Huzayfa ibn al-Yamon

حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ الْمُنْذِرِ، قَالَ حَدَّثَنَا أَنَسُ بْنُ عِيَاضٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ لَمَّا قَدِمَ الْمُهَاجِرُونَ الأَوَّلُونَ الْعُصْبَةَ ـ مَوْضِعٌ بِقُبَاءٍ ـ قَبْلَ مَقْدَمِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَؤُمُّهُمْ سَالِمٌ مَوْلَى أَبِي حُذَيْفَةَ، وَكَانَ أَكْثَرَهُمْ قُرْآنًا‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Eng dastlabki muhojirlar — Paygʻambar ﷺ kelishidan oldin — Qubodagi Usba (degan joy)ga kelganida, Abu Huzayfaning quli Solim — boshqalardan Qurʼonni koʻproq bilgani uchun — ularga imomlik qilar edi.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Энг дастлабки муҳожирлар — Пайғамбар ﷺ келишидан олдин — Қубодаги Усба (деган жой)га келганида, Абу Ҳузайфанинг қули Солим — бошқалардан Қуръонни кўпроқ билгани учун — уларга имомлик қилар эди.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ السَّعْدِيُّ، وَإِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، قَالَ إِسْحَاقُ أَخْبَرَنَا جَرِيرٌ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ هَمَّامِ بْنِ الْحَارِثِ، قَالَ كَانَ رَجُلٌ يَنْقُلُ الْحَدِيثَ إِلَى الأَمِيرِ فَكُنَّا جُلُوسًا فِي الْمَسْجِدِ فَقَالَ الْقَوْمُ هَذَا مِمَّنْ يَنْقُلُ الْحَدِيثَ إِلَى الأَمِيرِ ‏.‏ قَالَ فَجَاءَ حَتَّى جَلَسَ إِلَيْنَا ‏.‏ فَقَالَ حُذَيْفَةُ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ لاَ يَدْخُلُ الْجَنَّةَ قَتَّاتٌ ‏"‏ ‏.‏

Huzayfa ibn al-Yamon (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Bir kishi amirga gap tashir (yetkazib turar) edi. Biz masjidda oʻtirgan edik. Shunda qavm: «Bu — amirga gap tashiydiganlardan (biri)», dedi. (Roviy) dedi: Soʻng u kelib, oldimizga oʻtirdi. Shunda Huzayfa: Men Rasululloh ﷺ ning shunday deyayotganlarini eshitganman: «Jannatga qattot (chaqimchi, gap tashuvchi) kirmaydi», dedi.Ҳузайфа ибн ал-Ямон (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Бир киши амирга гап ташир (етказиб турар) эди. Биз масжидда ўтирган эдик. Шунда қавм: «Бу — амирга гап ташийдиганлардан (бири)», деди. (Ровий) деди: Сўнг у келиб, олдимизга ўтирди. Шунда Ҳузайфа: Мен Расулуллоҳ ﷺ нинг шундай деяётганларини эшитганман: «Жаннатга қаттот (чақимчи, гап ташувчи) кирмайди», деди.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ هَمَّامِ بْنِ الْحَارِثِ، قَالَ بَالَ جَرِيرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ ثُمَّ تَوَضَّأَ وَمَسَحَ عَلَى خُفَّيْهِ فَقِيلَ لَهُ أَتَفْعَلُ هَذَا قَالَ وَمَا يَمْنَعُنِي وَقَدْ رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَفْعَلُهُ ‏.‏ قَالَ إِبْرَاهِيمُ وَكَانَ يُعْجِبُهُمْ حَدِيثُ جَرِيرٍ لأَنَّ إِسْلاَمَهُ كَانَ بَعْدَ نُزُولِ الْمَائِدَةِ ‏.‏ هَذَا قَوْلُ إِبْرَاهِيمَ يَعْنِي كَانَ يُعْجِبُهُمْ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عُمَرَ وَعَلِيٍّ وَحُذَيْفَةَ وَالْمُغِيرَةِ وَبِلاَلٍ وَسَعْدٍ وَأَبِي أَيُّوبَ وَسَلْمَانَ وَبُرَيْدَةَ وَعَمْرِو بْنِ أُمَيَّةَ وَأَنَسٍ وَسَهْلِ بْنِ سَعْدٍ وَيَعْلَى بْنِ مُرَّةَ وَعُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ وَأُسَامَةَ بْنِ شَرِيكٍ وَأَبِي أُمَامَةَ وَجَابِرٍ وَأُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ وَابْنِ عُبَادَةَ وَيُقَالُ ابْنُ عِمَارَةَ وَأُبَىُّ بْنُ عِمَارَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَحَدِيثُ جَرِيرٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Hammom ibn Horisdan rivoyat qilinadiki, u aytdi: Jarir ibn Abdulloh (roziyallohu anhu) bavl qildi, soʻng tahorat oldi va ikki mahsisi ustiga mash tortdi. Unga: «Shunday qilyapsanmi?» deyildi. U: «Meni nima toʻxtatadi? Holbuki, men Rasululloh ﷺ shunday qilganlarini koʻrganman», dedi. Ibrohim (Naxaiy) aytdi: Ularga (ulamolarga) Jarirning hadisi yoqar edi, chunki uning Islomga kirishi Moida (surasi) nozil boʻlganidan keyin edi. Bu Ibrohimning soʻzi, yaʼni «Ularga yoqar edi» (degani). (Roviy) aytdi: Bu bobda Umar, Ali, Huzayfa, Mugʻiyra, Bilol, Saʼd, Abu Ayyub, Salmon, Burayda, Amr ibn Umayya, Anas, Sahl ibn Saʼd, Yaʼlo ibn Murra, Uboda ibn Somit, Usoma ibn Sharik, Abu Umoma, Jobir, Usoma ibn Zayd, Ibn Uboda — Ibn Imora ham deyiladi — va Ubay ibn Imora (roziyallohu anhum)dan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Jarirning hadisi hasan sahihdir.Ҳаммом ибн Ҳорисдан ривоят қилинадики, у айтди: Жарир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳу) бавл қилди, сўнг таҳорат олди ва икки маҳсиси устига маш тортди. Унга: «Шундай қиляпсанми?» дейилди. У: «Мени нима тўхтатади? Ҳолбуки, мен Расулуллоҳ ﷺ шундай қилганларини кўрганман», деди. Иброҳим (Нахаий) айтди: Уларга (уламоларга) Жарирнинг ҳадиси ёқар эди, чунки унинг Исломга кириши Моида (сураси) нозил бўлганидан кейин эди. Бу Иброҳимнинг сўзи, яъни «Уларга ёқар эди» (дегани). (Ровий) айтди: Бу бобда Умар, Али, Ҳузайфа, Муғийра, Билол, Саъд, Абу Айюб, Салмон, Бурайда, Амр ибн Умайя, Анас, Саҳл ибн Саъд, Яъло ибн Мурра, Убода ибн Сомит, Усома ибн Шарик, Абу Умома, Жобир, Усома ибн Зайд, Ибн Убода — Ибн Имора ҳам дейилади — ва Убай ибн Имора (розияллоҳу анҳум)дан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Жарирнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ خَالِدٍ، حَدَّثَنَا مُفَضَّلٌ، عَنْ عَيَّاشٍ، أَنَّ شُيَيْمَ بْنَ بَيْتَانَ، أَخْبَرَهُ بِهَذَا الْحَدِيثِ، أَيْضًا عَنْ أَبِي سَالِمٍ الْجَيْشَانِيِّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو، يَذْكُرُ ذَلِكَ وَهُوَ مَعَهُ مُرَابِطٌ بِحِصْنِ بَابِ أَلْيُونَ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ حِصْنُ أَلْيُونَ عَلَى جَبَلٍ بِالْفُسْطَاطِ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَهُوَ شَيْبَانُ بْنُ أُمَيَّةَ يُكْنَى أَبَا حُذَيْفَةَ ‏.‏

Bu hadis Abu Solim al-Jayshoniydan, u Abdulloh ibn Amr (roziyallohu anhumo)dan ham rivoyat qilingan; u (Abdulloh) buni Alyun darvozasidagi qalʼani qamal qilib turgan paytida zikr qilgan. Abu Dovud aytdi: Alyun qalʼasi Fustotdagi togʻ ustida joylashgan. Abu Dovud aytdi: U (roviy) — Shayboʻn ibn Umayya boʻlib, kunyasi Abu Huzayfadir.Бу ҳадис Абу Солим ал-Жайшонийдан, у Абдуллоҳ ибн Амр (розияллоҳу анҳумо)дан ҳам ривоят қилинган; у (Абдуллоҳ) буни Алюн дарвозасидаги қалъани қамал қилиб турган пайтида зикр қилган. Абу Довуд айтди: Алюн қалъаси Фустотдаги тоғ устида жойлашган. Абу Довуд айтди: У (ровий) — Шайбўн ибн Умайя бўлиб, куняси Абу Ҳузайфадир.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، قَالَ أَنْبَأَنَا مُحَمَّدٌ، قَالَ أَنْبَأَنَا شُعْبَةُ، عَنْ مَنْصُورٍ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا وَائِلٍ، أَنَّ حُذَيْفَةَ، قَالَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَتَى سُبَاطَةَ قَوْمٍ فَبَالَ قَائِمًا ‏.‏

Mansur aytadi: Men Abu Voildan eshitdimki, Huzayfa (roziyallohu anhu) shunday dedi: «Rasululloh ﷺ bir qavmning axlatxonasiga keldilar va tik turgan holda siydik qildilar».Мансур айтади: Мен Абу Воилдан эшитдимки, Ҳузайфа (розияллоҳу анҳу) шундай деди: «Расулуллоҳ ﷺ бир қавмнинг ахлатхонасига келдилар ва тик турган ҳолда сийдик қилдилар».

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ عَاصِمٍ، عَنْ أَبِي وَائِلٍ، عَنِ الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ أَتَى سُبَاطَةَ قَوْمٍ فَبَالَ قَائِمًا ‏.‏ قَالَ شُعْبَةُ قَالَ عَاصِمٌ يَوْمَئِذٍ وَهَذَا الأَعْمَشُ يَرْوِيهِ عَنْ أَبِي وَائِلٍ عَنْ حُذَيْفَةَ وَمَا حَفِظَهُ ‏.‏ فَسَأَلْتُ عَنْهُ مَنْصُورًا فَحَدَّثَنِيهِ عَنْ أَبِي وَائِلٍ عَنْ حُذَيْفَةَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ أَتَى سُبَاطَةَ قَوْمٍ فَبَالَ قَائِمًا ‏.‏

Mugʻiyra ibn Shuʼba (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ bir qavmning axlatxonasiga kelib, tik turgan holda bavl qildilar.Муғийра ибн Шуъба (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ бир қавмнинг ахлатхонасига келиб, тик турган ҳолда бавл қилдилар.

حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ رَاشِدِ بْنِ سَعْدٍ، عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ، رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ وَحُذَيْفَةَ بْنِ الْيَمَانِ أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لَمْ يَأْخُذْ مِنْ الْخَيْلِ وَالرَّقِيقِ صَدَقَةً‏.‏

Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ otlardan va qullardan zakot olmaganlar.Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ отлардан ва қуллардан закот олмаганлар.

- الثامن عشر‏:‏ عن جابر رضي الله عنه قال‏:‏ قال رسول الله صلى الله عليه وسلم‏:‏ ‏"‏ كل معروف صدقة‏"‏ ‏(‏‏(‏رواه البخاري، ورواه مسلم من رواية حذيفة رضي الله عنه‏)‏‏)‏‏.‏

Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim oyoq kiyimi topa olmasa, maxsi kiysin; kim belbogʻ (izor) topa olmasa, ishton kiysin», — dedilar.Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким оёқ кийими топа олмаса, махси кийсин; ким белбоғ (изор) топа олмаса, иштон кийсин», — дедилар.

وَفِي حَدِيثِ حُذَيْفَةَ عِنْدَ مُسْلِمٍ: { وَجُعِلَتْ تُرْبَتُهَا لَنَا طَهُورًا, إِذَا لَمْ نَجِدِ اَلْمَاءَ } 1‏ .‏

Huzayfa (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Muslimdagi Huzayfa hadisida: «Va suv topolmasak, uning (yerning) tuprogʻi biz uchun poklovchi qilindi», deyilgan.Ҳузайфа (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Муслимдаги Ҳузайфа ҳадисида: «Ва сув тополмасак, унинг (ернинг) тупроғи биз учун покловчи қилинди», дейилган.

وَعَنِ ابْنِ الدَّيْلَمِيِّ قَالَ: أَتَيْتُ أُبَيَّ بْنَ كَعْبٍ فَقُلْتُ لَهُ: قَدْ وَقَعَ فِي نَفْسِي شَيْء من الْقدر فَحَدثني بِشَيْء لَعَلَّ الله أَن يذهبه من قلبِي قَالَ لَو أَن الله عَذَّبَ أَهْلَ سَمَاوَاتِهِ وأَهْلَ أَرْضِهِ عَذَّبَهُمْ وَهُوَ غَيْرُ ظَالِمٍ لَهُمْ وَلَوْ رَحِمَهُمْ كَانَتْ رَحْمَتُهُ خَيْرًا لَهُمْ مِنْ أَعْمَالِهِمْ وَلَوْ أَنْفَقْتَ مِثْلَ أُحُدٍ ذَهَبًا فِي سَبِيلِ اللَّهِ مَا قَبِلَهُ اللَّهُ مِنْكَ حَتَّى تُؤْمِنَ بِالْقَدَرِ وَتَعْلَمَ أَنَّ مَا أَصَابَكَ لَمْ يَكُنْ لِيُخْطِئَكَ وَأَنَّ مَا أَخْطَأَكَ لَمْ يَكُنْ لِيُصِيبَكَ وَلَوْ مُتَّ عَلَى غَيْرِ هَذَا لَدَخَلْتَ النَّارَ قَالَ ثُمَّ أَتَيْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ مَسْعُودٍ فَقَالَ مِثْلَ ذَلِكَ قَالَ ثُمَّ أَتَيْتُ حُذَيْفَةَ بْنَ الْيَمَانِ فَقَالَ مثل ذَلِك قَالَ ثُمَّ أَتَيْتُ زَيْدَ بْنَ ثَابِتٍ فَحَدَّثَنِي عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مِثْلَ ذَلِكَ. رَوَاهُ أَحْمَدُ وَأَبُو دَاوُدَ وَابْنُ مَاجَهْ

Muhammad ibn Kasir bizga aytib berdi: Sufyon bizga xabar berdi, u Abu Sinondan, u Vahb ibn Xolid al-Himsiydan, u Ibn ad-Daylamiydan rivoyat qildi. (Ibn ad-Daylamiy) dedi: Men Ubay ibn Kaʼb (roziyallohu anhu) huzuriga kelib: «Koʻnglimga taqdir xususida bir narsa tushib qoldi, menga bir narsa aytib bering, shoyad Alloh uni qalbimdan ketkazsa», dedim. U: «Agar Alloh osmonlari ahlini va yer ahlini azoblasa, ularni azoblaydi, ammo U ularga zulm qilguvchi boʻlmaydi. Agar ularga rahm qilsa, Uning rahmati ularga oʻz amallaridan koʻra yaxshiroqdir. Agar sen Uhud togʻicha oltinni Alloh yoʻlida sarflasang ham, taqdirga iymon keltirmaguncha hamda senga yetgan narsa seni chetlab oʻtmasligini va seni chetlab oʻtgan narsa senga yetmasligini bilmaguncha, Alloh undan buni sendan qabul qilmaydi. Agar shundan boshqa (eʼtiqod) ustida oʻlsang, doʻzaxga kirasan», dedi. (Ibn ad-Daylamiy) dedi: Soʻng men Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu) huzuriga keldim, u ham shunga oʻxshashini aytdi. Soʻng Huzayfa ibn al-Yamon (roziyallohu anhu) huzuriga keldim, u ham shunga oʻxshashini aytdi. Soʻng Zayd ibn Sobit (roziyallohu anhu) huzuriga keldim, u menga Nabiy ﷺ dan shunga oʻxshashini aytib berdi.Муҳаммад ибн Касир бизга айтиб берди: Суфён бизга хабар берди, у Абу Синондан, у Ваҳб ибн Холид ал-Ҳимсийдан, у Ибн ад-Дайламийдан ривоят қилди. (Ибн ад-Дайламий) деди: Мен Убай ибн Каъб (розияллоҳу анҳу) ҳузурига келиб: «Кўнглимга тақдир хусусида бир нарса тушиб қолди, менга бир нарса айтиб беринг, шояд Аллоҳ уни қалбимдан кетказса», дедим. У: «Агар Аллоҳ осмонлари аҳлини ва ер аҳлини азобласа, уларни азоблайди, аммо У уларга зулм қилгувчи бўлмайди. Агар уларга раҳм қилса, Унинг раҳмати уларга ўз амалларидан кўра яхшироқдир. Агар сен Уҳуд тоғича олтинни Аллоҳ йўлида сарфласанг ҳам, тақдирга иймон келтирмагунча ҳамда сенга етган нарса сени четлаб ўтмаслигини ва сени четлаб ўтган нарса сенга етмаслигини билмагунча, Аллоҳ ундан буни сендан қабул қилмайди. Агар шундан бошқа (эътиқод) устида ўлсанг, дўзахга кирасан», деди. (Ибн ад-Дайламий) деди: Сўнг мен Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу) ҳузурига келдим, у ҳам шунга ўхшашини айтди. Сўнг Ҳузайфа ибн ал-Ямон (розияллоҳу анҳу) ҳузурига келдим, у ҳам шунга ўхшашини айтди. Сўнг Зайд ибн Собит (розияллоҳу анҳу) ҳузурига келдим, у менга Набий ﷺ дан шунга ўхшашини айтиб берди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ، قَالَ‏:‏ أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ، عَنْ أَبِي مَالِكٍ الأَشْجَعِيِّ، عَنْ رِبْعِيٍّ، عَنْ حُذَيْفَةَ قَالَ‏:‏ قَالَ نَبِيُّكُمْ صلى الله عليه وسلم‏:‏ كُلُّ مَعْرُوفٍ صَدَقَةٌ‏.‏

Huzayfa (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambaringiz ﷺ shunday dedilar: «Har bir yaxshilik sadaqadir».Ҳузайфа (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбарингиз ﷺ шундай дедилар: «Ҳар бир яхшилик садақадир».

