Zayd ibn Sobit al-Ansoriy

حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ عَمَّارٍ، وَمُحَمَّدُ بْنُ الصَّبَّاحِ، قَالاَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَالِمٍ، عَنْ أَبِيهِ، حَدَّثَنِي زَيْدُ بْنُ ثَابِتٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ رَخَّصَ فِي الْعَرَايَا ‏.‏

Zayd ibn Sobit (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ aroyoga ruxsat berdilar.Зайд ибн Собит (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ ароёга рухсат бердилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ رُمْحٍ، أَنْبَأَنَا اللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ نَافِعٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، أَنَّهُ قَالَ حَدَّثَنِي زَيْدُ بْنُ ثَابِتٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ أَرْخَصَ فِي بَيْعِ الْعَرِيَّةِ بِخَرْصِهَا تَمْرًا ‏.‏ قَالَ يَحْيَى الْعَرِيَّةُ أَنْ يَشْتَرِيَ الرَّجُلُ ثَمَرَ النَّخَلاَتِ بِطَعَامِ أَهْلِهِ رُطَبًا بِخَرْصِهَا تَمْرًا ‏.‏

Zayd ibn Sobit (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ ariyani taxminan oʻlchab quruq xurmoga sotishga ruxsat berdilar. Ariya — bu odam oilasining taomiga xurmo daraxtlaridagi yosh xurmoni taxminan oʻlchab quruq xurmoga sotib olishidir.Зайд ибн Собит (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ арияни тахминан ўлчаб қуруқ хурмога сотишга рухсат бердилар. Ария — бу одам оиласининг таомига хурмо дарахтларидаги ёш хурмони тахминан ўлчаб қуруқ хурмога сотиб олишидир.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، حَدَّثَنَا حُسَيْنٌ الْمُعَلِّمُ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، قَالَ تَزَوَّجَ رِئَابُ بْنُ حُذَيْفَةَ بْنِ سُعَيْدِ بْنِ سَهْمٍ أُمَّ وَائِلٍ بِنْتَ مَعْمَرٍ الْجُمَحِيَّةَ فَوَلَدَتْ لَهُ ثَلاَثَةً فَتُوُفِّيَتْ أُمُّهُمْ فَوَرِثَهَا بَنُوهَا رِبَاعًا وَوَلاَءَ مَوَالِيهَا فَخَرَجَ بِهِمْ عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ مَعَهُ إِلَى الشَّامِ فَمَاتُوا فِي طَاعُونِ عَمْوَاسَ فَوَرِثَهُمْ عَمْرٌو وَكَانَ عَصَبَتَهُمْ فَلَمَّا رَجَعَ عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ جَاءَ بَنُو مَعْمَرٍ يُخَاصِمُونَهُ فِي وَلاَءِ أُخْتِهِمْ إِلَى عُمَرَ فَقَالَ عُمَرُ أَقْضِي بَيْنَكُمْ بِمَا سَمِعْتُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم سَمِعْتُهُ يَقُولُ ‏"‏ مَا أَحْرَزَ الْوَلَدُ أَوِ الْوَالِدُ فَهُوَ لِعَصَبَتِهِ مَنْ كَانَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَقَضَى لَنَا بِهِ وَكَتَبَ لَنَا بِهِ كِتَابًا فِيهِ شَهَادَةُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ وَزَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ وَآخَرَ حَتَّى إِذَا اسْتُخْلِفَ عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ مَرْوَانَ تُوُفِّيَ مَوْلًى لَهَا وَتَرَكَ أَلْفَىْ دِينَارٍ فَبَلَغَنِي أَنَّ ذَلِكَ الْقَضَاءَ قَدْ غُيِّرَ فَخَاصَمُوهُ إِلَى هِشَامِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ فَرَفَعَنَا إِلَى عَبْدِ الْمَلِكِ فَأَتَيْنَاهُ بِكِتَابِ عُمَرَ فَقَالَ إِنْ كُنْتُ لأَرَى أَنَّ هَذَا مِنَ الْقَضَاءِ الَّذِي لاَ يُشَكُّ فِيهِ وَمَا كُنْتُ أَرَى أَنَّ أَمْرَ أَهْلِ الْمَدِينَةِ بَلَغَ هَذَا أَنْ يَشُكُّوا فِي هَذَا الْقَضَاءِ ‏.‏ فَقَضَى لَنَا بِهِ فَلَمْ نَزَلْ فِيهِ بَعْدُ ‏.‏

Abdulloh ibn Amr ibn al-Os (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Riob ibn Huzayfa ibn Suʼayd ibn Sahm Umm Voil bint Maʼmar al-Jumahiyyaga uylandi. U kishiga uch oʻgʻil tugʻib berdi, soʻng ularning onasi vafot etdi. Uning oʻgʻillari uning hovlilariga va ozod qilgan qullarining valosiga voris boʻlishdi. Amr ibn al-Os ularni oʻzi bilan Shomga olib chiqdi, ular Amvos toʻunida vafot etishdi. Amr ularga voris boʻldi, chunki u ularning asabasi (ota tomonidan qarindoshi) edi. Amr ibn al-Os qaytib kelganida, Banu Maʼmar oʻz singillarining valosi masalasida u bilan tortishib, Umarning huzuriga kelishdi. Umar: «Men sizlarning oʻrtangizda Rasululloh ﷺ dan eshitgan narsam bilan hukm qilaman. Men u zotning: ‹Farzand yoki ota nimani (meros qilib) toʻplagan boʻlsa, u kim boʻlishidan qatʼi nazar, uning asabasiga tegishlidir›, deganlarini eshitganman», dedi. (Roviy) dedi: Shunday qilib u bizning foydamizga hukm qildi va bu haqda bizga bir hujjat yozib berdi, unda Abdurrahmon ibn Avf, Zayd ibn Sobit va yana bir kishining guvohligi bor edi. Nihoyat Abdulmalik ibn Marvon xalifa qilinganida, u (ayol)ning bir ozod qilgan quli ikki ming dinor qoldirib vafot etdi. Menga xabar yetdiki, oʻsha hukm oʻzgartirilgan ekan. Shunda ular Hishom ibn Ismoil huzurida u bilan tortishishdi. Biz ishni Abdulmalikka koʻtardik va unga Umarning hujjatini keltirdik. U: «Men bu shubha qilinmaydigan hukmlardan deb bilar edim va Madina ahlining ishi bu hukmda shubha qiladigan darajaga yetadi deb oʻylamagan edim», dedi. Soʻng u bizning foydamizga hukm qildi, undan keyin biz shu (hukm) ustida qoldik.Абдуллоҳ ибн Амр ибн ал-Ос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Риоб ибн Ҳузайфа ибн Суъайд ибн Саҳм Умм Воил бинт Маъмар ал-Жумаҳийяга уйланди. У кишига уч ўғил туғиб берди, сўнг уларнинг онаси вафот этди. Унинг ўғиллари унинг ҳовлиларига ва озод қилган қулларининг валосига ворис бўлишди. Амр ибн ал-Ос уларни ўзи билан Шомга олиб чиқди, улар Амвос тўунида вафот этишди. Амр уларга ворис бўлди, чунки у уларнинг асабаси (ота томонидан қариндоши) эди. Амр ибн ал-Ос қайтиб келганида, Бану