حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ خَشْرَمٍ، أَخْبَرَنَا عِيسَى بْنُ يُونُسَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي عَرُوبَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنِ النَّضْرِ بْنِ أَنَسٍ، عَنْ بَشِيرِ بْنِ نَهِيكٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " مَنْ أَعْتَقَ نَصِيبًا - أَوْ قَالَ شِقْصًا فِي مَمْلُوكٍ فَخَلاَصُهُ فِي مَالِهِ إِنْ كَانَ لَهُ مَالٌ فَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ مَالٌ قُوِّمَ قِيمَةَ عَدْلٍ ثُمَّ يُسْتَسْعَى فِي نَصِيبِ الَّذِي لَمْ يُعْتِقْ غَيْرَ مَشْقُوقٍ عَلَيْهِ " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو . حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي عَرُوبَةَ، نَحْوَهُ وَقَالَ " شَقِيصًا " . قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَهَكَذَا رَوَى أَبَانُ بْنُ يَزِيدَ، عَنْ قَتَادَةَ، مِثْلَ رِوَايَةِ سَعِيدِ بْنِ أَبِي عَرُوبَةَ . وَرَوَى شُعْبَةُ، هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ قَتَادَةَ، وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ أَمْرَ السِّعَايَةِ . وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي السِّعَايَةِ فَرَأَى بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ السِّعَايَةَ فِي هَذَا . وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَأَهْلِ الْكُوفَةِ وَبِهِ يَقُولُ إِسْحَاقُ . وَقَدْ قَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِذَا كَانَ الْعَبْدُ بَيْنَ الرَّجُلَيْنِ فَأَعْتَقَ أَحَدُهُمَا نَصِيبَهُ فَإِنْ كَانَ لَهُ مَالٌ غَرِمَ نَصِيبَ صَاحِبِهِ وَعَتَقَ الْعَبْدَ مِنْ مَالِهِ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ مَالٌ عَتَقَ مِنَ الْعَبْدِ مَا عَتَقَ وَلاَ يُسْتَسْعَى . وَقَالُوا بِمَا رُوِيَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم . وَهَذَا قَوْلُ أَهْلِ الْمَدِينَةِ وَبِهِ يَقُولُ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ .
Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim qulda boʻlgan ulushini — yoki: boʻlagini — ozod qilsa, agar moli boʻlsa, u (qulning) ozodligi oʻz mol-mulkidan (toʻlanadi). Agar moli boʻlmasa, (qul) adolatli baho bilan baholanadi, soʻng (qul) ozod qilinmagan ulush (egasining haqqini toʻlash uchun) qiynalmagan holda ishlab topishga qoʻyiladi», dedilar. (Boshqa bir sanad bilan) shunga oʻxshash (rivoyat keltirildi) va unda «boʻlagini» deyildi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Abon ibn Yazid ham Qatodadan Said ibn Abu Aruba rivoyatiga oʻxshash rivoyat qilgan. Shuʼba bu hadisni Qatodadan rivoyat qilib, unda ishlab topish masalasini zikr qilmagan. Ilm ahli ishlab topish (masalasi)da ixtilof qilgan: baʼzi ilm ahli bunda ishlab topishni (joiz deb) koʻrgan. Bu Sufyon as-Savriy va Kufa ahlining soʻzidir, Ishoq ham shu (fikr)ni aytadi. Baʼzi ilm ahli esa aytishicha: Qul ikki kishi orasida (sherik) boʻlsa, ulardan biri oʻz ulushini ozod qilsa, agar uning moli boʻlsa, sherigining ulushini toʻlab beradi va qul uning moli (hisobidan) ozod boʻladi. Agar moli boʻlmasa, quldan ozod qilingani miqdorigina ozod boʻladi va ishlab topishga qoʻyilmaydi. Ular Ibn Umardan, uning Nabiy ﷺdan rivoyat qilgan (hadisi) bilan (hujjat keltirib) aytganlar. Bu Madina ahlining soʻzidir, Molik ibn Anas, Shofiiy va Ahmad ham shuni aytadilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким қулда бўлган улушини — ёки: бўлагини — озод қилса, агар моли бўлса, у (қулнинг) озодлиги ўз мол-мулкидан (тўланади). Агар моли бўлмаса, (қул) адолатли баҳо билан баҳоланади, сўнг (қул) озод қилинмаган улуш (эгасининг ҳаққини тўлаш учун) қийналмаган ҳолда ишлаб топишга қўйилади», дедилар. (Бошқа бир санад билан) шунга ўхшаш (ривоят келтирилди) ва унда «бўлагини» дейилди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Абон ибн Язид ҳам Қатодадан Саид ибн Абу Аруба ривоятига ўхшаш ривоят қилган. Шуъба бу ҳадисни Қатодадан ривоят қилиб, унда ишлаб топиш масаласини зикр қилмаган. Илм аҳли ишлаб топиш (масаласи)да ихтилоф қилган: баъзи илм аҳли бунда ишлаб топишни (жоиз деб) кўрган. Бу Суфён ас-Саврий ва Куфа аҳлининг сўзидир, Ишоқ ҳам шу (фикр)ни айтади. Баъзи илм аҳли эса айтишича: Қул икки киши орасида (шерик) бўлса, улардан бири ўз улушини озод қилса, агар унинг моли бўлса, шеригининг улушини тўлаб беради ва қул унинг моли (ҳисобидан) озод бўлади. Агар моли бўлмаса, қулдан озод қилингани миқдоригина озод бўлади ва ишлаб топишга қўйилмайди. Улар Ибн Умардан, унинг Набий ﷺдан ривоят қилган (ҳадиси) билан (ҳужжат келтириб) айтганлар. Бу Мадина аҳлининг сўзидир, Молик ибн Анас, Шофиий ва Аҳмад ҳам шуни айтадилар.