al-A'mash Sulaymon ibn Mihron

حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ حَفْصِ بْنِ غِيَاثٍ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي قَالَ، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، قَالَ الأَسْوَدُ قَالَ كُنَّا عِنْدَ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ فَذَكَرْنَا الْمُوَاظَبَةَ عَلَى الصَّلاَةِ وَالتَّعْظِيمَ لَهَا، قَالَتْ لَمَّا مَرِضَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَرَضَهُ الَّذِي مَاتَ فِيهِ، فَحَضَرَتِ الصَّلاَةُ فَأُذِّنَ، فَقَالَ ‏"‏ مُرُوا أَبَا بَكْرٍ فَلْيُصَلِّ بِالنَّاسِ ‏"‏‏.‏ فَقِيلَ لَهُ إِنَّ أَبَا بَكْرٍ رَجُلٌ أَسِيفٌ، إِذَا قَامَ فِي مَقَامِكَ لَمْ يَسْتَطِعْ أَنْ يُصَلِّيَ بِالنَّاسِ، وَأَعَادَ فَأَعَادُوا لَهُ، فَأَعَادَ الثَّالِثَةَ فَقَالَ ‏"‏ إِنَّكُنَّ صَوَاحِبُ يُوسُفَ، مُرُوا أَبَا بَكْرٍ فَلْيُصَلِّ بِالنَّاسِ ‏"‏‏.‏ فَخَرَجَ أَبُو بَكْرٍ فَصَلَّى، فَوَجَدَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم مِنْ نَفْسِهِ خِفَّةً، فَخَرَجَ يُهَادَى بَيْنَ رَجُلَيْنِ كَأَنِّي أَنْظُرُ رِجْلَيْهِ تَخُطَّانِ مِنَ الْوَجَعِ، فَأَرَادَ أَبُو بَكْرٍ أَنْ يَتَأَخَّرَ، فَأَوْمَأَ إِلَيْهِ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَنْ مَكَانَكَ، ثُمَّ أُتِيَ بِهِ حَتَّى جَلَسَ إِلَى جَنْبِهِ‏.‏ قِيلَ لِلأَعْمَشِ وَكَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يُصَلِّي وَأَبُو بَكْرٍ يُصَلِّي بِصَلاَتِهِ، وَالنَّاسُ يُصَلُّونَ بِصَلاَةِ أَبِي بَكْرٍ فَقَالَ بِرَأْسِهِ نَعَمْ‏.‏ رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ عَنْ شُعْبَةَ عَنِ الأَعْمَشِ بَعْضَهُ‏.‏ وَزَادَ أَبُو مُعَاوِيَةَ جَلَسَ عَنْ يَسَارِ أَبِي بَكْرٍ فَكَانَ أَبُو بَكْرٍ يُصَلِّي قَائِمًا‏.‏

