Muhammad ibn Sirin al-Basriy

عَنْ قَيْسِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ قَالَ: مَا بِالْمَدِينَةِ أَهْلُ بَيْتِ هِجْرَةٍ إِلَّا يَزْرَعُونَ عَلَى الثُّلُثِ وَالرُّبُعِ وَزَارَعَ عَلِيٌّ وَسَعْدُ بْنُ مَالِكٍ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودٍ وَعُمَرُ ابْن عبد الْعَزِيز وَالقَاسِم وَعُرْوَة وَآل أبي بَكْرٍ وَآلُ عُمَرَ وَآلُ عَلِيٍّ وَابْنُ سِيرِينَ وَقَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ الْأَسْوَدِ: كُنْتُ أُشَارِكُ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ يَزِيدَ فِي الزَّرْعِ وَعَامَلَ عُمَرُ النَّاسَ عَلَى: إِنْ جَاءَ عُمَرُ بِالْبَذْرِ من عِنْده فَلهُ الشّطْر. وَإِن جاؤوا بالبذر فَلهم كَذَا. رَوَاهُ البُخَارِيّ

Abu Jaʼfar (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: U: «Madinada muhojirlardan boʻlgan biror xonadon yoʻq ediki, ular (yer hosilining) uchdan bir va toʻrtdan biriga (ulush evaziga) ekin ekmagan boʻlsa», dedi. Ali, Saʼd ibn Molik, Abdulloh ibn Masʼud, Umar ibn Abdulaziz, Qosim, Urva, Abu Bakr oilasi, Umar oilasi, Ali oilasi va Ibn Sirin (yer hosilidan) ulush evaziga (yerda ishlash boʻyicha) shartnomalar tuzganlar. Abdurahmon ibn Asvad: «Men ekinchilikda Abdurahmon ibn Yazid bilan sherik boʻlardim», dedi. Umar odamlar bilan shu shart asosida muomala qilardi: agar Umar urugʻni oʻzidan bersa, unga (hosilning) yarmi tegardi; agar ular urugʻ keltirsalar, ularga shuncha (kelishilgan ulush) tegardi. Buxoriy rivoyat qilgan.Абу Жаъфар (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: У: «Мадинада муҳожирлардан бўлган бирор хонадон йўқ эдики, улар (ер ҳосилининг) учдан бир ва тўртдан бирига (улуш эвазига) экин экмаган бўлса», деди. Али, Саъд ибн Молик, Абдуллоҳ ибн Масъуд, Умар ибн Абдулазиз, Қосим, Урва, Абу Бакр оиласи, Умар оиласи, Али оиласи ва Ибн Сирин (ер ҳосилидан) улуш эвазига (ерда ишлаш бўйича) шартномалар тузганлар. Абдураҳмон ибн Асвад: «Мен экинчиликда Абдураҳмон ибн Язид билан шерик бўлардим», деди. Умар одамлар билан шу шарт асосида муомала қиларди: агар Умар уруғни ўзидан берса, унга (ҳосилнинг) ярми тегарди; агар улар уруғ келтирсалар, уларга шунча (келишилган улуш) тегарди. Бухорий ривоят қилган.

عَنِ ابْنِ عُمَرَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمَا أَنَّ عُمَرَ أَصَابَ أَرْضًا بِخَيْبَرَ فَأَتَى النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي أَصَبْتُ أَرْضًا بِخَيْبَرَ لَمْ أُصِبْ مَالًا قَطُّ أَنْفَسَ عِنْدِي مِنْهُ فَمَا تَأْمُرُنِي بِهِ؟ قَالَ: «إِنْ شِئْتَ حَبَسْتَ أَصْلَهَا وَتَصَدَّقْتَ بِهَا» . فَتَصَدَّقَ بِهَا عُمَرُ: إِنَّهُ لَا يُبَاعُ أَصْلُهَا وَلَا يُوهب وَلَا يُورث وَتصدق بهَا فِي الْفُقَرَاءِ وَفِي الْقُرْبَى وَفِي الرِّقَابِ وَفِي سَبِيلِ اللَّهِ وَابْنِ السَّبِيلِ وَالضَّيْفِ لَا جُنَاحَ عَلَى مَنْ وَلِيَهَا أَنْ يَأْكُلَ مِنْهَا بِالْمَعْرُوفِ أَوْ يُطْعِمَ غَيْرَ مُتَمَوِّلٍ قَالَ ابْنُ سِيرِينَ: غير متأثل مَالا

