Zahdam ibn Muzarrib

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنِ الْقَاسِمِ التَّمِيمِيِّ، عَنْ زَهْدَمٍ الْجَرْمِيِّ، قَالَ كُنَّا عِنْدَ أَبِي مُوسَى وَكَانَ بَيْنَنَا وَبَيْنَ هَذَا الْحَىِّ مِنْ جَرْمٍ إِخَاءٌ وَمَعْرُوفٌ ـ قَالَ ـ فَقُدِّمَ طَعَامٌ ـ قَالَ ـ وَقُدِّمَ فِي طَعَامِهِ لَحْمُ دَجَاجٍ ـ قَالَ ـ وَفِي الْقَوْمِ رَجُلٌ مِنْ بَنِي تَيْمِ اللَّهِ أَحْمَرُ كَأَنَّهُ مَوْلًى ـ قَالَ ـ فَلَمْ يَدْنُ فَقَالَ لَهُ أَبُو مُوسَى ادْنُ، فَإِنِّي قَدْ رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَأْكُلُ مِنْهُ‏.‏ قَالَ إِنِّي رَأَيْتُهُ يَأْكُلُ شَيْئًا قَذِرْتُهُ، فَحَلَفْتُ أَنْ لاَ أَطْعَمَهُ أَبَدًا‏.‏ فَقَالَ ادْنُ أُخْبِرْكَ عَنْ ذَلِكَ، أَتَيْنَا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي رَهْطٍ مِنَ الأَشْعَرِيِّينَ أَسْتَحْمِلُهُ، وَهْوَ يُقْسِمُ نَعَمًا مِنْ نَعَمِ الصَّدَقَةِ ـ قَالَ أَيُّوبُ أَحْسِبُهُ قَالَ وَهْوَ غَضْبَانُ ـ قَالَ ‏"‏ وَاللَّهِ لاَ أَحْمِلُكُمْ، وَمَا عِنْدِي مَا أَحْمِلُكُمْ ‏"‏‏.‏ قَالَ فَانْطَلَقْنَا فَأُتِيَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِنَهْبِ إِبِلٍ، فَقِيلَ أَيْنَ هَؤُلاَءِ الأَشْعَرِيُّونَ فَأَتَيْنَا فَأَمَرَ لَنَا بِخَمْسِ ذَوْدٍ غُرِّ الذُّرَى، قَالَ فَانْدَفَعْنَا فَقُلْتُ لأَصْحَابِي أَتَيْنَا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَسْتَحْمِلُهُ، فَحَلَفَ أَنْ لاَ يَحْمِلَنَا، ثُمَّ أَرْسَلَ إِلَيْنَا فَحَمَلَنَا، نَسِيَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَمِينَهُ، وَاللَّهِ لَئِنْ تَغَفَّلْنَا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَمِينَهُ لاَ نُفْلِحُ أَبَدًا، ارْجِعُوا بِنَا إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَلْنُذَكِّرْهُ يَمِينَهُ‏.‏ فَرَجَعْنَا فَقُلْنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ أَتَيْنَاكَ نَسْتَحْمِلُكَ، فَحَلَفْتَ أَنْ لاَ تَحْمِلَنَا ثُمَّ حَمَلْتَنَا فَظَنَنَّا ـ أَوْ فَعَرَفْنَا ـ أَنَّكَ نَسِيتَ يَمِينَكَ‏.‏ قَالَ ‏"‏ انْطَلِقُوا، فَإِنَّمَا حَمَلَكُمُ اللَّهُ، إِنِّي وَاللَّهِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ لاَ أَحْلِفُ عَلَى يَمِينٍ، فَأَرَى غَيْرَهَا خَيْرًا مِنْهَا، إِلاَّ أَتَيْتُ الَّذِي هُوَ خَيْرٌ وَتَحَلَّلْتُهَا ‏"‏‏.‏ تَابَعَهُ حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ عَنْ أَيُّوبَ عَنْ أَبِي قِلاَبَةَ وَالْقَاسِمِ بْنِ عَاصِمٍ الْكُلَيْبِيِّ‏.‏ حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ أَبِي قِلاَبَةَ، وَالْقَاسِمِ التَّمِيمِيِّ عَنْ زَهْدَمٍ، بِهَذَا‏.‏ حَدَّثَنَا أَبُو مَعْمَرٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَارِثِ، حَدَّثَنَا أَيُّوبُ، عَنِ الْقَاسِمِ، عَنْ زَهْدَمٍ، بِهَذَا‏.‏

