حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى الصَّنْعَانِيُّ، حَدَّثَنَا الْمُعْتَمِرُ بْنُ سُلَيْمَانَ، قَالَ سَمِعْتُ عَبْدَ الْمَلِكِ، يُحَدِّثُ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَوْهَبٍ، أَنَّ عُثْمَانَ، قَالَ لاِبْنِ عُمَرَ اذْهَبْ فَاقْضِ بَيْنَ النَّاسِ ‏.‏ قَالَ أَوَتُعَافِينِي يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ ‏.‏ قَالَ وَمَا تَكْرَهُ مِنْ ذَلِكَ وَقَدْ كَانَ أَبُوكَ يَقْضِي قَالَ إِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ مَنْ كَانَ قَاضِيًا فَقَضَى بِالْعَدْلِ فَبِالْحَرِيِّ أَنْ يَنْقَلِبَ مِنْهُ كَفَافًا ‏"‏ ‏.‏ فَمَا أَرْجُو بَعْدَ ذَلِكَ وَفِي الْحَدِيثِ قِصَّةٌ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ حَدِيثٌ غَرِيبٌ وَلَيْسَ إِسْنَادُهُ عِنْدِي بِمُتَّصِلٍ ‏.‏ وَعَبْدُ الْمَلِكِ الَّذِي رَوَى عَنْهُ الْمُعْتَمِرُ هَذَا هُوَ عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ أَبِي جَمِيلَةَ ‏.‏

Burayda (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ shunday dedilar: «Qozilar uch (xil)dir: ikki qozi doʻzaxda, bir qozi jannatda. Bir kishi haqsiz hukm chiqaradi va buni biladi — mana shu doʻzaxda. Bir qozi (haqni) bilmagani holda odamlarning haqlarini barbod qiladi — bu ham doʻzaxda. Bir qozi esa haq bilan hukm chiqaradi — mana shu jannatda».Бурайда (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ шундай дедилар: «Қозилар уч (хил)дир: икки қози дўзахда, бир қози жаннатда. Бир киши ҳақсиз ҳукм чиқаради ва буни билади — мана шу дўзахда. Бир қози (ҳақни) билмагани ҳолда одамларнинг ҳақларини барбод қилади — бу ҳам дўзахда. Бир қози эса ҳақ билан ҳукм чиқаради — мана шу жаннатда».

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنِي الْحَسَنُ بْنُ بِشْرٍ، حَدَّثَنَا شَرِيكٌ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ سَعْدِ بْنِ عُبَيْدَةَ، عَنِ ابْنِ بُرَيْدَةَ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ الْقُضَاةُ ثَلاَثَةٌ قَاضِيَانِ فِي النَّارِ وَقَاضٍ فِي الْجَنَّةِ رَجُلٌ قَضَى بِغَيْرِ الْحَقِّ فَعَلِمَ ذَاكَ فَذَاكَ فِي النَّارِ وَقَاضٍ لاَ يَعْلَمُ فَأَهْلَكَ حُقُوقَ النَّاسِ فَهُوَ فِي النَّارِ وَقَاضٍ قَضَى بِالْحَقِّ فَذَلِكَ فِي الْجَنَّةِ ‏"‏ ‏.‏

Burayda (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ shunday dedilar: «Qozilar uch (xil)dir: ikki qozi doʻzaxda, bir qozi jannatda. Bir kishi haqsiz hukm chiqaradi va buni biladi — mana shu doʻzaxda. Bir qozi (haqni) bilmagani holda odamlarning haqlarini barbod qiladi — bu ham doʻzaxda. Bir qozi esa haq bilan hukm chiqaradi — mana shu jannatda».Бурайда (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ шундай дедилар: «Қозилар уч (хил)дир: икки қози дўзахда, бир қози жаннатда. Бир киши ҳақсиз ҳукм чиқаради ва буни билади — мана шу дўзахда. Бир қози (ҳақни) билмагани ҳолда одамларнинг ҳақларини барбод қилади — бу ҳам дўзахда. Бир қози эса ҳақ билан ҳукм чиқаради — мана шу жаннатда».