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ، عَنْ أَبِي حَمْزَةَ، رَجُلٍ مِنَ الأَنْصَارِ، عَنْ رَجُلٍ مِنْ بَنِي عَبْسٍ، عَنْ حُذَيْفَةَ بْنِ الْيَمَانِ، أَنَّهُ صَلَّى مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنَ اللَّيْلِ، قَالَ‏:‏ فَلَمَّا دَخَلَ فِي الصَّلاةِ، قَالَ‏:‏ اللَّهُ أَكْبَرُ ذُو الْمَلَكُوتِ وَالْجَبَرُوتِ، وَالْكِبْرِيَاءِ وَالْعَظَمَةِ، قَالَ‏:‏ ثُمَّ قَرَأَ الْبَقَرَةَ، ثُمَّ رَكَعَ رُكُوعَهُ نَحْوًا مِنْ قِيَامِهِ، وَكَانَ يَقُولُ‏:‏ سُبْحَانَ رَبِّيَ الْعَظِيمِ، سُبْحَانَ رَبِّيَ الْعَظِيمِ ثُمَّ رَفَعَ رَأْسَهُ، فَكَانَ قِيَامُهُ نَحْوًا مِنْ رُكُوعِهِ، وَكَانَ يَقُولُ‏:‏ لِرَبِّيَ الْحَمْدُ، لِرَبِّيَ الْحَمْدُ ثُمَّ سَجَدَ، فَكَانَ سُجُودُهُ نَحْوًا مِنْ قِيَامِهِ، وَكَانَ يَقُولُ‏:‏ سُبْحَانَ رَبِّيَ الأَعْلَى، سُبْحَانَ رَبِّيَ الأَعْلَى ثُمَّ رَفَعَ رَأْسَهُ، فَكَانَ مَا بَيْنَ السَّجْدَتَيْنِ نَحْوًا مِنَ السُّجُودِ، وَكَانَ يَقُولُ‏:‏ رَبِّ اغْفِرْ لِي، رَبِّ اغْفِرْ لِي حَتَّى قَرَأَ الْبَقَرَةَ، وَآلَ عِمْرَانَ، وَالنِّسَاءَ، وَالْمَائِدَةَ، أَوِ الأَنْعَامَ، شُعْبَةُ الَّذِي شَكَّ فِي الْمَائِدَةِ، وَالأَنْعَامِ‏.‏

Zayd ibn Arqam (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, u: «Birinchi boʻlib islomni qabul qilgan kishi Ali edi», der edi. Amr ibn Murra aytdi: Men buni Ibrohim Naxaʼiyga aytgan edim, u buni inkor qilib: «Birinchi boʻlib islomni qabul qilgan kishi Abu Bakr Siddiqdir», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Abu Hamzaning ismi Talha ibn Yaziddir.Зайд ибн Арқам (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, у: «Биринчи бўлиб исломни қабул қилган киши Али эди», дер эди. Амр ибн Мурра айтди: Мен буни Иброҳим Нахаъийга айтган эдим, у буни инкор қилиб: «Биринчи бўлиб исломни қабул қилган киши Абу Бакр Сиддиқдир», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Абу Ҳамзанинг исми Талҳа ибн Язиддир.

حَدَّثَنَا حَفْصُ بْنُ عُمَرَ، قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ سُلَيْمَانَ، قَالَ سَمِعْتُ زَيْدَ بْنَ وَهْبٍ، قَالَ رَأَى حُذَيْفَةُ رَجُلاً لاَ يُتِمُّ الرُّكُوعَ وَالسُّجُودَ قَالَ مَا صَلَّيْتَ، وَلَوْ مُتَّ مُتَّ عَلَى غَيْرِ الْفِطْرَةِ الَّتِي فَطَرَ اللَّهُ مُحَمَّدًا صلى الله عليه وسلم‏.‏

Zayd ibn Vahb (Huzayfadan) rivoyat qiladi: Huzayfa rukuʼ va sajdani toʻkis bajarmayotgan bir kishini koʻrdi. U unga: «Sen namoz oʻqimading; agar (shu holda) oʻlsang, Muhammad ﷺ ning dinidan boshqa (din)da oʻlar eding», — dedi.Зайд ибн Ваҳб (Ҳузайфадан) ривоят қилади: Ҳузайфа рукуъ ва саждани тўкис бажармаётган бир кишини кўрди. У унга: «Сен намоз ўқимадинг; агар (шу ҳолда) ўлсанг, Муҳаммад ﷺ нинг динидан бошқа (дин)да ўлар эдинг», — деди.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، وَوَكِيعٌ، عَنِ الأَعْمَشِ، ح وَحَدَّثَنَا مِنْجَابُ بْنُ الْحَارِثِ التَّمِيمِيُّ، - وَاللَّفْظُ لَهُ - أَخْبَرَنَا ابْنُ مُسْهِرٍ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ هَمَّامِ بْنِ الْحَارِثِ، قَالَ كُنَّا جُلُوسًا مَعَ حُذَيْفَةَ فِي الْمَسْجِدِ فَجَاءَ رَجُلٌ حَتَّى جَلَسَ إِلَيْنَا فَقِيلَ لِحُذَيْفَةَ إِنَّ هَذَا يَرْفَعُ إِلَى السُّلْطَانِ أَشْيَاءَ ‏.‏ فَقَالَ حُذَيْفَةُ - إِرَادَةَ أَنْ يُسْمِعَهُ - سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ لاَ يَدْخُلُ الْجَنَّةَ قَتَّاتٌ ‏"‏ ‏.‏

Huzayfa ibn al-Yamon (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Biz Huzayfa bilan masjidda oʻtirgan edik. Shunda bir kishi kelib, oldimizga oʻtirdi. Huzayfaga: «Bu (kishi) sultonga (hokimga) (baʼzi) narsalarni yetkazib turadi», deyildi. Shunda Huzayfa — unga eshittirishni istab —: Men Rasululloh ﷺ ning shunday deyayotganlarini eshitganman: «Jannatga qattot kirmaydi», dedi.Ҳузайфа ибн ал-Ямон (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Биз Ҳузайфа билан масжидда ўтирган эдик. Шунда бир киши келиб, олдимизга ўтирди. Ҳузайфага: «Бу (киши) султонга (ҳокимга) (баъзи) нарсаларни етказиб туради», дейилди. Шунда Ҳузайфа — унга эшиттиришни истаб —: Мен Расулуллоҳ ﷺ нинг шундай деяётганларини эшитганман: «Жаннатга қаттот кирмайди», деди.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ سُلَيْمَانَ الرَّازِيُّ، عَنْ دَاوُدَ بْنِ قَيْسٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ أَنْظَرَ مُعْسِرًا أَوْ وَضَعَ لَهُ أَظَلَّهُ اللَّهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ تَحْتَ ظِلِّ عَرْشِهِ يَوْمَ لاَ ظِلَّ إِلاَّ ظِلُّهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي الْيَسَرِ وَأَبِي قَتَادَةَ وَحُذَيْفَةَ وَابْنِ مَسْعُودٍ وَعُبَادَةَ وَجَابِرٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim qiynalgan (qarzdor)ga muhlat bersa yoki (qarzini) kechib qoʻysa, Alloh uni Qiyomat kunida — Oʻz soyasidan boshqa soya boʻlmagan kunda — Oʻz Arshining soyasi ostida soyalantiradi», dedilar. (Roviy) aytdi: Bu bobda Abul-Yasar, Abu Qatoda, Huzayfa, Ibn Masʼud, Uboda va Jobirdan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi bu yoʻldan hasan sahih gʻarib hadisdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким қийналган (қарздор)га муҳлат берса ёки (қарзини) кечиб қўйса, Аллоҳ уни Қиёмат кунида — Ўз соясидан бошқа соя бўлмаган кунда — Ўз Аршининг сояси остида соялантиради», дедилар. (Ровий) айтди: Бу бобда Абул-Ясар, Абу Қатода, Ҳузайфа, Ибн Масъуд, Убода ва Жобирдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси бу йўлдан ҳасан саҳиҳ ғариб ҳадисдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ صَالِحٍ، حَدَّثَنَا عَنْبَسَةُ، حَدَّثَنِي يُونُسُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، حَدَّثَنِي عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ، عَنْ عَائِشَةَ، زَوْجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَأُمِّ سَلَمَةَ أَنَّ أَبَا حُذَيْفَةَ بْنَ عُتْبَةَ بْنِ رَبِيعَةَ بْنِ عَبْدِ شَمْسٍ كَانَ تَبَنَّى سَالِمًا وَأَنْكَحَهُ ابْنَةَ أَخِيهِ هِنْدَ بِنْتَ الْوَلِيدِ بْنِ عُتْبَةَ بْنِ رَبِيعَةَ وَهُوَ مَوْلًى لاِمْرَأَةٍ مِنَ الأَنْصَارِ كَمَا تَبَنَّى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم زَيْدًا وَكَانَ مَنْ تَبَنَّى رَجُلاً فِي الْجَاهِلِيَّةِ دَعَاهُ النَّاسُ إِلَيْهِ وَوُرِّثَ مِيرَاثَهُ حَتَّى أَنْزَلَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى فِي ذَلِكَ ‏{‏ ادْعُوهُمْ لآبَائِهِمْ ‏}‏ إِلَى قَوْلِهِ ‏{‏ فَإِخْوَانُكُمْ فِي الدِّينِ وَمَوَالِيكُمْ ‏}‏ فَرُدُّوا إِلَى آبَائِهِمْ فَمَنْ لَمْ يُعْلَمْ لَهُ أَبٌ كَانَ مَوْلًى وَأَخًا فِي الدِّينِ فَجَاءَتْ سَهْلَةُ بِنْتُ سُهَيْلِ بْنِ عَمْرٍو الْقُرَشِيِّ ثُمَّ الْعَامِرِيِّ - وَهِيَ امْرَأَةُ أَبِي حُذَيْفَةَ - فَقَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّا كُنَّا نَرَى سَالِمًا وَلَدًا وَكَانَ يَأْوِي مَعِي وَمَعَ أَبِي حُذَيْفَةَ فِي بَيْتٍ وَاحِدٍ وَيَرَانِي فُضْلاً وَقَدْ أَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ فِيهِمْ مَا قَدْ عَلِمْتَ فَكَيْفَ تَرَى فِيهِ فَقَالَ لَهَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَرْضِعِيهِ ‏"‏ ‏.‏ فَأَرْضَعَتْهُ خَمْسَ رَضَعَاتٍ فَكَانَ بِمَنْزِلَةِ وَلَدِهَا مِنَ الرَّضَاعَةِ فَبِذَلِكَ كَانَتْ عَائِشَةُ - رضى الله عنها - تَأْمُرُ بَنَاتِ أَخَوَاتِهَا وَبَنَاتِ إِخْوَتِهَا أَنْ يُرْضِعْنَ مَنْ أَحَبَّتْ عَائِشَةُ أَنْ يَرَاهَا وَيَدْخُلَ عَلَيْهَا وَإِنْ كَانَ كَبِيرًا خَمْسَ رَضَعَاتٍ ثُمَّ يَدْخُلَ عَلَيْهَا وَأَبَتْ أُمُّ سَلَمَةَ وَسَائِرُ أَزْوَاجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنْ يُدْخِلْنَ عَلَيْهِنَّ بِتِلْكَ الرَّضَاعَةِ أَحَدًا مِنَ النَّاسِ حَتَّى يَرْضَعَ فِي الْمَهْدِ وَقُلْنَ لِعَائِشَةَ وَاللَّهِ مَا نَدْرِي لَعَلَّهَا كَانَتْ رُخْصَةً مِنَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم لِسَالِمٍ دُونَ النَّاسِ ‏.‏

Nabiy ﷺning rafiqalari Oisha (roziyallohu anho) va Ummu Salama (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: «Abu Huzayfa ibn Utba ibn Robia ibn Abdu Shams Solimni oʻziga oʻgʻil qilib olgan va akasining qizi Hind binti Valid ibn Utba ibn Robiani unga nikohlab bergan edi. Solim esa ansorlardan boʻlgan bir ayolning ozod qilingan quli edi. Bu xuddi Rasululloh ﷺning Zaydni oʻzlariga oʻgʻil qilib olganlariga oʻxshardi. Johiliyat davrida kim bir kishini oʻziga oʻgʻil qilib olsa, odamlar uni shu kishiga nisbat berib chaqirar va u kishining merosidan meros olardi. To Alloh subhanahu va taolo bu haqda {Ularni otalariga nisbat berib chaqiringlar} degan oyatdan {ular dindagi birodarlaringiz va doʻstlaringizdir} degan soʻzigacha boʻlgan oyatni nozil qilgunicha shunday edi. (Hukm nozil boʻlgach,) ular otalariga qaytarildi. Kimning otasi maʼlum boʻlmasa, u doʻst va dindagi birodar deb hisoblandi. Soʻng Abu Huzayfaning xotini Sahla binti Suhayl ibn Amr al-Qurashiy al-Omiriy kelib: ‹Yo Rasululloh, biz Solimni farzand deb bilar edik. U men bilan va Abu Huzayfa bilan bir uyda yashar edi, meni yengil libosda koʻrar edi. Endi esa Alloh azza va jalla ular haqida bilganingiz narsani nozil qildi. Bu haqda nima deysiz?› dedi. Shunda Nabiy ﷺ unga: ‹Uni emizgin!› dedilar. U ham uni besh marta emizdi va Solim uning emizgan farzandi maqomida boʻlib qoldi. Mana shu sababli Oisha (roziyallohu anho) opa-singillarining qizlariga va aka-ukalarining qizlariga, oʻzini koʻrishini va oldiga kirishini xohlagan kishi katta yoshda boʻlsa ham, uni besh marta emizishni, soʻng oldiga kirishini buyurar edi. Ammo Ummu Salama va Nabiy ﷺning boshqa rafiqalari, beshikda emadigan (chaqaloq)dan boshqa hech kimni shu emizish bilan oldilariga kiritishdan bosh tortdilar. Ular Oishaga: ‹Vallohi, biz bilmaymiz, ehtimol bu Nabiy ﷺning faqat Solimga, boshqa odamlarga emas, bergan ruxsatlari boʻlsa kerak› dedilar.»Набий ﷺнинг рафиқалари Оиша (розияллоҳу анҳо) ва Умму Салама (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: «Абу Ҳузайфа ибн Утба ибн Робиа ибн Абду Шамс Солимни ўзига ўғил қилиб олган ва акасининг қизи Ҳинд бинти Валид ибн Утба ибн Робиани унга никоҳлаб берган эди. Солим эса ансорлардан бўлган бир аёлнинг озод қилинган қули эди. Бу худди Расулуллоҳ ﷺнинг Зайдни ўзларига ўғил қилиб олганларига ўхшарди. Жоҳилият даврида ким бир кишини ўзига ўғил қилиб олса, одамлар уни шу кишига нисбат бериб чақирар ва у кишининг меросидан мерос оларди. То Аллоҳ субҳанаҳу ва таоло бу ҳақда {Уларни оталарига нисбат бериб чақиринглар} деган оятдан {улар диндаги биродарларингиз ва дўстларингиздир} деган сўзигача бўлган оятни нозил қилгунича шундай эди. (Ҳукм нозил бўлгач,) улар оталарига қайтарилди. Кимнинг отаси маълум бўлмаса, у дўст ва диндаги биродар деб ҳисобланди. Сўнг Абу Ҳузайфанинг хотини Саҳла бинти Суҳайл ибн Амр ал-Қураший ал-Омирий келиб: ‹Ё Расулуллоҳ, биз Солимни фарзанд деб билар эдик. У мен билан ва Абу Ҳузайфа билан бир уйда яшар эди, мени енгил либосда кўрар эди. Энди эса Аллоҳ азза ва жалла улар ҳақида билганингиз нарсани нозил қилди. Бу ҳақда нима дейсиз?› деди. Шунда Набий ﷺ унга: ‹Уни эмизгин!› дедилар. У ҳам уни беш марта эмизди ва Солим унинг эмизган фарзанди мақомида бўлиб қолди. Мана шу сабабли Оиша (розияллоҳу анҳо) опа-сингилларининг қизларига ва ака-укаларининг қизларига, ўзини кўришини ва олдига киришини хоҳлаган киши катта ёшда бўлса ҳам, уни беш марта эмизишни, сўнг олдига киришини буюрар эди. Аммо Умму Салама ва Набий ﷺнинг бошқа рафиқалари, бешикда эмадиган (чақалоқ)дан бошқа ҳеч кимни шу эмизиш билан олдиларига киритишдан бош тортдилар. Улар Оишага: ‹Валлоҳи, биз билмаймиз, эҳтимол бу Набий ﷺнинг фақат Солимга, бошқа одамларга эмас, берган рухсатлари бўлса керак› дедилар.»

