حَدَّثَنَا عَبْدُ الْأَعْلَى عَنْ مَعْمَرٍ عَنِ الزُّهْرِيِّ وَهِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ أَنَّهُمَا حَدَّثَاهُ عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِأَنَّ هِشَامَ بْنَ حَكِيمٍ رَأَى نَاسًا مِنْ أَهْلِ الذِّمَّةِ قِيَامًا فِي الشَّمْسِ فَقَالَ مَا هَؤُلَاءِ فَقَالُوا مِنْ أَهْلِ الْجِزْيَةِ فَدَخَلَ عَلَى عُمَيْرِ بْنِ سَعْدٍ وَكَانَ عَلَى طَائِفَةِ الشَّامِ فَقَالَ هِشَامٌ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقُولُ مَنْ عَذَّبَ النَّاسَ فِي الدُّنْيَا عَذَّبَهُ اللَّهُ تَبَارَكَ وَتَعَالَىفَقَالَ عُمَيْرٌ خَلُّوا عَنْهُمْ
Urva ibn az-Zubayr rivoyat qiladiki, Hishom ibn Hakim zimma ahlidan boʻlgan bir necha kishilarni quyoshda turgan holda koʻrdi va: «Bular nima?» dedi. Ular: «Jizya ahlidan», dedilar. Shunda u Shomning bir qismi ustidan voliy boʻlgan Umayr ibn Saʼdning huzuriga kirdi va Hishom: «Men Rasululloh ﷺning: ‹Kim dunyoda odamlarni azoblasa, Alloh taboraka va taolo uni azoblaydi›, deyayotganlarini eshitganman», dedi. Shunda Umayr: «Ularni qoʻyib yuboringlar», dedi.Урва ибн аз-Зубайр ривоят қиладики, Ҳишом ибн Ҳаким зимма аҳлидан бўлган бир неча кишиларни қуёшда турган ҳолда кўрди ва: «Булар нима?» деди. Улар: «Жизя аҳлидан», дедилар. Шунда у Шомнинг бир қисми устидан волий бўлган Умайр ибн Саъднинг ҳузурига кирди ва Ҳишом: «Мен Расулуллоҳ ﷺнинг: ‹Ким дунёда одамларни азобласа, Аллоҳ таборака ва таоло уни азоблайди›, деяётганларини эшитганман», деди. Шунда Умайр: «Уларни қўйиб юборинглар», деди.
حَدَّثَنَا أَبُو الْمُغِيرَةِ حَدَّثَنَا صَفْوَانُ حَدَّثَنِي شُرَيْحُ بْنُ عُبَيْدٍ الْحَضْرَمِيُّ وَغَيْرُهُ قَالَجَلَدَ عِيَاضُ بْنُ غَنْمٍ صَاحِبَ دَارِيَا حِينَ فُتِحَتْ فَأَغْلَظَ لَهُ هِشَامُ بْنُ حَكِيمٍ الْقَوْلَ حَتَّى غَضِبَ عِيَاضٌ ثُمَّ مَكَثَ لَيَالِيَ فَأَتَاهُ هِشَامُ بْنُ حَكِيمٍ فَاعْتَذَرَ إِلَيْهِ ثُمَّ قَالَ هِشَامٌ لِعِيَاضٍ أَلَمْ تَسْمَعْ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقُولُ إِنَّ مِنْ أَشَدِّ النَّاسِ عَذَابًا أَشَدَّهُمْ عَذَابًا فِي الدُّنْيَا لِلنَّاسِ فَقَالَ عِيَاضُ بْنُ غَنْمٍ يَا هِشَامُ بْنَ حَكِيمٍ قَدْ سَمِعْنَا مَا سَمِعْتَ وَرَأَيْنَا مَا رَأَيْتَ أَوَلَمْ تَسْمَعْ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقُولُ مَنْ أَرَادَ أَنْ يَنْصَحَ لِسُلْطَانٍ بِأَمْرٍ فَلَا يُبْدِ لَهُ عَلَانِيَةً وَلَكِنْ لِيَأْخُذْ بِيَدِهِ فَيَخْلُوَ بِهِ فَإِنْ قَبِلَ مِنْهُ فَذَاكَ وَإِلَّا كَانَ قَدْ أَدَّى الَّذِي عَلَيْهِ لَهُوَإِنَّكَ يَا هِشَامُ لَأَنْتَ الْجَرِيءُ إِذْ تَجْتَرِئُ عَلَى سُلْطَانِ اللَّهِ فَهَلَّا خَشِيتَ أَنْ يَقْتُلَكَ السُّلْطَانُ فَتَكُونَ قَتِيلَ سُلْطَانِ اللَّهِ تَبَارَكَ وَتَعَالَى
