Huzayfa ibn al-Yamon

وَعَنِ ابْنِ الدَّيْلَمِيِّ قَالَ: أَتَيْتُ أُبَيَّ بْنَ كَعْبٍ فَقُلْتُ لَهُ: قَدْ وَقَعَ فِي نَفْسِي شَيْء من الْقدر فَحَدثني بِشَيْء لَعَلَّ الله أَن يذهبه من قلبِي قَالَ لَو أَن الله عَذَّبَ أَهْلَ سَمَاوَاتِهِ وأَهْلَ أَرْضِهِ عَذَّبَهُمْ وَهُوَ غَيْرُ ظَالِمٍ لَهُمْ وَلَوْ رَحِمَهُمْ كَانَتْ رَحْمَتُهُ خَيْرًا لَهُمْ مِنْ أَعْمَالِهِمْ وَلَوْ أَنْفَقْتَ مِثْلَ أُحُدٍ ذَهَبًا فِي سَبِيلِ اللَّهِ مَا قَبِلَهُ اللَّهُ مِنْكَ حَتَّى تُؤْمِنَ بِالْقَدَرِ وَتَعْلَمَ أَنَّ مَا أَصَابَكَ لَمْ يَكُنْ لِيُخْطِئَكَ وَأَنَّ مَا أَخْطَأَكَ لَمْ يَكُنْ لِيُصِيبَكَ وَلَوْ مُتَّ عَلَى غَيْرِ هَذَا لَدَخَلْتَ النَّارَ قَالَ ثُمَّ أَتَيْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ مَسْعُودٍ فَقَالَ مِثْلَ ذَلِكَ قَالَ ثُمَّ أَتَيْتُ حُذَيْفَةَ بْنَ الْيَمَانِ فَقَالَ مثل ذَلِك قَالَ ثُمَّ أَتَيْتُ زَيْدَ بْنَ ثَابِتٍ فَحَدَّثَنِي عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مِثْلَ ذَلِكَ. رَوَاهُ أَحْمَدُ وَأَبُو دَاوُدَ وَابْنُ مَاجَهْ

Muhammad ibn Kasir bizga aytib berdi: Sufyon bizga xabar berdi, u Abu Sinondan, u Vahb ibn Xolid al-Himsiydan, u Ibn ad-Daylamiydan rivoyat qildi. (Ibn ad-Daylamiy) dedi: Men Ubay ibn Kaʼb (roziyallohu anhu) huzuriga kelib: «Koʻnglimga taqdir xususida bir narsa tushib qoldi, menga bir narsa aytib bering, shoyad Alloh uni qalbimdan ketkazsa», dedim. U: «Agar Alloh osmonlari ahlini va yer ahlini azoblasa, ularni azoblaydi, ammo U ularga zulm qilguvchi boʻlmaydi. Agar ularga rahm qilsa, Uning rahmati ularga oʻz amallaridan koʻra yaxshiroqdir. Agar sen Uhud togʻicha oltinni Alloh yoʻlida sarflasang ham, taqdirga iymon keltirmaguncha hamda senga yetgan narsa seni chetlab oʻtmasligini va seni chetlab oʻtgan narsa senga yetmasligini bilmaguncha, Alloh undan buni sendan qabul qilmaydi. Agar shundan boshqa (eʼtiqod) ustida oʻlsang, doʻzaxga kirasan», dedi. (Ibn ad-Daylamiy) dedi: Soʻng men Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu) huzuriga keldim, u ham shunga oʻxshashini aytdi. Soʻng Huzayfa ibn al-Yamon (roziyallohu anhu) huzuriga keldim, u ham shunga oʻxshashini aytdi. Soʻng Zayd ibn Sobit (roziyallohu anhu) huzuriga keldim, u menga Nabiy ﷺ dan shunga oʻxshashini aytib berdi.Муҳаммад ибн Касир бизга айтиб берди: Суфён бизга хабар берди, у Абу Синондан, у Ваҳб ибн Холид ал-Ҳимсийдан, у Ибн ад-Дайламийдан ривоят қилди. (Ибн ад-Дайламий) деди: Мен Убай ибн Каъб (розияллоҳу анҳу) ҳузурига келиб: «Кўнглимга тақдир хусусида бир нарса тушиб қолди, менга бир нарса айтиб беринг, шояд Аллоҳ уни қалбимдан кетказса», дедим. У: «Агар Аллоҳ осмонлари аҳлини ва ер аҳлини азобласа, уларни азоблайди, аммо У уларга зулм қилгувчи бўлмайди. Агар уларга раҳм қилса, Унинг раҳмати уларга ўз амалларидан кўра яхшироқдир. Агар сен Уҳуд тоғича олтинни Аллоҳ йўлида сарфласанг ҳам, тақдирга иймон келтирмагунча ҳамда сенга етган нарса сени четлаб ўтмаслигини ва сени четлаб ўтган нарса сенга етмаслигини билмагунча, Аллоҳ ундан буни сендан қабул қилмайди. Агар шундан бошқа (эътиқод) устида ўлсанг, дўзахга кирасан», деди. (Ибн ад-Дайламий) деди: Сўнг мен Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу) ҳузурига келдим, у ҳам шунга ўхшашини айтди. Сўнг Ҳузайфа ибн ал-Ямон (розияллоҳу анҳу) ҳузурига келдим, у ҳам шунга ўхшашини айтди. Сўнг Зайд ибн Собит (розияллоҳу анҳу) ҳузурига келдим, у менга Набий ﷺ дан шунга ўхшашини айтиб берди.