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى، قَالَ حَدَّثَنَا خَالِدٌ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ، عَنْ أَبِي حَمْزَةَ، سَمِعَهُ يُحَدِّثُ، عَنْ رَجُلٍ، مِنْ عَبْسٍ عَنْ حُذَيْفَةَ، أَنَّهُ انْتَهَى إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَامَ إِلَى جَنْبِهِ فَقَالَ ‏"‏ اللَّهُ أَكْبَرُ ذُو الْمَلَكُوتِ وَالْجَبَرُوتِ وَالْكِبْرِيَاءِ وَالْعَظَمَةِ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَرَأَ بِالْبَقَرَةِ ثُمَّ رَكَعَ فَكَانَ رُكُوعُهُ نَحْوًا مِنْ قِيَامِهِ فَقَالَ فِي رُكُوعِهِ ‏"‏ سُبْحَانَ رَبِّيَ الْعَظِيمِ سُبْحَانَ رَبِّيَ الْعَظِيمِ ‏"‏ ‏.‏ وَقَالَ حِينَ رَفَعَ رَأْسَهُ ‏"‏ لِرَبِّيَ الْحَمْدُ لِرَبِّيَ الْحَمْدُ ‏"‏ ‏.‏ وَكَانَ يَقُولُ فِي سُجُودِهِ ‏"‏ سُبْحَانَ رَبِّيَ الأَعْلَى سُبْحَانَ رَبِّيَ الأَعْلَى ‏"‏ ‏.‏ وَكَانَ يَقُولُ بَيْنَ السَّجْدَتَيْنِ ‏"‏ رَبِّ اغْفِرْ لِي رَبِّ اغْفِرْ لِي ‏"‏ ‏.‏

Huzayfa (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, u Nabiy ﷺ ning yonlariga borib, yonlarida turdi. U zot: «Allohu akbar, zul-malakuti val-jabaruti val-kibriyoi val-azamah», dedilar. Soʻng Baqara surasini oʻqidilar, soʻng rukuʼ qildilar, rukuʼlari qiyomlariga yaqin choʻzildi. Rukuʼlarida: «Subhona robbiyal-azim, subhona robbiyal-azim», dedilar. Boshlarini koʻtarganlarida: «Li robbiyal-hamd, li robbiyal-hamd», dedilar. Sajdalarida: «Subhona robbiyal-aʼlo, subhona robbiyal-aʼlo», derdilar. Ikki sajda orasida esa: «Robbigʻfir liy, robbigʻfir liy», derdilar.Ҳузайфа (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, у Набий ﷺ нинг ёнларига бориб, ёнларида турди. У зот: «Аллоҳу акбар, зул-малакути вал-жабарути вал-кибриёи вал-азамаҳ», дедилар. Сўнг Бақара сурасини ўқидилар, сўнг рукуъ қилдилар, рукуълари қиёмларига яқин чўзилди. Рукуъларида: «Субҳона роббиял-азим, субҳона роббиял-азим», дедилар. Бошларини кўтарганларида: «Ли роббиял-ҳамд, ли роббиял-ҳамд», дедилар. Саждаларида: «Субҳона роббиял-аъло, субҳона роббиял-аъло», дердилар. Икки сажда орасида эса: «Роббиғфир лий, роббиғфир лий», дердилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الصَّبَّاحِ، وَعَمَّارُ بْنُ خَالِدٍ الْوَاسِطِيُّ، قَالاَ حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ عَيَّاشٍ، عَنْ دَهْثَمِ بْنِ قُرَّانٍ، عَنْ نِمْرَانَ بْنِ جَارِيَةَ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ قَوْمًا، اخْتَصَمُوا إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي خُصٍّ كَانَ بَيْنَهُمْ فَبَعَثَ حُذَيْفَةَ يَقْضِي بَيْنَهُمْ فَقَضَى لِلَّذِينَ يَلِيهِمُ الْقِمْطُ فَلَمَّا رَجَعَ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَخْبَرَهُ فَقَالَ ‏"‏ أَصَبْتَ وَأَحْسَنْتَ ‏"‏ ‏.‏

Joriya (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, bir qavm oʻrtalaridagi bir kulba haqida hukm soʻrab Nabiy ﷺ huzurlariga nizolashib keldilar. Shunda u zot ular oʻrtasida hukm chiqarish uchun Huzayfani yubordilar. U esa arqon qay tomonda boʻlsa, oʻsha tomondagilar foydasiga hukm qildi. Nabiy ﷺ huzurlariga qaytib, bun, xabar berganida, u zot: «Toʻgʻri va yaxshi qilibsan», dedilar.Жория (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, бир қавм ўрталаридаги бир кулба ҳақида ҳукм сўраб Набий ﷺ ҳузурларига низолашиб келдилар. Шунда у зот улар ўртасида ҳукм чиқариш учун Ҳузайфани юбордилар. У эса арқон қай томонда бўлса, ўша томондагилар фойдасига ҳукм қилди. Набий ﷺ ҳузурларига қайтиб, бун, хабар берганида, у зот: «Тўғри ва яхши қилибсан», дедилар.

حَدَّثَنَا عَفَّانُ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ زَيْدٍ، عَنْ أَبِي رَافِعٍ، أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ، رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ كَانَ مُسْتَنِدًا إِلَى ابْنِ عَبَّاسٍ وَعِنْدَهُ ابْنُ عُمَرَ وَسَعِيدُ بْنُ زَيْدٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمَا فَقَالَ اعْلَمُوا أَنِّي لَمْ أَقُلْ فِي الْكَلَالَةِ شَيْئًا وَلَمْ أَسْتَخْلِفْ مِنْ بَعْدِي أَحَدًا وَأَنَّهُ مَنْ أَدْرَكَ وَفَاتِي مِنْ سَبْيِ الْعَرَبِ فَهُوَ حُرٌّ مِنْ مَالِ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ فَقَالَ سَعِيدُ بْنُ زَيْدٍ أَمَا إِنَّكَ لَوْ أَشَرْتَ بِرَجُلٍ مِنْ الْمُسْلِمِينَ لَأْتَمَنَكَ النَّاسُ وَقَدْ فَعَلَ ذَلِكَ أَبُو بَكْرٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ وَأْتَمَنَهُ النَّاسُ فَقَالَ عُمَرُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ قَدْ رَأَيْتُ مِنْ أَصْحَابِي حِرْصًا سَيِّئًا وَإِنِّي جَاعِلٌ هَذَا الْأَمْرَ إِلَى هَؤُلَاءِ النَّفَرِ السِّتَّةِ الَّذِينَ مَاتَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَهُوَ عَنْهُمْ رَاضٍ ثُمَّ قَالَ عُمَرُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ لَوْ أَدْرَكَنِي أَحَدُ رَجُلَيْنِ ثُمَّ جَعَلْتُ هَذَا الْأَمْرَ إِلَيْهِ لَوَثِقْتُ بِهِ سَالِمٌ مَوْلَى أَبِي حُذَيْفَةَ وَأَبُو عُبَيْدَةَ بْنُ الْجَرَّاحِ‏.‏

Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U (roziyallohu anhu) Ibn Abbosga suyanib turgan, yonida Ibn Umar va Said ibn Zayd (roziyallohu anhum) bor edi. U: «Bilib qoʻyinglarki, men kalola haqida hech narsa demadim va oʻzimdan keyin birovni xalifa qilmadim. Vafotim payti arab asirlaridan kim boʻlsa, u Alloh azza va jalla molidan boʻlsada, ozoddir», dedi. Said ibn Zayd: «Agar musulmonlardan bir kishini koʻrsatganingda, odamlar senga ishonardilar. Buni Abu Bakr (roziyallohu anhu) qilgan edi va odamlar unga ishongan edilar», dedi. Umar (roziyallohu anhu): «Men ashoblarimda yomon hirsni koʻrdim. Shuning uchun bu ishni Rasululloh ﷺ vafot etganlarida ulardan rozi boʻlgan holda ketgan mana shu olti kishiga topshiraman», dedi. Soʻng Umar (roziyallohu anhu): «Agar ikki kishidan biri hayot boʻlib menga yetganida, bu ishni unga topshirar va unga ishonardim: Abu Huzayfaning ozod qilgan quli Solim va Abu Ubayda ibn al-Jarroh», dedi.Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У (розияллоҳу анҳу) Ибн Аббосга суяниб турган, ёнида Ибн Умар ва Саид ибн Зайд (розияллоҳу анҳум) бор эди. У: «Билиб қўйингларки, мен калола ҳақида ҳеч нарса демадим ва ўзимдан кейин бировни халифа қилмадим. Вафотим пайти араб асирларидан ким бўлса, у Аллоҳ азза ва жалла молидан бўлсада, озоддир», деди. Саид ибн Зайд: «Агар мусулмонлардан бир кишини кўрсатганингда, одамлар сенга ишонардилар. Буни Абу Бакр (розияллоҳу анҳу) қилган эди ва одамлар унга ишонган эдилар», деди. Умар (розияллоҳу анҳу): «Мен ашобларимда ёмон ҳирсни кўрдим. Шунинг учун бу ишни Расулуллоҳ ﷺ вафот этганларида улардан рози бўлган ҳолда кетган мана шу олти кишига топшираман», деди. Сўнг Умар (розияллоҳу анҳу): «Агар икки кишидан бири ҳаёт бўлиб менга етганида, бу ишни унга топширар ва унга ишонардим: Абу Ҳузайфанинг озод қилган қули Солим ва Абу Убайда ибн ал-Жарроҳ», деди.

وَعَنْهُ قَالَ: كَانَ النَّاسُ يَسْأَلُونَ رَسُول الله صلى الله عَلَيْهِ وَسلم عَن الْخَيْرِ وَكُنْتُ أَسْأَلُهُ عَنِ الشَّرِّ مَخَافَةَ أَنْ يُدْرِكَنِي قَالَ: قُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّا كُنَّا فِي جَاهِلِيَّةٍ وَشَرٍّ فَجَاءَنَا اللَّهُ بِهَذَا الْخَيْرِ فَهَلْ بَعْدَ هَذَا الْخَيْرِ مِنْ شَرٍّ؟ قَالَ: «نَعَمْ» قُلْتُ: وَهَلْ بَعْدَ ذَلِكَ الشَّرِّ مِنْ خَيْرٍ؟ قَالَ: «نَعَمْ وَفِيهِ دَخَنٌ» . قُلْتُ: وَمَا دَخَنُهُ؟ قَالَ: «قَوْمٌ يَسْتَنُّونَ بِغَيْرِ سُنَّتِي وَيَهْدُونَ بِغَيْرِ هَدْيِي تَعْرِفُ مِنْهُمْ وَتُنْكِرُ» . قُلْتُ: فَهَلْ بَعْدَ ذَلِكَ الْخَيْرِ مِنْ شَرٍّ؟ قَالَ: «نَعَمْ دُعَاةٌ عَلَى أَبْوَابِ جَهَنَّمَ مَنْ أَجَابَهُمْ إِلَيْهَا قَذَفُوهُ فِيهَا» . قُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ صِفْهُمْ لَنَا. قَالَ: «هُمْ مِنْ جِلْدَتِنَا وَيَتَكَلَّمُونَ بِأَلْسِنَتِنَا» . قُلْتُ: فَمَا تَأْمُرُنِي إِنْ أَدْرَكَنِي ذَلِكَ؟ قَالَ: «تَلْزَمُ جَمَاعَةَ الْمُسْلِمِينَ وَإِمَامَهُمْ» . قُلْتُ: فَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُمْ جَمَاعَةٌ وَلَا إِمَامٌ؟ قَالَ: «فَاعْتَزِلْ تِلْكَ الْفِرَقَ كُلَّهَا وَلَوْ أَنْ تَعَضَّ بِأَصْلِ شَجَرَةٍ حَتَّى يُدْرِكَكَ الْمَوْتُ وَأَنْتَ عَلَى ذَلِكَ» . مُتَّفَقٌ عَلَيْهِ. وَفِي رِوَايَةٍ لِمُسْلِمٍ: قَالَ: «يَكُونُ بَعْدِي أَئِمَّةٌ لَا يَهْتَدُونَ بِهُدَايَ وَلَا يَسْتَنُّونَ بِسُنَتِي وَسَيَقُومُ فِيهِمْ رِجَالٌ قُلُوبُهُمْ قُلُوبُ الشَّيَاطِينِ فِي جُثْمَانِ إِنْسٍ» . قَالَ حُذَيْفَةُ: قُلْتُ: كَيْفَ أَصْنَعُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنْ أَدْرَكْتُ ذَلِكَ؟ قَالَ: تَسْمَعُ وَتُطِيعُ الْأَمِيرَ وَإِنْ ضَرَبَ ظهرك وَأخذ مَالك فاسمع وأطع "