Shurayh ibn Ubayd al-Hazramiy va boshqalar aytdilar: Iyoz ibn Gʻanm Doriyo fath qilinganda uning boshligʻini qamchiladi. Shunda Hishom ibn Hakim unga qattiq soʻz aytdi, hatto Iyoz gʻazablandi. Soʻng bir necha kecha oʻtdi va Hishom ibn Hakim uning oldiga kelib, undan uzr soʻradi. Keyin Hishom Iyozga: «Nabiy ﷺning: ‹Albatta, odamlarning azobi eng qattigʻi — dunyoda odamlarni eng qattiq azoblaganidir›, deganlarini eshitmaganmiding?» dedi. Iyoz ibn Gʻanm: «Ey Hishom ibn Hakim, biz ham sen eshitganingni eshitganmiz va sen koʻrganingni koʻrganmiz. Sen Rasululloh ﷺning: ‹Kim sultonga bir ish haqida nasihat qilmoqchi boʻlsa, uni oshkora aytmasin, balki uning qoʻlidan tutib, u bilan xilvatda boʻlsin. Agar undan qabul qilsa, oʻshadir; boʻlmasa, u oʻz zimmasidagini ado etgan boʻladi›, deganlarini eshitmaganmiding? Ey Hishom, sen Allohning sultoniga jurʼat qilar ekansan, jurʼatli ekansan. Sulton seni oʻldirishidan va Alloh taboraka va taoloning sultoni qoʻlida oʻldirilgan boʻlib qolishingdan qoʻrqmadingmi?» dedi.Шурайҳ ибн Убайд ал-Ҳазрамий ва бошқалар айтдилар: Иёз ибн Ғанм Дориё фатҳ қилинганда унинг бошлиғини қамчилади. Шунда Ҳишом ибн Ҳаким унга қаттиқ сўз айтди, ҳатто Иёз ғазабланди. Сўнг бир неча кеча ўтди ва Ҳишом ибн Ҳаким унинг олдига келиб, ундан узр сўради. Кейин Ҳишом Иёзга: «Набий ﷺнинг: ‹Албатта, одамларнинг азоби энг қаттиғи — дунёда одамларни энг қаттиқ азоблаганидир›, деганларини эшитмаганмидинг?» деди. Иёз ибн Ғанм: «Эй Ҳишом ибн Ҳаким, биз ҳам сен эшитганингни эшитганмиз ва сен кўрганингни кўрганмиз. Сен Расулуллоҳ ﷺнинг: ‹Ким султонга бир иш ҳақида насиҳат қилмоқчи бўлса, уни ошкора айтмасин, балки унинг қўлидан тутиб, у билан хилватда бўлсин. Агар ундан қабул қилса, ўшадир; бўлмаса, у ўз зиммасидагини адо этган бўлади›, деганларини эшитмаганмидинг? Эй Ҳишом, сен Аллоҳнинг султонига журъат қилар экансан, журъатли экансан. Султон сени ўлдиришидан ва Аллоҳ таборака ва таолонинг султони қўлида ўлдирилган бўлиб қолишингдан қўрқмадингми?» деди.