Muhammad ibn Sirin al-Basriy

وَقَالَ لَنَا سُلَيْمَانُ حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ نَافِعٍ، قَالَ مَا رَدَّ ابْنُ عُمَرَ عَلَى أَحَدٍ وَصِيَّةً‏.‏ وَكَانَ ابْنُ سِيرِينَ أَحَبَّ الأَشْيَاءِ إِلَيْهِ فِي مَالِ الْيَتِيمِ أَنْ يَجْتَمِعَ إِلَيْهِ نُصَحَاؤُهُ وَأَوْلِيَاؤُهُ فَيَنْظُرُوا الَّذِي هُوَ خَيْرٌ لَهُ‏.‏ وَكَانَ طَاوُسٌ إِذَا سُئِلَ عَنْ شَىْءٍ مِنْ أَمْرِ الْيَتَامَى قَرَأَ ‏{‏وَاللَّهُ يَعْلَمُ الْمُفْسِدَ مِنَ الْمُصْلِحِ‏}‏‏.‏ وَقَالَ عَطَاءٌ فِي يَتَامَى الصَّغِيرُ وَالْكَبِيرُ يُنْفِقُ الْوَلِيُّ عَلَى كُلِّ إِنْسَانٍ بِقَدْرِهِ مِنْ حِصَّتِهِ‏.‏

Nofiʼ: «Ibn Umar — vasiy (homiy) qilib tayinlanishni hech qachon rad etmas edi», — dedi. Ibn Siringa yetimning moli haqida eng sevimli (narsa) shu ediki: yetimning maslahatchisi va vasiylari yigʻilib, u uchun nima yaxshi ekanini hal qilardi. Tovusdan yetimning ishlari haqida biror narsa soʻralganda, u: ‹...Alloh buzgʻunchini yaxshilikni (niyat qilgan)dan ajratib biladi...› (Baqara, 220), — deb (oyat) oʻqir edi. Ato baʼzi yetimlar haqida: «Vasiy — yetimlarning ulushlaridan, ularning ehtiyojiga koʻra, kichik va katta (yetim)larni taʼminlasin», — dedi.Нофиъ: «Ибн Умар — васий (ҳомий) қилиб тайинланишни ҳеч қачон рад этмас эди», — деди. Ибн Сиринга етимнинг моли ҳақида энг севимли (нарса) шу эдики: етимнинг маслаҳатчиси ва васийлари йиғилиб, у учун нима яхши эканини ҳал қиларди. Товусдан етимнинг ишлари ҳақида бирор нарса сўралганда, у: ‹...Аллоҳ бузғунчини яхшиликни (ният қилган)дан ажратиб билади...› (Бақара, 220), — деб (оят) ўқир эди. Ато баъзи етимлар ҳақида: «Васий — етимларнинг улушларидан, уларнинг эҳтиёжига кўра, кичик ва катта (етим)ларни таъминласин», — деди.

وَقَالَ لَنَا أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ سُفْيَانَ، حَدَّثَنِي حَبِيبٌ، عَنْ سَعِيدٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، حَرُمَ مِنَ النَّسَبِ سَبْعٌ، وَمِنَ الصِّهْرِ سَبْعٌ‏.‏ ثُمَّ قَرَأَ ‏{‏حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهَاتُكُمْ‏}‏ الآيَةَ‏.‏ وَجَمَعَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ بَيْنَ ابْنَةِ عَلِيٍّ وَامْرَأَةِ عَلِيٍّ‏.‏ وَقَالَ ابْنُ سِيرِينَ لاَ بَأْسَ بِهِ‏.‏ وَكَرِهَهُ الْحَسَنُ مَرَّةً ثُمَّ قَالَ لاَ بَأْسَ بِهِ‏.‏ وَجَمَعَ الْحَسَنُ بْنُ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ بَيْنَ ابْنَتَىْ عَمٍّ فِي لَيْلَةٍ، وَكَرِهَهُ جَابِرُ بْنُ زَيْدٍ لِلْقَطِيعَةِ، وَلَيْسَ فِيهِ تَحْرِيمٌ لِقَوْلِهِ تَعَالَى ‏{‏وَأُحِلَّ لَكُمْ مَا وَرَاءَ ذَلِكُمْ‏}‏ وَقَالَ عِكْرِمَةُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ إِذَا زَنَى بِأُخْتِ امْرَأَتِهِ لَمْ تَحْرُمْ عَلَيْهِ امْرَأَتُهُ‏.