وَعَنْهُ قَالَ: كَانَ النَّاسُ يَسْأَلُونَ رَسُول الله صلى الله عَلَيْهِ وَسلم عَن الْخَيْرِ وَكُنْتُ أَسْأَلُهُ عَنِ الشَّرِّ مَخَافَةَ أَنْ يُدْرِكَنِي قَالَ: قُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّا كُنَّا فِي جَاهِلِيَّةٍ وَشَرٍّ فَجَاءَنَا اللَّهُ بِهَذَا الْخَيْرِ فَهَلْ بَعْدَ هَذَا الْخَيْرِ مِنْ شَرٍّ؟ قَالَ: «نَعَمْ» قُلْتُ: وَهَلْ بَعْدَ ذَلِكَ الشَّرِّ مِنْ خَيْرٍ؟ قَالَ: «نَعَمْ وَفِيهِ دَخَنٌ» . قُلْتُ: وَمَا دَخَنُهُ؟ قَالَ: «قَوْمٌ يَسْتَنُّونَ بِغَيْرِ سُنَّتِي وَيَهْدُونَ بِغَيْرِ هَدْيِي تَعْرِفُ مِنْهُمْ وَتُنْكِرُ» . قُلْتُ: فَهَلْ بَعْدَ ذَلِكَ الْخَيْرِ مِنْ شَرٍّ؟ قَالَ: «نَعَمْ دُعَاةٌ عَلَى أَبْوَابِ جَهَنَّمَ مَنْ أَجَابَهُمْ إِلَيْهَا قَذَفُوهُ فِيهَا» . قُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ صِفْهُمْ لَنَا. قَالَ: «هُمْ مِنْ جِلْدَتِنَا وَيَتَكَلَّمُونَ بِأَلْسِنَتِنَا» . قُلْتُ: فَمَا تَأْمُرُنِي إِنْ أَدْرَكَنِي ذَلِكَ؟ قَالَ: «تَلْزَمُ جَمَاعَةَ الْمُسْلِمِينَ وَإِمَامَهُمْ» . قُلْتُ: فَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُمْ جَمَاعَةٌ وَلَا إِمَامٌ؟ قَالَ: «فَاعْتَزِلْ تِلْكَ الْفِرَقَ كُلَّهَا وَلَوْ أَنْ تَعَضَّ بِأَصْلِ شَجَرَةٍ حَتَّى يُدْرِكَكَ الْمَوْتُ وَأَنْتَ عَلَى ذَلِكَ» . مُتَّفَقٌ عَلَيْهِ. وَفِي رِوَايَةٍ لِمُسْلِمٍ: قَالَ: «يَكُونُ بَعْدِي أَئِمَّةٌ لَا يَهْتَدُونَ بِهُدَايَ وَلَا يَسْتَنُّونَ بِسُنَتِي وَسَيَقُومُ فِيهِمْ رِجَالٌ قُلُوبُهُمْ قُلُوبُ الشَّيَاطِينِ فِي جُثْمَانِ إِنْسٍ» . قَالَ حُذَيْفَةُ: قُلْتُ: كَيْفَ أَصْنَعُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنْ أَدْرَكْتُ ذَلِكَ؟ قَالَ: تَسْمَعُ وَتُطِيعُ الْأَمِيرَ وَإِنْ ضَرَبَ ظهرك وَأخذ مَالك فاسمع وأطع "