(Zahdam al-Jarmiy aytdi:) Biz Abu Musoning oldida edik; biz bilan Jarm (qabilasi)ning mana shu (mahalla)si orasida birodarlik va yaxshilik bor edi. (Zahdam) aytdi: (Bizga) taom keltirildi; uning taomida tovuq goʻshti (ham) bor edi. Qavm ichida Banu Taymulloh(dan) bir kishi — qizgʻish (yuzli), goʻyo mavlo(dek) — bor edi; u (taomga) yaqinlashmadi. Abu Muso unga: «Yaqinlash; men Rasululloh ﷺning undan (tovuq goʻshtidan) yeyayotganlarini koʻrganman», dedi. U: «Men uning bir narsani (nopok narsani) yeyayotganini koʻrib, undan jirkangan edim va uni hech qachon yemaslikka qasam ichgan edim», dedi. (Abu Muso): «Yaqinlash, men senga bu haqda xabar beray. Biz Ashʼariylardan bir guruh (kishi) bilan Rasululloh ﷺning oldilariga — u zotdan ulov soʻrab — keldik; u zot sadaqa (zakot) chorvasidan (chorvani) taqsimlab turardilar (Ayyub: oʻylaymanki, u: ‹u zot gʻazabli edilar› dedi). U zot: ‹Allohga qasamki, men sizlarni mindirmayman; menda sizlarni mindiradigan (narsa) ham yoʻq›, dedilar. (Zahdam) aytdi: Biz joʻnab ketdik; soʻng Rasululloh ﷺga (oʻljadan) bir necha tuya keltirildi va: ‹Anavi Ashʼariylar qani?› deyildi. Biz keldik; u zot bizga oʻrkachlari oppoq beshta tuya (berishni) buyurdilar. (Zahdam) aytdi: Biz yoʻlga tushdik; men sahobalarimga: ‹Biz Rasululloh ﷺning oldilariga ulov soʻrab keldik, u zot bizni mindirmaslikka qasam ichdilar, soʻng bizga (odam) yuborib, bizni mindirdilar; Rasululloh ﷺ qasamlarini unutdilar. Allohga qasamki, agar biz Rasululloh ﷺni qasamlaridan gʻofil qoldirsak (foydalanib qolsak), hech qachon najot topmaymiz. Bizni Rasululloh ﷺning oldilariga qaytaringlar, u zotga qasamlarini eslataylik›, dedim. Biz qaytib: ‹Yo Rasululloh, biz sizning oldingizga ulov soʻrab keldik, siz bizni mindirmaslikka qasam ichdingiz, soʻng bizni mindirdingiz; biz siz qasamingizni unutgan deb oʻyladik (yoki: bildik)›, dedik. U zot: ‹Joʻnanglar; sizlarni faqat Alloh mindirdi. Allohga qasamki — inshaalloh — men biror narsaga qasam ichsam-u, soʻng undan boshqasini yaxshiroq deb koʻrsam, albatta yaxshiroq boʻlganini qilaman va undan (qasamdan kaffora bilan) chiqaman›, dedilar», dedi.(Заҳдам ал-Жармий айтди:) Биз Абу Мусонинг олдида эдик; биз билан Жарм (қабиласи)нинг мана шу (маҳалла)си орасида биродарлик ва яхшилик бор эди. (Заҳдам) айтди: (Бизга) таом келтирилди; унинг таомида товуқ гўшти (ҳам) бор эди. Қавм ичида Бану Таймуллоҳ(дан) бир киши — қизғиш (юзли), гўё мавло(дек) — бор эди; у (таомга) яқинлашмади. Абу Мусо унга: «Яқинлаш; мен Расулуллоҳ ﷺнинг ундан (товуқ гўштидан) еяётганларини кўрганман», деди. У: «Мен унинг бир нарсани (нопок нарсани) еяётганини кўриб, ундан жирканган эдим ва уни ҳеч қачон емасликка қасам ичган эдим», деди. (Абу Мусо): «Яқинлаш, мен сенга бу ҳақда хабар берай. Биз Ашъарийлардан бир гуруҳ (киши) билан Расулуллоҳ ﷺнинг олдиларига — у зотдан улов сўраб — келдик; у зот садақа (закот) чорвасидан (чорвани) тақсимлаб турардилар (Айюб: ўйлайманки, у: ‹у зот ғазабли эдилар› деди). У зот: ‹Аллоҳга қасамки, мен сизларни миндирмайман; менда сизларни миндирадиган (нарса) ҳам йўқ›, дедилар. (Заҳдам) айтди: Биз жўнаб кетдик; сўнг Расулуллоҳ ﷺга (ўлжадан) бир неча туя келтирилди ва: ‹Анави Ашъарийлар қани?