Маъмар ўз сингилларининг валоси масаласида у билан тортишиб, Умарнинг ҳузурига келишди. Умар: «Мен сизларнинг ўртангизда Расулуллоҳ ﷺ дан эшитган нарсам билан ҳукм қиламан. Мен у зотнинг: ‹Фарзанд ёки ота нимани (мерос қилиб) тўплаган бўлса, у ким бўлишидан қатъи назар, унинг асабасига тегишлидир›, деганларини эшитганман», деди. (Ровий) деди: Шундай қилиб у бизнинг фойдамизга ҳукм қилди ва бу ҳақда бизга бир ҳужжат ёзиб берди, унда Абдурраҳмон ибн Авф, Зайд ибн Собит ва яна бир кишининг гувоҳлиги бор эди. Ниҳоят Абдулмалик ибн Марвон халифа қилинганида, у (аёл)нинг бир озод қилган қули икки минг динор қолдириб вафот этди. Менга хабар етдики, ўша ҳукм ўзгартирилган экан. Шунда улар Ҳишом ибн Исмоил ҳузурида у билан тортишишди. Биз ишни Абдулмаликка кўтардик ва унга Умарнинг ҳужжатини келтирдик. У: «Мен бу шубҳа қилинмайдиган ҳукмлардан деб билар эдим ва Мадина аҳлининг иши бу ҳукмда шубҳа қиладиган даражага етади деб ўйламаган эдим», деди. Сўнг у бизнинг фойдамизга ҳукм қилди, ундан кейин биз шу (ҳукм) устида қолдик.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ عُمَرَ بْنِ سُلَيْمَانَ، قَالَ سَمِعْتُ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ أَبَانَ بْنِ عُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ خَرَجَ زَيْدُ بْنُ ثَابِتٍ مِنْ عِنْدِ مَرْوَانَ بِنِصْفِ النَّهَارِ فَقُلْتُ مَا بَعَثَ إِلَيْهِ هَذِهِ السَّاعَةَ إِلاَّ لِشَىْءٍ سَأَلَ عَنْهُ ‏.‏ فَسَأَلْتُهُ فَقَالَ سَأَلَنَا عَنْ أَشْيَاءَ سَمِعْنَاهَا مِنْ رَسُولِ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ يَقُولُ ‏"‏ مَنْ كَانَتِ الدُّنْيَا هَمَّهُ فَرَّقَ اللَّهُ عَلَيْهِ أَمْرَهُ وَجَعَلَ فَقْرَهُ بَيْنَ عَيْنَيْهِ وَلَمْ يَأْتِهِ مِنَ الدُّنْيَا إِلاَّ مَا كُتِبَ لَهُ وَمَنْ كَانَتِ الآخِرَةُ نِيَّتَهُ جَمَعَ اللَّهُ لَهُ أَمْرَهُ وَجَعَلَ غِنَاهُ فِي قَلْبِهِ وَأَتَتْهُ الدُّنْيَا وَهِيَ رَاغِمَةٌ ‏"‏ ‏.‏

Zayd ibn Sobit (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Rasululloh ﷺ ning shunday deganlarini eshitdim: «Kimning gʻami dunyo boʻlsa, Alloh uning ishini tarqoq qilib qoʻyadi, kambagʻalligini koʻzi oldiga qoʻyadi va unga dunyodan faqat oʻziga yozib qoʻyilgan narsagina keladi. Kimning niyati oxirat boʻlsa, Alloh uning ishini jamlab beradi, boyligini qalbiga soladi va dunyo unga boʻysungan holda keladi», dedilar.Зайд ибн Собит (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Расулуллоҳ ﷺ нинг шундай деганларини эшитдим: «Кимнинг ғами дунё бўлса, Аллоҳ унинг ишини тарқоқ қилиб қўяди, камбағаллигини кўзи олдига қўяди ва унга дунёдан фақат ўзига ёзиб қўйилган нарсагина келади. Кимнинг нияти охират бўлса, Аллоҳ унинг ишини жамлаб беради, бойлигини қалбига солади ва дунё унга бўйсунган ҳолда келади», дедилар.