(Huzayfa ibn al-Yamon (roziyallohu anhu) shunday derdi:) Odamlar Rasululloh ﷺdan yaxshilik (xayr) haqida soʻrar edilar; men esa — (yomonlik) meni topib (uchratib) qolishidan qoʻrqib — U zotdan yomonlik (shar) haqida soʻrardim. Men: «Yo Rasululloh, biz johiliyat va yomonlik (ichi)da edik, soʻng Alloh bizga mana shu yaxshilikni (islomni) keltirdi. Bas, mana shu yaxshilikdan keyin (yana) bir yomonlik bormi?» dedim. U zot: «Ha», dedilar. Men: «Oʻsha yomonlikdan keyin (yana) bir yaxshilik bormi?» dedim. U zot: «Ha, (lekin) unda daxan (tutun, gʻubor) bor», dedilar. Men: «Uning daxani nima?» dedim. U zot: «Mening yoʻlimdan boshqa (yoʻl) bilan yoʻl koʻrsatadigan bir qavm (boʻladi); sen ulardan (baʼzisini) maʼqul (deb), (baʼzisini) inkor qilasan», dedilar. Men: «Oʻsha yaxshilikdan keyin (yana) bir yomonlik bormi?» dedim. U zot: «Ha, jahannam darvozalari oldida (turgan) daʼvatchilar (boʻladi); kim ularga (ergashib) javob bersa, ular uni unga (oʻtga) tashlaydi», dedilar. Men: «Yo Rasululloh, ularni bizga taʼriflab bering», dedim. U zot: «Ular bizning teramizdan (oʻz jinsimizdan)dir, bizning tillarimizda gapiradilar», dedilar. Men: «Agar oʻsha (zamon) meni topsa, menga nima (qilishni) buyurasiz?» dedim. U zot: «Musulmonlarning jamoasi va ularning imomini lozim tut (ulardan ayrilma)», dedilar. Men: «Agar ularning (biror) jamoasi ham, imomi ham boʻlmasa-chi?» dedim. U zot: «Unda oʻsha firqalarning hammasidan chetlan (ajral) — agar bir daraxtning ildizini tishlab (ushlab) turishing (kerak) boʻlsa ham — toki sen shu holda ekanligingda, seni oʻlim topguncha», dedilar.(Ҳузайфа ибн ал-Ямон (розияллоҳу анҳу) шундай дерди:) Одамлар Расулуллоҳ ﷺдан яхшилик (хайр) ҳақида сўрар эдилар; мен эса — (ёмонлик) мени топиб (учратиб) қолишидан қўрқиб — У зотдан ёмонлик (шар) ҳақида сўрардим. Мен: «Ё Расулуллоҳ, биз жоҳилият ва ёмонлик (ичи)да эдик, сўнг Аллоҳ бизга мана шу яхшиликни (исломни) келтирди. Бас, мана шу яхшиликдан кейин (яна) бир ёмонлик борми?» дедим. У зот: «Ҳа», дедилар. Мен: «Ўша ёмонликдан кейин (яна) бир яхшилик борми?» дедим. У зот: «Ҳа, (лекин) унда дахан (тутун, ғубор) бор», дедилар. Мен: «Унинг дахани нима?» дедим. У зот: «Менинг йўлимдан бошқа (йўл) билан йўл кўрсатадиган бир қавм (бўлади); сен улардан (баъзисини) маъқул (деб), (баъзисини) инкор қиласан», дедилар. Мен: «Ўша яхшиликдан кейин (яна) бир ёмонлик борми?» дедим. У зот: «Ҳа, жаҳаннам дарвозалари олдида (турган) даъватчилар (бўлади); ким уларга (эргашиб) жавоб берса, улар уни унга (ўтга) ташлайди», дедилар. Мен: «Ё Расулуллоҳ, уларни бизга таърифлаб беринг», дедим. У зот: «Улар бизнинг терамиздан (ўз жинсимиздан)дир, бизнинг тилларимизда гапирадилар», дедилар. Мен: «Агар ўша (замон) мени топса, менга нима (қилишни) буюрасиз?» дедим. У зот: «Мусулмонларнинг жамоаси ва уларнинг имомини лозим тут (улардан айрилма)», дедилар. Мен: «Агар уларнинг (бирор) жамоаси ҳам, имоми ҳам бўлмаса-чи?» дедим. У зот: «Унда ўша фирқаларнинг ҳаммасидан четлан (ажрал) — агар бир дарахтнинг илдизини тишлаб (ушлаб) туришинг (керак) бўлса ҳам — токи сен шу ҳолда эканлигингда, сени ўлим топгунча», дедилар.