(Huzayfa ibn al-Yamon (roziyallohu anhu) shunday derdi:) Odamlar Rasululloh ﷺdan yaxshilik (xayr) haqida soʻrar edilar; men esa — (yomonlik) meni topib (uchratib) qolishidan qoʻrqib — U zotdan yomonlik (shar) haqida soʻrardim. Men: «Yo Rasululloh, biz johiliyat va yomonlik (ichi)da edik, soʻng Alloh bizga mana shu yaxshilikni (islomni) keltirdi. Bas, mana shu yaxshilikdan keyin (yana) bir yomonlik bormi?» dedim. U zot: «Ha», dedilar. Men: «Oʻsha yomonlikdan keyin (yana) bir yaxshilik bormi?» dedim. U zot: «Ha, (lekin) unda daxan (tutun, gʻubor) bor», dedilar. Men: «Uning daxani nima?» dedim. U zot: «Mening yoʻlimdan boshqa (yoʻl) bilan yoʻl koʻrsatadigan bir qavm (boʻladi); sen ulardan (baʼzisini) maʼqul (deb), (baʼzisini) inkor qilasan», dedilar. Men: «Oʻsha yaxshilikdan keyin (yana) bir yomonlik bormi?» dedim. U zot: «Ha, jahannam darvozalari oldida (turgan) daʼvatchilar (boʻladi); kim ularga (ergashib) javob bersa, ular uni unga (oʻtga) tashlaydi», dedilar. Men: «Yo Rasululloh, ularni bizga taʼriflab bering», dedim. U zot: «Ular bizning teramizdan (oʻz jinsimizdan)dir, bizning tillarimizda gapiradilar», dedilar. Men: «Agar oʻsha (zamon) meni topsa, menga nima (qilishni) buyurasiz?» dedim. U zot: «Musulmonlarning jamoasi va ularning imomini lozim tut (ulardan ayrilma)», dedilar. Men: «Agar ularning (biror) jamoasi ham, imomi ham boʻlmasa-chi?» dedim. U zot: «Unda oʻsha firqalarning hammasidan chetlan (ajral) — agar bir daraxtning ildizini tishlab (ushlab) turishing (kerak) boʻlsa ham — toki sen shu holda ekanligingda, seni oʻlim topguncha», dedilar.(Ҳузайфа ибн ал-Ямон (розияллоҳу анҳу) шундай дерди:) Одамлар Расулуллоҳ ﷺдан яхшилик (хайр) ҳақида сўрар эдилар; мен эса — (ёмонлик) мени топиб (учратиб) қолишидан қўрқиб — У зотдан ёмонлик (шар) ҳақида сўрардим. Мен: «Ё Расулуллоҳ, биз жоҳилият ва ёмонлик (ичи)да эдик, сўнг Аллоҳ бизга мана шу яхшиликни (исломни) келтирди. Бас, мана шу яхшиликдан кейин (яна) бир ёмонлик борми?» дедим. У зот: «Ҳа», дедилар. Мен: «Ўша ёмонликдан кейин (яна) бир яхшилик борми?» дедим. У зот: «Ҳа, (лекин) унда дахан (тутун, ғубор) бор», дедилар. Мен: «Унинг дахани нима?» дедим. У зот: «Менинг йўлимдан бошқа (йўл) билан йўл кўрсатадиган бир қавм (бўлади); сен улардан (баъзисини) маъқул (деб), (баъзисини) инкор қиласан», дедилар. Мен: «Ўша яхшиликдан кейин (яна) бир ёмонлик борми?» дедим. У зот: «Ҳа, жаҳаннам дарвозалари олдида (турган) даъватчилар (бўлади); ким уларга (эргашиб) жавоб берса, улар уни унга (ўтга) ташлайди», дедилар. Мен: «Ё Расулуллоҳ, уларни бизга таърифлаб беринг», дедим. У зот: «Улар бизнинг терамиздан (ўз жинсимиздан)дир, бизнинг тилларимизда гапирадилар», дедилар. Мен: «Агар ўша (замон) мени топса, менга нима (қилишни) буюрасиз?» дедим. У зот: «Мусулмонларнинг жамоаси ва уларнинг имомини лозим тут (улардан айрилма)», дедилар. Мен: «Агар уларнинг (бирор) жамоаси ҳам, имоми ҳам бўлмаса-чи?» дедим. У зот: «Унда ўша фирқаларнинг ҳаммасидан четлан (ажрал) — агар бир дарахтнинг илдизини тишлаб (ушлаб) туришинг (керак) бўлса ҳам — токи сен шу ҳолда эканлигингда, сени ўлим топгунча», дедилар.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مَخْلَدٍ، عَنْ حَمَّادِ بْنِ أُسَامَةَ، عَنْ مِسْعَرٍ، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ قَيْسٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ أَبِي قُرَّةَ الْكِنْدِيِّ قَالَ‏:‏ عَرَضَ أَبِي عَلَى سَلْمَانَ أُخْتَهُ، فَأَبَى وَتَزَوَّجَ مَوْلاَةً لَهُ، يُقَالُ لَهَا‏:‏ بُقَيْرَةُ، فَبَلَغَ أَبَا قُرَّةَ أَنَّهُ كَانَ بَيْنَ حُذَيْفَةَ وَسَلْمَانَ شَيْءٌ، فَأَتَاهُ يَطْلُبُهُ، فَأَخْبَرَ أَنَّهُ فِي مَبْقَلَةٍ لَهُ، فَتَوَجَّهَ إِلَيْهِ، فَلَقِيَهُ مَعَهُ زَبِيلٌ فِيهِ بَقْلٌ، قَدْ أَدْخَلَ عَصَاهُ فِي عُرْوَةِ الزَّبِيلِ، وَهُوَ عَلَى عَاتِقِهِ، فَقَالَ‏:‏ يَا أَبَا عَبْدِ اللهِ، مَا كَانَ بَيْنَكَ وَبَيْنَ حُذَيْفَةَ‏؟‏ قَالَ‏:‏ يَقُولُ سَلْمَانُ‏:‏ ‏{‏وَكَانَ الإِنْسَانُ عَجُولاً‏}‏، فَانْطَلَقَا حَتَّى أَتَيَا دَارَ سَلْمَانَ، فَدَخَلَ سَلْمَانُ الدَّارَ فَقَالَ‏:‏ السَّلاَمُ عَلَيْكُمْ، ثُمَّ أَذِنَ لأَبِي قُرَّةَ، فَدَخَلَ، فَإِذَا نَمَطٌ مَوْضُوعٌ عَلَى بَابٍ، وَعِنْدَ رَأْسِهِ لَبِنَاتٌ، وَإِذَا قُرْطَاطٌ، فَقَالَ‏:‏ اجْلِسْ عَلَى فِرَاشِ مَوْلاَتِكَ الَّتِي تُمَهِّدُ لِنَفْسِهَا، ثُمَّ أَنْشَأَ يُحَدِّثُهُ فَقَالَ‏:‏ إِنَّ حُذَيْفَةَ كَانَ يُحَدِّثُ بِأَشْيَاءَ، كَانَ يَقُولُهَا رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه وسلم فِي غَضَبِهِ لأَقْوَامٍ، فَأُوتَى فَأُسْأَلُ عَنْهَا‏؟‏ فَأَقُولُ‏:‏ حُذَيْفَةُ أَعْلَمُ بِمَا يَقُولُ، وَأَكْرَهُ أَنْ تَكُونَ ضَغَائِنُ بَيْنَ أَقْوَامٍ، فَأُتِيَ حُذَيْفَةُ، فَقِيلَ لَهُ‏:‏ إِنَّ سَلْمَانَ لاَ يُصَدِّقُكَ وَلاَ يُكَذِّبُكَ بِمَا تَقُولُ، فَجَاءَنِي حُذَيْفَةُ فَقَالَ‏:‏ يَا سَلْمَانُ ابْنَ أُمِّ سَلْمَانَ، فَقُلْتُ يَا حُذَيْفَةُ ابْنَ أُمِّ حُذَيْفَةَ، لَتَنْتَهِيَنَّ، أَوْ لَأَكْتُبَنَّ فِيكَ إِلَى عُمَرَ، فَلَمَّا خَوَّفْتُهُ بِعُمَرَ تَرَكَنِي، وَقَدْ قَالَ رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه وسلم‏:‏ مِنْ وَلَدِ آدَمَ أَنَا، فَأَيُّمَا عَبْدٌ مِنْ أُمَّتِي لَعَنْتُهُ لَعْنَةً، أَوْ سَبَبْتُهُ سَبَّةً، فِي غَيْرِ كُنْهِهِ، فَاجْعَلْهَا عَلَيْهِ صَلاةً‏

Salmon (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Amr ibn Abu Qurra al-Kindiy aytadi: Otam oʻz singlisini Salmonga taklif qildi, biroq u rad etib, oʻziga qarashli Buqayra ismli bir ozod qilingan ayolga uylandi. Abu Qurraga Huzayfa bilan Salmon oʻrtasida bir narsa boʻlgani xabari yetdi. U Salmonni izlab keldi va unga Salmon oʻz bogʻida ekani aytildi. U oʻsha tomon yoʻl oldi va Salmonni yelkasida koʻkat solingan bir sabad koʻtarib turgan holda uchratdi; u hassasini sabadning qulogʻiga oʻtkazib, yelkasiga qoʻyib olgan edi. Abu Qurra: «Ey Abu Abdulloh, sen bilan Huzayfa oʻrtasida nima gap edi?» dedi. Salmon: {Inson shoshqaloq qilib yaratilgandir} (Isro 11), dedi. Soʻng ikkisi Salmonning uyiga bordilar. Salmon uyga kirib: «Assalomu alaykum», dedi, soʻng Abu Qurraga ruxsat berdi, u ham kirdi. Qarasa, bir eshik ustiga gilamcha tashlab qoʻyilgan, uning tepasida gʻishtlar va bir egar-toʻshak bor edi. Salmon: «Oʻzi uchun joy tayyorlaydigan bekangning toʻshagiga oʻtir», dedi. Soʻng unga soʻzlab dedi: «Huzayfa Rasululloh ﷺ baʼzi qavmlarga gʻazablangan paytlarida aytgan baʼzi narsalarni rivoyat qilar edi. Menga kelib ular haqida soʻrashadi. Men esa: ‹Huzayfa oʻzi aytayotgan narsani yaxshiroq biladi›, deyman va qavmlar oʻrtasida adovat boʻlishini yoqtirmayman. Soʻng Huzayfaga: ‹Salmon seni na tasdiqlaydi, na yolgʻonga chiqaradi›, deyildi. Huzayfa oldimga kelib: ‹Ey Salmon, Salmonning onasining oʻgʻli!› dedi. Men: ‹Ey Huzayfa, Huzayfaning onasining oʻgʻli! Yo tiyilasan, yo sen haqingda Umarga xat yozaman!› dedim. Uni Umar bilan qoʻrqitganimda meni tinch qoʻydi. Darhaqiqat, Rasululloh ﷺ: ‹Men Odam bolasidanman. Ummatimdan qaysi bir bandani nohaq laʼnatlagan yoki soʻkkan boʻlsam, uni unga rahmat-duo qilib qoʻygin›, deb aytgan edilar.»Салмон (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Амр ибн Абу Қурра ал-Киндий айтади: Отам ўз синглисини Салмонга таклиф қилди, бироқ у рад этиб, ўзига қарашли Буқайра исмли бир озод қилинган аёлга уйланди. Абу Қуррага Ҳузайфа билан Салмон ўртасида бир нарса бўлгани хабари етди. У Салмонни излаб келди ва унга Салмон ўз боғида экани айтилди. У ўша томон йўл олди ва Салмонни елкасида кўкат солинган бир сабад кўтариб турган ҳолда учратди; у ҳассасини сабаднинг қулоғига ўтказиб, елкасига қўйиб олган эди. Абу Қурра: «Эй Абу Абдуллоҳ, сен билан Ҳузайфа ўртасида нима гап эди?» деди. Салмон: {Инсон шошқалоқ қилиб яратилгандир} (Исро 11), деди. Сўнг иккиси Салмоннинг уйига бордилар. Салмон уйга кириб: «Ассалому алайкум», деди, сўнг Абу Қуррага рухсат берди, у ҳам кирди. Қараса, бир эшик устига гиламча ташлаб қўйилган, унинг тепасида ғиштлар ва бир эгар-тўшак бор эди. Салмон: «Ўзи учун жой тайёрлайдиган бекангнинг тўшагига ўтир», деди. Сўнг унга сўзлаб деди: «Ҳузайфа Расулуллоҳ ﷺ баъзи қавмларга ғазабланган пайтларида айтган баъзи нарсаларни ривоят қилар эди. Менга келиб улар ҳақида сўрашади. Мен эса: ‹Ҳузайфа ўзи айтаётган нарсани яхшироқ билади›, дейман ва қавмлар ўртасида адоват бўлишини ёқтирмайман. Сўнг Ҳузайфага: ‹Салмон сени на тасдиқлайди, на ёлғонга чиқаради›, дейилди. Ҳузайфа олдимга келиб: ‹Эй Салмон, Салмоннинг онасининг ўғли!› деди. Мен: ‹Эй Ҳузайфа, Ҳузайфанинг онасининг ўғли! Ё тийиласан, ё сен ҳақингда Умарга хат ёзаман!› дедим. Уни Умар билан қўрқитганимда мени тинч қўйди. Дарҳақиқат, Расулуллоҳ ﷺ: ‹Мен Одам боласиданман. Умматимдан қайси бир бандани ноҳақ лаънатлаган ёки сўккан бўлсам, уни унга раҳмат-дуо қилиб қўйгин›, деб айтган эдилар.»

حَدَّثَنَا الصَّلْتُ بْنُ مُحَمَّدٍ، قَالَ حَدَّثَنَا مَهْدِيٌّ، عَنْ وَاصِلٍ، عَنْ أَبِي وَائِلٍ، عَنْ حُذَيْفَةَ، رَأَى رَجُلاً لاَ يُتِمُّ رُكُوعَهُ وَلاَ سُجُودَهُ، فَلَمَّا قَضَى صَلاَتَهُ قَالَ لَهُ حُذَيْفَةُ مَا صَلَّيْتَ ـ قَالَ وَأَحْسِبُهُ قَالَ ـ وَلَوْ مُتَّ مُتَّ عَلَى غَيْرِ سُنَّةِ مُحَمَّدٍ صلى الله عليه وسلم‏.‏

Abu Voil (Huzayfadan) rivoyat qiladi: Huzayfa dedi: «Men rukuʼ va sajdani toʻkis bajarmayotgan bir kishini koʻrdim. U namozni tugatgach, men unga namoz oʻqimagan deb aytdim». Menimcha, Huzayfa (oʻsha kishiga): «Agar (shu holda) oʻlsang, Paygʻambar Muhammad ﷺ ning sunnatidan boshqa (sunnat)da oʻlar eding», — deb qoʻshdi.Абу Воил (Ҳузайфадан) ривоят қилади: Ҳузайфа деди: «Мен рукуъ ва саждани тўкис бажармаётган бир кишини кўрдим. У намозни тугатгач, мен унга намоз ўқимаган деб айтдим». Менимча, Ҳузайфа (ўша кишига): «Агар (шу ҳолда) ўлсанг, Пайғамбар Муҳаммад ﷺ нинг суннатидан бошқа (суннат)да ўлар эдинг», — деб қўшди.

وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ نُمَيْرٍ، حَدَّثَنَا أَبُو خَالِدٍ، - يَعْنِي سُلَيْمَانَ بْنَ حَيَّانَ - عَنْ سَعْدِ بْنِ طَارِقٍ، عَنْ رِبْعِيٍّ، عَنْ حُذَيْفَةَ، قَالَ كُنَّا عِنْدَ عُمَرَ فَقَالَ أَيُّكُمْ سَمِعَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَذْكُرُ الْفِتَنَ فَقَالَ قَوْمٌ نَحْنُ سَمِعْنَاهُ ‏.‏ فَقَالَ لَعَلَّكُمْ تَعْنُونَ فِتْنَةَ الرَّجُلِ فِي أَهْلِهِ وَجَارِهِ قَالُوا أَجَلْ ‏.‏ قَالَ تِلْكَ تُكَفِّرُهَا الصَّلاَةُ وَالصِّيَامُ وَالصَّدَقَةُ وَلَكِنْ أَيُّكُمْ سَمِعَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَذْكُرُ الْفِتَنَ الَّتِي تَمُوجُ مَوْجَ الْبَحْرِ قَالَ حُذَيْفَةُ فَأَسْكَتَ الْقَوْمُ فَقُلْتُ أَنَا ‏.‏ قَالَ أَنْتَ لِلَّهِ أَبُوكَ ‏.‏ قَالَ حُذَيْفَةُ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ تُعْرَضُ الْفِتَنُ عَلَى الْقُلُوبِ كَالْحَصِيرِ عُودًا عُودًا فَأَىُّ قَلْبٍ أُشْرِبَهَا نُكِتَ فِيهِ نُكْتَةٌ سَوْدَاءُ وَأَىُّ قَلْبٍ أَنْكَرَهَا نُكِتَ فِيهِ نُكْتَةٌ بَيْضَاءُ حَتَّى تَصِيرَ عَلَى قَلْبَيْنِ عَلَى أَبْيَضَ مِثْلِ الصَّفَا فَلاَ تَضُرُّهُ فِتْنَةٌ مَا دَامَتِ السَّمَوَاتُ وَالأَرْضُ وَالآخَرُ أَسْوَدُ مُرْبَادًّا كَالْكُوزِ مُجَخِّيًا لاَ يَعْرِفُ مَعْرُوفًا وَلاَ يُنْكِرُ مُنْكَرًا إِلاَّ مَا أُشْرِبَ مِنْ هَوَاهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ حُذَيْفَةُ وَحَدَّثْتُهُ أَنَّ بَيْنَكَ وَبَيْنَهَا بَابًا مُغْلَقًا يُوشِكُ أَنْ يُكْسَرَ ‏.‏ قَالَ عُمَرُ أَكَسْرًا لاَ أَبَا لَكَ فَلَوْ أَنَّهُ فُتِحَ لَعَلَّهُ كَانَ يُعَادُ ‏.‏ قُلْتُ لاَ بَلْ يُكْسَرُ ‏.‏ وَحَدَّثْتُهُ أَنَّ ذَلِكَ الْبَابَ رَجُلٌ يُقْتَلُ أَوْ يَمُوتُ ‏.‏ حَدِيثًا لَيْسَ بِالأَغَالِيطِ ‏.‏ قَالَ أَبُو خَالِدٍ فَقُلْتُ لِسَعْدٍ يَا أَبَا مَالِكٍ مَا أَسْوَدُ مُرْبَادًّا قَالَ شِدَّةُ الْبَيَاضِ فِي سَوَادٍ ‏.‏ قَالَ قُلْتُ فَمَا الْكُوزُ مُجَخِّيًا قَالَ مَنْكُوسًا ‏.‏

Huzayfa (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Biz Umarning huzurida edik. Shunda u: «Sizlardan kim Rasululloh ﷺ ning fitnalar haqida zikr qilganini eshitgan?» dedi. Bir qavm (baʼzilar): «Biz uni eshitganmiz», dedilar. U: «Ehtimol sizlar kishining oʻz ahli (oilasi) va qoʻshnisi (haqi)dagi fitnasini (gunohini) nazarda tutayotgandirsizlar?» dedi. Ular: «Ha», dedilar. U: «Uni namoz, roʻza va sadaqa kafforat qiladi (yuvadi). Lekin sizlardan kim Paygʻambar ﷺ ning dengiz toʻlqini kabi toʻlqinlanadigan fitnalar haqida zikr qilganini eshitgan?» dedi. Huzayfa dedi: Shunda qavm jim boʻldi. Men: «Men (eshitganman)», dedim. U: «Sen (eshitgan ekansan); Alloh uchun (qanday yaxshisan), otang-a!» dedi. Huzayfa dedi: Men Rasululloh ﷺ ning shunday deyayotganlarini eshitganman: «Fitnalar qalblarga — boʻyra (toʻqilganda) choʻp-choʻp (terilgani) kabi — birin-ketin koʻndalang qilinadi (taqdim etiladi). Qaysi qalb ularni (oʻziga) singdirsa (ichsa), unda qora nuqta (dogʻ) qoʻyiladi; qaysi qalb ularni inkor qilsa (rad etsa), unda oq nuqta qoʻyiladi — toki (qalblar) ikki (xil) qalbga aylanadi: (biri) silliq tosh (safo) kabi oq — bunga osmonlar va yer turguncha hech bir fitna zarar qilmaydi; ikkinchisi esa — qora, kul rang (xira) — agʻdarilgan koʻza misol: na maʼrufni (yaxshilikni) taniydi va na munkarni (yomonlikni) inkor qiladi — faqat oʻz havoyi nafsidan singdirgan narsasidan boshqani (tanimaydi)», dedilar. Huzayfa dedi: Men unga (Umarga): «Sen bilan ularning (fitnalar) orasida yopiq bir eshik bor; u sindirilishiga (ochilishiga) yaqin», deb hadis aytdim. Umar: «Sindiriladimi — otasiz qolgur?! Agar u ochilganda edi, ehtimol (qaytadan) yopilarmidi?» dedi. Men: «Yoʻq, balki sindiriladi», dedim. Va men unga: «Oʻsha eshik — bir kishidirki, u oʻldiriladi yoki oʻladi», deb hadis aytdim — xato(lar)siz (rost) bir hadis (sifatida). Abu Xolid dedi: Men Saʼdga: «Ey Abu Molik, ‹asvad murbodd› (qora, kul rang) nima?» dedim. U: «Qoralik ichidagi kuchli oqlik», dedi. Men: «‹agʻdarilgan koʻza› (al-kuz mujaxxiy) nima?» dedim. U: «Toʻntarilgan (boshi pastga qaratilgan)», dedi.Ҳузайфа (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Биз Умарнинг ҳузурида эдик. Шунда у: «Сизлардан ким Расулуллоҳ ﷺ нинг фитналар ҳақида зикр қилганини эшитган?» деди. Бир қавм (баъзилар): «Биз уни эшитганмиз», дедилар. У: «Эҳтимол сизлар кишининг ўз аҳли (оиласи) ва қўшниси (ҳақи)даги фитнасини (гуноҳини) назарда тутаётгандирсизлар?» деди. Улар: «Ҳа», дедилар. У: «Уни намоз, рўза ва садақа каффорат қилади (ювади). Лекин сизлардан ким Пайғамбар ﷺ нинг денгиз тўлқини каби тўлқинланадиган фитналар ҳақида зикр қилганини эшитган?» деди. Ҳузайфа деди: Шунда қавм жим бўлди. Мен: «Мен (эшитганман)», дедим. У: «Сен (эшитган экансан); Аллоҳ учун (қандай яхшисан), отанг-а!» деди. Ҳузайфа деди: Мен Расулуллоҳ ﷺ нинг шундай деяётганларини эшитганман: «Фитналар қалбларга — бўйра (тўқилганда) чўп-чўп (терилгани) каби — бирин-кетин кўндаланг қилинади (тақдим этилади). Қайси қалб уларни (ўзига) сингдирса (ичса), унда қора нуқта (доғ) қўйилади; қайси қалб уларни инкор қилса (рад этса), унда оқ нуқта қўйилади — токи (қалблар) икки (хил) қалбга айланади: (бири) силлиқ тош (сафо) каби оқ — бунга осмонлар ва ер тургунча ҳеч бир фитна зарар қилмайди; иккинчиси эса — қора, кул ранг (хира) — ағдарилган кўза мисол: на маъруфни (яхшиликни) танийди ва на мункарни (ёмонликни) инкор қилади — фақат ўз ҳавойи нафсидан сингдирган нарсасидан бошқани (танимайди)», дедилар. Ҳузайфа деди: Мен унга (Умарга): «Сен билан уларнинг (фитналар) орасида ёпиқ бир эшик бор; у синдирилишига (очилишига) яқин», деб ҳадис айтдим. Умар: «Синдириладими — отасиз қолгур?! Агар у очилганда эди, эҳтимол (қайтадан) ёпилармиди?» деди. Мен: «Йўқ, балки синдирилади», дедим. Ва мен унга: «Ўша эшик — бир кишидирки, у ўлдирилади ёки ўлади», деб ҳадис айтдим — хато(лар)сиз (рост) бир ҳадис (сифатида). Абу Холид деди: Мен Саъдга: «Эй Абу Молик, ‹асвад мурбодд› (қора, кул ранг) нима?» дедим. У: «Қоралик ичидаги кучли оқлик», деди. Мен: «‹ағдарилган кўза› (ал-куз мужаххий) нима?» дедим. У: «Тўнтарилган (боши пастга қаратилган)», деди.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ جَعْفَرٍ، عَنِ الْعَلاَءِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَرَّ عَلَى صُبْرَةٍ مِنْ طَعَامٍ فَأَدْخَلَ يَدَهُ فِيهَا فَنَالَتْ أَصَابِعُهُ بَلَلاً فَقَالَ ‏"‏ يَا صَاحِبَ الطَّعَامِ مَا هَذَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَصَابَتْهُ السَّمَاءُ يَا رَسُولَ اللَّهِ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ أَفَلاَ جَعَلْتَهُ فَوْقَ الطَّعَامِ حَتَّى يَرَاهُ النَّاسُ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ مَنْ غَشَّ فَلَيْسَ مِنَّا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَأَبِي الْحَمْرَاءِ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَبُرَيْدَةَ وَأَبِي بُرْدَةَ بْنِ نِيَارٍ وَحُذَيْفَةَ بْنِ الْيَمَانِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ كَرِهُوا الْغِشَّ وَقَالُوا الْغِشُّ حَرَامٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ bir uyum taom yonidan oʻtdilar-da, qoʻllarini uning ichiga tiqdilar, shunda barmoqlariga namlik tegdi. U zot: «Ey taom egasi, bu nima?» dedilar. (Egasi): «Unga osmon (yomgʻiri) yetdi, yo Rasululloh», dedi. U zot: «Uni odamlar koʻrishi uchun taomning ustiga qoʻysang boʻlmasmidi?!» dedilar. Soʻng: «Kim aldasa, u bizdan emas», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Ibn Umar, Abulhamro, Ibn Abbos, Burayda, Abu Burda ibn Niyor va Huzayfa ibn al-Yamondan ham (rivoyatlar bor). Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan sahih hadisdir. Ilm ahlining amali shunga (muvofiq)dir: ular aldashni makruh sanaganlar va: «Aldash haromdir», deganlar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ бир уюм таом ёнидан ўтдилар-да, қўлларини унинг ичига тиқдилар, шунда бармоқларига намлик тегди. У зот: «Эй таом эгаси, бу нима?» дедилар. (Эгаси): «Унга осмон (ёмғири) етди, ё Расулуллоҳ», деди. У зот: «Уни одамлар кўриши учун таомнинг устига қўйсанг бўлмасмиди?!» дедилар. Сўнг: «Ким алдаса, у биздан эмас», дедилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Ибн Умар, Абулҳамро, Ибн Аббос, Бурайда, Абу Бурда ибн Ниёр ва Ҳузайфа ибн ал-Ямондан ҳам (ривоятлар бор). Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Илм аҳлининг амали шунга (мувофиқ)дир: улар алдашни макруҳ санаганлар ва: «Алдаш ҳаромдир», деганлар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَمْرِو بْنِ أَبِي الْحَجَّاجِ أَبُو مَعْمَرٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَارِثِ، عَنْ حُسَيْنٍ الْمُعَلِّمِ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، أَنَّ رِئَابَ بْنَ حُذَيْفَةَ، تَزَوَّجَ امْرَأَةً فَوَلَدَتْ لَهُ ثَلاَثَةَ غِلْمَةٍ فَمَاتَتْ أُمُّهُمْ فَوَرِثُوهَا رِبَاعَهَا وَوَلاَءَ مَوَالِيهَا وَكَانَ عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ عَصَبَةَ بَنِيهَا فَأَخْرَجَهُمْ إِلَى الشَّامِ فَمَاتُوا فَقَدِمَ عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ وَمَاتَ مَوْلًى لَهَا وَتَرَكَ مَالاً لَهُ فَخَاصَمَهُ إِخْوَتُهَا إِلَى عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ فَقَالَ عُمَرُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَا أَحْرَزَ الْوَلَدُ أَوِ الْوَالِدُ فَهُوَ لِعَصَبَتِهِ مَنْ كَانَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَكَتَبَ لَهُ كِتَابًا فِيهِ شَهَادَةُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ وَزَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ وَرَجُلٍ آخَرَ فَلَمَّا اسْتُخْلِفَ عَبْدُ الْمَلِكِ اخْتَصَمُوا إِلَى هِشَامِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ أَوْ إِلَى إِسْمَاعِيلَ بْنِ هِشَامٍ فَرَفَعَهُمْ إِلَى عَبْدِ الْمَلِكِ فَقَالَ هَذَا مِنَ الْقَضَاءِ الَّذِي مَا كُنْتُ أَرَاهُ ‏.‏ قَالَ فَقَضَى لَنَا بِكِتَابِ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ فَنَحْنُ فِيهِ إِلَى السَّاعَةِ ‏.‏

Amr ibn Shuʼaybdan, u otasidan, u bobosidan rivoyat qilishicha, Riob ibn Huzayfa bir ayolga uylangan va undan unga uchta oʻgʻil bola tugʻilgan edi. Soʻng onalari vafot etdi, ular onasidan uning uy-joylarini va ozod qilgan qullarining valosini meros qilib oldilar. Amr ibn al-Os (roziyallohu anhu) esa uning oʻgʻillarining asabasi (otalik tomonidan qarindoshi) edi. U ularni Shomga olib chiqdi va ular oʻsha yerda vafot etdilar. Soʻng Amr ibn al-Os (qaytib) keldi. (Bu orada) ayolning ozod qilgan bir quli vafot etib, ortidan mol qoldirdi. Ayolning aka-ukalari Amr ibn al-Os bilan daʼvolashib, ishni Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)ning huzuriga olib bordilar. Umar: «Rasululloh ﷺ: ‹Bola yoki ota nimani egallagan boʻlsa, u kim boʻlishidan qatʼi nazar oʻzining asabasiniki boʻladi›, deganlar», dedi. (Roviy) aytdi: Soʻng (Umar) unga (Amrga) bir hujjat yozib berdi, unda Abdurrahmon ibn Avf, Zayd ibn Sobit va yana bir kishining guvohligi bor edi. Abdulmalik xalifa qilinganida, ular (yana) Hishom ibn Ismoil yoki Ismoil ibn Hishomning huzurida daʼvolashdilar, u esa ularni Abdulmalikning huzuriga yoʻlladi. (Abdulmalik): «Bu shunday hukmki, men uni (toʻgʻri deb) koʻrar edim», dedi. (Roviy) aytdi: Soʻng u biz uchun Umar ibn al-Xattobning hujjati boʻyicha hukm chiqardi va biz shu kungacha shu (hukm) boʻyichamiz.Амр ибн Шуъайбдан, у отасидан, у бобосидан ривоят қилишича, Риоб ибн Ҳузайфа бир аёлга уйланган ва ундан унга учта ўғил бола туғилган эди. Сўнг оналари вафот этди, улар онасидан унинг уй-жойларини ва озод қилган қулларининг валосини мерос қилиб олдилар. Амр ибн ал-Ос (розияллоҳу анҳу) эса унинг ўғилларининг асабаси (оталик томонидан қариндоши) эди. У уларни Шомга олиб чиқди ва улар ўша ерда вафот этдилар. Сўнг Амр ибн ал-Ос (қайтиб) келди. (Бу орада) аёлнинг озод қилган бир қули вафот этиб, ортидан мол қолдирди. Аёлнинг ака-укалари Амр ибн ал-Ос билан даъволашиб, ишни Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)нинг ҳузурига олиб бордилар. Умар: «Расулуллоҳ ﷺ: ‹Бола ёки ота нимани эгаллаган бўлса, у ким бўлишидан қатъи назар ўзининг асабасиники бўлади›, деганлар», деди. (Ровий) айтди: Сўнг (Умар) унга (Амрга) бир ҳужжат ёзиб берди, унда Абдурраҳмон ибн Авф, Зайд ибн Собит ва яна бир кишининг гувоҳлиги бор эди. Абдулмалик халифа қилинганида, улар (яна) Ҳишом ибн Исмоил ёки Исмоил ибн Ҳишомнинг ҳузурида даъволашдилар, у эса уларни Абдулмаликнинг ҳузурига йўллади. (Абдулмалик): «Бу шундай ҳукмки, мен уни (тўғри деб) кўрар эдим», деди. (Ровий) айтди: Сўнг у биз учун Умар ибн ал-Хаттобнинг ҳужжати бўйича ҳукм чиқарди ва биз шу кунгача шу (ҳукм) бўйичамиз.

أَخْبَرَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، قَالَ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الأَشْعَثِ بْنِ أَبِي الشَّعْثَاءِ، عَنِ الأَسْوَدِ بْنِ هِلاَلٍ، عَنْ ثَعْلَبَةَ بْنِ زَهْدَمٍ، قَالَ كُنَّا مَعَ سَعِيدِ بْنِ الْعَاصِي بِطَبَرِسْتَانَ وَمَعَنَا حُذَيْفَةُ بْنُ الْيَمَانِ فَقَالَ أَيُّكُمْ صَلَّى مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم صَلاَةَ الْخَوْفِ فَقَالَ حُذَيْفَةُ أَنَا فَوَصَفَ فَقَالَ صَلَّى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم صَلاَةَ الْخَوْفِ بِطَائِفَةٍ رَكْعَةً صَفٍّ خَلْفَهُ وَطَائِفَةٍ أُخْرَى بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْعَدُوِّ فَصَلَّى بِالطَّائِفَةِ الَّتِي تَلِيهِ رَكْعَةً ثُمَّ نَكَصَ هَؤُلاَءِ إِلَى مَصَافِّ أُولَئِكَ وَجَاءَ أُولَئِكَ فَصَلَّى بِهِمْ رَكْعَةً ‏.‏

Huzayfa ibn al-Yamon (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ xavf namozini bir toifaga oʻzlaridan orqada saf tortgan holda bir rakat, boshqa bir toifa esa ular bilan dushman oʻrtasida turgan holda oʻqib berdilar. U zot oʻzlariga yaqin turgan toifaga bir rakat oʻqib berdilar, soʻng bular anavilarning safiga oʻtdilar, anavilar kelib, ularga bir rakat oʻqib berdilar.Ҳузайфа ибн ал-Ямон (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ хавф намозини бир тоифага ўзларидан орқада саф тортган ҳолда бир ракат, бошқа бир тоифа эса улар билан душман ўртасида турган ҳолда ўқиб бердилар. У зот ўзларига яқин турган тоифага бир ракат ўқиб бердилар, сўнг булар анавиларнинг сафига ўтдилар, анавилар келиб, уларга бир ракат ўқиб бердилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَنْبَأَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَعَثَ أَبَا جَهْمِ بْنَ حُذَيْفَةَ مُصَدِّقًا فَلاَجَّهُ رَجُلٌ فِي صَدَقَتِهِ فَضَرَبَهُ أَبُو جَهْمٍ فَشَجَّهُ فَأَتَوُا النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَالُوا الْقَوَدَ يَا رَسُولَ اللَّهِ ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لَكُمْ كَذَا وَكَذَا ‏"‏ ‏.‏ فَلَمْ يَرْضَوْا فَقَالَ ‏"‏ لَكُمْ كَذَا وَكَذَا ‏"‏ ‏.‏ فَرَضُوا فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنِّي خَاطِبٌ عَلَى النَّاسِ وَمُخْبِرُهُمْ بِرِضَاكُمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا نَعَمْ ‏.‏ فَخَطَبَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ إِنَّ هَؤُلاَءِ اللَّيْثِيِّينِ أَتَوْنِي يُرِيدُونَ الْقَوَدَ فَعَرَضْتُ عَلَيْهِمْ كَذَا وَكَذَا أَرَضِيتُمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا لاَ ‏.‏ فَهَمَّ بِهِمُ الْمُهَاجِرُونَ فَأَمَرَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَنْ يَكُفُّوا فَكَفُّوا ثُمَّ دَعَاهُمْ فَزَادَهُمْ فَقَالَ ‏"‏ أَرَضِيتُمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا نَعَمْ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ إِنِّي خَاطِبٌ عَلَى النَّاسِ وَمُخْبِرُهُمْ بِرِضَاكُمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا نَعَمْ ‏.‏ فَخَطَبَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ قَالَ ‏"‏ أَرَضِيتُمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا نَعَمْ ‏.‏ قَالَ ابْنُ مَاجَهْ سَمِعْتُ مُحَمَّدَ بْنَ يَحْيَى يَقُولُ تَفَرَّدَ بِهَذَا مَعْمَرٌ لاَ أَعْلَمُ رَوَاهُ غَيْرُهُ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ Abu Jahm ibn Huzayfani zakot yigʻuvchi qilib yuboribdilar. Bir kishi oʻz zakoti xususida u bilan tortishibdi, Abu Jahm esa uni urib, boshini yoribdi. Ular Paygʻambar ﷺ huzuriga kelib: «Qasos, yo Rasululloh!» deyishibdi. Paygʻambar ﷺ: «Sizlarga muncha-muncha (diya) boʻlsin», dedilar. Ular rozi boʻlmadilar. U zot: «Sizlarga muncha-muncha (diya) boʻlsin», dedilar. Shunda ular rozi boʻldilar. Paygʻambar ﷺ: «Men odamlarga xutba qilib, ularga sizlarning rozi boʻlganingizni xabar beraman», dedilar. Ular: «Ha», deyishdi. Paygʻambar ﷺ xutba qilib: «Bu Laysiylar mening huzurimga qasos istab kelishdi, men ularga muncha-muncha (diya) taklif qildim. Rozi boʻldingizmi?» dedilar. Ular: «Yoʻq», deyishdi. Shunda muhojirlar ularga qasd qildilar, Paygʻambar ﷺ esa (muhojirlarga) toʻxtashni buyurdilar, ular toʻxtadilar. Soʻng u zot ularni chaqirib, (diyani) koʻpaytirdilar va: «Rozi boʻldingizmi?» dedilar. Ular: «Ha», deyishdi. U zot: «Men odamlarga xutba qilib, ularga sizlarning rozi boʻlganingizni xabar beraman», dedilar. Ular: «Ha», deyishdi. Paygʻambar ﷺ xutba qildilar, soʻng: «Rozi boʻldingizmi?» dedilar. Ular: «Ha», deyishdi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ Абу Жаҳм ибн Ҳузайфани закот йиғувчи қилиб юборибдилар. Бир киши ўз закоти хусусида у билан тортишибди, Абу Жаҳм эса уни уриб, бошини ёрибди. Улар Пайғамбар ﷺ ҳузурига келиб: «Қасос, ё Расулуллоҳ!» дейишибди. Пайғамбар ﷺ: «Сизларга мунча-мунча (дия) бўлсин», дедилар. Улар рози бўлмадилар. У зот: «Сизларга мунча-мунча (дия) бўлсин», дедилар. Шунда улар рози бўлдилар. Пайғамбар ﷺ: «Мен одамларга хутба қилиб, уларга сизларнинг рози бўлганингизни хабар бераман», дедилар. Улар: «Ҳа», дейишди. Пайғамбар ﷺ хутба қилиб: «Бу Лайсийлар менинг ҳузуримга қасос истаб келишди, мен уларга мунча-мунча (дия) таклиф қилдим. Рози бўлдингизми?» дедилар. Улар: «Йўқ», дейишди. Шунда муҳожирлар уларга қасд қилдилар, Пайғамбар ﷺ эса (муҳожирларга) тўхташни буюрдилар, улар тўхтадилар. Сўнг у зот уларни чақириб, (дияни) кўпайтирдилар ва: «Рози бўлдингизми?» дедилар. Улар: «Ҳа», дейишди. У зот: «Мен одамларга хутба қилиб, уларга сизларнинг рози бўлганингизни хабар бераман», дедилар. Улар: «Ҳа», дейишди. Пайғамбар ﷺ хутба қилдилар, сўнг: «Рози бўлдингизми?» дедилар. Улар: «Ҳа», дейишди.

حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ، حَدَّثَنَا فِطْرٌ، عَنْ كَثِيرِ بْنِ نَافِعٍ النَّوَّاءِ، قَالَ سَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ مُلَيْلٍ، قَالَ سَمِعْتُ عَلِيًّا، رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ يَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِنَّهُ لَمْ يَكُنْ قَبْلِي نَبِيٌّ إِلَّا قَدْ أُعْطِيَ سَبْعَةَ رُفَقَاءَ نُجَبَاءَ وُزَرَاءَ وَإِنِّي أُعْطِيتُ أَرْبَعَةَ عَشَرَ حَمْزَةُ وَجَعْفَرٌ وَعَلِيٌّ وَحَسَنٌ وَحُسَيْنٌ وَأَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ وَالْمِقْدَادُ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودٍ وَأَبُو ذَرٍّ وَحُذَيْفَةُ وَسَلْمَانُ وَعَمَّارٌ وَبِلَالٌ‏.‏

Ali (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Mendan oldin oʻtgan har bir paygʻambarga yettita ulugʻ, olijanob yordamchi berilgan edi. Menga esa oʻn toʻrttasi berildi: Hamza, Jaʼfar, Ali, Hasan, Husayn, Abu Bakr, Umar, Miqdod, Abdulloh ibn Masʼud, Abu Zar, Huzayfa, Salmon, Ammor va Bilol», dedilar.Али (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Мендан олдин ўтган ҳар бир пайғамбарга еттита улуғ, олижаноб ёрдамчи берилган эди. Менга эса ўн тўрттаси берилди: Ҳамза, Жаъфар, Али, Ҳасан, Ҳусайн, Абу Бакр, Умар, Миқдод, Абдуллоҳ ибн Масъуд, Абу Зар, Ҳузайфа, Салмон, Аммор ва Билол», дедилар.

عَن شَقِيق عَن حُذَيْفَة قَالَ: كُنَّا عِنْدَ عُمَرَ فَقَالَ: أَيُّكُمْ يَحْفَظُ حَدِيثِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي الْفِتْنَةِ؟ فَقُلْتُ: أَنَا أَحْفَظُ كَمَا قَالَ: قَالَ: هَاتِ إِنَّكَ لِجَرِيءٌ وَكَيْفَ؟ قَالَ: قُلْتُ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقُولُ «فِتْنَةُ الرَّجُلِ فِي أَهْلِهِ وَمَالِهِ وَنَفْسِهِ وَوَلَدِهِ وَجَارِهِ يُكَفِّرُهَا الصِّيَامُ وَالصَّلَاةُ وَالصَّدَقَةُ وَالْأَمْرُ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْيُ عَنِ الْمُنْكَرِ» فَقَالَ عُمَرُ: لَيْسَ هَذَا أُرِيدُ إِنَّمَا أُرِيدُ الَّتِي تَمُوجُ كَمَوْجِ الْبَحْر. قَالَ: مَا لَكَ وَلَهَا يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ؟ إِنَّ بَيْنَكَ وَبَيْنَهَا بَابًا مُغْلَقًا. قَالَ: فَيُكْسَرُ الْبَابُ أويفتح؟ قَالَ: قُلْتُ: لَا بَلْ يُكْسَرُ. قَالَ: ذَاكَ أَحْرَى أَنْ لَا يُغْلَقَ أَبَدًا. قَالَ: فَقُلْنَا لحذيفةَ: هَل كَانَ عمر يعلم مَنِ البابُ؟ قَالَ: نَعَمْ كَمَا يَعْلَمُ أَنَّ دُونَ غَدٍ لَيْلَةٌ إِنِّي حَدَّثْتُهُ حَدِيثًا لَيْسَ بِالْأَغَالِيطِ قَالَ: فَهِبْنَا أَنْ نَسْأَلَ حُذَيْفَةَ مَنِ الْبَابُ؟ فَقُلْنَا لِمَسْرُوقٍ: سَلْهُ. فَسَأَلَهُ فَقَالَ: عُمَرُ. مُتَّفَقٌ عَلَيْهِ

Huzayfa ibn al-Yamon (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Biz Umarning huzurida edik. Shunda u: «Qaysingiz Rasululloh ﷺ ning fitna haqidagi hadislarini u zot aytganlaridek yodida saqlagan?» dedi. Men: «Men», dedim. U: «Sen haqiqatan jasur ekansan! U zot qanday degan edilar?» dedi. Men dedim: Men Rasululloh ﷺ ni: «Kishining ahli, moli, oʻzi, bolasi va qoʻshnisi (sababli) duch keladigan fitnasini roʻza, namoz, sadaqa, yaxshilikka buyurish va yomonlikdan qaytarish kafforat qiladi», deganlarini eshitdim. Shunda Umar: «Men buni demoqchi emasman; men faqat dengiz toʻlqinidek toʻlqinlanadiganini demoqchiman» dedi. Men: «Yo amirul muʼminin, sizning u bilan nima ishingiz bor? Sen bilan uning oʻrtasida yopiq bir eshik bor» dedim. U: «U eshik sindiriladimi yoki ochiladimi?» dedi. Men: «Yoʻq, balki sindiriladi» dedim. U: «Unda u abadiy yopilmasligi ehtimolroq» dedi. (Shaqiq) dedi: Biz Huzayfaga: «Umar u eshik kimligini bilarmidi?» dedik. U: «Ha, ertangi kundan oldin kecha (boʻlishini) bilgani kabi (aniq bilardi). Men unga yolgʻon-yashiq aralashmagan bir hadis aytib bergan edim», dedi. (Shaqiq) dedi: Biz Huzayfadan u eshik kimligini soʻrashdan qoʻrqdik, shuning uchun Masruqqa: «Undan soʻra» dedik. U soʻradi, shunda (Huzayfa): «(U eshik) Umar (edi)» dedi.Ҳузайфа ибн ал-Ямон (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Биз Умарнинг ҳузурида эдик. Шунда у: «Қайсингиз Расулуллоҳ ﷺ нинг фитна ҳақидаги ҳадисларини у зот айтганларидек ёдида сақлаган?» деди. Мен: «Мен», дедим. У: «Сен ҳақиқатан жасур экансан! У зот қандай деган эдилар?» деди. Мен дедим: Мен Расулуллоҳ ﷺ ни: «Кишининг аҳли, моли, ўзи, боласи ва қўшниси (сабабли) дуч келадиган фитнасини рўза, намоз, садақа, яхшиликка буюриш ва ёмонликдан қайтариш каффорат қилади», деганларини эшитдим. Шунда Умар: «Мен буни демоқчи эмасман; мен фақат денгиз тўлқинидек тўлқинланадиганини демоқчиман» деди. Мен: «Ё амирул муъминин, сизнинг у билан нима ишингиз бор? Сен билан унинг ўртасида ёпиқ бир эшик бор» дедим. У: «У эшик синдириладими ёки очиладими?» деди. Мен: «Йўқ, балки синдирилади» дедим. У: «Унда у абадий ёпилмаслиги эҳтимолроқ» деди. (Шақиқ) деди: Биз Ҳузайфага: «Умар у эшик кимлигини билармиди?» дедик. У: «Ҳа, эртанги кундан олдин кеча (бўлишини) билгани каби (аниқ биларди). Мен унга ёлғон-яшиқ аралашмаган бир ҳадис айтиб берган эдим», деди. (Шақиқ) деди: Биз Ҳузайфадан у эшик кимлигини сўрашдан қўрқдик, шунинг учун Масруққа: «Ундан сўра» дедик. У сўради, шунда (Ҳузайфа): «(У эшик) Умар (эди)» деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدٍ، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ هَمَّامٍ‏:‏ كُنَّا مَعَ حُذَيْفَةَ، فَقِيلَ لَهُ‏:‏ إِنَّ رَجُلا يَرْفَعُ الْحَدِيثَ إِلَى عُثْمَانَ، فَقَالَ حُذَيْفَةُ‏:‏ سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ‏:‏ لا يَدْخُلُ الْجَنَّةَ قَتَّاتٌ‏.‏

(Huzayfa (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi.) (Hammom aytdi:) Biz Huzayfa bilan birga edik; unga: «Bir kishi (odamlarning) gapini Usmonga (chaqib) yetkazib yurarmish» deyildi. Huzayfa: «Men Paygʻambar ﷺning: ‹Chaqimchi (qattot) jannatga kirmaydi› deganlarini eshitganman» dedi.(Ҳузайфа (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади.) (Ҳаммом айтди:) Биз Ҳузайфа билан бирга эдик; унга: «Бир киши (одамларнинг) гапини Усмонга (чақиб) етказиб юрармиш» дейилди. Ҳузайфа: «Мен Пайғамбар ﷺнинг: ‹Чақимчи (қаттот) жаннатга кирмайди› деганларини эшитганман» деди.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي وَائِلٍ، عَنْ حُذَيْفَةَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قَالَ عُمَرُ ـ رضى الله عنه ـ أَيُّكُمْ يَحْفَظُ حَدِيثَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنِ الْفِتْنَةِ قَالَ قُلْتُ أَنَا أَحْفَظُهُ كَمَا قَالَ‏.‏ قَالَ إِنَّكَ عَلَيْهِ لَجَرِيءٌ فَكَيْفَ قَالَ قُلْتُ فِتْنَةُ الرَّجُلِ فِي أَهْلِهِ وَوَلَدِهِ وَجَارِهِ تُكَفِّرُهَا الصَّلاَةُ وَالصَّدَقَةُ وَالْمَعْرُوفُ‏.‏ قَالَ سُلَيْمَانُ قَدْ كَانَ يَقُولُ ‏"‏ الصَّلاَةُ وَالصَّدَقَةُ، وَالأَمْرُ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْىُ عَنِ الْمُنْكَرِ ‏"‏‏.‏ قَالَ لَيْسَ هَذِهِ أُرِيدُ، وَلَكِنِّي أُرِيدُ الَّتِي تَمُوجُ كَمَوْجِ الْبَحْرِ‏.‏ قَالَ قُلْتُ لَيْسَ عَلَيْكَ بِهَا يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ بَأْسٌ، بَيْنَكَ وَبَيْنَهَا باب مُغْلَقٌ‏.‏ قَالَ فَيُكْسَرُ الْبَابُ أَوْ يُفْتَحُ‏.‏ قَالَ قُلْتُ لاَ‏.‏ بَلْ يُكْسَرُ‏.‏ قَالَ فَإِنَّهُ إِذَا كُسِرَ لَمْ يُغْلَقْ أَبَدًا‏.‏ قَالَ قُلْتُ أَجَلْ‏.‏ فَهِبْنَا أَنْ نَسْأَلَهُ مَنِ الْبَابُ فَقُلْنَا لِمَسْرُوقٍ سَلْهُ‏.‏ قَالَ فَسَأَلَهُ‏.‏ فَقَالَ عُمَرُ ـ رضى الله عنه ـ‏.‏ قَالَ قُلْنَا فَعَلِمَ عُمَرُ مَنْ تَعْنِي قَالَ نَعَمْ، كَمَا أَنَّ دُونَ غَدٍ لَيْلَةً، وَذَلِكَ أَنِّي حَدَّثْتُهُ حَدِيثًا لَيْسَ بِالأَغَالِيطِ‏.‏