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ إِسْرَائِيلَ، عَنْ عَبْدِ الأَعْلَى، عَنْ بِلاَلِ بْنِ أَبِي مُوسَى، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ سَأَلَ الْقَضَاءَ وُكِلَ إِلَى نَفْسِهِ وَمَنْ أُجْبِرَ عَلَيْهِ يُنْزِلُ اللَّهُ عَلَيْهِ مَلَكًا فَيُسَدِّدُهُ ‏"‏ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Kim qozilikni soʻrasa, oʻz holiga tashlab qoʻyiladi. Kim unga majbur qilinsa, Alloh unga bir farishta tushiradi, u (farishta) uni toʻgʻri (yoʻl)ga boshlaydi».Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Ким қозиликни сўраса, ўз ҳолига ташлаб қўйилади. Ким унга мажбур қилинса, Аллоҳ унга бир фаришта туширади, у (фаришта) уни тўғри (йўл)га бошлайди».

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، أَخْبَرَنَا يَحْيَى بْنُ حَمَّادٍ، عَنْ أَبِي عَوَانَةَ، عَنْ عَبْدِ الأَعْلَى الثَّعْلَبِيِّ، عَنْ بِلاَلِ بْنِ مِرْدَاسٍ الْفَزَارِيِّ، عَنْ خَيْثَمَةَ، وَهُوَ الْبَصْرِيُّ عَنْ أَنَسٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنِ ابْتَغَى الْقَضَاءَ وَسَأَلَ فِيهِ شُفَعَاءَ وُكِلَ إِلَى نَفْسِهِ وَمَنْ أُكْرِهَ عَلَيْهِ أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَيْهِ مَلَكًا يُسَدِّدُهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ وَهُوَ أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ إِسْرَائِيلَ عَنْ عَبْدِ الأَعْلَى ‏.‏

Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ shunday dedilar: «Kim qozilikni istab, unda (oʻziga) shafoatchilar soʻrasa, oʻz holiga tashlab qoʻyiladi. Kim unga majburlansa, Alloh unga bir farishta tushiradi, u uni toʻgʻri (yoʻl)ga boshlaydi». Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir va u Isroilning Abdulaʼlodan (rivoyat qilgan) hadisidan koʻra sahihroqdir.Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ шундай дедилар: «Ким қозиликни истаб, унда (ўзига) шафоатчилар сўраса, ўз ҳолига ташлаб қўйилади. Ким унга мажбурланса, Аллоҳ унга бир фаришта туширади, у уни тўғри (йўл)га бошлайди». Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир ва у Исроилнинг Абдулаълодан (ривоят қилган) ҳадисидан кўра саҳиҳроқдир.

حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ الْجَهْضَمِيُّ، حَدَّثَنَا الْفُضَيْلُ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ أَبِي عَمْرٍو، عَنْ سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ وَلِيَ الْقَضَاءَ أَوْ جُعِلَ قَاضِيًا بَيْنَ النَّاسِ فَقَدْ ذُبِحَ بِغَيْرِ سِكِّينٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ أَيْضًا مِنْ غَيْرِ هَذَا الْوَجْهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Kim qozilikni oʻz zimmasiga olsa yoki odamlar oʻrtasida qozi etib tayinlansa, pichoqsiz soʻyilibdi». Abu Iso aytdi: Bu hadis bu yoʻldan (kelishi jihatidan) hasan gʻaribdir. Bu (hadis) Abu Hurayradan Nabiy ﷺdan boshqa yoʻl bilan ham rivoyat qilingan.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Ким қозиликни ўз зиммасига олса ёки одамлар ўртасида қози этиб тайинланса, пичоқсиз сўйилибди». Абу Исо айтди: Бу ҳадис бу йўлдан (келиши жиҳатидан) ҳасан ғарибдир. Бу (ҳадис) Абу Ҳурайрадан Набий ﷺдан бошқа йўл билан ҳам ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ مَهْدِيٍّ الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنْ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ حَزْمٍ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِذَا حَكَمَ الْحَاكِمُ فَاجْتَهَدَ فَأَصَابَ فَلَهُ أَجْرَانِ وَإِذَا حَكَمَ فَأَخْطَأَ فَلَهُ أَجْرٌ وَاحِدٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِي وَعُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ لاَ نَعْرِفُهُ مِنْ حَدِيثِ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ عَبْدِ الرَّزَّاقِ عَنْ مَعْمَرٍ عَنْ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Qozi hukm chiqarmoqchi boʻlib, ijtihod qilsa-yu toʻgʻri (hukm)ga yetsa, unga ikki ajr boʻladi. Hukm chiqarib, xato qilsa, unga bir ajr boʻladi». Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi bu yoʻldan (kelishi jihatidan) hasan gʻaribdir. Biz uni Sufyon as-Savriydan, (u) Yahyo ibn Saiddan (rivoyat qilgan) tarzda faqat Abdurrazzoqning Maʼmardan, (u) Sufyon as-Savriydan (rivoyat qilgan) hadisi orqaligina bilamiz.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Қози ҳукм чиқармоқчи бўлиб, ижтиҳод қилса-ю тўғри (ҳукм)га етса, унга икки ажр бўлади. Ҳукм чиқариб, хато қилса, унга бир ажр бўлади». Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси бу йўлдан (келиши жиҳатидан) ҳасан ғарибдир. Биз уни Суфён ас-Саврийдан, (у) Яҳё ибн Саиддан (ривоят қилган) тарзда фақат Абдурраззоқнинг Маъмардан, (у) Суфён ас-Саврийдан (ривоят қилган) ҳадиси орқалигина биламиз.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ أَبِي عَوْنٍ الثَّقَفِيِّ، عَنِ الْحَارِثِ بْنِ عَمْرٍو، عَنْ رِجَالٍ، مِنْ أَصْحَابِ مُعَاذٍ عَنْ مُعَاذٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَعَثَ مُعَاذًا إِلَى الْيَمَنِ فَقَالَ ‏"‏ كَيْفَ تَقْضِي ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ أَقْضِي بِمَا فِي كِتَابِ اللَّهِ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَإِنْ لَمْ يَكُنْ فِي كِتَابِ اللَّهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَبِسُنَّةِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَإِنْ لَمْ يَكُنْ فِي سُنَّةِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَجْتَهِدُ رَأْيِي ‏.‏ قَالَ ‏"‏ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي وَفَّقَ رَسُولَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ ‏.‏

Muoz (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ Muozni Yamanga yuborarkanlar: «Qanday hukm chiqarasan?» dedilar. U: «Allohning Kitobida boʻlgan narsa bilan hukm chiqaraman», dedi. U zot: «Agar Allohning Kitobida boʻlmasa-chi?» dedilar. U: «U holda Rasululloh ﷺning sunnati bilan», dedi. U zot: «Agar Rasululloh ﷺning sunnatida ham boʻlmasa-chi?» dedilar. U: «Oʻz raʼyim bilan ijtihod qilaman», dedi. U zot: «Rasulullohning elchisini (Oʻz roziligiga) muvaffaq qilgan Allohga hamd boʻlsin», dedilar.Муоз (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ Муозни Яманга юборарканлар: «Қандай ҳукм чиқарасан?» дедилар. У: «Аллоҳнинг Китобида бўлган нарса билан ҳукм чиқараман», деди. У зот: «Агар Аллоҳнинг Китобида бўлмаса-чи?» дедилар. У: «У ҳолда Расулуллоҳ ﷺнинг суннати билан», деди. У зот: «Агар Расулуллоҳ ﷺнинг суннатида ҳам бўлмаса-чи?» дедилар. У: «Ўз раъйим билан ижтиҳод қиламан», деди. У зот: «Расулуллоҳнинг элчисини (Ўз розилигига) муваффақ қилган Аллоҳга ҳамд бўлсин», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، قَالاَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ أَبِي عَوْنٍ، عَنِ الْحَارِثِ بْنِ عَمْرٍو ابْنُ أَخٍ، لِلْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ عَنْ أُنَاسٍ، مِنْ أَهْلِ حِمْصٍ عَنْ مُعَاذٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ وَلَيْسَ إِسْنَادُهُ عِنْدِي بِمُتَّصِلٍ ‏.‏ وَأَبُو عَوْنٍ الثَّقَفِيُّ اسْمُهُ مُحَمَّدُ بْنُ عُبَيْدِ اللَّهِ ‏.‏