عَن شَقِيق عَن حُذَيْفَة قَالَ: كُنَّا عِنْدَ عُمَرَ فَقَالَ: أَيُّكُمْ يَحْفَظُ حَدِيثِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي الْفِتْنَةِ؟ فَقُلْتُ: أَنَا أَحْفَظُ كَمَا قَالَ: قَالَ: هَاتِ إِنَّكَ لِجَرِيءٌ وَكَيْفَ؟ قَالَ: قُلْتُ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقُولُ «فِتْنَةُ الرَّجُلِ فِي أَهْلِهِ وَمَالِهِ وَنَفْسِهِ وَوَلَدِهِ وَجَارِهِ يُكَفِّرُهَا الصِّيَامُ وَالصَّلَاةُ وَالصَّدَقَةُ وَالْأَمْرُ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْيُ عَنِ الْمُنْكَرِ» فَقَالَ عُمَرُ: لَيْسَ هَذَا أُرِيدُ إِنَّمَا أُرِيدُ الَّتِي تَمُوجُ كَمَوْجِ الْبَحْر. قَالَ: مَا لَكَ وَلَهَا يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ؟ إِنَّ بَيْنَكَ وَبَيْنَهَا بَابًا مُغْلَقًا. قَالَ: فَيُكْسَرُ الْبَابُ أويفتح؟ قَالَ: قُلْتُ: لَا بَلْ يُكْسَرُ. قَالَ: ذَاكَ أَحْرَى أَنْ لَا يُغْلَقَ أَبَدًا. قَالَ: فَقُلْنَا لحذيفةَ: هَل كَانَ عمر يعلم مَنِ البابُ؟ قَالَ: نَعَمْ كَمَا يَعْلَمُ أَنَّ دُونَ غَدٍ لَيْلَةٌ إِنِّي حَدَّثْتُهُ حَدِيثًا لَيْسَ بِالْأَغَالِيطِ قَالَ: فَهِبْنَا أَنْ نَسْأَلَ حُذَيْفَةَ مَنِ الْبَابُ؟ فَقُلْنَا لِمَسْرُوقٍ: سَلْهُ. فَسَأَلَهُ فَقَالَ: عُمَرُ. مُتَّفَقٌ عَلَيْهِ