Abu Voil (Huzayfadan) rivoyat qiladi: Huzayfa dedi: «Umar: ‹Sizlardan kim Rasululloh ﷺ ning fitnalar haqidagi soʻzini yodda saqlaydi?› — dedi. Men: ‹Men uni — Paygʻambar ﷺ aytganidek — bilaman›, — dedim. Umar: ‹Shubhasiz, sen jasursan. U zot uni qanday aytdilar?› — dedi. Men: ‹Kishining oʻz xotini, bolalari va qoʻshnilari borasidagi fitnasi (xato amallari) — (uning) namozi, sadaqasi va yaxshilikka buyurishi bilan kafforat qilinadi (yuviladi)›, — dedim. (Rivoyatchi Sulaymon qoʻshdiki, u: ‹Namoz, sadaqa, yaxshilikka buyurish va yomonlikdan qaytarish›, — dedi.) Umar: ‹Men buni nazarda tutmadim, balki men dengiz toʻlqinlaridek yoyiladigan oʻsha fitna haqida soʻrayman›, — dedi. Men: ‹Ey moʻminlarning amiri, sen undan qoʻrqma — chunki sen bilan uning orasida yopiq bir eshik bor›, — dedim. U: ‹Eshik sindiriladimi yoki ochiladimi?› — dedi. Men: ‹Yoʻq, u sindiriladi›, — dedim. U: ‹Unday boʻlsa, agar u sindirilsa, u boshqa hech qachon yopilmaydi (ekan-da)?› — dedi. Men: ‹Ha›, — dedim». Soʻng biz — oʻsha eshik nima ekanini soʻrashdan — qoʻrqdik va Masruqdan — uni (Huzayfadan) soʻrashni — iltimos qildik; u (Masruq) undan bu haqda soʻradi. Huzayfa: «Eshik — Umar (oʻzi) edi», — dedi. Biz Huzayfadan — Umar oʻsha eshik nimani anglatishini bilarmidi, deb — soʻradik. Huzayfa ‹ha› (deb javob berdi) va qoʻshdi: «U uni — ertasi tongdan oldin tun (kelishi) — ni bilgandek bilar edi».Абу Воил (Ҳузайфадан) ривоят қилади: Ҳузайфа деди: «Умар: ‹Сизлардан ким Расулуллоҳ ﷺ нинг фитналар ҳақидаги сўзини ёдда сақлайди?› — деди. Мен: ‹Мен уни — Пайғамбар ﷺ айтганидек — биламан›, — дедим. Умар: ‹Шубҳасиз, сен жасурсан. У зот уни қандай айтдилар?› — деди. Мен: ‹Кишининг ўз хотини, болалари ва қўшнилари борасидаги фитнаси (хато амаллари) — (унинг) намози, садақаси ва яхшиликка буюриши билан каффорат қилинади (ювилади)›, — дедим. (Ривоятчи Сулаймон қўшдики, у: ‹Намоз, садақа, яхшиликка буюриш ва ёмонликдан қайтариш›, — деди.) Умар: ‹Мен буни назарда тутмадим, балки мен денгиз тўлқинларидек ёйиладиган ўша фитна ҳақида сўрайман›, — деди. Мен: ‹Эй мўминларнинг амири, сен ундан қўрқма — чунки сен билан унинг орасида ёпиқ бир эшик бор›, — дедим. У: ‹Эшик синдириладими ёки очиладими?› — деди. Мен: ‹Йўқ, у синдирилади›, — дедим. У: ‹Ундай бўлса, агар у синдирилса, у бошқа ҳеч қачон ёпилмайди (экан-да)?› — деди. Мен: ‹Ҳа›, — дедим». Сўнг биз — ўша эшик нима эканини сўрашдан — қўрқдик ва Масруқдан — уни (Ҳузайфадан) сўрашни — илтимос қилдик; у (Масруқ) ундан бу ҳақда сўради. Ҳузайфа: «Эшик — Умар (ўзи) эди», — деди. Биз Ҳузайфадан — Умар ўша эшик нимани англатишини билармиди, деб — сўрадик. Ҳузайфа ‹ҳа› (деб жавоб берди) ва қўшди: «У уни — эртаси тонгдан олдин тун (келиши) — ни билгандек билар эди».

وَحَدَّثَنِي ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا مَرْوَانُ الْفَزَارِيُّ، حَدَّثَنَا أَبُو مَالِكٍ الأَشْجَعِيُّ، عَنْ رِبْعِيٍّ، قَالَ لَمَّا قَدِمَ حُذَيْفَةُ مِنْ عِنْدِ عُمَرَ جَلَسَ فَحَدَّثَنَا فَقَالَ إِنَّ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ أَمْسِ لَمَّا جَلَسْتُ إِلَيْهِ سَأَلَ أَصْحَابَهُ أَيُّكُمْ يَحْفَظُ قَوْلَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي الْفِتَنِ وَسَاقَ الْحَدِيثَ بِمِثْلِ حَدِيثِ أَبِي خَالِدٍ وَلَمْ يَذْكُرْ تَفْسِيرَ أَبِي مَالِكٍ لِقَوْلِهِ ‏"‏ مُرْبَادًّا مُجَخِّيًا ‏"‏ ‏.‏

Huzayfa (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Huzayfa Umarning oldidan (qaytib) kelganda, oʻtirdi-da, bizga hadis aytib: «Kecha men amirul-moʻminin (Umar)ning oldiga oʻtirganimda, u oʻz ashoblaridan: ‹Sizlardan kim Rasululloh ﷺ ning fitnalar haqidagi soʻzini yodida saqlaydi?› deb soʻradi», dedi — va hadisni Abu Xolidning hadisi kabi keltirdi; ammo Abu Molikning «murbodd», «mujaxxiy» soʻzlariga (bergan) tafsirini zikr qilmadi.Ҳузайфа (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Ҳузайфа Умарнинг олдидан (қайтиб) келганда, ўтирди-да, бизга ҳадис айтиб: «Кеча мен амирул-мўминин (Умар)нинг олдига ўтирганимда, у ўз ашобларидан: ‹Сизлардан ким Расулуллоҳ ﷺ нинг фитналар ҳақидаги сўзини ёдида сақлайди?› деб сўради», деди — ва ҳадисни Абу Холиднинг ҳадиси каби келтирди; аммо Абу Моликнинг «мурбодд», «мужаххий» сўзларига (берган) тафсирини зикр қилмади.

قَالَ وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، عَنْ شُعْبَةَ، نَحْوَهُ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ حُذَيْفَةَ، هَذَا الْحَدِيثُ مِنْ غَيْرِ هَذَا الْوَجْهِ أَنَّهُ صَلَّى بِاللَّيْلِ مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَذَكَرَ الْحَدِيثَ ‏.‏

(Abu Iso) aytdi: Muhammad ibn Bashshor bizga hadis aytib berdi, (u): Abdurrahmon ibn Mahdiy bizga hadis aytib berdi, (u) Shuʼbadan shunga oʻxshash (rivoyat qildi). Bu hadis Huzayfa (roziyallohu anhu)dan boshqa bir yoʻl bilan ham rivoyat qilingan boʻlib, u Nabiy ﷺ bilan kechasi namoz oʻqigani (haqida), soʻng hadisni zikr qildi.(Абу Исо) айтди: Муҳаммад ибн Башшор бизга ҳадис айтиб берди, (у): Абдурраҳмон ибн Маҳдий бизга ҳадис айтиб берди, (у) Шуъбадан шунга ўхшаш (ривоят қилди). Бу ҳадис Ҳузайфа (розияллоҳу анҳу)дан бошқа бир йўл билан ҳам ривоят қилинган бўлиб, у Набий ﷺ билан кечаси намоз ўқигани (ҳақида), сўнг ҳадисни зикр қилди.

حَدَّثَنَا الْقَعْنَبِيُّ، حَدَّثَنَا أَنَسٌ يَعْنِي ابْنَ عِيَاضٍ، ح وَحَدَّثَنَا الْهَيْثَمُ بْنُ خَالِدٍ الْجُهَنِيُّ، - الْمَعْنَى - قَالاَ حَدَّثَنَا ابْنُ نُمَيْرٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّهُ قَالَ لَمَّا قَدِمَ الْمُهَاجِرُونَ الأَوَّلُونَ نَزَلُوا الْعَصْبَةَ قَبْلَ مَقْدَمِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَكَانَ يَؤُمُّهُمْ سَالِمٌ مَوْلَى أَبِي حُذَيْفَةَ وَكَانَ أَكْثَرَهُمْ قُرْآنًا ‏.‏ زَادَ الْهَيْثَمُ وَفِيهِمْ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ وَأَبُو سَلَمَةَ بْنُ عَبْدِ الأَسَدِ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo) aytadi: Dastlabki muhojirlar (Madinaga) kelganlarida, Paygʻambar ﷺ kelishlaridan oldin Asoba (degan joy)ga tushdilar. Abu Huzayfaning ozod qilingan quli Solim ularga imomlik qilardi, chunki u ulardan Qurʼonni eng koʻp (bilgani) edi. Haysam (rivoyatiga) shuni qoʻshdi: Ularning orasida Umar ibn al-Xattob va Abu Salama ibn Abdul Asad ham bor edi.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) айтади: Дастлабки муҳожирлар (Мадинага) келганларида, Пайғамбар ﷺ келишларидан олдин Асоба (деган жой)га тушдилар. Абу Ҳузайфанинг озод қилинган қули Солим уларга имомлик қиларди, чунки у улардан Қуръонни энг кўп (билгани) эди. Ҳайсам (ривоятига) шуни қўшди: Уларнинг орасида Умар ибн ал-Хаттоб ва Абу Салама ибн Абдул Асад ҳам бор эди.

أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ عَلِيٍّ، قَالَ حَدَّثَنَا يَحْيَى، قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، قَالَ حَدَّثَنِي أَشْعَثُ بْنُ سُلَيْمٍ، عَنِ الأَسْوَدِ بْنِ هِلاَلٍ، عَنْ ثَعْلَبَةَ بْنِ زَهْدَمٍ، قَالَ كُنَّا مَعَ سَعِيدِ بْنِ الْعَاصِي بِطَبَرِسْتَانَ فَقَالَ أَيُّكُمْ صَلَّى مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم صَلاَةَ الْخَوْفِ فَقَالَ حُذَيْفَةُ أَنَا ‏.‏ فَقَامَ حُذَيْفَةُ فَصَفَّ النَّاسُ خَلْفَهُ صَفَّيْنِ صَفًّا خَلْفَهُ وَصَفًّا مُوَازِيَ الْعَدُوِّ فَصَلَّى بِالَّذِي خَلْفَهُ رَكْعَةً ثُمَّ انْصَرَفَ هَؤُلاَءِ إِلَى مَكَانِ هَؤُلاَءِ وَجَاءَ أُولَئِكَ فَصَلَّى بِهِمْ رَكْعَةً وَلَمْ يَقْضُوا ‏.‏

Huzayfa ibn al-Yamon (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Huzayfa turdilar, odamlar orqalarida ikki saf boʻlib tizildilar — bir saf orqalarida, bir saf esa dushmanga roʻpara. U zot orqasidagilarga bir rakat oʻqib berdilar, soʻng bular anavilarning oʻrniga oʻtdilar, anavilar kelib, ularga bir rakat oʻqib berdilar; ular qazosini oʻqimadilar.Ҳузайфа ибн ал-Ямон (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Ҳузайфа турдилар, одамлар орқаларида икки саф бўлиб тизилдилар — бир саф орқаларида, бир саф эса душманга рўпара. У зот орқасидагиларга бир ракат ўқиб бердилар, сўнг булар анавиларнинг ўрнига ўтдилар, анавилар келиб, уларга бир ракат ўқиб бердилар; улар қазосини ўқимадилар.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، حَدَّثَنَا حُسَيْنٌ الْمُعَلِّمُ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، قَالَ تَزَوَّجَ رِئَابُ بْنُ حُذَيْفَةَ بْنِ سُعَيْدِ بْنِ سَهْمٍ أُمَّ وَائِلٍ بِنْتَ مَعْمَرٍ الْجُمَحِيَّةَ فَوَلَدَتْ لَهُ ثَلاَثَةً فَتُوُفِّيَتْ أُمُّهُمْ فَوَرِثَهَا بَنُوهَا رِبَاعًا وَوَلاَءَ مَوَالِيهَا فَخَرَجَ بِهِمْ عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ مَعَهُ إِلَى الشَّامِ فَمَاتُوا فِي طَاعُونِ عَمْوَاسَ فَوَرِثَهُمْ عَمْرٌو وَكَانَ عَصَبَتَهُمْ فَلَمَّا رَجَعَ عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ جَاءَ بَنُو مَعْمَرٍ يُخَاصِمُونَهُ فِي وَلاَءِ أُخْتِهِمْ إِلَى عُمَرَ فَقَالَ عُمَرُ أَقْضِي بَيْنَكُمْ بِمَا سَمِعْتُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم سَمِعْتُهُ يَقُولُ ‏"‏ مَا أَحْرَزَ الْوَلَدُ أَوِ الْوَالِدُ فَهُوَ لِعَصَبَتِهِ مَنْ كَانَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَقَضَى لَنَا بِهِ وَكَتَبَ لَنَا بِهِ كِتَابًا فِيهِ شَهَادَةُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ وَزَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ وَآخَرَ حَتَّى إِذَا اسْتُخْلِفَ عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ مَرْوَانَ تُوُفِّيَ مَوْلًى لَهَا وَتَرَكَ أَلْفَىْ دِينَارٍ فَبَلَغَنِي أَنَّ ذَلِكَ الْقَضَاءَ قَدْ غُيِّرَ فَخَاصَمُوهُ إِلَى هِشَامِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ فَرَفَعَنَا إِلَى عَبْدِ الْمَلِكِ فَأَتَيْنَاهُ بِكِتَابِ عُمَرَ فَقَالَ إِنْ كُنْتُ لأَرَى أَنَّ هَذَا مِنَ الْقَضَاءِ الَّذِي لاَ يُشَكُّ فِيهِ وَمَا كُنْتُ أَرَى أَنَّ أَمْرَ أَهْلِ الْمَدِينَةِ بَلَغَ هَذَا أَنْ يَشُكُّوا فِي هَذَا الْقَضَاءِ ‏.‏ فَقَضَى لَنَا بِهِ فَلَمْ نَزَلْ فِيهِ بَعْدُ ‏.‏

