِيئَةً " . قَالَ مَعْدَانُ بْنُ طَلْحَةَ الْيَعْمَرِيُّ وَيُقَالُ ابْنُ أَبِي طَلْحَةَ . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَأَبِي أُمَامَةَ وَأَبِي فَاطِمَةَ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ثَوْبَانَ وَأَبِي الدَّرْدَاءِ فِي كَثْرَةِ الرُّكُوعِ وَالسُّجُودِ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَقَدِ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي هَذَا الْبَابِ فَقَالَ بَعْضُهُمْ طُولُ الْقِيامِ فِي الصَّلاَةِ أَفْضَلُ مِنْ كَثْرَةِ الرُّكُوعِ وَالسُّجُودِ . وَقَالَ بَعْضُهُمْ كَثْرَةُ الرُّكُوعِ وَالسُّجُودِ أَفْضَلُ مِنْ طُولِ الْقِيَامِ . وَقَالَ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ قَدْ رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي هَذَا حَدِيثَانِ وَلَمْ يَقْضِ فِيهِ بِشَيْءٍ . وَقَالَ إِسْحَاقُ أَمَّا فِي النَّهَارِ فَكَثْرَةُ الرُّكُوعِ وَالسُّجُودِ وَأَمَّا بِاللَّيْلِ فَطُولُ الْقِيَامِ إِلاَّ أَنْ يَكُونَ رَجُلٌ لَهُ جُزْءٌ بِاللَّيْلِ يَأْتِي عَلَيْهِ فَكَثْرَةُ الرُّكُوعِ وَالسُّجُودِ فِي هَذَا أَحَبُّ إِلَىَّ لأَنَّهُ يَأْتِي عَلَى جُزْئِهِ وَقَدْ رَبِحَ كَثْرَةَ الرُّكُوعِ وَالسُّجُودِ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَإِنَّمَا قَالَ إِسْحَاقُ هَذَا لأَنَّهُ كَذَا وُصِفَ صَلاَةُ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِاللَّيْلِ وَوُصِفَ طُولُ الْقِيَامِ وَأَمَّا بِالنَّهَارِ فَلَمْ يُوصَفْ مِنْ صَلاَتِهِ مِنْ طُولِ الْقِيَامِ مَا وُصِفَ بِاللَّيْلِ .
Maʼdon ibn Talha (rahimahulloh) aytdi: Soʻng Abu Dardo (roziyallohu anhu)ni uchratib, undan Savbondan soʻraganimni soʻradim. Shunda u: «Sajda qilishni lozim tut, chunki men Rasululloh ﷺning: ‹Qaysi bir banda Alloh uchun bir sajda qilsa, Alloh albatta u (sajda) bilan uni bir daraja koʻtaradi va u (sajda) bilan undan bir xatoni tushiradi›, deb aytganlarini eshitganman», dedi. (Rivoyatchi) Maʼdon ibn Talha al-Yaʼmariy boʻlib, unga ibn Abu Talha ham deyiladi. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Abu Hurayra, Abu Umoma va Abu Fotima (roziyallohu anhum)dan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Rukuʼ va sajdani koʻpaytirish haqidagi Savbon va Abu Dardo hadisi hasan sahih hadisdir. Ilm ahli bu bobda ixtilof qilishgan: baʼzilari namozda qiyomni uzaytirish rukuʼ va sajdani koʻpaytirishdan afzalroq, dedilar. Baʼzilari esa rukuʼ va sajdani koʻpaytirish qiyomni uzaytirishdan afzalroq, dedilar. Ahmad ibn Hanbal aytdi: Bu haqida Paygʻambar ﷺdan ikkita hadis rivoyat qilingan, (Ahmad) bu (masala)da biror narsani hukm qilmadi. Ishoq aytdi: Kunduzi rukuʼ va sajdani koʻpaytirish, kechasi esa qiyomni uzaytirish (afzalroq); ammo kechasi (oʻqishi lozim) bir hissasi (vird)i boʻlgan kishi uni ado etadigan boʻlsa, men uchun bunda rukuʼ va sajdani koʻpaytirish yaxshiroq, chunki u oʻz hissasini ado etib, rukuʼ va sajdani koʻpaytirish (foydasi)ni ham qoʻlga kiritadi. Abu Iso aytdi: Ishoq buni shuning uchun aytdi-ki, Paygʻambar ﷺning kechadagi namozi shunday vasf qilingan va qiyomni uzaytirish vasf qilingan; ammo u zotning kunduzdagi namozidan qiyomni uzaytirish, kechasidagidek vasf qilinmagan.Маъдон ибн Талҳа (раҳимаҳуллоҳ) айтди: Сўнг Абу Дардо (розияллоҳу анҳу)ни учратиб, ундан Савбондан сўраганимни сўрадим. Шунда у: «Сажда қилишни лозим тут, чунки мен Расулуллоҳ ﷺнинг: ‹Қайси бир банда Аллоҳ учун бир сажда қилса, Аллоҳ албатта у (сажда) билан уни бир даража кўтаради ва у (сажда) билан ундан бир хатони туширади›, деб айтганларини эшитганман», деди. (Ривоятчи) Маъдон ибн Талҳа ал-Яъмарий бўлиб, унга ибн Абу Талҳа ҳам дейилади. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Абу Ҳурайра, Абу Умома ва Абу Фотима (розияллоҳу анҳум)дан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Рукуъ ва саждани кўпайтириш ҳақидаги Савбон ва Абу Дардо ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Илм аҳли бу бобда ихтилоф қилишган: баъзилари намозда қиёмни узайтириш рукуъ ва саждани кўпайтиришдан афзалроқ, дедилар. Баъзилари эса рукуъ ва саждани кўпайтириш қиёмни узайтиришдан афзалроқ, дедилар. Аҳмад ибн Ҳанбал айтди: Бу ҳақида Пайғамбар ﷺдан иккита ҳадис ривоят қилинган, (Аҳмад) бу (масала)да бирор нарсани ҳукм қилмади. Ишоқ айтди: Кундузи рукуъ ва саждани кўпайтириш, кечаси эса қиёмни узайтириш (афзалроқ); аммо кечаси (ўқиши лозим) бир ҳиссаси (вирд)и бўлган киши уни адо этадиган бўлса, мен учун бунда рукуъ ва саждани кўпайтириш яхшироқ, чунки у ўз ҳиссасини адо этиб, рукуъ ва саждани кўпайтириш (фойдаси)ни ҳам қўлга киритади. Абу Исо айтди: Ишоқ буни шунинг учун айтди-ки, Пайғамбар ﷺнинг кечадаги намози шундай васф қилинган ва қиёмни узайтириш васф қилинган; аммо у зотнинг кундуздаги намозидан қиёмни узайтириш, кечасидагидек васф қилинмаган.
حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو الأَحْوَصِ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ مَسْرُوقٍ، عَنْ عَبَايَةَ بْنِ رِفَاعَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، رَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ قَالَ كُنَّا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي سَفَرٍ فَتَقَدَّمَ سَرَعَانُ النَّاسِ فَتَعَجَّلُوا مِنَ الْغَنَائِمِ فَاطَّبَخُوا وَرَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي أُخْرَى النَّاسِ فَمَرَّ بِالْقُدُورِ فَأَمَرَ بِهَا فَأُكْفِئَتْ ثُمَّ قَسَمَ بَيْنَهُمْ فَعَدَلَ بَعِيرًا بِعَشْرِ شِيَاهٍ .
قَالَ أَبُو عِيسَى وَرَوَى سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَبَايَةَ، عَنْ جَدِّهِ، رَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ أَبِيهِ . حَدَّثَنَا بِذَلِكَ، مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ سُفْيَانَ، . وَهَذَا أَصَحُّ وَعَبَايَةُ بْنُ رِفَاعَةَ سَمِعَ مِنْ، جَدِّهِ رَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ ثَعْلَبَةَ بْنِ الْحَكَمِ، وَأَنَسٍ، وَأَبِي، رَيْحَانَةَ وَأَبِي الدَّرْدَاءِ وَعَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ سَمُرَةَ وَزَيْدِ بْنِ خَالِدٍ وَجَابِرٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَأَبِي أَيُّوبَ .
Rofiʼ ibn Xadij (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Biz bir safarda Rasululloh ﷺ bilan birga edik. Odamlarning shoshqaloqlari oldinga oʻtib, gʻanimatga (qoʻylarga) shoshilib, ularni piriltira (pishira) boshladilar. Rasululloh ﷺ esa odamlarning orqasida edilar. U zot qozonlarning yonidan oʻtib, ularga buyurdilar va (qozonlar) toʻntarib tashlandi. Soʻng (gʻanimatni) ular orasida taqsimladilar; bir tuyani oʻnta qoʻyga teng qilib (baholadilar). Abu Iso aytdi: Sufyon Savriy uni otasidan, (u) Abayadan, (u esa) bobosi Rofiʼ ibn Xadijdan rivoyat qilgan va unda «otasidan» deganini zikr qilmagan. Bu (rivoyat) sahihroqdir. Abaya ibn Rifoʼa bobosi Rofiʼ ibn Xadijdan eshitgan.Рофиъ ибн Хадиж (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Биз бир сафарда Расулуллоҳ ﷺ билан бирга эдик. Одамларнинг шошқалоқлари олдинга ўтиб, ғаниматга (қўйларга) шошилиб, уларни пирилтира (пишира) бошладилар. Расулуллоҳ ﷺ эса одамларнинг орқасида эдилар. У зот қозонларнинг ёнидан ўтиб, уларга буюрдилар ва (қозонлар) тўнтариб ташланди. Сўнг (ғаниматни) улар орасида тақсимладилар; бир туяни ўнта қўйга тенг қилиб (баҳоладилар). Абу Исо айтди: Суфён Саврий уни отасидан, (у) Абаядан, (у эса) бобоси Рофиъ ибн Хадиждан ривоят қилган ва унда «отасидан» деганини зикр қилмаган. Бу (ривоят) саҳиҳроқдир. Абая ибн Рифўа бобоси Рофиъ ибн Хадиждан эшитган.
حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ السَّائِبِ الْهُجَيْمِيِّ، عَنْ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ السُّلَمِيِّ، عَنْ أَبِي الدَّرْدَاءِ، أَنَّ رَجُلاً، أَتَاهُ فَقَالَ إِنَّ لِي امْرَأَةً وَإِنَّ أُمِّي تَأْمُرُنِي بِطَلاَقِهَا . قَالَ أَبُو الدَّرْدَاءِ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " الْوَالِدُ أَوْسَطُ أَبْوَابِ الْجَنَّةِ فَإِنْ شِئْتَ فَأَضِعْ ذَلِكَ الْبَابَ أَوِ احْفَظْهُ " . قَالَ وَقَالَ ابْنُ أَبِي عُمَرَ وَرُبَّمَا قَالَ سُفْيَانُ إِنَّ أُمِّي وَرُبَّمَا قَالَ أَبِي . وَهَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ . وَأَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ السُّلَمِيُّ اسْمُهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ حَبِيبٍ .
Abu Dardo (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, bir kishi uning oldiga kelib: «Mening bir xotinim bor, onam esa uni taloq qilishimni buyurmoqda», dedi. Abu Dardo: «Men Rasululloh ﷺning: ‹Ota — jannat eshiklarining oʻrtancha (eng yaxshi)sidir. Endi xohlasang, oʻsha eshikni yoʻqot, xohlasang, uni saqla› deganlarini eshitganman», dedi. Bu hadis sahihdir. Abu Abdurrahmon as-Sulamiyning ismi Abdulloh ibn Habibdir.Абу Дардо (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, бир киши унинг олдига келиб: «Менинг бир хотиним бор, онам эса уни талоқ қилишимни буюрмоқда», деди. Абу Дардо: «Мен Расулуллоҳ ﷺнинг: ‹Ота — жаннат эшикларининг ўртанча (энг яхши)сидир. Энди хоҳласанг, ўша эшикни йўқот, хоҳласанг, уни сақла› деганларини эшитганман», деди. Бу ҳадис саҳиҳдир. Абу Абдурраҳмон ас-Суламийнинг исми Абдуллоҳ ибн Ҳабибдир.
