Zayd ibn Sobit al-Ansoriy

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَمْرِو بْنِ أَبِي الْحَجَّاجِ أَبُو مَعْمَرٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَارِثِ، عَنْ حُسَيْنٍ الْمُعَلِّمِ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، أَنَّ رِئَابَ بْنَ حُذَيْفَةَ، تَزَوَّجَ امْرَأَةً فَوَلَدَتْ لَهُ ثَلاَثَةَ غِلْمَةٍ فَمَاتَتْ أُمُّهُمْ فَوَرِثُوهَا رِبَاعَهَا وَوَلاَءَ مَوَالِيهَا وَكَانَ عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ عَصَبَةَ بَنِيهَا فَأَخْرَجَهُمْ إِلَى الشَّامِ فَمَاتُوا فَقَدِمَ عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ وَمَاتَ مَوْلًى لَهَا وَتَرَكَ مَالاً لَهُ فَخَاصَمَهُ إِخْوَتُهَا إِلَى عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ فَقَالَ عُمَرُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَا أَحْرَزَ الْوَلَدُ أَوِ الْوَالِدُ فَهُوَ لِعَصَبَتِهِ مَنْ كَانَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَكَتَبَ لَهُ كِتَابًا فِيهِ شَهَادَةُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ وَزَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ وَرَجُلٍ آخَرَ فَلَمَّا اسْتُخْلِفَ عَبْدُ الْمَلِكِ اخْتَصَمُوا إِلَى هِشَامِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ أَوْ إِلَى إِسْمَاعِيلَ بْنِ هِشَامٍ فَرَفَعَهُمْ إِلَى عَبْدِ الْمَلِكِ فَقَالَ هَذَا مِنَ الْقَضَاءِ الَّذِي مَا كُنْتُ أَرَاهُ ‏.‏ قَالَ فَقَضَى لَنَا بِكِتَابِ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ فَنَحْنُ فِيهِ إِلَى السَّاعَةِ ‏.‏