Asvad (Oishadan) rivoyat qiladi: «Biz Oisha bilan namozni muntazam oʻqish va uni ulugʻlash haqida soʻzlashayotgan edik. U dedi: ‹Rasululloh ﷺ vafotlariga sabab boʻlgan kasallik bilan ogʻrigan paytda, namoz vaqti kirib azon aytilganida, u zot: Abu Bakrga aytinglar, odamlarga imomlik qilsin, — dedilar. U zotga: Abu Bakr yumshoq koʻngilli kishi, sizning oʻrningizda imomlik qila olmaydi, — deyildi. Paygʻambar ﷺ yana shu buyruqni berdilar, lekin yana shu javob berildi. U zot uchinchi marta buyurib: Sizlar (ayollar) Yusuf (haqida)gi ayollarsizlar (yaʼni ichingizda boshqa, tilingizda boshqa). Abu Bakrga aytinglar, imomlik qilsin, — dedilar. Bas, Abu Bakr imomlik uchun chiqdi. Shu orada Paygʻambar ﷺ ning ahvoli biroz yengillashdi va u zot ikki kishiga — har ikki yonidan bittadan — suyangan holda chiqdilar. Goʻyo men hozir ham u zotning kasallik tufayli oyoqlari yerda sudralayotganini koʻrayapman. Abu Bakr orqaga chekinmoqchi boʻldi, lekin Paygʻambar ﷺ unga joyida qolishni ishora qildilar; u zot keltirilib, Abu Bakrning yonida oʻtirdilar›». Aʼmashdan: «Paygʻambar ﷺ namoz oʻqir, Abu Bakr u zotga ergashar, odamlar esa oʻsha namozda Abu Bakrga ergashar midi?» — deb soʻraldi. Aʼmash boshini qimirlatib (ha deb) javob berdi. Abu Muoviya: «Paygʻambar ﷺ Abu Bakrning chap tomonida oʻtirgan edilar, Abu Bakr esa tik turib namoz oʻqir edi», — dedi.Асвад (Оишадан) ривоят қилади: «Биз Оиша билан намозни мунтазам ўқиш ва уни улуғлаш ҳақида сўзлашаётган эдик. У деди: ‹Расулуллоҳ ﷺ вафотларига сабаб бўлган касаллик билан оғриган пайтда, намоз вақти кириб азон айтилганида, у зот: Абу Бакрга айтинглар, одамларга имомлик қилсин, — дедилар. У зотга: Абу Бакр юмшоқ кўнгилли киши, сизнинг ўрнингизда имомлик қила олмайди, — дейилди. Пайғамбар ﷺ яна шу буйруқни бердилар, лекин яна шу жавоб берилди. У зот учинчи марта буюриб: Сизлар (аёллар) Юсуф (ҳақида)ги аёлларсизлар (яъни ичингизда бошқа, тилингизда бошқа). Абу Бакрга айтинглар, имомлик қилсин, — дедилар. Бас, Абу Бакр имомлик учун чиқди. Шу орада Пайғамбар ﷺ нинг аҳволи бироз енгиллашди ва у зот икки кишига — ҳар икки ёнидан биттадан — суянган ҳолда чиқдилар. Гўё мен ҳозир ҳам у зотнинг касаллик туфайли оёқлари ерда судралаётганини кўраяпман. Абу Бакр орқага чекинмоқчи бўлди, лекин Пайғамбар ﷺ унга жойида қолишни ишора қилдилар; у зот келтирилиб, Абу Бакрнинг ёнида ўтирдилар›». Аъмашдан: «Пайғамбар ﷺ намоз ўқир, Абу Бакр у зотга эргашар, одамлар эса ўша намозда Абу Бакрга эргашар миди?» — деб сўралди. Аъмаш бошини қимирлатиб (ҳа деб) жавоб берди. Абу Муовия: «Пайғамбар ﷺ Абу Бакрнинг чап томонида ўтирган эдилар, Абу Бакр эса тик туриб намоз ўқир эди», — деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي وَائِلٍ، عَنْ حُذَيْفَةَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ اكْتُبُوا لِي مَنْ تَلَفَّظَ بِالإِسْلاَمِ مِنَ النَّاسِ ‏"‏‏.‏ فَكَتَبْنَا لَهُ أَلْفًا وَخَمْسَمِائَةِ رَجُلٍ، فَقُلْنَا نَخَافُ وَنَحْنُ أَلْفٌ وَخَمْسُمِائَةٍ فَلَقَدْ رَأَيْتُنَا ابْتُلِينَا حَتَّى إِنَّ الرَّجُلَ لَيُصَلِّي وَحْدَهُ وَهْوَ خَائِفٌ‏.‏ حَدَّثَنَا عَبْدَانُ، عَنْ أَبِي حَمْزَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، فَوَجَدْنَاهُمْ خَمْسَمِائَةٍ‏.‏ قَالَ أَبُو مُعَاوِيَةَ مَا بَيْنَ سِتِّمِائَةٍ إِلَى سَبْعِمِائَةٍ‏.‏

Huzayfa (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ (bizga): «Oʻzlarini musulmon deb eʼlon qilgan kishilarning ismlarini (roʻyxatga) yozinglar», — dedi. Bas, biz bir ming besh yuz kishini (roʻyxatga) yozdik. Soʻng biz: «Biz bir ming besh yuz (kishi) boʻla turib, (kofirlardan) qoʻrqamizmi?» — deb hayron boʻldik. Shubhasiz, biz oʻzimizning shunday ogʻir sinovlarga duch kelganimizni koʻrdikki, (oʻshanda) kishi qoʻrquv (xavf) tufayli namozni yolgʻiz oʻqishga (majbur boʻlardi). Aʼmash (rahimahulloh): «Biz (musulmonlarni roʻyxatga olib) ularni besh yuz (kishi) topdik», — dedi. Abu Muoviya esa: «Olti yuzdan yetti yuzgacha», — dedi.Ҳузайфа (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ (бизга): «Ўзларини мусулмон деб эълон қилган кишиларнинг исмларини (рўйхатга) ёзинглар», — деди. Бас, биз бир минг беш юз кишини (рўйхатга) ёздик. Сўнг биз: «Биз бир минг беш юз (киши) бўла туриб, (кофирлардан) қўрқамизми?» — деб ҳайрон бўлдик. Шубҳасиз, биз ўзимизнинг шундай оғир синовларга дуч келганимизни кўрдикки, (ўшанда) киши қўрқув (хавф) туфайли намозни ёлғиз ўқишга (мажбур бўларди). Аъмаш (раҳимаҳуллоҳ): «Биз (мусулмонларни рўйхатга олиб) уларни беш юз (киши) топдик», — деди. Абу Муовия эса: «Олти юздан етти юзгача», — деди.