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ سُلَيْمَانَ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا سِنَانٍ، عَنْ وَهْبِ بْنِ خَالِدٍ الْحِمْصِيِّ، عَنِ ابْنِ الدَّيْلَمِيِّ، قَالَ وَقَعَ فِي نَفْسِي شَىْءٌ مِنْ هَذَا الْقَدَرِ خَشِيتُ أَنْ يُفْسِدَ عَلَىَّ دِينِي وَأَمْرِي فَأَتَيْتُ أُبَىَّ بْنَ كَعْبٍ فَقَلْتُ أَبَا الْمُنْذِرِ إِنَّهُ قَدْ وَقَعَ فِي قَلْبِي شَىْءٌ مِنْ هَذَا الْقَدَرِ فَخَشِيتُ عَلَى دِينِي وَأَمْرِي فَحَدِّثْنِي مِنْ ذَلِكَ بِشَىْءٍ لَعَلَّ اللَّهَ أَنْ يَنْفَعَنِي بِهِ ‏.‏ فَقَالَ لَوْ أَنَّ اللَّهَ عَذَّبَ أَهْلَ سَمَوَاتِهِ وَأَهْلَ أَرْضِهِ لَعَذَّبَهُمْ وَهُوَ غَيْرُ ظَالِمٍ لَهُمْ وَلَوْ رَحِمَهُمْ لَكَانَتْ رَحْمَتُهُ خَيْرًا لَهُمْ مِنْ أَعْمَالِهِمْ ‏.‏ وَلَوْ كَانَ لَكَ مِثْلُ جَبَلِ أُحُدٍ ذَهَبًا أَوْ مِثْلُ جَبَلِ أُحُدٍ تُنْفِقُهُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ مَا قُبِلَ مِنْكَ حَتَّى تُؤْمِنَ بِالْقَدَرِ ‏.‏ فَتَعْلَمَ أَنَّ مَا أَصَابَكَ لَمْ يَكُنْ لِيُخْطِئَكَ وَأَنَّ مَا أَخْطَأَكَ لَمْ يَكُنْ لِيُصِيبَكَ ‏.‏ وَأَنَّكَ إِنْ مُتَّ عَلَى غَيْرِ هَذَا دَخَلْتَ النَّارَ وَلاَ عَلَيْكَ أَنْ تَأْتِيَ أَخِي عَبْدَ اللَّهِ بْنَ مَسْعُودٍ فَتَسْأَلَهُ ‏.‏ فَأَتَيْتُ عَبْدَ اللَّهِ فَسَأَلْتُهُ فَذَكَرَ مِثْلَ مَا قَالَ أُبَىٌّ وَقَالَ لِي وَلاَ عَلَيْكَ أَنْ تَأْتِيَ حُذَيْفَةَ ‏.‏ فَأَتَيْتُ حُذَيْفَةَ فَسَأَلْتُهُ فَقَالَ مِثْلَ مَا قَالاَ وَقَالَ ائْتِ زَيْدَ بْنَ ثَابِتٍ فَاسْأَلْهُ ‏.‏ فَأَتَيْتُ زَيْدَ بْنَ ثَابِتٍ فَسَأَلْتُهُ فَقَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ يَقُولُ ‏"‏ لَوْ أَنَّ اللَّهَ عَذَّبَ أَهْلَ سَمَوَاتِهِ وَأَهْلَ أَرْضِهِ لَعَذَّبَهُمْ وَهُوَ غَيْرُ ظَالِمٍ لَهُمْ وَلَوْ رَحِمَهُمْ لَكَانَتْ رَحْمَتُهُ خَيْرًا لَهُمْ مِنْ أَعْمَالِهِمْ وَلَوْ كَانَ لَكَ مِثْلُ أُحُدٍ ذَهَبًا أَوْ مِثْلُ جَبَلِ أُحُدٍ ذَهَبًا تُنْفِقُهُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ مَا قَبِلَهُ مِنْكَ حَتَّى تُؤْمِنَ بِالْقَدَرِ كُلِّهِ فَتَعْلَمَ أَنَّ مَا أَصَابَكَ لَمْ يَكُنْ لِيُخْطِئَكَ وَمَا أَخْطَأَكَ لَمْ يَكُنْ لِيُصِيبَكَ وَأَنَّكَ إِنْ مُتَّ عَلَى غَيْرِ هَذَا دَخَلْتَ النَّارَ ‏"‏ ‏.‏

Ubay ibn Kaʼb (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, unga qadar borasida shubha tushgan bir kishi savol berganida, u shunday dedi: «Agar Alloh osmonlari ahli va yeri ahlini azoblasa, ularga zulm qilmagan holda azoblagan boʻlar edi. Agar ularga rahm qilsa, Uning rahmati ular uchun oʻz amellaridan koʻra xayrliroq boʻlur edi. Agar sende Uhud togʻicha oltin boʻlib, uni Alloh yoʻlida sarflasang ham, toki qadarga iymon keltirmaguningcha, senga kelib yetgan narsa seni chetlab oʻtmasligini va seni chetlab oʻtgan narsa senga kelib yetmasligini bilmaguningcha, u sendan qabul qilinmaydi. Agar sen shundan boshqa aqidada oʻlsang, doʻzaxga kirasan». Bu hadisni Zayd ibn Sobit (roziyallohu anhu) Rasululloh ﷺdan marfuʼ qilib rivoyat qilgan.