Amr ibn Shuʼaybdan, u otasidan, u bobosidan rivoyat qilishicha, Riob ibn Huzayfa bir ayolga uylangan va undan unga uchta oʻgʻil bola tugʻilgan edi. Soʻng onalari vafot etdi, ular onasidan uning uy-joylarini va ozod qilgan qullarining valosini meros qilib oldilar. Amr ibn al-Os (roziyallohu anhu) esa uning oʻgʻillarining asabasi (otalik tomonidan qarindoshi) edi. U ularni Shomga olib chiqdi va ular oʻsha yerda vafot etdilar. Soʻng Amr ibn al-Os (qaytib) keldi. (Bu orada) ayolning ozod qilgan bir quli vafot etib, ortidan mol qoldirdi. Ayolning aka-ukalari Amr ibn al-Os bilan daʼvolashib, ishni Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)ning huzuriga olib bordilar. Umar: «Rasululloh ﷺ: ‹Bola yoki ota nimani egallagan boʻlsa, u kim boʻlishidan qatʼi nazar oʻzining asabasiniki boʻladi›, deganlar», dedi. (Roviy) aytdi: Soʻng (Umar) unga (Amrga) bir hujjat yozib berdi, unda Abdurrahmon ibn Avf, Zayd ibn Sobit va yana bir kishining guvohligi bor edi. Abdulmalik xalifa qilinganida, ular (yana) Hishom ibn Ismoil yoki Ismoil ibn Hishomning huzurida daʼvolashdilar, u esa ularni Abdulmalikning huzuriga yoʻlladi. (Abdulmalik): «Bu shunday hukmki, men uni (toʻgʻri deb) koʻrar edim», dedi. (Roviy) aytdi: Soʻng u biz uchun Umar ibn al-Xattobning hujjati boʻyicha hukm chiqardi va biz shu kungacha shu (hukm) boʻyichamiz.Амр ибн Шуъайбдан, у отасидан, у бобосидан ривоят қилишича, Риоб ибн Ҳузайфа бир аёлга уйланган ва ундан унга учта ўғил бола туғилган эди. Сўнг оналари вафот этди, улар онасидан унинг уй-жойларини ва озод қилган қулларининг валосини мерос қилиб олдилар. Амр ибн ал-Ос (розияллоҳу анҳу) эса унинг ўғилларининг асабаси (оталик томонидан қариндоши) эди. У уларни Шомга олиб чиқди ва улар ўша ерда вафот этдилар. Сўнг Амр ибн ал-Ос (қайтиб) келди. (Бу орада) аёлнинг озод қилган бир қули вафот этиб, ортидан мол қолдирди. Аёлнинг ака-укалари Амр ибн ал-Ос билан даъволашиб, ишни Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)нинг ҳузурига олиб бордилар. Умар: «Расулуллоҳ ﷺ: ‹Бола ёки ота нимани эгаллаган бўлса, у ким бўлишидан қатъи назар ўзининг асабасиники бўлади›, деганлар», деди. (Ровий) айтди: Сўнг (Умар) унга (Амрга) бир ҳужжат ёзиб берди, унда Абдурраҳмон ибн Авф, Зайд ибн Собит ва яна бир кишининг гувоҳлиги бор эди. Абдулмалик халифа қилинганида, улар (яна) Ҳишом ибн Исмоил ёки Исмоил ибн Ҳишомнинг ҳузурида даъволашдилар, у эса уларни Абдулмаликнинг ҳузурига йўллади. (Абдулмалик): «Бу шундай ҳукмки, мен уни (тўғри деб) кўрар эдим», деди. (Ровий) айтди: Сўнг у биз учун Умар ибн ал-Хаттобнинг ҳужжати бўйича ҳукм чиқарди ва биз шу кунгача шу (ҳукм) бўйичамиз.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ صَالِحٍ، حَدَّثَنَا عَنْبَسَةُ بْنُ خَالِدٍ، حَدَّثَنِي يُونُسُ، قَالَ سَأَلْتُ أَبَا الزِّنَادِ عَنْ بَيْعِ الثَّمَرِ، قَبْلَ أَنْ يَبْدُوَ، صَلاَحُهُ وَمَا ذُكِرَ فِي ذَلِكَ فَقَالَ كَانَ عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ يُحَدِّثُ عَنْ سَهْلِ بْنِ أَبِي حَثْمَةَ عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ قَالَ كَانَ النَّاسُ يَتَبَايَعُونَ الثِّمَارَ قَبْلَ أَنْ يَبْدُوَ صَلاَحُهَا فَإِذَا جَدَّ النَّاسُ وَحَضَرَ تَقَاضِيهِمْ قَالَ الْمُبْتَاعُ قَدْ أَصَابَ الثَّمَرَ الدُّمَانُ وَأَصَابَهُ قُشَامٌ وَأَصَابَهُ مُرَاضٌ عَاهَاتٌ يَحْتَجُّونَ بِهَا فَلَمَّا كَثُرَتْ خُصُومَتُهُمْ عِنْدَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَالْمَشُورَةِ يُشِيرُ بِهَا ‏"‏ فَإِمَّا لاَ فَلاَ تَتَبَايَعُوا الثَّمَرَةَ حَتَّى يَبْدُوَ صَلاَحُهَا ‏"‏ ‏.‏ لِكَثْرَةِ خُصُومَتِهِمْ وَاخْتِلاَفِهِمْ ‏.‏