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Umar ibn Xattob Xaybarda biroz yer (ulush) oldi va bu haqda maslahat olish uchun Paygʻambar ﷺ ning oldiga borib: «Yo Rasululloh, men Xaybarda — undan koʻra yaxshiroq (mol)ni hech qachon (qoʻlga) kiritmagan — bir yer oldim; siz menga u bilan nima qilishni maslahat berasiz?» — dedi. Paygʻambar ﷺ: «Agar xohlasang, yerni vaqf (qilib), uning mevasini sadaqa qilish», — dedi. Bas, Umar uni — sotilmaslik, hadya qilinmaslik va meros qilinmaslik sharti bilan — vaqf (xayriya mulki) qilib sadaqa qildi; lekin uning hosili — kambagʻallarga, qarindoshlarga, qul ozod qilishga, Alloh yoʻliga (jihodga), yoʻlovchilarga va mehmonlarga — sadaqa qilinar edi; va vaqfning nozimi (homiysi) — yaxshi niyat bilan, oʻz ehtiyojiga koʻra undan yesa va boshqalarni — (kelajak uchun) toʻplab qoʻymay — boqsa, (bunda) hech zarar yoʻq.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Умар ибн Хаттоб Хайбарда бироз ер (улуш) олди ва бу ҳақда маслаҳат олиш учун Пайғамбар ﷺ нинг олдига бориб: «Ё Расулуллоҳ, мен Хайбарда — ундан кўра яхшироқ (мол)ни ҳеч қачон (қўлга) киритмаган — бир ер олдим; сиз менга у билан нима қилишни маслаҳат берасиз?» — деди. Пайғамбар ﷺ: «Агар хоҳласанг, ерни вақф (қилиб), унинг мевасини садақа қилиш», — деди. Бас, Умар уни — сотилмаслик, ҳадя қилинмаслик ва мерос қилинмаслик шарти билан — вақф (хайрия мулки) қилиб садақа қилди; лекин унинг ҳосили — камбағалларга, қариндошларга, қул озод қилишга, Аллоҳ йўлига (жиҳодга), йўловчиларга ва меҳмонларга — садақа қилинар эди; ва вақфнинг нозими (ҳомийси) — яхши ният билан, ўз эҳтиёжига кўра ундан еса ва бошқаларни — (келажак учун) тўплаб қўймай — боқса, (бунда) ҳеч зарар йўқ.

وَعَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «إِذَا اقْتَرَبَ الزَّمَانُ لَمْ يَكَدْ يَكْذِبُ رُؤْيَا الْمُؤْمِنِ وَرُؤْيَا الْمُؤْمِنِ جُزْءٌ مِنْ سِتَّةٍ وَأَرْبَعِينَ جُزْءًا مِنَ النُّبُوَّةِ وَمَا كَانَ مِنَ النُّبُوَّةِ فَإِنَّهُ لَا يَكْذِبُ» . قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ سِيرِينَ: وَأَنَا أَقُولُ: الرُّؤْيَا ثَلَاثٌ: حَدِيثُ النَّفْسِ وَتَخْوِيفُ الشَّيْطَانِ وَبُشْرَى مِنَ اللَّهِ فَمَنْ رَأَى شَيْئًا يَكْرَهُهُ فَلَا يَقُصَّهُ عَلَى أَحَدٍ وَلْيَقُمْ فَلْيُصَلِّ قَالَ: وَكَانَ يُكْرَهُ الْغُلُّ فِي النَّوْمِ وَيُعْجِبُهُمُ الْقَيْدُ وَيُقَال: الْقَيْد ثبات فِي الدّين قَالَ البُخَارِيّ: رَوَاهُ قَتَادَة وَيُونُس وَهِشَام وَأَبُو هِلَالٍ عَنِ ابْنِ سِيرِينَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَقَالَ يُونُسُ: لَا أَحْسَبُهُ إِلَّا عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي الْقَيْدِ وَقَالَ مُسْلِمٌ: لَا أَدْرِي هُوَ فِي الْحَدِيثِ أَمْ قَالَهُ ابْنُ سِيرِينَ؟ وَفِي رِوَايَةٍ نَحْوُهُ وَأَدْرَجَ فِي الْحَدِيثِ قَوْلَهُ: «وَأَكْرَهُ الْغُلَّ. . .» إِلَى تَمام الْكَلَام