› дейилди. Биз келдик; у зот бизга ўркачлари оппоқ бешта туя (беришни) буюрдилар. (Заҳдам) айтди: Биз йўлга тушдик; мен саҳобаларимга: ‹Биз Расулуллоҳ ﷺнинг олдиларига улов сўраб келдик, у зот бизни миндирмасликка қасам ичдилар, сўнг бизга (одам) юбориб, бизни миндирдилар; Расулуллоҳ ﷺ қасамларини унутдилар. Аллоҳга қасамки, агар биз Расулуллоҳ ﷺни қасамларидан ғофил қолдирсак (фойдаланиб қолсак), ҳеч қачон нажот топмаймиз. Бизни Расулуллоҳ ﷺнинг олдиларига қайтаринглар, у зотга қасамларини эслатайлик›, дедим. Биз қайтиб: ‹Ё Расулуллоҳ, биз сизнинг олдингизга улов сўраб келдик, сиз бизни миндирмасликка қасам ичдингиз, сўнг бизни миндирдингиз; биз сиз қасамингизни унутган деб ўйладик (ёки: билдик)›, дедик. У зот: ‹Жўнанглар; сизларни фақат Аллоҳ миндирди. Аллоҳга қасамки — иншааллоҳ — мен бирор нарсага қасам ичсам-у, сўнг ундан бошқасини яхшироқ деб кўрсам, албатта яхшироқ бўлганини қиламан ва ундан (қасамдан каффора билан) чиқаман›, дедилар», деди.

حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ حَاتِمٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، ح وَحَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ بِشْرٍ، الْعَبْدِيُّ حَدَّثَنَا بَهْزٌ، ح وَحَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ رَافِعٍ، حَدَّثَنَا شَبَابَةُ، كُلُّهُمْ عَنْ شُعْبَةَ، بِهَذَا الإِسْنَادِ ‏.‏ وَفِي حَدِيثِهِمْ قَالَ لاَ أَدْرِي أَذَكَرَ بَعْدَ قَرْنِهِ قَرْنَيْنِ أَوْ ثَلاَثَةً ‏.‏ وَفِي حَدِيثِ شَبَابَةَ قَالَ سَمِعْتُ زَهْدَمَ بْنَ مُضَرِّبٍ وَجَاءَنِي فِي حَاجَةٍ عَلَى فَرَسٍ فَحَدَّثَنِي أَنَّهُ سَمِعَ عِمْرَانَ بْنَ حُصَيْنٍ ‏.‏ وَفِي حَدِيثِ يَحْيَى وَشَبَابَةَ ‏"‏ يَنْذُرُونَ وَلاَ يَفُونَ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي حَدِيثِ بَهْزٍ ‏"‏ يُوفُونَ ‏"‏ ‏.‏ كَمَا قَالَ ابْنُ جَعْفَرٍ ‏.‏

Imron ibn Husayn (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Shuʼba: «Bilmadim, oʻz avlodidan keyin ikki avlodni zikr qildilarmi yoki uchtasini», dedi. Shabobaning hadisida (Shuʼba): «Zahdam ibn Muzarribni eshitdim — u bir hojat uchun ot minib oldimga kelgan edi — u menga Imron ibn Husaynni eshitganini hadis qilib aytdi», dedi. Yahyo va Shabobaning hadisida: «Nazr qiladilaru bajarmaydilar» (deyildi). Bahzning hadisida esa Ibn Jaʼfar aytganidek: «Bajaradilar» (deyildi).Имрон ибн Ҳусайн (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Шуъба: «Билмадим, ўз авлодидан кейин икки авлодни зикр қилдиларми ёки учтасини», деди. Шабобанинг ҳадисида (Шуъба): «Заҳдам ибн Музаррибни эшитдим — у бир ҳожат учун от миниб олдимга келган эди — у менга Имрон ибн Ҳусайнни эшитганини ҳадис қилиб айтди», деди. Яҳё ва Шабобанинг ҳадисида: «Назр қиладилару бажармайдилар» (дейилди). Баҳзнинг ҳадисида эса Ибн Жаъфар айтганидек: «Бажарадилар» (дейилди).