Yunus (rahimahulloh) aytadi: Men Abu Zinoddan meva yaxshi holatga (pishishga) chiqishidan oldin sotish va bu haqda aytilganlar toʻgʻrisida soʻradim. U dedi: Urva ibn az-Zubayr Sahl ibn Abu Hasmadan, u Zayd ibn Sobit (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilib aytar edi: «Odamlar mevani yaxshi holatga chiqishidan (pishishidan) oldin oʻzaro sotib-sotar edilar. Hosilni uzish vaqti kelib, haq talab qilinganda xaridor: ‹Mevaga dumon (chirish) ofati tegdi, qusham (toʻkilish) ofati tegdi, muroz (kasallik) ofati tegdi› deb, ana shu (ofat)lar bilan bahonalashar edilar. Ularning Nabiy ﷺ huzuridagi nizolari koʻpayganda, Rasululloh ﷺ — bir maslahat tariqasida ishora qilib — «Agar shunday boʻlsa, unda mevani yaxshi holatga chiqmaguncha (pishmaguncha) oʻzaro sotmanglar» dedilar. Bu ularning nizolari va ixtiloflari koʻpligi sababli (edi)».Юнус (раҳимаҳуллоҳ) айтади: Мен Абу Зиноддан мева яхши ҳолатга (пишишга) чиқишидан олдин сотиш ва бу ҳақда айтилганлар тўғрисида сўрадим. У деди: Урва ибн аз-Зубайр Саҳл ибн Абу Ҳасмадан, у Зайд ибн Собит (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилиб айтар эди: «Одамлар мевани яхши ҳолатга чиқишидан (пишишидан) олдин ўзаро сотиб-сотар эдилар. Ҳосилни узиш вақти келиб, ҳақ талаб қилинганда харидор: ‹Мевага думон (чириш) офати тегди, қушам (тўкилиш) офати тегди, муроз (касаллик) офати тегди› деб, ана шу (офат)лар билан баҳоналашар эдилар. Уларнинг Набий ﷺ ҳузуридаги низолари кўпайганда, Расулуллоҳ ﷺ — бир маслаҳат тариқасида ишора қилиб — «Агар шундай бўлса, унда мевани яхши ҳолатга чиқмагунча (пишмагунча) ўзаро сотманглар» дедилар. Бу уларнинг низолари ва ихтилофлари кўплиги сабабли (эди)».

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا ابْنُ عُلَيَّةَ، ح وَحَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا بِشْرٌ، - الْمَعْنَى - عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ إِسْحَاقَ، عَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَمَّارٍ، عَنِ الْوَلِيدِ بْنِ أَبِي الْوَلِيدِ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، قَالَ قَالَ زَيْدُ بْنُ ثَابِتٍ يَغْفِرُ اللَّهُ لِرَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ أَنَا وَاللَّهِ، أَعْلَمُ بِالْحَدِيثِ مِنْهُ إِنَّمَا أَتَاهُ رَجُلاَنِ - قَالَ مُسَدَّدٌ مِنَ الأَنْصَارِ ثُمَّ اتَّفَقَا - قَدِ اقْتَتَلاَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنْ كَانَ هَذَا شَأْنَكُمْ فَلاَ تُكْرُوا الْمَزَارِعَ ‏"‏ ‏.‏ زَادَ مُسَدَّدٌ فَسَمِعَ قَوْلَهُ ‏"‏ لاَ تُكْرُوا الْمَزَارِعَ ‏"‏ ‏.‏