Abdulloh ibn Amr ibn al-Os (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Riob ibn Huzayfa ibn Suʼayd ibn Sahm Umm Voil bint Maʼmar al-Jumahiyyaga uylandi. U kishiga uch oʻgʻil tugʻib berdi, soʻng ularning onasi vafot etdi. Uning oʻgʻillari uning hovlilariga va ozod qilgan qullarining valosiga voris boʻlishdi. Amr ibn al-Os ularni oʻzi bilan Shomga olib chiqdi, ular Amvos toʻunida vafot etishdi. Amr ularga voris boʻldi, chunki u ularning asabasi (ota tomonidan qarindoshi) edi. Amr ibn al-Os qaytib kelganida, Banu Maʼmar oʻz singillarining valosi masalasida u bilan tortishib, Umarning huzuriga kelishdi. Umar: «Men sizlarning oʻrtangizda Rasululloh ﷺ dan eshitgan narsam bilan hukm qilaman. Men u zotning: ‹Farzand yoki ota nimani (meros qilib) toʻplagan boʻlsa, u kim boʻlishidan qatʼi nazar, uning asabasiga tegishlidir›, deganlarini eshitganman», dedi. (Roviy) dedi: Shunday qilib u bizning foydamizga hukm qildi va bu haqda bizga bir hujjat yozib berdi, unda Abdurrahmon ibn Avf, Zayd ibn Sobit va yana bir kishining guvohligi bor edi. Nihoyat Abdulmalik ibn Marvon xalifa qilinganida, u (ayol)ning bir ozod qilgan quli ikki ming dinor qoldirib vafot etdi. Menga xabar yetdiki, oʻsha hukm oʻzgartirilgan ekan. Shunda ular Hishom ibn Ismoil huzurida u bilan tortishishdi. Biz ishni Abdulmalikka koʻtardik va unga Umarning hujjatini keltirdik. U: «Men bu shubha qilinmaydigan hukmlardan deb bilar edim va Madina ahlining ishi bu hukmda shubha qiladigan darajaga yetadi deb oʻylamagan edim», dedi. Soʻng u bizning foydamizga hukm qildi, undan keyin biz shu (hukm) ustida qoldik.Абдуллоҳ ибн Амр ибн ал-Ос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Риоб ибн Ҳузайфа ибн Суъайд ибн Саҳм Умм Воил бинт Маъмар ал-Жумаҳийяга уйланди. У кишига уч ўғил туғиб берди, сўнг уларнинг онаси вафот этди. Унинг ўғиллари унинг ҳовлиларига ва озод қилган қулларининг валосига ворис бўлишди. Амр ибн ал-Ос уларни ўзи билан Шомга олиб чиқди, улар Амвос тўунида вафот этишди. Амр уларга ворис бўлди, чунки у уларнинг асабаси (ота томонидан қариндоши) эди. Амр ибн ал-Ос қайтиб келганида, Бану Маъмар ўз сингилларининг валоси масаласида у билан тортишиб, Умарнинг ҳузурига келишди. Умар: «Мен сизларнинг ўртангизда Расулуллоҳ ﷺ дан эшитган нарсам билан ҳукм қиламан. Мен у зотнинг: ‹Фарзанд ёки ота нимани (мерос қилиб) тўплаган бўлса, у ким бўлишидан қатъи назар, унинг асабасига тегишлидир›, деганларини эшитганман», деди. (Ровий) деди: Шундай қилиб у бизнинг фойдамизга ҳукм қилди ва бу ҳақда бизга бир ҳужжат ёзиб берди, унда Абдурраҳмон ибн Авф, Зайд ибн Собит ва яна бир кишининг гувоҳлиги бор эди. Ниҳоят Абдулмалик ибн Марвон халифа қилинганида, у (аёл)нинг бир озод қилган қули икки минг динор қолдириб вафот этди. Менга хабар етдики, ўша ҳукм ўзгартирилган экан. Шунда улар Ҳишом ибн Исмоил ҳузурида у билан тортишишди. Биз ишни Абдулмаликка кўтардик ва унга Умарнинг ҳужжатини келтирдик. У: «Мен бу шубҳа қилинмайдиган ҳукмлардан деб билар эдим ва Мадина аҳлининг иши бу ҳукмда шубҳа қиладиган даражага етади деб ўйламаган эдим», деди. Сўнг у бизнинг фойдамизга ҳукм қилди, ундан кейин биз шу (ҳукм) устида қолдик.

وَعَن عمر قَالَ: رَآنِي النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَأَنَا أَبُولُ قَائِمًا فَقَالَ: «يَا عُمَرُ لَا تَبُلْ قَائِمًا» فَمَا بُلْتُ قَائِمًا بَعْدُ. رَوَاهُ التِّرْمِذِيُّ وَابْنُ مَاجَهْ قَالَ الشَّيْخُ الْإِمَامُ مُحْيِي السّنة : قد صَحَّ: عَنْ حُذَيْفَةَ قَالَ: أَتَى النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ سباطة قوم فَبَال قَائِما. . قيل: كَانَ ذَلِك لعذر

Oisha (roziyallohu anho) aytadi: «Kim sizlarga Paygʻambar ﷺ tik turib bavl qilar edilar, deb (rivoyat) qilsa, uni tasdiqlamanglar; u zot faqat oʻtirib bavl qilar edilar». (Rovi) aytdi: Bu bobda Umar, Burayda va Abdurrahmon ibn Hasanadan ham (rivoyatlar bor). Abu Iso aytdi: Oishaning hadisi bu bobda eng yaxshi va eng sahih(dir). Umarning hadisi esa faqat Abdulkarim ibn Abil-Muxoriq(ning) Nofeʼdan, (u) Ibn Umardan, (u) Umardan (qilgan rivoyati) orqali kelgan: Umar: «Paygʻambar ﷺ meni tik turib bavl qilayotganimni koʻrib: ‹Ey Umar, tik turib bavl qilma›, dedilar; shundan keyin men hech tik turib bavl qilmadim», degan. Abu Iso aytdi: Bu hadisni marfuʼ (Paygʻambarga bogʻlangan) holda faqat Abdulkarim ibn Abil-Muxoriq rivoyat qilgan; u esa hadis ahli nazdida zaif boʻlib, Ayyub as-Saxtiyoniy uni zaif sanagan va u haqida (tanqidiy) gapirgan. Ubaydulloh esa Nofeʼdan, (u) Ibn Umardan rivoyat qilib: «Umar (roziyallohu anhu): ‹Islom keltirganimdan beri tik turib bavl qilmadim›, dedi», degan. Bu Abdulkarimning hadisidan sahihroqdir. Buraydaning bu boradagi hadisi esa mahfuz (ishonchli) emas. Tik turib bavl qilishdan qaytarishning maʼnosi taqiq (harom) maʼnosida emas, balki odob (yaxshi xulq) maʼnosidadir. Abdulloh ibn Masʼuddan rivoyat qilinishicha, u: «Tik turib bavl qilishing — qoʻpollik (jafo)dandir», degan.Оиша (розияллоҳу анҳо) айтади: «Ким сизларга Пайғамбар ﷺ тик туриб бавл қилар эдилар, деб (ривоят) қилса, уни тасдиқламанглар; у зот фақат ўтириб бавл қилар эдилар». (Рови) айтди: Бу бобда Умар, Бурайда ва Абдурраҳмон ибн Ҳасанадан ҳам (ривоятлар бор). Абу Исо айтди: Оишанинг ҳадиси бу бобда энг яхши ва энг саҳиҳ(дир). Умарнинг ҳадиси эса фақат Абдулкарим ибн Абил-Мухориқ(нинг) Нофеъдан, (у) Ибн Умардан, (у) Умардан (қилган ривояти) орқали келган: Умар: «Пайғамбар ﷺ мени тик туриб бавл қилаётганимни кўриб: ‹Эй Умар, тик туриб бавл қилма›, дедилар; шундан кейин мен ҳеч тик туриб бавл қилмадим», деган. Абу Исо айтди: Бу ҳадисни марфуъ (Пайғамбарга боғланган) ҳолда фақат Абдулкарим ибн Абил-Мухориқ ривоят қилган; у эса ҳадис аҳли наздида заиф бўлиб, Айюб ас-Сахтиёний уни заиф санаган ва у ҳақида (танқидий) гапирган. Убайдуллоҳ эса Нофеъдан, (у) Ибн Умардан ривоят қилиб: «Умар (розияллоҳу анҳу): ‹Ислом келтирганимдан бери тик туриб бавл қилмадим›, деди», деган. Бу Абдулкаримнинг ҳадисидан саҳиҳроқдир. Бурайданинг бу борадаги ҳадиси эса маҳфуз (ишончли) эмас. Тик туриб бавл қилишдан қайтаришнинг маъноси тақиқ (ҳаром) маъносида эмас, балки одоб (яхши хулқ) маъносидадир. Абдуллоҳ ибн Масъуддан ривоят қилинишича, у: «Тик туриб бавл қилишинг — қўполлик (жафо)дандир», деган.

حَدَّثَنَا آدَمُ، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ قَالَ‏:‏ سَمِعْتُ مُسْلِمَ بْنَ نَذِيرٍ يَقُولُ‏:‏ سَأَلَ رَجُلٌ حُذَيْفَةَ فَقَالَ‏:‏ أَسْتَأْذِنُ عَلَى أُمِّي‏؟‏ فَقَالَ‏:‏ إِنْ لَمْ تَسْتَأْذِنْ عَلَيْهَا رَأَيْتَ مَا تَكْرَهُ‏.‏

Huzayfa (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Bir kishi undan: «Onamning oldiga (kirishda) izn soʻraymanmi?» deb soʻradi. U: «Agar undan izn soʻramasang, yoqtirmaydigan narsangni koʻrib qolasan», dedi.Ҳузайфа (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Бир киши ундан: «Онамнинг олдига (киришда) изн сўрайманми?» деб сўради. У: «Агар ундан изн сўрамасанг, ёқтирмайдиган нарсангни кўриб қоласан», деди.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، حَدَّثَنَا جَامِعٌ، عَنْ أَبِي وَائِلٍ، عَنْ حُذَيْفَةَ، قَالَ قَالَ عُمَرُ ـ رضى الله عنه ـ مَنْ يَحْفَظُ حَدِيثًا عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي الْفِتْنَةِ قَالَ حُذَيْفَةُ أَنَا سَمِعْتُهُ يَقُولُ ‏"‏ فِتْنَةُ الرَّجُلِ فِي أَهْلِهِ وَمَالِهِ وَجَارِهِ تُكَفِّرُهَا الصَّلاَةُ وَالصِّيَامُ وَالصَّدَقَةُ ‏"‏‏.‏ قَالَ لَيْسَ أَسْأَلُ عَنْ ذِهِ، إِنَّمَا أَسْأَلُ عَنِ الَّتِي تَمُوجُ كَمَا يَمُوجُ الْبَحْرُ‏.‏ قَالَ وَإِنَّ دُونَ ذَلِكَ بَابًا مُغْلَقًا‏.‏ قَالَ فَيُفْتَحُ أَوْ يُكْسَرُ قَالَ يُكْسَرُ‏.‏ قَالَ ذَاكَ أَجْدَرُ أَنْ لاَ يُغْلَقَ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ‏.‏ فَقُلْنَا لِمَسْرُوقٍ سَلْهُ أَكَانَ عُمَرُ يَعْلَمُ مَنِ الْبَابُ فَسَأَلَهُ فَقَالَ نَعَمْ، كَمَا يَعْلَمُ أَنَّ دُونَ غَدٍ اللَّيْلَةَ‏.‏

Abu Voil (Huzayfadan) rivoyat qiladi: Umar odamlardan: «Fitna haqida Paygʻambar ﷺ ning soʻzini kim eslaydi?» — deb soʻradi. Huzayfa: «Men Paygʻambar ﷺ ning shunday deganini eshitdim: ‹Kishining oʻz mol-mulki, oilasi va qoʻshnilari (sababli yuzaga keladigan) fitnasi (gunohi) — uning namozi, roʻzasi va sadaqasi bilan yuviladi (kafforat boʻladi)›», — dedi. Umar: «Men bu haqda soʻramayapman, balki dengiz toʻlqinlaridek tarqaladigan oʻsha fitnalar haqida soʻrayapman», — dedi. Huzayfa: «Oʻsha fitnalar oldida yopiq bir darvoza bor», — deb javob berdi. Umar: «Oʻsha darvoza ochiladimi yoki sindiriladimi?» — deb soʻradi. U: «Sindiriladi», — dedi. Umar: «Unday boʻlsa, u darvoza — to Qiyomat kunigacha — qaytadan yopilmaydi», — dedi. Biz Masruqqa: «Sen Huzayfadan soʻrab qoʻy-chi, Umar oʻsha darvoza nimani anglatganini bilarmidi?» — dedik. U undan soʻradi va u: «U (Umar) buni — ertagagi tongdan oldin kecha boʻlishini bilgandek — bilar edi», — deb javob berdi.Абу Воил (Ҳузайфадан) ривоят қилади: Умар одамлардан: «Фитна ҳақида Пайғамбар ﷺ нинг сўзини ким эслайди?» — деб сўради. Ҳузайфа: «Мен Пайғамбар ﷺ нинг шундай деганини эшитдим: ‹Кишининг ўз мол-мулки, оиласи ва қўшнилари (сабабли юзага келадиган) фитнаси (гуноҳи) — унинг намози, рўзаси ва садақаси билан ювилади (каффорат бўлади)›», — деди. Умар: «Мен бу ҳақда сўрамаяпман, балки денгиз тўлқинларидек тарқаладиган ўша фитналар ҳақида сўраяпман», — деди. Ҳузайфа: «Ўша фитналар олдида ёпиқ бир дарвоза бор», — деб жавоб берди. Умар: «Ўша дарвоза очиладими ёки синдириладими?» — деб сўради. У: «Синдирилади», — деди. Умар: «Ундай бўлса, у дарвоза — то Қиёмат кунигача — қайтадан ёпилмайди», — деди. Биз Масруққа: «Сен Ҳузайфадан сўраб қўй-чи, Умар ўша дарвоза нимани англатганини билармиди?» — дедик. У ундан сўради ва у: «У (Умар) буни — эртагаги тонгдан олдин кеча бўлишини билгандек — билар эди», — деб жавоб берди.

وَحَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، وَعَمْرُو بْنُ عَلِيٍّ، وَعُقْبَةُ بْنُ مُكْرَمٍ الْعَمِّيُّ، قَالُوا حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي عَدِيٍّ، عَنْ سُلَيْمَانَ التَّيْمِيِّ، عَنْ نُعَيْمِ بْنِ أَبِي هِنْدٍ، عَنْ رِبْعِيِّ بْنِ حِرَاشٍ، عَنْ حُذَيْفَةَ، أَنَّ عُمَرَ، قَالَ مَنْ يُحَدِّثُنَا أَوْ قَالَ أَيُّكُمْ يُحَدِّثُنَا - وَفِيهِمْ حُذَيْفَةُ - مَا قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي الْفِتْنَةِ قَالَ حُذَيْفَةُ أَنَا ‏.‏ وَسَاقَ الْحَدِيثَ كَنَحْوِ حَدِيثِ أَبِي مَالِكٍ عَنْ رِبْعِيٍّ وَقَالَ فِي الْحَدِيثِ قَالَ حُذَيْفَةُ حَدَّثْتُهُ حَدِيثًا لَيْسَ بِالأَغَالِيطِ وَقَالَ يَعْنِي أَنَّهُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Huzayfa (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Umar: «Bizga kim hadis aytadi — yoki: Sizlardan kim bizga hadis aytadi (ular orasida Huzayfa bor edi) — Rasululloh ﷺ fitna haqida nima deganini?» dedi. Huzayfa: «Men», dedi. Va u hadisni Abu Molikning Ribʼiydan (rivoyat qilgan) hadisi kabi keltirdi; va hadisda: Huzayfa dedi: «Men unga xato(lar)siz bir hadis aytdim», deb va: «yaʼni u Rasululloh ﷺ dandir» deb (qoʻshimcha) qildi.Ҳузайфа (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Умар: «Бизга ким ҳадис айтади — ёки: Сизлардан ким бизга ҳадис айтади (улар орасида Ҳузайфа бор эди) — Расулуллоҳ ﷺ фитна ҳақида нима деганини?» деди. Ҳузайфа: «Мен», деди. Ва у ҳадисни Абу Моликнинг Рибъийдан (ривоят қилган) ҳадиси каби келтирди; ва ҳадисда: Ҳузайфа деди: «Мен унга хато(лар)сиз бир ҳадис айтдим», деб ва: «яъни у Расулуллоҳ ﷺ дандир» деб (қўшимча) қилди.