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنْ سُفْيَانَ، حَدَّثَنِي الأَشْعَثُ بْنُ سُلَيْمٍ، عَنِ الأَسْوَدِ بْنِ هِلاَلٍ، عَنْ ثَعْلَبَةَ بْنِ زَهْدَمٍ، قَالَ كُنَّا مَعَ سَعِيدِ بْنِ الْعَاصِ بِطَبَرِسْتَانَ فَقَامَ فَقَالَ أَيُّكُمْ صَلَّى مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم صَلاَةَ الْخَوْفِ فَقَالَ حُذَيْفَةُ أَنَا فَصَلَّى بِهَؤُلاَءِ رَكْعَةً وَبِهَؤُلاَءِ رَكْعَةً وَلَمْ يَقْضُوا ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَكَذَا رَوَاهُ عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ وَمُجَاهِدٌ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ شَقِيقٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَيَزِيدُ الْفَقِيرُ وَأَبُو مُوسَى - قَالَ أَبُو دَاوُدَ رَجُلٌ مِنَ التَّابِعِينَ لَيْسَ بِالأَشْعَرِيِّ - جَمِيعًا عَنْ جَابِرٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَقَدْ قَالَ بَعْضُهُمْ فِي حَدِيثِ يَزِيدَ الْفَقِيرِ إِنَّهُمْ قَضَوْا رَكْعَةً أُخْرَى ‏.‏ وَكَذَلِكَ رَوَاهُ سِمَاكٌ الْحَنَفِيُّ عَنِ ابْنِ عُمَرَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَكَذَلِكَ رَوَاهُ زَيْدُ بْنُ ثَابِتٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ فَكَانَتْ لِلْقَوْمِ رَكْعَةً رَكْعَةً وَلِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم رَكْعَتَيْنِ ‏.‏

Saʼlaba ibn Zahdam shunday dedi: «Biz Said ibn al-Os bilan birga Tabariston (oʻlkasi)da edik. U turib: ‹Qaysi biringiz Rasululloh ﷺ bilan birga xavf namozini oʻqigan?› dedi. Huzayfa (roziyallohu anhu): ‹Men›, dedi. Bas, u (Nabiy ﷺ) bularga bir rakaat, anavilarga bir rakaat oʻqitdilar, ular esa (ikkinchi rakaatni) qazo qilmadilar (oʻzlari oʻqimadilar)». Abu Dovud aytdi: Shuningdek, buni Ubaydulloh ibn Abdulloh va Mujohid Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan, u Nabiy ﷺ dan shu kabi rivoyat qilganlar. Yana buni Abdulloh ibn Shaqiq Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan, u Nabiy ﷺ dan rivoyat qilgan. Yazid al-Faqir va Abu Muso — Abu Dovud aytdi: U (Abu Muso) tobeiynlardan boʻlgan bir kishi boʻlib, ash-Ashʼariy emas — ikkovi Jobir (roziyallohu anhu)dan, u Nabiy ﷺ dan rivoyat qilganlar. Baʼzilari Yazid al-Faqirning hadisida: ular boshqa bir rakaatni qazo qilganlar (oʻzlari oʻqiganlar), deyishgan. Shuningdek, buni Simok al-Hanafiy Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan, u Nabiy ﷺ dan rivoyat qilgan. Shuningdek, buni Zayd ibn Sobit Nabiy ﷺ dan rivoyat qilib shunday degan: Qavmga (har biriga) bittadan rakaat, Nabiy ﷺ ga esa ikki rakaat boʻldi.Саълаба ибн Заҳдам шундай деди: «Биз Саид ибн ал-Ос билан бирга Табаристон (ўлкаси)да эдик. У туриб: ‹Қайси бирингиз Расулуллоҳ ﷺ билан бирга хавф намозини ўқиган?