Huzayfa ibn al-Yamon (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Biz Umarning huzurida edik. Shunda u: «Qaysingiz Rasululloh ﷺ ning fitna haqidagi hadislarini u zot aytganlaridek yodida saqlagan?» dedi. Men: «Men», dedim. U: «Sen haqiqatan jasur ekansan! U zot qanday degan edilar?» dedi. Men dedim: Men Rasululloh ﷺ ni: «Kishining ahli, moli, oʻzi, bolasi va qoʻshnisi (sababli) duch keladigan fitnasini roʻza, namoz, sadaqa, yaxshilikka buyurish va yomonlikdan qaytarish kafforat qiladi», deganlarini eshitdim. Shunda Umar: «Men buni demoqchi emasman; men faqat dengiz toʻlqinidek toʻlqinlanadiganini demoqchiman» dedi. Men: «Yo amirul muʼminin, sizning u bilan nima ishingiz bor? Sen bilan uning oʻrtasida yopiq bir eshik bor» dedim. U: «U eshik sindiriladimi yoki ochiladimi?» dedi. Men: «Yoʻq, balki sindiriladi» dedim. U: «Unda u abadiy yopilmasligi ehtimolroq» dedi. (Shaqiq) dedi: Biz Huzayfaga: «Umar u eshik kimligini bilarmidi?» dedik. U: «Ha, ertangi kundan oldin kecha (boʻlishini) bilgani kabi (aniq bilardi). Men unga yolgʻon-yashiq aralashmagan bir hadis aytib bergan edim», dedi. (Shaqiq) dedi: Biz Huzayfadan u eshik kimligini soʻrashdan qoʻrqdik, shuning uchun Masruqqa: «Undan soʻra» dedik. U soʻradi, shunda (Huzayfa): «(U eshik) Umar (edi)» dedi.Ҳузайфа ибн ал-Ямон (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Биз Умарнинг ҳузурида эдик. Шунда у: «Қайсингиз Расулуллоҳ ﷺ нинг фитна ҳақидаги ҳадисларини у зот айтганларидек ёдида сақлаган?» деди. Мен: «Мен», дедим. У: «Сен ҳақиқатан жасур экансан! У зот қандай деган эдилар?» деди. Мен дедим: Мен Расулуллоҳ ﷺ ни: «Кишининг аҳли, моли, ўзи, боласи ва қўшниси (сабабли) дуч келадиган фитнасини рўза, намоз, садақа, яхшиликка буюриш ва ёмонликдан қайтариш каффорат қилади», деганларини эшитдим. Шунда Умар: «Мен буни демоқчи эмасман; мен фақат денгиз тўлқинидек тўлқинланадиганини демоқчиман» деди. Мен: «Ё амирул муъминин, сизнинг у билан нима ишингиз бор? Сен билан унинг ўртасида ёпиқ бир эшик бор» дедим. У: «У эшик синдириладими ёки очиладими?» деди. Мен: «Йўқ, балки синдирилади» дедим. У: «Унда у абадий ёпилмаслиги эҳтимолроқ» деди. (Шақиқ) деди: Биз Ҳузайфага: «Умар у эшик кимлигини билармиди?» дедик. У: «Ҳа, эртанги кундан олдин кеча (бўлишини) билгани каби (аниқ биларди). Мен унга ёлғон-яшиқ аралашмаган бир ҳадис айтиб берган эдим», деди. (Шақиқ) деди: Биз Ҳузайфадан у эшик кимлигини сўрашдан қўрқдик, шунинг учун Масруққа: «Ундан сўра» дедик. У сўради, шунда (Ҳузайфа): «(У эшик) Умар (эди)» деди.

وَعَن عمر قَالَ: رَآنِي النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَأَنَا أَبُولُ قَائِمًا فَقَالَ: «يَا عُمَرُ لَا تَبُلْ قَائِمًا» فَمَا بُلْتُ قَائِمًا بَعْدُ. رَوَاهُ التِّرْمِذِيُّ وَابْنُ مَاجَهْ قَالَ الشَّيْخُ الْإِمَامُ مُحْيِي السّنة : قد صَحَّ: عَنْ حُذَيْفَةَ قَالَ: أَتَى النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ سباطة قوم فَبَال قَائِما. . قيل: كَانَ ذَلِك لعذر