‏ وَيُرْوَى عَنْ يَحْيَى الْكِنْدِيِّ عَنِ الشَّعْبِيِّ وَأَبِي جَعْفَرٍ، فِيمَنْ يَلْعَبُ بِالصَّبِيِّ إِنْ أَدْخَلَهُ فِيهِ، فَلاَ يَتَزَوَّجَنَّ أُمَّهُ، وَيَحْيَى هَذَا غَيْرُ مَعْرُوفٍ، لَمْ يُتَابَعْ عَلَيْهِ‏.‏ وَقَالَ عِكْرِمَةُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ إِذَا زَنَى بِهَا لَمْ تَحْرُمْ عَلَيْهِ امْرَأَتُهُ‏.‏ وَيُذْكَرُ عَنْ أَبِي نَصْرٍ أَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ حَرَّمَهُ‏.‏ وَأَبُو نَصْرٍ هَذَا لَمْ يُعْرَفْ بِسَمَاعِهِ مِنِ ابْنِ عَبَّاسٍ‏.‏ وَيُرْوَى عَنْ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ وَجَابِرِ بْنِ زَيْدٍ وَالْحَسَنِ وَبَعْضِ أَهْلِ الْعِرَاقِ تَحْرُمُ عَلَيْهِ‏.‏ وَقَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ لاَ تَحْرُمُ حَتَّى يُلْزِقَ بِالأَرْضِ يَعْنِي يُجَامِعَ‏.‏ وَجَوَّزَهُ ابْنُ الْمُسَيَّبِ وَعُرْوَةُ وَالزُّهْرِيُّ‏.‏ وَقَالَ الزُّهْرِيُّ قَالَ عَلِيٌّ لاَ تَحْرُمُ‏.‏ وَهَذَا مُرْسَلٌ‏.‏

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilindi:) Nasab (qarindoshlik)dan yetti (toifa ayol) harom (qilindi), va sihr (quda-andalik)dan (ham) yetti (toifa harom qilindi). Soʻng u ‹Sizlarga — onalaringiz... (nikohi) harom qilindi› (Niso surasi, 23) (oyatini) oʻqidi. (Buxoriy quyidagi asarlarni keltirdi:) Abdulloh ibn Jaʼfar — Alining qizi bilan Alining (boshqa) xotinini (bir nikohda) jamladi. Ibn Sirin: «Unda (bunda) zarar yoʻq» dedi. Hasan (Basriy) avval uni makruh (deb) koʻ rdi, soʻng: «Unda zarar yoʻq» dedi. Hasan ibnul-Hasan ibn Ali bir kechada ikki amakivachcha (qiz)ni (bir nikohda) jamladi. Jobir ibn Zayd esa uni — qarindoshlik(rishtasi)ni uzishi (sababli) — makruh (deb) koʻ rdi; (lekin) unda harom (lik) yoʻq — Alloh taoloning ‹Bulardan boshqasi (ayollar) sizlarga halol qilindi› (Niso surasi, 24) degan soʻzi sababli. Ikrima — Ibn Abbosdan (rivoyat qildi): «Kim oʻ z xotinining singlisi bilan zino qilsa, xotini unga harom boʻ lmaydi». Yahyo al-Kindiydan — Shaʼbiy va Abu Jaʼfardan — bola (oʻgʻ il)ni (luvotda) ishlatgan kishi haqida: «Agar unga (shunday) qilgan boʻ lsa, uning onasiga aslo uylanmasin» (deb) rivoyat qilinadi; (lekin) bu Yahyo — maʼruf (tanilgan rovi) emas, unga (bu rivoyatda) mutobaat qilinmadi (boshqa rovi qoʻ shilmadi). Ikrima — Ibn Abbosdan: «Agar u (ayol) bilan zino qilsa, xotini unga harom boʻ lmaydi» dedi. Abu Nasrdan esa — Ibn Abbos uni harom qilgani — zikr qilinadi; (lekin) bu Abu Nasr — Ibn Abbosdan (bevosita) eshitgani bilan tanilmagan. Imron ibn Husayn, Jobir ibn Zayd, Hasan (Basriy) va Iroq ahlining baʼzisidan esa: «(Bunday holda xotini) unga harom boʻ ladi» (deb) rivoyat qilinadi. Abu Hurayra: «(Xotini) — (zino qilgan erkak) yerga yopishmaguncha (yaʼni jimoʼ qilmaguncha) — harom boʻ lmaydi» dedi. Ibnul-Musayyab, Urva va Zuhriy esa uni joiz (deb) qildi. Zuhriy: «Ali: ‹(Xotini unga) harom boʻ lmaydi› dedi» dedi — (lekin) bu mursal (uzilgan rivoyat)dir.