Muoz (roziyallohu anhu)dan, (u) Nabiy ﷺdan shunga oʻxshash (hadis) rivoyat qilinadi. Abu Iso aytdi: Bu hadisni biz faqat shu yoʻldan bilamiz va uning isnodi mening nazdimda muttasil (uzluksiz) emas. Abu Avn as-Saqafiyning ismi Muhammad ibn Ubaydullohdir.Муоз (розияллоҳу анҳу)дан, (у) Набий ﷺдан шунга ўхшаш (ҳадис) ривоят қилинади. Абу Исо айтди: Бу ҳадисни биз фақат шу йўлдан биламиз ва унинг исноди менинг наздимда муттасил (узлуксиз) эмас. Абу Авн ас-Сақафийнинг исми Муҳаммад ибн Убайдуллоҳдир.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ الْمُنْذِرِ الْكُوفِيُّ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ فُضَيْلٍ، عَنْ فُضَيْلِ بْنِ مَرْزُوقٍ، عَنْ عَطِيَّةَ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ أَحَبَّ النَّاسِ إِلَى اللَّهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَأَدْنَاهُمْ مِنْهُ مَجْلِسًا إِمَامٌ عَادِلٌ وَأَبْغَضَ النَّاسِ إِلَى اللَّهِ وَأَبْعَدَهُمْ مِنْهُ مَجْلِسًا إِمَامٌ جَائِرٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي أَوْفَى ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي سَعِيدٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Abu Said (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Qiyomat kunida odamlar ichida Allohga eng suyukli va Unga oʻtirishi jihatidan eng yaqini — adolatli imom (rahbar)dir. Odamlar ichida Allohga eng yomon koʻrinadigani va Undan oʻtirishi jihatidan eng yiroqdagisi — zolim imomdir». Abu Iso aytdi: Abu Saidning hadisi hasan gʻaribdir, biz uni faqat shu yoʻldan bilamiz.Абу Саид (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Қиёмат кунида одамлар ичида Аллоҳга энг суюкли ва Унга ўтириши жиҳатидан энг яқини — адолатли имом (раҳбар)дир. Одамлар ичида Аллоҳга энг ёмон кўринадигани ва Ундан ўтириши жиҳатидан энг йироқдагиси — золим имомдир». Абу Исо айтди: Абу Саиднинг ҳадиси ҳасан ғарибдир, биз уни фақат шу йўлдан биламиз.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الْقُدُّوسِ بْنُ مُحَمَّدٍ أَبُو بَكْرٍ الْعَطَّارُ، حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ عَاصِمٍ، حَدَّثَنَا عِمْرَانُ الْقَطَّانُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ الشَّيْبَانِيِّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي أَوْفَى، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ اللَّهَ مَعَ الْقَاضِي مَا لَمْ يَجُرْ فَإِذَا جَارَ تَخَلَّى عَنْهُ وَلَزِمَهُ الشَّيْطَانُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ عِمْرَانَ الْقَطَّانِ ‏.‏

Abdulloh ibn Abu Avfo (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Albatta, Alloh qozi zulm qilmas ekan, u bilan birgadir. Qachon u zulm qilsa, (Alloh) uni tark etadi va unga shayton yopishadi». Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir, biz uni faqat Imron al-Qattonning hadisi orqali bilamiz.Абдуллоҳ ибн Абу Авфо (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Албатта, Аллоҳ қози зулм қилмас экан, у билан биргадир. Қачон у зулм қилса, (Аллоҳ) уни тарк этади ва унга шайтон ёпишади». Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир, биз уни фақат Имрон ал-Қаттоннинг ҳадиси орқали биламиз.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا حُسَيْنٌ الْجُعْفِيُّ، عَنْ زَائِدَةَ، عَنْ سِمَاكِ بْنِ حَرْبٍ، عَنْ حَنَشٍ، عَنْ عَلِيٍّ، قَالَ قَالَ لِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِذَا تَقَاضَى إِلَيْكَ رَجُلاَنِ فَلاَ تَقْضِ لِلأَوَّلِ حَتَّى تَسْمَعَ كَلاَمَ الآخَرِ فَسَوْفَ تَدْرِي كَيْفَ تَقْضِي ‏"‏ ‏.‏ قَالَ عَلِيٌّ فَمَا زِلْتُ قَاضِيًا بَعْدُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏

Ali (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ menga shunday dedilar: «Ikki kishi sening oldingga hukm soʻrab kelsa, ikkinchisining gapini eshitmaguningcha birinchisi (foydasiga) hukm chiqarmagin. Shunda qanday hukm chiqarishni bilib olasan». Ali aytdi: Shundan keyin men hamisha qozi boʻlib qoldim. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir.Али (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ менга шундай дедилар: «Икки киши сенинг олдингга ҳукм сўраб келса, иккинчисининг гапини эшитмагунингча биринчиси (фойдасига) ҳукм чиқармагин. Шунда қандай ҳукм чиқаришни билиб оласан». Али айтди: Шундан кейин мен ҳамиша қози бўлиб қолдим. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنِي عَلِيُّ بْنُ الْحَكَمِ، حَدَّثَنِي أَبُو الْحَسَنِ، قَالَ قَالَ عَمْرُو بْنُ مُرَّةَ لِمُعَاوِيَةَ إِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ مَا مِنْ إِمَامٍ يُغْلِقُ بَابَهُ دُونَ ذَوِي الْحَاجَةِ وَالْخَلَّةِ وَالْمَسْكَنَةِ إِلاَّ أَغْلَقَ اللَّهُ أَبْوَابَ السَّمَاءِ دُونَ خَلَّتِهِ وَحَاجَتِهِ وَمَسْكَنَتِهِ ‏"‏ ‏.‏ فَجَعَلَ مُعَاوِيَةُ رَجُلاً عَلَى حَوَائِجِ النَّاسِ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ حَدِيثٌ غَرِيبٌ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ مِنْ غَيْرِ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَعَمْرُو بْنُ مُرَّةَ الْجُهَنِيُّ يُكْنَى أَبَا مَرْيَمَ ‏.‏

Amr ibn Murra (roziyallohu anhu) Muoviyaga: «Men Rasululloh ﷺning: ‹Qaysi bir imom hojatmand, qiynalgan va miskin kishilarning oldidan eshigini yopsa, Alloh ham osmon eshiklarini uning qiynalishi, hojati va miskinligi oldidan yopib qoʻyadi›, deganlarini eshitganman», dedi. Shunda Muoviya odamlarning hojatlariga (qarab turishga) bir kishini tayinladi. Abu Iso aytdi: Amr ibn Murraning hadisi gʻaribdir. Bu hadis bundan boshqa yoʻl bilan ham rivoyat qilingan. Amr ibn Murra al-Juhaniy Abu Maryam deb kunyalanadi.Амр ибн Мурра (розияллоҳу анҳу) Муовияга: «Мен Расулуллоҳ ﷺнинг: ‹Қайси бир имом ҳожатманд, қийналган ва мискин кишиларнинг олдидан эшигини ёпса, Аллоҳ ҳам осмон эшикларини унинг қийналиши, ҳожати ва мискинлиги олдидан ёпиб қўяди›, деганларини эшитганман», деди. Шунда Муовия одамларнинг ҳожатларига (қараб туришга) бир кишини тайинлади. Абу Исо айтди: Амр ибн Мурранинг ҳадиси ғарибдир. Бу ҳадис бундан бошқа йўл билан ҳам ривоят қилинган. Амр ибн Мурра ал-Жуҳаний Абу Марям деб куняланади.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ حَمْزَةَ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي مَرْيَمَ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُخَيْمِرَةَ، عَنْ أَبِي مَرْيَمَ، صَاحِبِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَ هَذَا الْحَدِيثِ بِمَعْنَاهُ ‏.‏ وَيَزِيدُ بْنُ أَبِي مَرْيَمَ شَامِيٌّ وَبُرَيْدُ بْنُ أَبِي مَرْيَمَ كُوفِيٌّ وَأَبُو مَرْيَمَ هُوَ عَمْرُو بْنُ مُرَّةَ الْجُهَنِيُّ ‏.‏