Oisha (roziyallohu anho) aytadi: «Kim sizlarga Paygʻambar ﷺ tik turib bavl qilar edilar, deb (rivoyat) qilsa, uni tasdiqlamanglar; u zot faqat oʻtirib bavl qilar edilar». (Rovi) aytdi: Bu bobda Umar, Burayda va Abdurrahmon ibn Hasanadan ham (rivoyatlar bor). Abu Iso aytdi: Oishaning hadisi bu bobda eng yaxshi va eng sahih(dir). Umarning hadisi esa faqat Abdulkarim ibn Abil-Muxoriq(ning) Nofeʼdan, (u) Ibn Umardan, (u) Umardan (qilgan rivoyati) orqali kelgan: Umar: «Paygʻambar ﷺ meni tik turib bavl qilayotganimni koʻrib: ‹Ey Umar, tik turib bavl qilma›, dedilar; shundan keyin men hech tik turib bavl qilmadim», degan. Abu Iso aytdi: Bu hadisni marfuʼ (Paygʻambarga bogʻlangan) holda faqat Abdulkarim ibn Abil-Muxoriq rivoyat qilgan; u esa hadis ahli nazdida zaif boʻlib, Ayyub as-Saxtiyoniy uni zaif sanagan va u haqida (tanqidiy) gapirgan. Ubaydulloh esa Nofeʼdan, (u) Ibn Umardan rivoyat qilib: «Umar (roziyallohu anhu): ‹Islom keltirganimdan beri tik turib bavl qilmadim›, dedi», degan. Bu Abdulkarimning hadisidan sahihroqdir. Buraydaning bu boradagi hadisi esa mahfuz (ishonchli) emas. Tik turib bavl qilishdan qaytarishning maʼnosi taqiq (harom) maʼnosida emas, balki odob (yaxshi xulq) maʼnosidadir. Abdulloh ibn Masʼuddan rivoyat qilinishicha, u: «Tik turib bavl qilishing — qoʻpollik (jafo)dandir», degan.Оиша (розияллоҳу анҳо) айтади: «Ким сизларга Пайғамбар ﷺ тик туриб бавл қилар эдилар, деб (ривоят) қилса, уни тасдиқламанглар; у зот фақат ўтириб бавл қилар эдилар». (Рови) айтди: Бу бобда Умар, Бурайда ва Абдурраҳмон ибн Ҳасанадан ҳам (ривоятлар бор). Абу Исо айтди: Оишанинг ҳадиси бу бобда энг яхши ва энг саҳиҳ(дир). Умарнинг ҳадиси эса фақат Абдулкарим ибн Абил-Мухориқ(нинг) Нофеъдан, (у) Ибн Умардан, (у) Умардан (қилган ривояти) орқали келган: Умар: «Пайғамбар ﷺ мени тик туриб бавл қилаётганимни кўриб: ‹Эй Умар, тик туриб бавл қилма›, дедилар; шундан кейин мен ҳеч тик туриб бавл қилмадим», деган. Абу Исо айтди: Бу ҳадисни марфуъ (Пайғамбарга боғланган) ҳолда фақат Абдулкарим ибн Абил-Мухориқ ривоят қилган; у эса ҳадис аҳли наздида заиф бўлиб, Айюб ас-Сахтиёний уни заиф санаган ва у ҳақида (танқидий) гапирган. Убайдуллоҳ эса Нофеъдан, (у) Ибн Умардан ривоят қилиб: «Умар (розияллоҳу анҳу): ‹Ислом келтирганимдан бери тик туриб бавл қилмадим›, деди», деган. Бу Абдулкаримнинг ҳадисидан саҳиҳроқдир. Бурайданинг бу борадаги ҳадиси эса маҳфуз (ишончли) эмас. Тик туриб бавл қилишдан қайтаришнинг маъноси тақиқ (ҳаром) маъносида эмас, балки одоб (яхши хулқ) маъносидадир. Абдуллоҳ ибн Масъуддан ривоят қилинишича, у: «Тик туриб бавл қилишинг — қўполлик (жафо)дандир», деган.

وَعَن شَقِيق قَالَ: إِنَّ حُذَيْفَةَ رَأَى رَجُلًا لَا يُتِمُّ رُكُوعَهُ وَلَا سُجُودَهُ فَلَمَّا قَضَى صَلَاتَهُ دَعَاهُ فَقَالَ لَهُ حُذَيْفَةُ: مَا صَلَّيْتَ. قَالَ: وَأَحْسَبُهُ قَالَ: وَلَوْ مِتَّ مِتَّ عَلَى غَيْرِ الْفِطْرَةِ الَّتِي فطر الله مُحَمَّدًا صلى الله عَلَيْهِ وَسلم. رَوَاهُ البُخَارِيّ

Abu Voil (Huzayfadan) rivoyat qiladi: Huzayfa dedi: «Men rukuʼ va sajdani toʻkis bajarmayotgan bir kishini koʻrdim. U namozni tugatgach, men unga namoz oʻqimagan deb aytdim». Menimcha, Huzayfa (oʻsha kishiga): «Agar (shu holda) oʻlsang, Paygʻambar Muhammad ﷺ ning sunnatidan boshqa (sunnat)da oʻlar eding», — deb qoʻshdi.Абу Воил (Ҳузайфадан) ривоят қилади: Ҳузайфа деди: «Мен рукуъ ва саждани тўкис бажармаётган бир кишини кўрдим. У намозни тугатгач, мен унга намоз ўқимаган деб айтдим». Менимча, Ҳузайфа (ўша кишига): «Агар (шу ҳолда) ўлсанг, Пайғамбар Муҳаммад ﷺ нинг суннатидан бошқа (суннат)да ўлар эдинг», — деб қўшди.