Убай ибн Каъб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, унга қадар борасида шубҳа тушган бир киши савол берганида, у шундай деди: «Агар Аллоҳ осмонлари аҳли ва ери аҳлини азобласа, уларга зулм қилмаган ҳолда азоблаган бўлар эди. Агар уларга раҳм қилса, Унинг раҳмати улар учун ўз амелларидан кўра хайрлироқ бўлур эди. Агар сенде Уҳуд тоғича олтин бўлиб, уни Аллоҳ йўлида сарфласанг ҳам, токи қадарга иймон келтирмагунингча, сенга келиб етган нарса сени четлаб ўтмаслигини ва сени четлаб ўтган нарса сенга келиб етмаслигини билмагунингча, у сендан қабул қилинмайди. Агар сен шундан бошқа ақидада ўлсанг, дўзахга кирасан». Бу ҳадисни Зайд ибн Собит (розияллоҳу анҳу) Расулуллоҳ ﷺдан марфуъ қилиб ривоят қилган.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ بْنُ عَبْدِ الْمَجِيدِ، حَدَّثَنَا خَالِدٌ الْحَذَّاءُ، عَنْ أَبِي قِلاَبَةَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ قَالَ ‏"‏ أَرْحَمُ أُمَّتِي بِأُمَّتِي أَبُو بَكْرٍ وَأَشَدُّهُمْ فِي دِينِ اللَّهِ عُمَرُ وَأَصْدَقُهُمْ حَيَاءً عُثْمَانُ وَأَقْضَاهُمْ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ وَأَقْرَؤُهُمْ لِكِتَابِ اللَّهِ أُبَىُّ بْنُ كَعْبٍ وَأَعْلَمُهُمْ بِالْحَلاَلِ وَالْحَرَامِ مُعَاذُ بْنُ جَبَلٍ وَأَفْرَضُهُمْ زَيْدُ بْنُ ثَابِتٍ أَلاَ وَإِنَّ لِكُلِّ أُمَّةٍ أَمِينًا وَأَمِينُ هَذِهِ الأُمَّةِ أَبُو عُبَيْدَةَ بْنُ الْجَرَّاحِ ‏"‏ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Ummatimning ummatimga eng mehribonlari Abu Bakr, ular ichida Alloh dinida eng qattiylari Umar, hayo jihatidan eng rostgoʻylari Usmon, eng yaxshi hukm qiluvchilari Ali ibn Abu Tolib, Allohning Kitobini eng koʻp oʻquvchilari Ubayy ibn Kaʼb, halol va haromni eng yaxshi biluvchilari Muoz ibn Jabal, farz (meros) ilmini eng yaxshi biluvchilari Zayd ibn Sobitdir. Ogoh boʻlinglarki, har bir ummatning bir amini bordir, bu ummatning amini esa Abu Ubayda ibn al-Jarrohdir», dedilar.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Умматимнинг умматимга энг меҳрибонлари Абу Бакр, улар ичида Аллоҳ динида энг қаттийлари Умар, ҳаё жиҳатидан энг ростгўйлари Усмон, энг яхши ҳукм қилувчилари Али ибн Абу Толиб, Аллоҳнинг Китобини энг кўп ўқувчилари Убайй ибн Каъб, ҳалол ва ҳаромни энг яхши билувчилари Муоз ибн Жабал, фарз (мерос) илмини энг яхши билувчилари Зайд ибн Собитдир. Огоҳ бўлингларки, ҳар бир умматнинг бир амини бордир, бу умматнинг амини эса Абу Убайда ибн ал-Жарроҳдир», дедилар.