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu) rivoyat qildiki,) Rasululloh ﷺ: «Qachon zamon yaqinlashsa (qiyomatga yaqin qolsa), mominning tushi deyarli yolgʻon chiqmaydi; mominning tushi — nubuvvatning qirq olti qismidan bir qismidir», dedilar. (Muhammad ibn Sirin aytdi: Men ham buni aytaman.) U (Ibn Sirin) aytdi: «Tush uch (xil) boʻladi, deyilardi: nafsning (oʻz) gapi (xayoli); shaytonning qoʻrqitishi; va Allohdan (boʻlgan) xushxabar. Bas, kim oʻzi yoqtirmagan narsani koʻrsa, uni hech kimga aytmasin, balki turib namoz oʻqisin.» (Ibn Sirin yana) aytdi: «Uyquda (boʻyindagi) gʻull (kishan) yomon koʻrilardi, oyoqdagi qayd (kishan) esa ularga maʼqul boʻlardi; qayd — dinda sobitlik (mustahkamlik), deyilardi.» (Buni Qatoda, Yunus, Hishom va Abu Hilol ham Ibn Sirindan, Abu Hurayradan, Paygʻambar ﷺdan rivoyat qildilar; ularning baʼzisi hammasini hadis (matni) ichiga kiritdi. Avfning hadisi esa (ajratishda) ravshanroqdir. Yunus: «Men buni — qayd (haqidagisi)ni — faqat Paygʻambar ﷺdan (deb) hisoblayman», dedi. Abu Abdulloh — Buxoriy — aytdi: Agʻlol (kishanlar) faqat boʻyinlarda boʻladi.)(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) ривоят қилдики,) Расулуллоҳ ﷺ: «Қачон замон яқинлашса (қиёматга яқин қолса), моминнинг туши деярли ёлғон чиқмайди; моминнинг туши — нубувватнинг қирқ олти қисмидан бир қисмидир», дедилар. (Муҳаммад ибн Сирин айтди: Мен ҳам буни айтаман.) У (Ибн Сирин) айтди: «Туш уч (хил) бўлади, дейиларди: нафснинг (ўз) гапи (хаёли); шайтоннинг қўрқитиши; ва Аллоҳдан (бўлган) хушхабар. Бас, ким ўзи ёқтирмаган нарсани кўрса, уни ҳеч кимга айтмасин, балки туриб намоз ўқисин.» (Ибн Сирин яна) айтди: «Уйқуда (бўйиндаги) ғулл (кишан) ёмон кўриларди, оёқдаги қайд (кишан) эса уларга маъқул бўларди; қайд — динда собитлик (мустаҳкамлик), дейиларди.» (Буни Қатода, Юнус, Ҳишом ва Абу Ҳилол ҳам Ибн Сириндан, Абу Ҳурайрадан, Пайғамбар ﷺдан ривоят қилдилар; уларнинг баъзиси ҳаммасини ҳадис (матни) ичига киритди. Авфнинг ҳадиси эса (ажратишда) равшанроқдир. Юнус: «Мен буни — қайд (ҳақидагиси)ни — фақат Пайғамбар ﷺдан (деб) ҳисоблайман», деди. Абу Абдуллоҳ — Бухорий — айтди: Ағлол (кишанлар) фақат бўйинларда бўлади.)