وَعَنْ عَمَّارِ بْنِ يَاسِرٍ: أَنَّهُ أَمَّ النَّاسَ بِالْمَدَائِنِ وَقَامَ عَلَى دُكَّانٍ يُصَلِّي وَالنَّاسُ أَسْفَلَ مِنْهُ فَتَقَدَّمَ حُذَيْفَةُ فَأَخَذَ عَلَى يَدَيْهِ فَاتَّبَعَهُ عَمَّارٌ حَتَّى أَنْزَلَهُ حُذَيْفَةُ فَلَمَّا فَرَغَ عَمَّارٌ مِنْ صَلَاتِهِ قَالَ لَهُ حُذَيْفَةُ: أَلَمْ تَسْمَعْ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقُولُ: «إِذَا أَمَّ الرَّجُلُ الْقَوْمَ فَلَا يَقُمْ فِي مَقَامٍ أَرْفَعَ مِنْ مَقَامِهِمْ أَوْ نَحْوَ ذَلِكَ؟» فَقَالَ عَمَّارٌ: لِذَلِكَ اتَّبَعْتُكَ حِينَ أَخَذْتَ عَلَى يَدي. رَوَاهُ أَبُو دَاوُد

Adiy ibn Sobit al-Ansoriy (rahimahulloh) aytadi: Bir kishi menga shunday rivoyat qildi: U Madoyinda Ammor ibn Yosir (roziyallohu anhu) bilan birga edi. Namozga iqomat aytildi. Ammor oldinga oʻtib, dukkon (supacha) ustiga chiqib namoz oʻqiy boshladi, odamlar esa undan pastroqda turishardi. Shunda Huzayfa (roziyallohu anhu) oldinga oʻtib, uning qoʻllaridan ushladi, Ammor esa Huzayfa uni (pastga) tushirgunicha unga ergashdi. Ammor namozini tugatgach, Huzayfa unga: «Rasululloh ﷺning: ‹Kishi qavmga imomlik qilsa, ularning turgan joyidan balandroq joyda turmasin› yoki shunga oʻxshash (soʻzlarni) aytganlarini eshitmaganmiding?» dedi. Ammor: «Shuning uchun ham sen qoʻllarimdan ushlaganingda senga ergashdim», dedi.Адий ибн Собит ал-Ансорий (раҳимаҳуллоҳ) айтади: Бир киши менга шундай ривоят қилди: У Мадойинда Аммор ибн Ёсир (розияллоҳу анҳу) билан бирга эди. Намозга иқомат айтилди. Аммор олдинга ўтиб, дуккон (супача) устига чиқиб намоз ўқий бошлади, одамлар эса ундан пастроқда туришарди. Шунда Ҳузайфа (розияллоҳу анҳу) олдинга ўтиб, унинг қўлларидан ушлади, Аммор эса Ҳузайфа уни (пастга) туширгунича унга эргашди. Аммор намозини тугатгач, Ҳузайфа унга: «Расулуллоҳ ﷺнинг: ‹Киши қавмга имомлик қилса, уларнинг турган жойидан баландроқ жойда турмасин› ёки шунга ўхшаш (сўзларни) айтганларини эшитмаганмидинг?» деди. Аммор: «Шунинг учун ҳам сен қўлларимдан ушлаганингда сенга эргашдим», деди.

وَعَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ: لَمَّا قَدِمَ الْمُهَاجِرُونَ الْأَوَّلُونَ الْمَدِينَةَ كَانَ يَؤُمُّهُمْ سَالِمٌ مَوْلَى أَبِي حُذَيْفَةَ وَفِيهِمْ عُمَرُ وَأَبُو سَلَمَةَ بْنُ عَبْدِ الْأسد. رَوَاهُ البُخَارِيّ

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Dastlabki muhojirlar Madinaga kelganlarida, ularga Abu Huzayfaning ozod qilingan quli Solim imomlik qilar edi. Ularning orasida Umar va Abu Salama ibn Abdulasad ham bor edi. Buxoriy rivoyat qilgan.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Дастлабки муҳожирлар Мадинага келганларида, уларга Абу Ҳузайфанинг озод қилинган қули Солим имомлик қилар эди. Уларнинг орасида Умар ва Абу Салама ибн Абдуласад ҳам бор эди. Бухорий ривоят қилган.