حَدَّثَنِي عَمْرُو بْنُ عَلِيٍّ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، حَدَّثَنِي سُلَيْمَانُ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِي مَعْمَرٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، ‏[quran sura="17" aya_start="2" aya_end="2"]{‏إِلَى رَبِّهِمِ الْوَسِيلَةَ‏}‏ قَالَ كَانَ نَاسٌ مِنَ الإِنْسِ يَعْبُدُونَ نَاسًا مِنَ الْجِنِّ، فَأَسْلَمَ الْجِنُّ، وَتَمَسَّكَ هَؤُلاَءِ بِدِينِهِمْ‏.‏ زَادَ الأَشْجَعِيُّ عَنْ سُفْيَانَ عَنِ الأَعْمَشِ‏.‏ ‏[quran sura="17" aya_start="56" aya_end="56"]{‏قُلِ ادْعُوا الَّذِينَ زَعَمْتُمْ‏}‏

(Abdulloh (ibn Masʼud) (roziyallohu anhu) — ‹...Robbilariga (yaqinlashish uchun) vasila (izlaydilar)› (Isro surasi, 57) (haqida)) aytdi: Insonlardan baʼzi kishilar jinlardan baʼzi (kishilar)ga ibodat qilar edilar; soʻng jinlar islom (qabul) qildi, bular esa oʻ z diniga yopishib qoldi. (Ashjaʼiy, Sufyondan, Aʼmashdan ziyoda qildi:) ‹Ayt: ‹Undan boshqa (iloh deb) gumon qilganlaringizni chaqiringlar›› (Isro surasi, 56).(Абдуллоҳ (ибн Масъуд) (розияллоҳу анҳу) — ‹...Роббиларига (яқинлашиш учун) васила (излайдилар)› (Исро сураси, 57) (ҳақида)) айтди: Инсонлардан баъзи кишилар жинлардан баъзи (кишилар)га ибодат қилар эдилар; сўнг жинлар ислом (қабул) қилди, булар эса ў з динига ёпишиб қолди. (Ашжаъий, Суфёндан, Аъмашдан зиёда қилди:) ‹Айт: ‹Ундан бошқа (илоҳ деб) гумон қилганларингизни чақиринглар›› (Исро сураси, 56).

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنْ سُفْيَانَ، حَدَّثَنِي سُلَيْمَانُ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ التَّيْمِيِّ، عَنِ الْحَارِثِ بْنِ سُوَيْدٍ، عَنْ عَلِيٍّ ـ رضى الله عنه ـ نَهَى النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم عَنِ الدُّبَّاءِ وَالْمُزَفَّتِ‏.‏ حَدَّثَنَا عُثْمَانُ حَدَّثَنَا جَرِيرٌ عَنِ الأَعْمَشِ بِهَذَا‏.‏

(Ali (roziyallohu anhu) rivoyat qildi)ki, Paygʻambar ﷺ dubba (qovoq idish) va muzaffat (qatron surtilgan idish)dan qaytardilar. (Usmon, Jarir orqali, Aʼmashdan — shuning (misli rivoyat qildi).)(Али (розияллоҳу анҳу) ривоят қилди)ки, Пайғамбар ﷺ дубба (қовоқ идиш) ва музаффат (қатрон суртилган идиш)дан қайтардилар. (Усмон, Жарир орқали, Аъмашдан — шунинг (мисли ривоят қилди).)

حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ حَفْصِ بْنِ غِيَاثٍ، حَدَّثَنِي أَبِي، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لَعَنَ اللَّهُ السَّارِقَ، يَسْرِقُ الْبَيْضَةَ فَتُقْطَعُ يَدُهُ، وَيَسْرِقُ الْحَبْلَ فَتُقْطَعُ يَدُهُ ‏"‏‏.‏ قَالَ الأَعْمَشُ كَانُوا يَرَوْنَ أَنَّهُ بَيْضُ الْحَدِيدِ، وَالْحَبْلُ كَانُوا يَرَوْنَ أَنَّهُ مِنْهَا مَا يَسْوَى دَرَاهِمَ‏.‏

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu) Paygʻambar ﷺdan rivoyat qiladi:) U zot: «Alloh oʻgʻrini laʼnatladi: u tuxumni oʻgʻirlaydi-yu, qoʻli kesiladi; arqonni oʻgʻirlaydi-yu, qoʻli kesiladi», dedilar. (Aʼmash aytdi: Ular ‹bayza› deganda temir dubulgʻa, ‹arqon› deganda esa bir necha dirhamga teng (qimmatli) narsani nazarda tutar edilar.)(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) Пайғамбар ﷺдан ривоят қилади:) У зот: «Аллоҳ ўғрини лаънатлади: у тухумни ўғирлайди-ю, қўли кесилади; арқонни ўғирлайди-ю, қўли кесилади», дедилар. (Аъмаш айтди: Улар ‹байза› деганда темир дубулға, ‹арқон› деганда эса бир неча дирҳамга тенг (қимматли) нарсани назарда тутар эдилар.)

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، أَخْبَرَنَا عِيسَى بْنُ يُونُسَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ خَيْثَمَةَ، عَنْ عَدِيِّ بْنِ حَاتِمٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَا مِنْكُمْ أَحَدٌ إِلاَّ سَيُكَلِّمُهُ رَبُّهُ، لَيْسَ بَيْنَهُ وَبَيْنَهُ تَرْجُمَانٌ، فَيَنْظُرُ أَيْمَنَ مِنْهُ فَلاَ يَرَى إِلاَّ مَا قَدَّمَ مِنْ عَمَلِهِ، وَيَنْظُرُ أَشْأَمَ مِنْهُ فَلاَ يَرَى إِلاَّ مَا قَدَّمَ، وَيَنْظُرُ بَيْنَ يَدَيْهِ فَلاَ يَرَى إِلاَّ النَّارَ تِلْقَاءَ وَجْهِهِ، فَاتَّقُوا النَّارَ وَلَوْ بِشِقِّ تَمْرَةٍ ‏"‏‏.‏ قَالَ الأَعْمَشُ وَحَدَّثَنِي عَمْرُو بْنُ مُرَّةَ عَنْ خَيْثَمَةَ مِثْلَهُ وَزَادَ فِيهِ ‏"‏ وَلَوْ بِكَلِمَةٍ طَيِّبَةٍ ‏"‏‏.‏

(Adiy ibn Hotim (roziyallohu anhu) aytdi:) Rasululloh ﷺ: «Sizlardan hech bir kishi (istisno) yoʻqki, magar Robbi u bilan (bevosita) soʻzlashadi — uning bilan Uning orasida tarjimon boʻlmaydi. Bas, u oʻngiga qaraydi — oʻzi (oldindan) qilgan amalidan boshqa narsani koʻrmaydi; chapiga qaraydi — oʻzi qilgan (amal)dan boshqa narsani koʻrmaydi; oldiga qaraydi — yuzi roʻparasida doʻzaxdan boshqa narsani koʻrmaydi. Bas, doʻzaxdan — bir boʻlak xurmo bilan boʻlsa-da — saqlaninglar», dedilar. (Aʼmash aytdi: Menga Amr ibn Murra Xaysamadan shuningdek (rivoyat qildi) va unda: «(Agar) bir chiroyli (yaxshi) soʻz bilan (boʻlsa-da)», deb ziyoda qildi.)(Адий ибн Ҳотим (розияллоҳу анҳу) айтди:) Расулуллоҳ ﷺ: «Сизлардан ҳеч бир киши (истисно) йўқки, магар Робби у билан (бевосита) сўзлашади — унинг билан Унинг орасида таржимон бўлмайди. Бас, у ўнгига қарайди — ўзи (олдиндан) қилган амалидан бошқа нарсани кўрмайди; чапига қарайди — ўзи қилган (амал)дан бошқа нарсани кўрмайди; олдига қарайди — юзи рўпарасида дўзахдан бошқа нарсани кўрмайди. Бас, дўзахдан — бир бўлак хурмо билан бўлса-да — сақланинглар», дедилар. (Аъмаш айтди: Менга Амр ибн Мурра Хайсамадан шунингдек (ривоят қилди) ва унда: «(Агар) бир чиройли (яхши) сўз билан (бўлса-да)», деб зиёда қилди.)