حَدَّثَنَا أَبُو عَمَّارٍ الْحُسَيْنُ بْنُ حُرَيْثٍ الْخُزَاعِيُّ، أَخْبَرَنَا وَكِيعٌ، عَنْ كَهْمَسِ بْنِ الْحَسَنِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُرَيْدَةَ، عَنْ يَحْيَى بْنِ يَعْمُرَ، قَالَ أَوَّلُ مَنْ تَكَلَّمَ فِي الْقَدَرِ مَعْبَدٌ الْجُهَنِيُّ قَالَ فَخَرَجْتُ أَنَا وَحُمَيْدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْحِمْيَرِيُّ حَتَّى أَتَيْنَا الْمَدِينَةَ فَقُلْنَا لَوْ لَقِينَا رَجُلاً مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَسَأَلْنَاهُ عَمَّا أَحْدَثَ هَؤُلاَءِ الْقَوْمُ . قَالَ فَلَقِينَاهُ يَعْنِي عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ وَهُوَ خَارِجٌ مِنَ الْمَسْجِدِ قَالَ فَاكْتَنَفْتُهُ أَنَا وَصَاحِبِي قَالَ فَظَنَنْتُ أَنَّ صَاحِبِي سَيَكِلُ الْكَلاَمَ إِلَىَّ فَقُلْتُ يَا أَبَا عَبْدِ الرَّحْمَنِ إِنَّ قَوْمًا يَقْرَءُونَ الْقُرْآنَ وَيَتَقَفَّرُونَ الْعِلْمَ وَيَزْعُمُونَ أَنْ لاَ قَدَرَ وَأَنَّ الأَمْرَ أُنُفٌ قَالَ فَإِذَا لَقِيتَ أُولَئِكَ فَأَخْبِرْهُمْ أَنِّي مِنْهُمْ بَرِيءٌ وَأَنَّهُمْ مِنِّي بُرَآءُ وَالَّذِي يَحْلِفُ بِهِ عَبْدُ اللَّهِ لَوْ أَنَّ أَحَدَهُمْ أَنْفَقَ مِثْلَ أُحُدٍ ذَهَبًا مَا قُبِلَ ذَلِكَ مِنْهُ حَتَّى يُؤْمِنَ بِالْقَدَرِ خَيْرِهِ وَشَرِّهِ . قَالَ ثُمَّ أَنْشَأَ يُحَدِّثُ فَقَالَ قَالَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ كُنَّا عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَجَاءَ رَجُلٌ شَدِيدُ بَيَاضِ الثِّيَابِ شَدِيدُ سَوَادِ الشَّعَرِ لاَ يُرَى عَلَيْهِ أَثَرُ السَّفَرِ وَلاَ يَعْرِفُهُ مِنَّا أَحَدٌ حَتَّى أَتَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَأَلْزَقَ رُكْبَتَهُ بِرُكْبَتِهِ ثُمَّ قَالَ يَا مُحَمَّدُ مَا الإِيمَانُ قَالَ " أَنْ تُؤْمِنَ بِاللَّهِ وَمَلاَئِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ وَالْقَدَرِ خَيْرِهِ وَشَرِّهِ " . قَالَ فَمَا الإِسْلاَمُ قَالَ " شَهَادَةُ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَأَنَّ مُحَمَّدًا عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ وَإِقَامُ الصَّلاَةِ وَإِيتَاءُ الزَّكَاةِ وَحَجُّ الْبَيْتِ وَصَوْمُ رَمَضَانَ " . قَالَ فَمَا الإِحْسَانُ قَالَ " أَنْ تَعْبُدَ اللَّهَ كَأَنَّكَ تَرَاهُ فَإِنَّكَ إِنْ لَمْ تَكُنْ تَرَاهُ فَإِنَّهُ يَرَاكَ " . قَالَ فِي كُلِّ ذَلِكَ يَقُولُ لَهُ صَدَقْتَ . قَالَ فَتَعَجَّبْنَا مِنْهُ يَسْأَلُهُ وَيُصَدِّقُهُ . قَالَ فَمَتَى السَّاعَةُ قَالَ " مَا الْمَسْئُولُ عَنْهَا بِأَعْلَمَ مِنَ السَّائِلِ " . قَالَ فَمَا أَمَارَتُهَا قَالَ أَنْ تَلِدَ الأَمَةُ رَبَّتَهَا وَأَنْ تَرَى الْحُفَاةَ الْعُرَاةَ الْعَالَةَ أَصْحَابَ الشَّاءِ يَتَطَاوَلُونَ فِي الْبُنْيَانِ " . قَالَ عُمَرُ فَلَقِيَنِي النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بَعْدَ ذَلِكَ بِثَلاَثٍ فَقَالَ " يَا عُمَرُ هَلْ تَدْرِي مَنِ السَّائِلُ ذَاكَ جِبْرِيلُ أَتَاكُمْ يُعَلِّمُكُمْ مَعَالِمَ دِينِكُمْ " . حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ، أَخْبَرَنَا ابْنُ الْمُبَارَكِ، أَخْبَرَنَا كَهْمَسُ بْنُ الْحَسَنِ، بِهَذَا الإِسْنَادِ نَحْوَهُ . حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا مُعَاذُ بْنُ مُعَاذٍ، عَنْ كَهْمَسٍ، بِهَذَا الإِسْنَادِ نَحْوَهُ بِمَعْنَاهُ . وَفِي الْبَابِ عَنْ طَلْحَةَ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ وَأَنَسِ بْنِ مَالِكٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ قَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ نَحْوُ هَذَا عَنْ عُمَرَ . وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ عَنِ ابْنِ عُمَرَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَالصَّحِيحُ هُوَ ابْنُ عُمَرَ عَنْ عُمَرَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم .
Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U aytdi: Biz Rasululloh ﷺning huzurlarida edik. Shunda kiyimi gʻoyatda oq, sochi gʻoyatda qora bir kishi keldi; unda safar asari koʻrinmas, bizdan hech kim uni tanimas edi. Toki Paygʻambar ﷺning oldilariga kelib, tizzasini u zotning tizzalariga taqab oʻtirdi-da: «Ey Muhammad, iymon nima?» dedi. U zot: «Allohga, Uning farishtalariga, kitoblariga, paygʻambarlariga, oxirat kuniga va qadarning yaxshisiyu yomoniga iymon keltirishingdir», dedilar. U: «Islom nima?» dedi. U zot: «‹La ilaha illalloh va Muhammad Uning bandasi va Rasulidir› deb guvohlik berish, namozni barpo qilish, zakot berish, Baytni haj qilish va Ramazon roʻzasini tutishdir», dedilar. U: «Ehson nima?» dedi. U zot: «Allohga goʻyo Uni koʻrib turgandek ibodat qilishingdir; chunki sen Uni koʻrmayotgan boʻlsang ham, U seni koʻrib turibdi», dedilar. Ularning har birida (savol-javobda) u kishi u zotga: «Rost aytding», der edi. Biz uning u zotga savol berib, soʻngra oʻzi uni tasdiqlayotganidan hayratga tushdik. U: «Qiyomat qachon (boʻladi)?» dedi. U zot: «Bu haqda soʻralgan kishi soʻrovchidan koʻra bilimliroq emas», dedilar. U: «Uning alomatlari nima?» dedi. U zot: «Choʻri oʻz bekasini tugʻishi va yalangoyoq, yalangʻoch, kambagʻal qoʻy boquvchilarning binolarda bir-biridan oʻzib (baland imorat solishda) musobaqalashishini koʻrishingdir», dedilar. Umar aytdi: Shundan keyin uch (kun) oʻtib Paygʻambar ﷺ menga roʻbaroʻ boʻlib: «Ey Umar, soʻrovchi kim ekanini bilasanmi? U Jibril edi; sizlarga dininglar (asoslarini) oʻrgatgani kelibdi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir; bu hadisning oʻxshashi Umardan turli yoʻllar bilan rivoyat qilingan. Bu hadis Ibn Umardan, u zot Paygʻambar ﷺdan ham rivoyat qilingan, ammo sahihi — Ibn Umar Umardan, u zot Paygʻambar ﷺdan (rivoyat qilgani)dir.Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У айтди: Биз Расулуллоҳ ﷺнинг ҳузурларида эдик. Шунда кийими ғоятда оқ, сочи ғоятда қора бир киши келди; унда сафар асари кўринмас, биздан ҳеч ким уни танимас эди. Токи Пайғамбар ﷺнинг олдиларига келиб, тиззасини у зотнинг тиззаларига тақаб ўтирди-да: «Эй Муҳаммад, иймон нима?» деди. У зот: «Аллоҳга, Унинг фаришталарига, китобларига, пайғамбарларига, охират кунига ва қадарнинг яхшисию ёмонига иймон келтиришингдир», дедилар. У: «Ислом нима?» деди. У зот: «‹Ла илаҳа иллаллоҳ ва Муҳаммад Унинг бандаси ва Расулидир› деб гувоҳлик бериш, намозни барпо қилиш, закот бериш, Байтни ҳаж қилиш ва Рамазон рўзасини тутишдир», дедилар. У: «Эҳсон нима?» деди. У зот: «Аллоҳга гўё Уни кўриб тургандек ибодат қилишингдир; чунки сен Уни кўрмаётган бўлсанг ҳам, У сени кўриб турибди», дедилар. Уларнинг ҳар бирида (савол-жавобда) у киши у зотга: «Рост айтдинг», дер эди. Биз унинг у зотга савол бериб, сўнгра ўзи уни тасдиқлаётганидан ҳайратга тушдик. У: «Қиёмат қачон (бўлади)?» деди. У зот: «Бу ҳақда сўралган киши сўровчидан кўра билимлироқ эмас», дедилар. У: «Унинг аломатлари нима?» деди. У зот: «Чўри ўз бекасини туғиши ва ялангоёқ, яланғоч, камбағал қўй боқувчиларнинг биноларда бир-биридан ўзиб (баланд иморат солишда) мусобақалашишини кўришингдир», дедилар. Умар айтди: Шундан кейин уч (кун) ўтиб Пайғамбар ﷺ менга рўбарў бўлиб: «Эй Умар, сўровчи ким эканини биласанми? У Жибрил эди; сизларга дининглар (асосларини) ўргатгани келибди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир; бу ҳадиснинг ўхшаши Умардан турли йўллар билан ривоят қилинган. Бу ҳадис Ибн Умардан, у зот Пайғамбар ﷺдан ҳам ривоят қилинган, аммо саҳиҳи — Ибн Умар Умардан, у зот Пайғамбар ﷺдан (ривоят қилгани)дир.