وَعَنْ مَكْحُولٍ يَبْلُغُ بِهِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ: «مَنْ صَلَّى بَعْدَ الْمَغْرِبِ قَبْلَ أَنْ يَتَكَلَّمَ رَكْعَتَيْنِ وَفِي رِوَايَةٍ أَرْبَعَ رَكَعَاتٍ رُفِعَتْ صَلَاتُهُ فِي عِلِّيِّينَ» . مُرْسلا وَعَن حُذَيْفَة نَحْوَهُ وَزَادَ فَكَانَ يَقُولُ: «عَجِّلُوا الرَّكْعَتَيْنِ بَعْدَ الْمَغْرِبِ فَإِنَّهُمَا تُرْفَعَانِ مَعَ الْمَكْتُوبَةِ» رَوَاهُمَا رَزِينٌ وَرَوَى الْبَيْهَقِيُّ الزِّيَادَةَ عَنْهُ نَحْوَهَا فِي شُعَبِ الْإِيمَان

Makhul (rahimahulloh)dan mursal tarzda rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Kim magʻrib (shom) namozidan soʻng, (birov bilan) gaplashishdan oldin ikki rakat — bir rivoyatda toʻrt rakat — (namoz) oʻqisa, uning namozi Illiyyunga koʻtariladi», dedilar. Huzayfa (roziyallohu anhu)dan ham shunga oʻxshash rivoyat qilingan; u zot bunga qoʻshimcha qilib: «Shomdan keyingi ikki rakatni tez oʻqinglar, chunki ular farz (namoz) bilan birga koʻtariladi», der edilar. Ikkalasini ham Razin rivoyat qilgan; Bayhaqiy esa bu qoʻshimchani undan shunga oʻxshash tarzda (Shuabul-iymon)da rivoyat qilgan.Макҳул (раҳимаҳуллоҳ)дан мурсал тарзда ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Ким мағриб (шом) намозидан сўнг, (биров билан) гаплашишдан олдин икки ракат — бир ривоятда тўрт ракат — (намоз) ўқиса, унинг намози Иллийюнга кўтарилади», дедилар. Ҳузайфа (розияллоҳу анҳу)дан ҳам шунга ўхшаш ривоят қилинган; у зот бунга қўшимча қилиб: «Шомдан кейинги икки ракатни тез ўқинглар, чунки улар фарз (намоз) билан бирга кўтарилади», дер эдилар. Иккаласини ҳам Разин ривоят қилган; Байҳақий эса бу қўшимчани ундан шунга ўхшаш тарзда (Шуабул-иймон)да ривоят қилган.

وَعَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «نَحْنُ الْآخِرُونَ السَّابِقُونَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ بَيْدَ أَنَّهُمْ أُوتُوا الْكُتَّابَ مِنْ قَبْلِنَا وَأُوتِينَاهُ من بعدهمْ ثمَّ هَذَا يومهم الَّذِي فرض عَلَيْهِم يَعْنِي يَوْم الْجُمُعَةَ فَاخْتَلَفُوا فِيهِ فَهَدَانَا اللَّهُ لَهُ وَالنَّاسُ لَنَا فِيهِ تَبَعٌ الْيَهُودُ غَدًا وَالنَّصَارَى بَعْدَ غَد» وَفِي رِوَايَةٍ لِمُسْلِمٍ قَالَ: «نَحْنُ الْآخِرُونَ الْأَوَّلُونَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَنَحْنُ أَوَّلُ مَنْ يَدْخُلُ الْجَنَّةَ بيد أَنهم» . وَذكر نَحوه إِلَى آخِره وَفِي رِوَايَة لمُسلم عَن أبي هُرَيْرَة وَعَنْ حُذَيْفَةَ قَالَا: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي آخِرِ الْحَدِيثِ: «نَحْنُ الْآخِرُونَ مِنْ أَهْلِ الدُّنْيَا وَالْأَوَّلُونَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ الْمقْضِي لَهُم قبل الْخَلَائق»

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Biz (dunyoga) keyin kelganmiz, (lekin) qiyomat kunida eng oldindamiz. Faqat ularga Kitob bizdan oldin berilgan, bizga esa ulardan keyin berilgan. Mana shu kun (juma) ular uchun farz qilingan edi, ammo ular bunda ixtilof qilishdi. Bas, Alloh bizni unga hidoyat qildi. Endi ular bu (kun)da bizga ergashuvchidirlar: yahudiylar ertaga (shanba), nasoroliylar indinga (yakshanba)», — dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Биз (дунёга) кейин келганмиз, (лекин) қиёмат кунида энг олдиндамиз. Фақат уларга Китоб биздан олдин берилган, бизга эса улардан кейин берилган. Мана шу кун (жума) улар учун фарз қилинган эди, аммо улар бунда ихтилоф қилишди. Бас, Аллоҳ бизни унга ҳидоят қилди. Энди улар бу (кун)да бизга эргашувчидирлар: яҳудийлар эртага (шанба), насоролийлар индинга (якшанба)», — дедилар.