حَدَّثَنَا أَبُو جَعْفَرٍ السِّمْنَانِيُّ، حَدَّثَنَا أَبُو مُسْهِرٍ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَيَّاشٍ، عَنْ بَحِيرِ بْنِ سَعْدٍ، عَنْ خَالِدِ بْنِ مَعْدَانَ، عَنْ جُبَيْرِ بْنِ نُفَيْرٍ، عَنْ أَبِي الدَّرْدَاءِ، وَأَبِي، ذَرٍّ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " عَنِ اللَّهِ، عَزَّ وَجَلَّ أَنَّهُ قَالَ ابْنَ آدَمَ ارْكَعْ لِي مِنْ أَوَّلِ النَّهَارِ أَرْبَعَ رَكَعَاتٍ أَكْفِكَ آخِرَهُ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ .
Abud-Dardo (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ Alloh azza va jalladan (rivoyat qilib): U: «Ey Odam farzandi! Kunning avvalida Men uchun toʻrt rakaat (namoz) oʻqigin, (men) uning oxirida senga kifoya qilurman», dedi, dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir.Абуд-Дардо (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ Аллоҳ азза ва жалладан (ривоят қилиб): У: «Эй Одам фарзанди! Куннинг аввалида Мен учун тўрт ракаат (намоз) ўқигин, (мен) унинг охирида сенга кифоя қилурман», деди, дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир.
حَدَّثَنَا بُنْدَارٌ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ أَبِي حَبِيبَةَ الطَّائِيِّ، قَالَ أَوْصَى إِلَىَّ أَخِي بِطَائِفَةٍ مِنْ مَالِهِ فَلَقِيتُ أَبَا الدَّرْدَاءِ فَقُلْتُ إِنَّ أَخِي أَوْصَى إِلَىَّ بِطَائِفَةٍ مِنْ مَالِهِ فَأَيْنَ تَرَى لِي وَضْعَهُ فِي الْفُقَرَاءِ أَوِ الْمَسَاكِينِ أَوِ الْمُجَاهِدِينَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَقَالَ أَمَّا أَنَا فَلَوْ كُنْتُ لَمْ أَعْدِلْ بِالْمُجَاهِدِينَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " مَثَلُ الَّذِي يُعْتِقُ عِنْدَ الْمَوْتِ كَمَثَلِ الَّذِي يُهْدِي إِذَا شَبِعَ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Abu Habiba at-Toiy (rahimahulloh) aytadi: Akam molining bir qismini menga vasiyat qildi. Soʻng Abu Dardo (roziyallohu anhu)ni uchratib: «Akam molining bir qismini menga vasiyat qildi, uni qayerga sarflashimni maʼqul koʻrasiz — faqirlargami, miskinlargami yoki Alloh yoʻlidagi mujohidlargami?» dedim. U: «Menga kelsak, agar men boʻlsam, (uni) mujohidlarga teng qilmas edim. Men Rasululloh ﷺning shunday deganlarini eshitdim: ‹Oʻlim oldida (qul) ozod qiladigan kishining masali toʻyib boʻlgach hadya qiladigan kishining masaliga oʻxshaydi›», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Абу Ҳабиба ат-Тоий (раҳимаҳуллоҳ) айтади: Акам молининг бир қисмини менга васият қилди. Сўнг Абу Дардо (розияллоҳу анҳу)ни учратиб: «Акам молининг бир қисмини менга васият қилди, уни қаерга сарфлашимни маъқул кўрасиз — фақирларгами, мискинларгами ёки Аллоҳ йўлидаги мужоҳидларгами?» дедим. У: «Менга келсак, агар мен бўлсам, (уни) мужоҳидларга тенг қилмас эдим. Мен Расулуллоҳ ﷺнинг шундай деганларини эшитдим: ‹Ўлим олдида (қул) озод қиладиган кишининг масали тўйиб бўлгач ҳадя қиладиган кишининг масалига ўхшайди›», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُنْكَدِرِ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ رَجُلٍ، مِنْ أَهْلِ مِصْرَ قَالَ سَأَلْتُ أَبَا الدَّرْدَاءِ عَنْ قَوْلِ اللَّهِ تَعَالَى: (لَهُمُ الْبُشْرَى فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا ) فَقَالَ مَا سَأَلَنِي عَنْهَا أَحَدٌ غَيْرَكَ إِلاَّ رَجُلٌ وَاحِدٌ مُنْذُ سَأَلْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم سَأَلْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ " مَا سَأَلَنِي عَنْهَا أَحَدٌ غَيْرَكَ مُنْذُ أُنْزِلَتْ هِيَ الرُّؤْيَا الصَّالِحَةُ يَرَاهَا الْمُسْلِمُ أَوْ تُرَى لَهُ " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ . قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ .
Abu Dardo (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: (Misr ahlidan bir kishi aytdi: Men Abu Dardodan Allohning {Ular uchun bu dunyo hayotida boshorat bordir} (Yunus 64) degan soʻzi haqida soʻradim. U aytdi:) Rasululloh ﷺdan soʻraganimdan beri, sendan boshqa hech kim bu haqda mendan soʻramadi, faqat bir kishi soʻragan edi. Men Rasululloh ﷺdan soʻragan edim. U zot: «Bu nozil boʻlganidan beri, sendan boshqa hech kim mendan bu haqda soʻramadi. U — musulmon koʻradigan yoki uning haqida koʻriladigan solih tushdir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Uboda ibn Somitdan ham (rivoyat) bor. Bu hadis hasandir.Абу Дардо (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: (Миср аҳлидан бир киши айтди: Мен Абу Дардодан Аллоҳнинг {Улар учун бу дунё ҳаётида бошорат бордир} (Юнус 64) деган сўзи ҳақида сўрадим. У айтди:) Расулуллоҳ ﷺдан сўраганимдан бери, сендан бошқа ҳеч ким бу ҳақда мендан сўрамади, фақат бир киши сўраган эди. Мен Расулуллоҳ ﷺдан сўраган эдим. У зот: «Бу нозил бўлганидан бери, сендан бошқа ҳеч ким мендан бу ҳақда сўрамади. У — мусулмон кўрадиган ёки унинг ҳақида кўриладиган солиҳ тушдир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Убода ибн Сомитдан ҳам (ривоят) бор. Бу ҳадис ҳасандир.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا جَعْفَرُ بْنُ عَوْنٍ، حَدَّثَنَا أَبُو الْعُمَيْسِ، عَنْ عَوْنِ بْنِ أَبِي جُحَيْفَةَ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ آخَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَيْنَ سَلْمَانَ وَبَيْنَ أَبِي الدَّرْدَاءِ فَزَارَ سَلْمَانُ أَبَا الدَّرْدَاءِ فَرَأَى أُمَّ الدَّرْدَاءِ مُتَبَذِّلَةً فَقَالَ مَا شَأْنُكِ مُتَبَذِّلَةً قَالَتْ إِنَّ أَخَاكَ أَبَا الدَّرْدَاءِ لَيْسَ لَهُ حَاجَةٌ فِي الدُّنْيَا . قَالَ فَلَمَّا جَاءَ أَبُو الدَّرْدَاءِ قَرَّبَ إِلَيْهِ طَعَامًا فَقَالَ كُلْ فَإِنِّي صَائِمٌ . قَالَ مَا أَنَا بِآكِلٍ حَتَّى تَأْكُلَ . قَالَ فَأَكَلَ فَلَمَّا كَانَ اللَّيْلُ ذَهَبَ أَبُو الدَّرْدَاءِ لِيَقُومَ فَقَالَ لَهُ سَلْمَانُ نَمْ . فَنَامَ ثُمَّ ذَهَبَ يَقُومُ فَقَالَ لَهُ نَمْ . فَنَامَ فَلَمَّا كَانَ عِنْدَ الصُّبْحِ قَالَ لَهُ سَلْمَانُ قُمِ الآنَ فَقَامَا فَصَلَّيَا فَقَالَ إِنَّ لِنَفْسِكَ عَلَيْكَ حَقًّا وَلِرَبِّكَ عَلَيْكَ حَقًّا وَلِضَيْفِكَ عَلَيْكَ حَقًّا وَإِنَّ لأَهْلِكَ عَلَيْكَ حَقًّا فَأَعْطِ كُلَّ ذِي حَقٍّ حَقَّهُ . فَأَتَيَا النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَذَكَرَا ذَلِكَ فَقَالَ لَهُ " صَدَقَ سَلْمَانُ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ . وَأَبُو الْعُمَيْسِ اسْمُهُ عُتْبَةُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ وَهُوَ أَخُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْمَسْعُودِيِّ .
Abu Juhayfa (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ Salmon bilan Abu Dardo oʻrtasida birodarlik (qardoshlik) bogʻladilar. Salmon Abu Dardoni ziyorat qilgani bordi va Umm Dardoni eski-tuski kiyimda koʻrdi. «Holing nega bunday eski-tuski kiyimda?» dedi. U: «Birodaring Abu Dardoning dunyoda hech qanday hojati (ragʻbati) yoʻq», dedi. Abu Dardo kelgach, unga taom keltirib: «Yegin, men roʻzadorman», dedi. Salmon: «Sen yemaguningcha, men yemayman», dedi. Shunday qilib, u (Abu Dardo) ham yedi. Tun kelganda, Abu Dardo (namozga) turmoqchi boʻldi, Salmon unga: «Uxla», dedi. U uxladi. Soʻng yana turmoqchi boʻldi, (Salmon) unga: «Uxla», dedi. U uxladi. Tong yaqinlashganda, Salmon unga: «Endi tur», dedi. Ikkalasi turib, namoz oʻqishdi. (Salmon): «Albatta, oʻzingning sen ustingda haqqing bor, Robbingning sen ustingda haqqi bor, mehmoningning sen ustingda haqqi bor va ahli oilangning sen ustingda haqqi bor. Bas, har bir haq egasiga oʻz haqqini bergin», dedi. Soʻng ikkalasi Paygʻambar ﷺ huzuriga kelib, buni aytib berishdi. Shunda u zot: «Salmon toʻgʻri aytibdi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis sahihdir. Abu Umaysning ismi Utba ibn Abdulloh boʻlib, u Abdurahmon ibn Abdulloh al-Masʼudiyning akasidir.Абу Жуҳайфа (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ Салмон билан Абу Дардо ўртасида биродарлик (қардошлик) боғладилар. Салмон Абу Дардони зиёрат қилгани борди ва Умм Дардони эски-туски кийимда кўрди. «Ҳолинг нега бундай эски-туски кийимда?» деди. У: «Биродаринг Абу Дардонинг дунёда ҳеч қандай ҳожати (рағбати) йўқ», деди. Абу Дардо келгач, унга таом келтириб: «Егин, мен рўзадорман», деди. Салмон: «Сен емагунингча, мен емайман», деди. Шундай қилиб, у (Абу Дардо) ҳам еди. Тун келганда, Абу Дардо (намозга) турмоқчи бўлди, Салмон унга: «Ухла», деди. У ухлади. Сўнг яна турмоқчи бўлди, (Салмон) унга: «Ухла», деди. У ухлади. Тонг яқинлашганда, Салмон унга: «Энди тур», деди. Иккаласи туриб, намоз ўқишди. (Салмон): «Албатта, ўзингнинг сен устингда ҳаққинг бор, Роббингнинг сен устингда ҳаққи бор, меҳмонингнинг сен устингда ҳаққи бор ва аҳли оилангнинг сен устингда ҳаққи бор. Бас, ҳар бир ҳақ эгасига ўз ҳаққини бергин», деди. Сўнг иккаласи Пайғамбар ﷺ ҳузурига келиб, буни айтиб беришди. Шунда у зот: «Салмон тўғри айтибди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис саҳиҳдир. Абу Умайснинг исми Утба ибн Абдуллоҳ бўлиб, у Абдураҳмон ибн Абдуллоҳ ал-Масъудийнинг акасидир.
حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ صَالِحٍ، حَدَّثَنِي مُعَاوِيَةُ بْنُ صَالِحٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ جُبَيْرِ بْنِ نُفَيْرٍ، عَنْ أَبِيهِ، جُبَيْرِ بْنِ نُفَيْرٍ عَنْ أَبِي الدَّرْدَاءِ، قَالَ كُنَّا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَشَخَصَ بِبَصَرِهِ إِلَى السَّمَاءِ ثُمَّ قَالَ " هَذَا أَوَانٌ يُخْتَلَسُ الْعِلْمُ مِنَ النَّاسِ حَتَّى لاَ يَقْدِرُوا مِنْهُ عَلَى شَيْءٍ " . فَقَالَ زِيَادُ بْنُ لَبِيدٍ الأَنْصَارِيُّ كَيْفَ يُخْتَلَسُ مِنَّا وَقَدْ قَرَأْنَا الْقُرْآنَ فَوَاللَّهِ لَنَقْرَأَنَّهُ وَلَنُقْرِئَنَّهُ نِسَاءَنَا وَأَبْنَاءَنَا . فَقَالَ " ثَكِلَتْكَ أُمُّكَ يَا زِيَادُ إِنْ كُنْتُ لأَعُدُّكَ مِنْ فُقَهَاءِ أَهْلِ الْمَدِينَةِ هَذِهِ التَّوْرَاةُ وَالإِنْجِيلُ عِنْدَ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى فَمَاذَا تُغْنِي عَنْهُمْ " . قَالَ جُبَيْرٌ فَلَقِيتُ عُبَادَةَ بْنَ الصَّامِتِ قُلْتُ أَلاَ تَسْمَعُ إِلَى مَا يَقُولُ أَخُوكَ أَبُو الدَّرْدَاءِ فَأَخْبَرْتُهُ بِالَّذِي قَالَ أَبُو الدَّرْدَاءِ قَالَ صَدَقَ أَبُو الدَّرْدَاءِ إِنْ شِئْتَ لأُحَدِّثَنَّكَ بِأَوَّلِ عِلْمٍ يُرْفَعُ مِنَ النَّاسِ الْخُشُوعُ يُوشِكُ أَنْ تَدْخُلَ مَسْجِدَ جَمَاعَةٍ فَلاَ تَرَى فِيهِ رَجُلاً خَاشِعًا . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ . وَمُعَاوِيَةُ بْنُ صَالِحٍ ثِقَةٌ عِنْدَ أَهْلِ الْحَدِيثِ وَلاَ نَعْلَمُ أَحَدًا تَكَلَّمَ فِيهِ غَيْرَ يَحْيَى بْنِ سَعِيِدٍ الْقَطَّانِ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ صَالِحٍ نَحْوُ هَذَا . وَرَوَى بَعْضُهُمْ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ جُبَيْرِ بْنِ نُفَيْرٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَوْفِ بْنِ مَالِكٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم .
Abu Dardo (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U aytdi: Biz Rasululloh ﷺ bilan birga edik. U zot koʻzlarini osmonga tikdilar, soʻng: «Mana shu ilm odamlardan tortib olinadigan, hatto undan biron narsaga ham qodir boʻlolmaydigan paytdir», dedilar. Shunda Ziyod ibn Labid al-Ansoriy: «Biz Qurʼonni oʻqib turibmiz, qanday qilib bizdan tortib olinadi? Allohga qasamki, biz uni albatta oʻqiymiz va uni xotinlarimizga hamda farzandlarimizga ham albatta oʻqitamiz», dedi. Shunda u zot: «Onang seni yoʻqotsin, ey Ziyod! Men seni Madina ahlining faqihlaridan deb hisoblar edim. Mana, Tavrot va Injil yahudiy va nasorolar qoʻlida-ku, ammo ular ulardan nimani befoyda qildi (yaʼni foyda bermadi)?» dedilar. Jubayr aytdi: Soʻng men Uboda ibn Somitni uchratib: «Birodaring Abu Dardoning aytayotgan (gapi)ni eshitmaysanmi?» dedim va Abu Dardo aytgan narsani unga xabar qildim. U: «Abu Dardo rost aytibdi. Xohlasang, odamlardan birinchi boʻlib koʻtariladigan ilm haqida senga aytib beray: u xushuʼdir. Yaqinda jamoat masjidiga kirasan-u, unda biron xushuʼ qiluvchi kishini koʻrmaysan», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir. Muoviya ibn Solih hadis ahli nazdida ishonchli (siqa)dir; uning haqida Yahyo ibn Said al-Qattondan boshqa biror kishi (tanqid bilan) gapirganini bilmaymiz. Muoviya ibn Solihdan shunga oʻxshash (rivoyat) ham qilingan. Baʼzilar bu hadisni Abdurrahmon ibn Jubayr ibn Nufayrdan, u otasidan, u Avf ibn Molikdan, u Nabiy ﷺdan (degan tariqada) rivoyat qilganlar.Абу Дардо (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У айтди: Биз Расулуллоҳ ﷺ билан бирга эдик. У зот кўзларини осмонга тикдилар, сўнг: «Мана шу илм одамлардан тортиб олинадиган, ҳатто ундан бирон нарсага ҳам қодир бўлолмайдиган пайтдир», дедилар. Шунда Зиёд ибн Лабид ал-Ансорий: «Биз Қуръонни ўқиб турибмиз, қандай қилиб биздан тортиб олинади? Аллоҳга қасамки, биз уни албатта ўқиймиз ва уни хотинларимизга ҳамда фарзандларимизга ҳам албатта ўқитамиз», деди. Шунда у зот: «Онанг сени йўқотсин, эй Зиёд! Мен сени Мадина аҳлининг фақиҳларидан деб ҳисоблар эдим. Мана, Таврот ва Инжил яҳудий ва насоролар қўлида-ку, аммо улар улардан нимани бефойда қилди (яъни фойда бермади)?» дедилар. Жубайр айтди: Сўнг мен Убода ибн Сомитни учратиб: «Биродаринг Абу Дардонинг айтаётган (гапи)ни эшитмайсанми?» дедим ва Абу Дардо айтган нарсани унга хабар қилдим. У: «Абу Дардо рост айтибди. Хоҳласанг, одамлардан биринчи бўлиб кўтариладиган илм ҳақида сенга айтиб берай: у хушуъдир. Яқинда жамоат масжидига кирасан-у, унда бирон хушуъ қилувчи кишини кўрмайсан», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Муовия ибн Солиҳ ҳадис аҳли наздида ишончли (сиқа)дир; унинг ҳақида Яҳё ибн Саид ал-Қаттондан бошқа бирор киши (танқид билан) гапирганини билмаймиз. Муовия ибн Солиҳдан шунга ўхшаш (ривоят) ҳам қилинган. Баъзилар бу ҳадисни Абдурраҳмон ибн Жубайр ибн Нуфайрдан, у отасидан, у Авф ибн Моликдан, у Набий ﷺдан (деган тариқада) ривоят қилганлар.
حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ خِدَاشٍ الْبَغْدَادِيُّ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَزِيدَ الْوَاسِطِيُّ، حَدَّثَنَا عَاصِمُ بْنُ رَجَاءِ بْنِ حَيْوَةَ، عَنْ قَيْسِ بْنِ كَثِيرٍ، قَالَ قَدِمَ رَجُلٌ مِنَ الْمَدِينَةِ عَلَى أَبِي الدَّرْدَاءِ وَهُوَ بِدِمَشْقَ فَقَالَ مَا أَقْدَمَكَ يَا أَخِي فَقَالَ حَدِيثٌ بَلَغَنِي أَنَّكَ تُحَدِّثُهُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ أَمَا جِئْتَ لِحَاجَةٍ قَالَ لاَ . قَالَ أَمَا قَدِمْتَ لِتِجَارَةٍ قَالَ لاَ . قَالَ مَا جِئْتَ إِلاَّ فِي طَلَبِ هَذَا الْحَدِيثِ قَالَ فَإِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " مَنْ سَلَكَ طَرِيقًا يَبْتَغِي فِيهِ عِلْمًا سَلَكَ اللَّهُ بِهِ طَرِيقًا إِلَى الْجَنَّةِ وَإِنَّ الْمَلاَئِكَةَ لَتَضَعُ أَجْنِحَتَهَا رِضًا لِطَالِبِ الْعِلْمِ وَإِنَّ الْعَالِمَ لَيَسْتَغْفِرُ لَهُ مَنْ فِي السَّمَوَاتِ وَمَنْ فِي الأَرْضِ حَتَّى الْحِيتَانُ فِي الْمَاءِ وَفَضْلُ الْعَالِمِ عَلَى الْعَابِدِ كَفَضْلِ الْقَمَرِ عَلَى سَائِرِ الْكَوَاكِبِ إِنَّ الْعُلَمَاءَ وَرَثَةُ الأَنْبِيَاءِ إِنَّ الأَنْبِيَاءَ لَمْ يُوَرِّثُوا دِينَارًا وَلاَ دِرْهَمًا إِنَّمَا وَرَّثُوا الْعِلْمَ فَمَنْ أَخَذَ بِهِ أَخَذَ بِحَظٍّ وَافِرٍ " . قَالَ أَبُو عِيسَى وَلاَ نَعْرِفُ هَذَا الْحَدِيثَ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ عَاصِمِ بْنِ رَجَاءِ بْنِ حَيْوَةَ وَلَيْسَ هُوَ عِنْدِي بِمُتَّصِلٍ هَكَذَا حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ خِدَاشٍ بِهَذَا الإِسْنَادِ . وَإِنَّمَا يُرْوَى هَذَا الْحَدِيثُ عَنْ عَاصِمِ بْنِ رَجَاءِ بْنِ حَيْوَةَ عَنِ الْوَلِيدِ بْنِ جَمِيلٍ عَنْ كَثِيرِ بْنِ قَيْسٍ عَنْ أَبِي الدَّرْدَاءِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَهَذَا أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ مَحْمُودِ بْنِ خِدَاشٍ وَرَأَى مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ هَذَا أَصَحَّ .
Qays ibn Kasirdan rivoyat qilinadi: Madinadan bir kishi Damashqda boʻlgan Abu Dardo (roziyallohu anhu)ning oldiga keldi. U: «Seni nima olib keldi, ey jiyanim?» dedi. U: «Senga yetib kelgan, senga Rasululloh ﷺdan rivoyat qiladigan bir hadis», dedi. U: «Biron hojat uchun kelmadingmi?» dedi. U: «Yoʻq», dedi. U: «Savdo uchun kelmadingmi?» dedi. U: «Yoʻq, men faqat shu hadisni izlab keldim», dedi. Shunda u (Abu Dardo): «Men Rasululloh ﷺning shunday deganlarini eshitganman: ‹Kim ilm izlab biron yoʻlga yursa, Alloh uni jannatga eltadigan yoʻlga soladi. Albatta, farishtalar ilm talabgoridan rozi boʻlib, unga qanotlarini quyadilar. Albatta, olim uchun osmonlardagi va yerdagi (jonzotlar), hatto suvdagi baliqlar ham magʻfirat soʻraydilar. Olimning obiddan afzalligi oyning boshqa yulduzlardan afzalligi kabidir. Albatta, olimlar paygʻambarlarning vorislaridir. Paygʻambarlar dinor ham, dirham ham meros qoldirmaganlar, faqat ilmni meros qoldirganlar. Kim uni olsa, toʻla nasiba olgan boʻladi›», dedi. Abu Iso aytdi: Biz bu hadisni faqat Osim ibn Rajo ibn Hayvaning hadisidan bilamiz, u mening nazdimda muttasil emasdir. Bu hadisning eng sahih (rivoyati) shudir.Қайс ибн Касирдан ривоят қилинади: Мадинадан бир киши Дамашқда бўлган Абу Дардо (розияллоҳу анҳу)нинг олдига келди. У: «Сени нима олиб келди, эй жияним?» деди. У: «Сенга етиб келган, сенга Расулуллоҳ ﷺдан ривоят қиладиган бир ҳадис», деди. У: «Бирон ҳожат учун келмадингми?» деди. У: «Йўқ», деди. У: «Савдо учун келмадингми?» деди. У: «Йўқ, мен фақат шу ҳадисни излаб келдим», деди. Шунда у (Абу Дардо): «Мен Расулуллоҳ ﷺнинг шундай деганларини эшитганман: ‹Ким илм излаб бирон йўлга юрса, Аллоҳ уни жаннатга элтадиган йўлга солади. Албатта, фаришталар илм талабгоридан рози бўлиб, унга қанотларини қуядилар. Албатта, олим учун осмонлардаги ва ердаги (жонзотлар), ҳатто сувдаги балиқлар ҳам мағфират сўрайдилар. Олимнинг обиддан афзаллиги ойнинг бошқа юлдузлардан афзаллиги кабидир. Албатта, олимлар пайғамбарларнинг ворисларидир. Пайғамбарлар динор ҳам, дирҳам ҳам мерос қолдирмаганлар, фақат илмни мерос қолдирганлар. Ким уни олса, тўла насиба олган бўлади›», деди. Абу Исо айтди: Биз бу ҳадисни фақат Осим ибн Ражо ибн Ҳайванинг ҳадисидан биламиз, у менинг наздимда муттасил эмасдир. Бу ҳадиснинг энг саҳиҳ (ривояти) шудир.
حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَلْقَمَةَ، قَالَ قَدِمْنَا الشَّامَ فَأَتَانَا أَبُو الدَّرْدَاءِ فَقَالَ أَفِيكُمْ أَحَدٌ يَقْرَأُ عَلَىَّ قِرَاءَةَ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ فَأَشَارُوا إِلَىَّ فَقُلْتُ نَعَمْ أَنَا . قَالَ كَيْفَ سَمِعْتَ عَبْدَ اللَّهِ يَقْرَأُ هَذِهِ الآيَةَ (وَاللَّيْلِ إِذَا يَغْشَى ) قَالَ قُلْتُ سَمِعْتُهُ يَقْرَؤُهَا (وَاللَّيْلِ إِذَا يَغْشَى ) (وَالذَّكَر وَالأُنْثَى ) فَقَالَ أَبُو الدَّرْدَاءِ وَأَنَا وَاللَّهِ هَكَذَا سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقْرَؤُهَا وَهَؤُلاَءِ يُرِيدُونَنِي أَنْ أَقْرَأَهَا(وَمَا خَلَقَ ) فَلاَ أُتَابِعُهُمْ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَهَكَذَا قِرَاءَةُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ ( وَاللَّيْلِ إِذَا يَغْشَى * وَالنَّهَارِ إِذَا تَجَلَّى * وَالذَّكَرِ وَالأُنْثَى ).
Alqama (rahimahulloh) aytdi: Shomga keldik, bizning oldimizga Abu Dardo keldi va: «Oraningizda menga Abdulloh (ibn Masʼud)ning qiroatiga koʻra oʻqib beradigan biror kishi bormi?» dedi. U aytdi: Ular meni koʻrsatishdi, men: «Ha, men (oʻqiy olaman)», dedim. U: «Abdullohning bu oyatni {Val-layli izo yagʻsho} qanday oʻqiganini eshitgansan?» dedi. Men: «Uni {Val-layli izo yagʻsho}, {vaz-zakari val-unso} deb oʻqiganini eshitganman», dedim. Shunda Abu Dardo: «Men ham, Allohga qasamki, Rasululloh ﷺning uni shunday oʻqiganlarini eshitganman. Bular esa mendan uni {va mo xalaqa} deb oʻqishimni xohlashadi, lekin men ularga ergashmayman», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hasan sahih hadisdir. Abdulloh ibn Masʼudning qiroati shunday: {Val-layli izo yagʻsho. Van-nahori izo tajallo. Vaz-zakari val-unso}.Алқама (раҳимаҳуллоҳ) айтди: Шомга келдик, бизнинг олдимизга Абу Дардо келди ва: «Оранингизда менга Абдуллоҳ (ибн Масъуд)нинг қироатига кўра ўқиб берадиган бирор киши борми?» деди. У айтди: Улар мени кўрсатишди, мен: «Ҳа, мен (ўқий оламан)», дедим. У: «Абдуллоҳнинг бу оятни {Вал-лайли изо яғшо} қандай ўқиганини эшитгансан?» деди. Мен: «Уни {Вал-лайли изо яғшо}, {ваз-закари вал-унсо} деб ўқиганини эшитганман», дедим. Шунда Абу Дардо: «Мен ҳам, Аллоҳга қасамки, Расулуллоҳ ﷺнинг уни шундай ўқиганларини эшитганман. Булар эса мендан уни {ва мо халақа} деб ўқишимни хоҳлашади, лекин мен уларга эргашмайман», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Абдуллоҳ ибн Масъуднинг қироати шундай: {Вал-лайли изо яғшо. Ван-наҳори изо тажалло. Ваз-закари вал-унсо}.
حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ ابْنِ الْمُنْكَدِرِ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ رَجُلٍ، مِنْ أَهْلِ مِصْرَ قَالَ سَأَلْتُ أَبَا الدَّرْدَاءِ عَنْ هَذِهِ الآيَةِ : ( لَهُمُ الْبُشْرَى، فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا ) قَالَ مَا سَأَلَنِي عَنْهَا أَحَدٌ مُنْذُ سَأَلْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْهَا فَقَالَ " مَا سَأَلَنِي عَنْهَا أَحَدٌ غَيْرُكَ مُنْذُ أُنْزِلَتْ فَهِيَ الرُّؤْيَا الصَّالِحَةُ يَرَاهَا الْمُسْلِمُ أَوْ تُرَى لَهُ " .
حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ رُفَيْعٍ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ السَّمَّانِ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ رَجُلٍ، مِنْ أَهْلِ مِصْرَ عَنْ أَبِي الدَّرْدَاءِ، فَذَكَرَ نَحْوَهُ .
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ الضَّبِّيُّ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ عَاصِمِ بْنِ بَهْدَلَةَ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي الدَّرْدَاءِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ وَلَيْسَ فِيهِ عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ .
Abu Dardo (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Misr ahlidan bir kishi aytadi: Men Abu Dardodan ushbu oyat haqida soʻradim: {Ular uchun bu dunyo hayotida xushxabar bordir} (Yunus 64). U: «Men Rasululloh ﷺdan bu haqda soʻraganimdan beri bu haqda mendan hech kim soʻramagan edi. U zot: ‹(Bu oyat) nozil boʻlganidan beri sendan boshqa hech kim bu haqda mendan soʻramagan edi. U musulmon koʻradigan yoki uning haqida koʻriladigan solih tushdir›, dedilar», dedi. (Boshqa sanad) shunga oʻxshash. (Boshqa sanad) Abu Solihdan, u Abu Dardodan, u Nabiy ﷺdan shunga oʻxshash (rivoyat qildi) va unda Ato ibn Yasordan (degani) yoʻq. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Uboda ibn as-Somitdan ham (rivoyat) bor.Абу Дардо (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Миср аҳлидан бир киши айтади: Мен Абу Дардодан ушбу оят ҳақида сўрадим: {Улар учун бу дунё ҳаётида хушхабар бордир} (Юнус 64). У: «Мен Расулуллоҳ ﷺдан бу ҳақда сўраганимдан бери бу ҳақда мендан ҳеч ким сўрамаган эди. У зот: ‹(Бу оят) нозил бўлганидан бери сендан бошқа ҳеч ким бу ҳақда мендан сўрамаган эди. У мусулмон кўрадиган ёки унинг ҳақида кўриладиган солиҳ тушдир›, дедилар», деди. (Бошқа санад) шунга ўхшаш. (Бошқа санад) Абу Солиҳдан, у Абу Дардодан, у Набий ﷺдан шунга ўхшаш (ривоят қилди) ва унда Ато ибн Ясордан (дегани) йўқ. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Убода ибн ас-Сомитдан ҳам (ривоят) бор.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، قَالَ حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ صَالِحٍ، عَنْ رَبِيعَةَ بْنِ يَزِيدَ، عَنْ أَبِي إِدْرِيسَ الْخَوْلاَنِيِّ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ عَمِيرَةَ، قَالَ لَمَّا حَضَرَ مُعَاذَ بْنَ جَبَلٍ الْمَوْتُ قِيلَ لَهُ يَا أَبَا عَبْدِ الرَّحْمَنِ أَوْصِنَا . قَالَ أَجْلِسُونِي . فَقَالَ إِنَّ الْعِلْمَ وَالإِيمَانَ مَكَانَهُمَا مَنِ ابْتَغَاهُمَا وَجَدَهُمَا يَقُولُ ذَلِكَ ثَلاَثَ مَرَّاتٍ وَالْتَمِسُوا الْعِلْمَ عِنْدَ أَرْبَعَةِ رَهْطٍ عِنْدَ عُوَيْمِرٍ أَبِي الدَّرْدَاءِ وَعِنْدَ سَلْمَانَ الْفَارِسِيِّ وَعِنْدَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ وَعِنْدَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَلاَمٍ الَّذِي كَانَ يَهُودِيًّا فَأَسْلَمَ فَإِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " إِنَّهُ عَاشِرُ عَشَرَةٍ فِي الْجَنَّةِ " . وَفِي الْبَابِ عَنْ سَعْدٍ . وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ .
Yazid ibn Umayra (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Muoz ibn Jabalga oʻlim yetib kelganda, unga: «Ey Abu Abdurrahmon, bizga vasiyat qiling», deyildi. U: «Meni oʻtqazinglar», dedi. Soʻng dedi: «Albatta ilm va iymon oʻz oʻrnidadir, kim ularni izlasa, topadi». Buni uch marta aytdi. «Ilmni toʻrt kishidan oling: Uvaymir Abud-Dardodan, Salmon al-Forisiydan, Abdulloh ibn Masʼuddan va yahudiy boʻlib soʻng musulmon boʻlgan Abdulloh ibn Salomdan. Zero men Rasululloh ﷺ uning haqqida: ‹U jannatdagi oʻn kishining oʻninchisidir›, deganlarini eshitganman». Bu bobda Saʼddan ham (rivoyat) bor. Bu hadis hasan sahih gʻaribdir.Язид ибн Умайра (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Муоз ибн Жабалга ўлим етиб келганда, унга: «Эй Абу Абдурраҳмон, бизга васият қилинг», дейилди. У: «Мени ўтқазинглар», деди. Сўнг деди: «Албатта илм ва иймон ўз ўрнидадир, ким уларни изласа, топади». Буни уч марта айтди. «Илмни тўрт кишидан олинг: Уваймир Абуд-Дардодан, Салмон ал-Форисийдан, Абдуллоҳ ибн Масъуддан ва яҳудий бўлиб сўнг мусулмон бўлган Абдуллоҳ ибн Саломдан. Зеро мен Расулуллоҳ ﷺ унинг ҳаққида: ‹У жаннатдаги ўн кишининг ўнинчисидир›, деганларини эшитганман». Бу бобда Саъддан ҳам (ривоят) бор. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир.
حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ صَالِحٍ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ خَالِدِ بْنِ يَزِيدَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي هِلاَلٍ، عَنْ عُمَرَ، وَهُوَ ابْنُ حَيَّانَ الدِّمَشْقِيُّ قَالَ سَمِعْتُ مُخْبِرًا، يُخْبِرُ عَنْ أُمِّ الدَّرْدَاءِ، عَنْ أَبِي الدَّرْدَاءِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ بِلَفْظِهِ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَذَا أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ سُفْيَانَ بْنِ وَكِيعٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ وَهْبٍ . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَابْنِ مَسْعُودٍ وَزَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ وَعَمْرِو بْنِ الْعَاصِ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي الدَّرْدَاءِ حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ سَعِيدِ بْنِ أَبِي هِلاَلٍ عَنْ عُمَرَ الدِّمَشْقِيِّ .
Abu Dardo (roziyallohu anhu)dan, u Paygʻambar ﷺdan oldingisining lafziga oʻxshash rivoyat qilinadi. Abu Iso aytdi: Bu Sufyon ibn Vakeʼning Abdulloh ibn Vahbdan (qilgan) hadisidan koʻra sahihroqdir. (Abu Iso) dedi: Bu bobda Ali, Ibn Abbos, Abu Hurayra, Ibn Masʼud, Zayd ibn Sobit va Amr ibn al-Oslardan ham (hadis) bor. Abu Iso aytdi: Abu Dardoning hadisi gʻaribdir, biz uni faqat Said ibn Abu Hilolning Umar ad-Dimashqiydan (qilgan rivoyati) orqaligina bilamiz.Абу Дардо (розияллоҳу анҳу)дан, у Пайғамбар ﷺдан олдингисининг лафзига ўхшаш ривоят қилинади. Абу Исо айтди: Бу Суфён ибн Вакеънинг Абдуллоҳ ибн Ваҳбдан (қилган) ҳадисидан кўра саҳиҳроқдир. (Абу Исо) деди: Бу бобда Али, Ибн Аббос, Абу Ҳурайра, Ибн Масъуд, Зайд ибн Собит ва Амр ибн ал-Ослардан ҳам (ҳадис) бор. Абу Исо айтди: Абу Дардонинг ҳадиси ғарибдир, биз уни фақат Саид ибн Абу Ҳилолнинг Умар ад-Димашқийдан (қилган ривояти) орқалигина биламиз.