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинди:) Насаб (қариндошлик)дан етти (тоифа аёл) ҳаром (қилинди), ва сиҳр (қуда-андалик)дан (ҳам) етти (тоифа ҳаром қилинди). Сўнг у ‹Сизларга — оналарингиз... (никоҳи) ҳаром қилинди› (Нисо сураси, 23) (оятини) ўқиди. (Бухорий қуйидаги асарларни келтирди:) Абдуллоҳ ибн Жаъфар — Алининг қизи билан Алининг (бошқа) хотинини (бир никоҳда) жамлади. Ибн Сирин: «Унда (бунда) зарар йўқ» деди. Ҳасан (Басрий) аввал уни макруҳ (деб) кў рди, сўнг: «Унда зарар йўқ» деди. Ҳасан ибнул-Ҳасан ибн Али бир кечада икки амакивачча (қиз)ни (бир никоҳда) жамлади. Жобир ибн Зайд эса уни — қариндошлик(риштаси)ни узиши (сабабли) — макруҳ (деб) кў рди; (лекин) унда ҳаром (лик) йўқ — Аллоҳ таолонинг ‹Булардан бошқаси (аёллар) сизларга ҳалол қилинди› (Нисо сураси, 24) деган сўзи сабабли. Икрима — Ибн Аббосдан (ривоят қилди): «Ким ў з хотинининг синглиси билан зино қилса, хотини унга ҳаром бў лмайди». Яҳё ал-Киндийдан — Шаъбий ва Абу Жаъфардан — бола (ўғ ил)ни (лувотда) ишлатган киши ҳақида: «Агар унга (шундай) қилган бў лса, унинг онасига асло уйланмасин» (деб) ривоят қилинади; (лекин) бу Яҳё — маъруф (танилган рови) эмас, унга (бу ривоятда) мутобаат қилинмади (бошқа рови қў шилмади). Икрима — Ибн Аббосдан: «Агар у (аёл) билан зино қилса, хотини унга ҳаром бў лмайди» деди. Абу Насрдан эса — Ибн Аббос уни ҳаром қилгани — зикр қилинади; (лекин) бу Абу Наср — Ибн Аббосдан (бевосита) эшитгани билан танилмаган. Имрон ибн Ҳусайн, Жобир ибн Зайд, Ҳасан (Басрий) ва Ироқ аҳлининг баъзисидан эса: «(Бундай ҳолда хотини) унга ҳаром бў лади» (деб) ривоят қилинади. Абу Ҳурайра: «(Хотини) — (зино қилган эркак) ерга ёпишмагунча (яъни жимў қилмагунча) — ҳаром бў лмайди» деди. Ибнул-Мусайяб, Урва ва Зуҳрий эса уни жоиз (деб) қилди. Зуҳрий: «Али: ‹(Хотини унга) ҳаром бў лмайди› деди» деди — (лекин) бу мурсал (узилган ривоят)дир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ صَبَّاحٍ، حَدَّثَنَا مُعْتَمِرٌ، سَمِعْتُ عَوْفًا، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سِيرِينَ، أَنَّهُ سَمِعَ أَبَا هُرَيْرَةَ، يَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِذَا اقْتَرَبَ الزَّمَانُ لَمْ تَكَدْ تَكْذِبُ رُؤْيَا الْمُؤْمِنِ، وَرُؤْيَا الْمُؤْمِنِ جُزْءٌ مِنْ سِتَّةٍ وَأَرْبَعِينَ جُزْءًا مِنَ النُّبُوَّةِ‏.‏ ‏"‏ قَالَ مُحَمَّدٌ وَأَنَا أَقُولُ هَذِهِ قَالَ وَكَانَ يُقَالُ الرُّؤْيَا ثَلاَثٌ حَدِيثُ النَّفْسِ، وَتَخْوِيفُ الشَّيْطَانِ، وَبُشْرَى مِنَ اللَّهِ، فَمَنْ رَأَى شَيْئًا يَكْرَهُهُ فَلاَ يَقُصُّهُ عَلَى أَحَدٍ، وَلْيَقُمْ فَلْيُصَلِّ‏.