Urva ibn az-Zubayr (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi. U dedi: Zayd ibn Sobit (roziyallohu anhu) aytdi: «Alloh Rofiʼ ibn Xadijni magʻfirat qilsin! Vallohi, men hadisni undan koʻra yaxshiroq bilaman. Uning oldiga ikki kishi — (Musaddad rivoyatida: ansorlardan) — bir-biri bilan janjallashgan holda keldi. Shunda Rasululloh ﷺ: ‹Agar sizlarning holatingiz shunday boʻlsa, ekinzorlarni ijaraga bermangiz›, dedilar». Musaddad (rivoyatida) ziyoda qildi: Bas, u (Rofiʼ) u zotning: «Ekinzorlarni ijaraga bermangiz», degan soʻzlarini (shundan) eshitdi.Урва ибн аз-Зубайр (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади. У деди: Зайд ибн Собит (розияллоҳу анҳу) айтди: «Аллоҳ Рофиъ ибн Хадижни мағфират қилсин! Валлоҳи, мен ҳадисни ундан кўра яхшироқ биламан. Унинг олдига икки киши — (Мусаддад ривоятида: ансорлардан) — бир-бири билан жанжаллашган ҳолда келди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: ‹Агар сизларнинг ҳолатингиз шундай бўлса, экинзорларни ижарага бермангиз›, дедилар». Мусаддад (ривоятида) зиёда қилди: Бас, у (Рофиъ) у зотнинг: «Экинзорларни ижарага бермангиз», деган сўзларини (шундан) эшитди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَوْفٍ الطَّائِيُّ، حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ خَالِدٍ الْوَهْبِيُّ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ، عَنْ أَبِي الزِّنَادِ، عَنْ عُبَيْدِ بْنِ حُنَيْنٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ ابْتَعْتُ زَيْتًا فِي السُّوقِ فَلَمَّا اسْتَوْجَبْتُهُ لِنَفْسِي لَقِيَنِي رَجُلٌ فَأَعْطَانِي بِهِ رِبْحًا حَسَنًا فَأَرَدْتُ أَنْ أَضْرِبَ عَلَى يَدِهِ فَأَخَذَ رَجُلٌ مِنْ خَلْفِي بِذِرَاعِي فَالْتَفَتُّ فَإِذَا زَيْدُ بْنُ ثَابِتٍ فَقَالَ لاَ تَبِعْهُ حَيْثُ ابْتَعْتَهُ حَتَّى تَحُوزَهُ إِلَى رَحْلِكَ فَإِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَهَى أَنْ تُبَاعَ السِّلَعُ حَيْثُ تُبْتَاعُ حَتَّى يَحُوزَهَا التُّجَّارُ إِلَى رِحَالِهِمْ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Men bozorda zaytun yogʻi sotib oldim. Uni oʻzimga (qatʼiy) sotib olib boʻlganimdan keyin, bir kishi menga roʻbaroʻ kelib, uning evaziga yaxshigina foyda berdi. Men u bilan savdoni (qoʻl urishib) qoʻyib yubormoqchi boʻldim. Shunda bir kishi orqamdan bilagimni ushlab oldi. Men oʻgirilsam, u Zayd ibn Sobit ekan. U: «Uni oʻzing sotib olgan joyingda, manzilingga olib bormaguningcha sotma. Chunki Rasululloh ﷺ savdogarlar mollarini oʻz manzillariga olib bormagunlaricha, sotib olingan joyida sotilishini taqiqladilar», dedi.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Мен бозорда зайтун ёғи сотиб олдим. Уни ўзимга (қатъий) сотиб олиб бўлганимдан кейин, бир киши менга рўбарў келиб, унинг эвазига яхшигина фойда берди. Мен у билан савдони (қўл уришиб) қўйиб юбормоқчи бўлдим. Шунда бир киши орқамдан билагимни ушлаб олди. Мен ўгирилсам, у Зайд ибн Собит экан. У: «Уни ўзинг сотиб олган жойингда, манзилингга олиб бормагунингча сотма. Чунки Расулуллоҳ ﷺ савдогарлар молларини ўз манзилларига олиб бормагунларича, сотиб олинган жойида сотилишини тақиқладилар», деди.

حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ، أَخْبَرَنَا أَبُو أَحْمَدَ، حَدَّثَنَا كَثِيرُ بْنُ زَيْدٍ، عَنِ الْمُطَّلِبِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ حَنْطَبٍ، قَالَ دَخَلَ زَيْدُ بْنُ ثَابِتٍ عَلَى مُعَاوِيَةَ فَسَأَلَهُ عَنْ حَدِيثٍ، فَأَمَرَ إِنْسَانًا يَكْتُبُهُ فَقَالَ لَهُ زَيْدٌ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَمَرَنَا أَنْ لاَ نَكْتُبَ شَيْئًا مِنْ حَدِيثِهِ فَمَحَاهُ ‏.‏

Muttalib ibn Abdulloh ibn Hantab aytadi: Zayd ibn Sobit (roziyallohu anhu) Muoviya huzuriga kirdi, u (Muoviya) undan bir hadis haqida soʻradi va bir kishiga uni yozishni buyurdi. Shunda Zayd unga: «Albatta, Rasululloh ﷺ bizga oʻzlarining hadislaridan biror narsani yozmaslikni buyurganlar», dedi. Bas, u (yozilganni) oʻchirib tashladi.Мутталиб ибн Абдуллоҳ ибн Ҳантаб айтади: Зайд ибн Собит (розияллоҳу анҳу) Муовия ҳузурига кирди, у (Муовия) ундан бир ҳадис ҳақида сўради ва бир кишига уни ёзишни буюрди. Шунда Зайд унга: «Албатта, Расулуллоҳ ﷺ бизга ўзларининг ҳадисларидан бирор нарсани ёзмасликни буюрганлар», деди. Бас, у (ёзилганни) ўчириб ташлади.