› деди. Ҳузайфа (розияллоҳу анҳу): ‹Мен›, деди. Бас, у (Набий ﷺ) буларга бир ракаат, анавиларга бир ракаат ўқитдилар, улар эса (иккинчи ракаатни) қазо қилмадилар (ўзлари ўқимадилар)». Абу Довуд айтди: Шунингдек, буни Убайдуллоҳ ибн Абдуллоҳ ва Мужоҳид Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан, у Набий ﷺ дан шу каби ривоят қилганлар. Яна буни Абдуллоҳ ибн Шақиқ Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан, у Набий ﷺ дан ривоят қилган. Язид ал-Фақир ва Абу Мусо — Абу Довуд айтди: У (Абу Мусо) тобеийнлардан бўлган бир киши бўлиб, аш-Ашъарий эмас — иккови Жобир (розияллоҳу анҳу)дан, у Набий ﷺ дан ривоят қилганлар. Баъзилари Язид ал-Фақирнинг ҳадисида: улар бошқа бир ракаатни қазо қилганлар (ўзлари ўқиганлар), дейишган. Шунингдек, буни Симок ал-Ҳанафий Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан, у Набий ﷺ дан ривоят қилган. Шунингдек, буни Зайд ибн Собит Набий ﷺ дан ривоят қилиб шундай деган: Қавмга (ҳар бирига) биттадан ракаат, Набий ﷺ га эса икки ракаат бўлди.

وَحَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، وَمُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الْمَلِكِ الأُمَوِيُّ، قَالاَ حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، ح وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، وَابْنُ، بَشَّارٍ قَالاَ حَدَّثَنَا مُعَاذُ بْنُ هِشَامٍ، حَدَّثَنَا أَبِي كِلاَهُمَا، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ زُرَارَةَ بْنِ أَوْفَى، عَنْ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِهَذَا الْحَدِيثِ ‏"‏ خَيْرُ هَذِهِ الأُمَّةِ الْقَرْنُ الَّذِينَ بُعِثْتُ فِيهِمْ ثُمَّ الَّذِينَ يَلُونَهُمْ ‏"‏ ‏.‏ زَادَ فِي حَدِيثِ أَبِي عَوَانَةَ قَالَ وَاللَّهُ أَعْلَمُ أَذَكَرَ الثَّالِثَ أَمْ لاَ ‏.‏ بِمِثْلِ حَدِيثِ زَهْدَمٍ عَنْ عِمْرَانَ وَزَادَ فِي حَدِيثِ هِشَامٍ عَنْ قَتَادَةَ ‏"‏ وَيَحْلِفُونَ وَلاَ يُسْتَحْلَفُونَ ‏"‏ ‏.‏

Imron ibn Husayn (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ dedilar: «Bu ummatning eng yaxshisi men ular orasida joʻnatilgan avlod, soʻng ulardan keyingilardir.» Abu Avonaning hadisida (roviy) qoʻshimcha qildi: «Alloh bilguvchiroq, u zot uchinchisini zikr qildilarmi yoki yoʻqmi» — Zahdamning Imrondan (rivoyat qilgan) hadisiga oʻxshash. Hishomning Qatodadan (rivoyat qilgan) hadisida esa: «Qasam ichadilaru, qasam ichishga chaqirilmaydilar», deb qoʻshimcha qildi.Имрон ибн Ҳусайн (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ дедилар: «Бу умматнинг энг яхшиси мен улар орасида жўнатилган авлод, сўнг улардан кейингилардир.» Абу Авонанинг ҳадисида (ровий) қўшимча қилди: «Аллоҳ билгувчироқ, у зот учинчисини зикр қилдиларми ёки йўқми» — Заҳдамнинг Имрондан (ривоят қилган) ҳадисига ўхшаш. Ҳишомнинг Қатодадан (ривоят қилган) ҳадисида эса: «Қасам ичадилару, қасам ичишга чақирилмайдилар», деб қўшимча қилди.