‏ قَالَ وَكَانَ يُكْرَهُ الْغُلُّ فِي النَّوْمِ، وَكَانَ يُعْجِبُهُمُ الْقَيْدُ، وَيُقَالُ الْقَيْدُ ثَبَاتٌ فِي الدِّينِ‏.‏ وَرَوَى قَتَادَةُ وَيُونُسُ وَهِشَامٌ وَأَبُو هِلاَلٍ عَنِ ابْنِ سِيرِينَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَأَدْرَجَهُ بَعْضُهُمْ كُلَّهُ فِي الْحَدِيثِ، وَحَدِيثُ عَوْفٍ أَبْيَنُ‏.‏ وَقَالَ يُونُسُ لاَ أَحْسِبُهُ إِلاَّ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي الْقَيْدِ‏.‏ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ لاَ تَكُونُ الأَغْلاَلُ إِلاَّ فِي الأَعْنَاقِ‏.‏

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu) rivoyat qildiki,) Rasululloh ﷺ: «Qachon zamon yaqinlashsa (qiyomatga yaqin qolsa), mominning tushi deyarli yolgʻon chiqmaydi; mominning tushi — nubuvvatning qirq olti qismidan bir qismidir», dedilar. (Muhammad ibn Sirin aytdi: Men ham buni aytaman.) U (Ibn Sirin) aytdi: «Tush uch (xil) boʻladi, deyilardi: nafsning (oʻz) gapi (xayoli); shaytonning qoʻrqitishi; va Allohdan (boʻlgan) xushxabar. Bas, kim oʻzi yoqtirmagan narsani koʻrsa, uni hech kimga aytmasin, balki turib namoz oʻqisin.» (Ibn Sirin yana) aytdi: «Uyquda (boʻyindagi) gʻull (kishan) yomon koʻrilardi, oyoqdagi qayd (kishan) esa ularga maʼqul boʻlardi; qayd — dinda sobitlik (mustahkamlik), deyilardi.» (Buni Qatoda, Yunus, Hishom va Abu Hilol ham Ibn Sirindan, Abu Hurayradan, Paygʻambar ﷺdan rivoyat qildilar; ularning baʼzisi hammasini hadis (matni) ichiga kiritdi. Avfning hadisi esa (ajratishda) ravshanroqdir. Yunus: «Men buni — qayd (haqidagisi)ni — faqat Paygʻambar ﷺdan (deb) hisoblayman», dedi. Abu Abdulloh — Buxoriy — aytdi: Agʻlol (kishanlar) faqat boʻyinlarda boʻladi.)(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) ривоят қилдики,) Расулуллоҳ ﷺ: «Қачон замон яқинлашса (қиёматга яқин қолса), моминнинг туши деярли ёлғон чиқмайди; моминнинг туши — нубувватнинг қирқ олти қисмидан бир қисмидир», дедилар. (Муҳаммад ибн Сирин айтди: Мен ҳам буни айтаман.) У (Ибн Сирин) айтди: «Туш уч (хил) бўлади, дейиларди: нафснинг (ўз) гапи (хаёли); шайтоннинг қўрқитиши; ва Аллоҳдан (бўлган) хушхабар. Бас, ким ўзи ёқтирмаган нарсани кўрса, уни ҳеч кимга айтмасин, балки туриб намоз ўқисин.» (Ибн Сирин яна) айтди: «Уйқуда (бўйиндаги) ғулл (кишан) ёмон кўриларди, оёқдаги қайд (кишан) эса уларга маъқул бўларди; қайд — динда собитлик (мустаҳкамлик), дейиларди.» (Буни Қатода, Юнус, Ҳишом ва Абу Ҳилол ҳам Ибн Сириндан, Абу Ҳурайрадан, Пайғамбар ﷺдан ривоят қилдилар; уларнинг баъзиси ҳаммасини ҳадис (матни) ичига киритди. Авфнинг ҳадиси эса (ажратишда) равшанроқдир. Юнус: «Мен буни — қайд (ҳақидагиси)ни — фақат Пайғамбар ﷺдан (деб) ҳисоблайман», деди. Абу Абдуллоҳ — Бухорий — айтди: Ағлол (кишанлар) фақат бўйинларда бўлади.)