وَعَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ: قُلْتُ لِبِلَالٍ: كَيْفَ كَانَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَرُدُّ عَلَيْهِم حِين حانوا يُسَلِّمُونَ عَلَيْهِ وَهُوَ فِي الصَّلَاةِ؟ قَالَ: كَانَ يُشِيرُ بِيَدِهِ. رَوَاهُ التِّرْمِذِيُّ وَفِي رِوَايَةِ النَّسَائِيِّ نَحوه وَعوض بِلَال صُهَيْب
Mahmud ibn Gʻaylon bizga aytib berdi, Vakiyʼ bizga aytib berdi, Hishom ibn Saʼd bizga aytib berdi, u Nofeʼdan, u Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qiladi. U aytdi: Men Bilolga: «Odamlar Nabiy ﷺga salom berishganda, u zot namozda boʻlsalar, qanday (salomlarini) qaytarar edilar?» dedim. U: «Qoʻllari bilan ishora qilar edilar», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Suhaybning hadisi esa hasandir; uni faqat Laysning Bukayrdan (qilgan) hadisidan bilamiz. Zayd ibn Aslamdan, u Ibn Umardan ham rivoyat qilingan; u aytdi: Men Bilolga: «Banu Amr ibn Avf masjidida odamlar Nabiy ﷺga salom berishganda u zot nima qilar edilar?» dedim. U: «Ishora bilan (salomni) qaytarar edilar», dedi. Bu ikkala hadis ham mening nazdimda sahihdir, chunki Suhayb hadisining voqeasi Bilol hadisining voqeasidan boshqadir. Garchi Ibn Umar ikkovidan rivoyat qilgan boʻlsa-da, u ikkovidan birga eshitgan boʻlishi ehtimol qilinadi.Маҳмуд ибн Ғайлон бизга айтиб берди, Вакийъ бизга айтиб берди, Ҳишом ибн Саъд бизга айтиб берди, у Нофеъдан, у Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилади. У айтди: Мен Билолга: «Одамлар Набий ﷺга салом беришганда, у зот намозда бўлсалар, қандай (саломларини) қайтарар эдилар?» дедим. У: «Қўллари билан ишора қилар эдилар», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Суҳайбнинг ҳадиси эса ҳасандир; уни фақат Лайснинг Букайрдан (қилган) ҳадисидан биламиз. Зайд ибн Асламдан, у Ибн Умардан ҳам ривоят қилинган; у айтди: Мен Билолга: «Бану Амр ибн Авф масжидида одамлар Набий ﷺга салом беришганда у зот нима қилар эдилар?» дедим. У: «Ишора билан (саломни) қайтарар эдилар», деди. Бу иккала ҳадис ҳам менинг наздимда саҳиҳдир, чунки Суҳайб ҳадисининг воқеаси Билол ҳадисининг воқеасидан бошқадир. Гарчи Ибн Умар икковидан ривоят қилган бўлса-да, у икковидан бирга эшитган бўлиши эҳтимол қилинади.
وَعَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ قَالَ: تُوُفِّيَتْ بِنْتٌ لِعُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ بِمَكَّةَ فَجِئْنَا لِنَشْهَدَهَا وَحَضَرَهَا ابْنُ عُمَرَ وَابْنُ عَبَّاسٍ فَإِنِّي لَجَالِسٌ بَيْنَهُمَا فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بن عمر لعَمْرو بْنِ عُثْمَانَ وَهُوَ مُوَاجِهُهُ: أَلَا تَنْهَى عَنِ الْبُكَاءِ؟ فَإِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ: «إِنَّ الْمَيِّتَ لَيُعَذَّبُ بِبُكَاءِ أَهْلِهِ عَلَيْهِ» . فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: قَدْ كَانَ عُمَرُ يَقُولُ بَعْضَ ذَلِكَ. ثُمَّ حَدَّثَ فَقَالَ: صَدَرْتُ مَعَ عُمَرَ مِنْ مَكَّةَ حَتَّى إِذَا كُنَّا بِالْبَيْدَاءِ فَإِذَا هُوَ بِرَكْبٍ تَحْتَ ظِلِّ سَمُرَةٍ فَقَالَ: اذْهَبْ فَانْظُرْ مَنْ هَؤُلَاءِ الرَّكْبُ؟ فَنَظَرْتُ فَإِذَا هُوَ صُهَيْبٌ. قَالَ: فَأَخْبَرْتُهُ فَقَالَ: ادْعُهُ فَرَجَعْتُ إِلَى صُهَيْبٍ فَقُلْتُ: ارْتَحِلْ فَالْحَقْ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ فَلَمَّا أَنْ أُصِيبَ عُمَرُ دَخَلَ صُهَيْبٌ يبكي يَقُول: وَا أَخَاهُ واصاحباه. فَقَالَ عُمَرُ: يَا صُهَيْبُ أَتَبْكِي عَلَيَّ وَقَدْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «إِنَّ الْمَيِّتَ لَيُعَذَّبُ بِبَعْضِ بُكَاءِ أَهْلِهِ عَلَيْهِ؟» فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: فَلَمَّا مَاتَ عُمَرُ ذَكَرْتُ ذَلِك لعَائِشَة فَقَالَت: يَرْحَمُ اللَّهُ عُمَرَ لَا وَاللَّهِ مَا حَدَّثَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَن الْمَيِّتَ لَيُعَذَّبُ بِبُكَاءِ أَهْلِهِ عَلَيْهِ وَلَكِنْ: إِنَّ اللَّهَ يَزِيدُ الْكَافِرَ عَذَابًا بِبُكَاءِ أَهْلِهِ عَلَيْهِ. وَقَالَتْ عَائِشَةُ: حَسْبُكُمُ الْقُرْآنُ: (وَلَا تَزِرُ وَازِرَةٌ وزر أُخْرَى)
قَالَ ابْن عَبَّاس عِنْد ذَلِك: وَالله أضح وأبكي. قَالَ ابْنُ أَبِي مُلَيْكَةَ: فَمَا قَالَ ابْنُ عمر شَيْئا
Abdulloh ibn Abu Mulayka (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Usmon ibn Affonning bir qizi Makkada vafot etdi. (Abdulloh) dedi: Biz uning (janozasi)da hozir boʻlgani keldik. (U) dedi: Ibn Umar va Ibn Abbos ham unda hozir boʻldilar. (U) dedi: Men esa ularning ikkovi orasida oʻtirgan edim. (U) dedi: Men ulardan birining yoniga oʻtirdim, soʻng ikkinchisi kelib, mening yonimga oʻtirdi. Shunda Abdulloh ibn Umar oʻzining roʻparasidagi Amr ibn Usmonga: «Yigʻidan qaytarmaysanmi? Zero, Rasululloh ﷺ: ‹Albatta, marhum oʻziga ahli yigʻlagani sababli azoblanadi›, deganlar», dedi. Shunda Ibn Abbos: «Umar ham buning baʼzisini aytar edi», dedi-da, soʻng hadis aytib dedi: Men Umar bilan birga Makkadan qaytdim, nihoyat Baydoga yetganimizda, qarasak, bir daraxt soyasi ostida (otliq) yoʻlovchilar bor edi. (Umar): «Borib, bu yoʻlovchilar kimligini qara», dedi. Men qaradim, u Suhayb edi. (U) dedi: Men buni unga xabar berdim. Shunda (Umar): «Uni menga chaqir», dedi. (U) dedi: Men Suhaybning oldiga qaytib: «Yoʻlga chiqib, moʻminlarning amiriga qoʻshil», dedim. Umar yaralanganda, Suhayb yigʻlab kirib: «Voy birodarim! Voy doʻstim!» dedi. Shunda Umar: «Ey Suhayb! Menga yigʻlayapsanmi? Holbuki Rasululloh ﷺ: ‹Albatta, marhum oʻziga ahli yigʻlagan baʼzi yigʻisi sababli azoblanadi›, deganlar», dedi. Ibn Abbos dedi: Umar vafot etganida, men buni Oishaga aytdim. Shunda u: «Alloh Umarga rahm qilsin! Yoʻq, Allohga qasamki, Rasululloh ﷺ: ‹Albatta, Alloh moʻminni birovning yigʻisi sababli azoblaydi›, deb aytmaganlar. Balki u zot: ‹Albatta, Alloh kofirga oʻziga ahli yigʻlagani sababli azobni ziyoda qiladi›, deganlar», dedi. (U) dedi: Oisha: «Sizlarga Qurʼon kifoyadir: {Hech bir koʻtaruvchi (gunohkor) boshqaning yukini (gunohini) koʻtarmas} (Anʼom 164)», dedi. (U) dedi: Shunda Ibn Abbos: «Allohning Oʻzi kuldiradi va yigʻlatadi», dedi. Ibn Abu Mulayka dedi: Allohga qasamki, Ibn Umar (bunga qarshi) hech narsa demadi.Абдуллоҳ ибн Абу Мулайка (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Усмон ибн Аффоннинг бир қизи Маккада вафот этди. (Абдуллоҳ) деди: Биз унинг (жанозаси)да ҳозир бўлгани келдик. (У) деди: Ибн Умар ва Ибн Аббос ҳам унда ҳозир бўлдилар. (У) деди: Мен эса уларнинг иккови орасида ўтирган эдим. (У) деди: Мен улардан бирининг ёнига ўтирдим, сўнг иккинчиси келиб, менинг ёнимга ўтирди. Шунда Абдуллоҳ ибн Умар ўзининг рўпарасидаги Амр ибн Усмонга: «Йиғидан қайтармайсанми? Зеро, Расулуллоҳ ﷺ: ‹Албатта, марҳум ўзига аҳли йиғлагани сабабли азобланади›, деганлар», деди. Шунда Ибн Аббос: «Умар ҳам бунинг баъзисини айтар эди», деди-да, сўнг ҳадис айтиб деди: Мен Умар билан бирга Маккадан қайтдим, ниҳоят Байдога етганимизда, қарасак, бир дарахт сояси остида (отлиқ) йўловчилар бор эди. (Умар): «Бориб, бу йўловчилар кимлигини қара», деди. Мен қарадим, у Суҳайб эди. (У) деди: Мен буни унга хабар бердим. Шунда (Умар): «Уни менга чақир», деди. (У) деди: Мен Суҳайбнинг олдига қайтиб: «Йўлга чиқиб, мўминларнинг амирига қўшил», дедим. Умар яраланганда, Суҳайб йиғлаб кириб: «Вой биродарим! Вой дўстим!» деди. Шунда Умар: «Эй Суҳайб! Менга йиғлаяпсанми? Ҳолбуки Расулуллоҳ ﷺ: ‹Албатта, марҳум ўзига аҳли йиғлаган баъзи йиғиси сабабли азобланади›, деганлар», деди. Ибн Аббос деди: Умар вафот этганида, мен буни Оишага айтдим. Шунда у: «Аллоҳ Умарга раҳм қилсин! Йўқ, Аллоҳга қасамки, Расулуллоҳ ﷺ: ‹Албатта, Аллоҳ мўминни бировнинг йиғиси сабабли азоблайди›, деб айтмаганлар. Балки у зот: ‹Албатта, Аллоҳ кофирга ўзига аҳли йиғлагани сабабли азобни зиёда қилади›, деганлар», деди. (У) деди: Оиша: «Сизларга Қуръон кифоядир: {Ҳеч бир кўтарувчи (гуноҳкор) бошқанинг юкини (гуноҳини) кўтармас} (Анъом 164)», деди. (У) деди: Шунда Ибн Аббос: «Аллоҳнинг Ўзи кулдиради ва йиғлатади», деди. Ибн Абу Мулайка деди: Аллоҳга қасамки, Ибн Умар (бунга қарши) ҳеч нарса демади.