Abu Maryam (roziyallohu anhu) — Rasululloh ﷺning sahobasi — Nabiy ﷺdan bu hadisga oʻxshash, maʼno jihatidan unga yaqin (rivoyat) qiladi. Yazid ibn Abu Maryam shomlik, Burayd ibn Abu Maryam esa kufalikdir. Abu Maryam — bu Amr ibn Murra al-Juhaniydir.Абу Марям (розияллоҳу анҳу) — Расулуллоҳ ﷺнинг саҳобаси — Набий ﷺдан бу ҳадисга ўхшаш, маъно жиҳатидан унга яқин (ривоят) қилади. Язид ибн Абу Марям шомлик, Бурайд ибн Абу Марям эса куфаликдир. Абу Марям — бу Амр ибн Мурра ал-Жуҳанийдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ عُمَيْرٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي بَكْرَةَ، قَالَ كَتَبَ أَبِي إِلَى عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي بَكْرَةَ وَهُوَ قَاضٍ أَنْ لاَ، تَحْكُمْ بَيْنَ اثْنَيْنِ وَأَنْتَ غَضْبَانُ ‏.‏ فَإِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ لاَ يَحْكُمُ الْحَاكِمُ بَيْنَ اثْنَيْنِ وَهُوَ غَضْبَانُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَأَبُو بَكْرَةَ اسْمُهُ نُفَيْعٌ ‏.‏

Abu Bakra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U qozi boʻlib turgan Ubaydulloh ibn Abu Bakraga: «Gʻazabnok holingda ikki kishi oʻrtasida hukm chiqarmagin, chunki men Rasululloh ﷺning: ‹Qozi gʻazabnok holida ikki kishi oʻrtasida hukm chiqarmasin›, deganlarini eshitganman», deb yozdi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Abu Bakraning ismi Nufayʼdir.Абу Бакра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У қози бўлиб турган Убайдуллоҳ ибн Абу Бакрага: «Ғазабнок ҳолингда икки киши ўртасида ҳукм чиқармагин, чунки мен Расулуллоҳ ﷺнинг: ‹Қози ғазабнок ҳолида икки киши ўртасида ҳукм чиқармасин›, деганларини эшитганман», деб ёзди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Абу Бакранинг исми Нуфайъдир.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، عَنْ دَاوُدَ بْنِ يَزِيدَ الأَوْدِيِّ، عَنِ الْمُغِيرَةِ بْنِ شُبَيْلٍ، عَنْ قَيْسِ بْنِ أَبِي حَازِمٍ، عَنْ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ، قَالَ بَعَثَنِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلَى الْيَمَنِ فَلَمَّا سِرْتُ أَرْسَلَ فِي أَثَرِي فَرُدِدْتُ فَقَالَ ‏"‏ أَتَدْرِي لِمَ بَعَثْتُ إِلَيْكَ لاَ تُصِيبَنَّ شَيْئًا بِغَيْرِ إِذْنِي فَإِنَّهُ غُلُولٌ وَمَنْ يَغْلُلْ يَأْتِ بِمَا غَلَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ لِهَذَا دَعَوْتُكَ فَامْضِ لِعَمَلِكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَدِيِّ بْنِ عَمِيرَةَ وَبُرَيْدَةَ وَالْمُسْتَوْرِدِ بْنِ شَدَّادٍ وَأَبِي حُمَيْدٍ وَابْنِ عُمَرَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ مُعَاذٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ مِنْ حَدِيثِ أَبِي أُسَامَةَ عَنْ دَاوُدَ الأَوْدِيِّ ‏.‏

Muoz ibn Jabal (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ meni Yamanga (vakil qilib) joʻnatdilar. Men yoʻlga chiqqanimda, ortimdan odam yuborib, qaytarib oldirdilar va: «Seni nima uchun chaqirib oldirganimni bilasanmi? Mening ruxsatimsiz hech narsa olmagin, chunki bu xiyonatdir. Kim xiyonat qilsa, qiyomat kunida xiyonat qilib olgan narsasi bilan keladi. Mana shuning uchun seni chaqirib oldirdim. Endi ishingga ravona boʻl», dedilar. Abu Iso aytdi: Muozning hadisi hasan gʻaribdir, biz uni faqat shu yoʻl — Abu Usomaning Dovud al-Avdiydan rivoyati orqaligina bilamiz.Муоз ибн Жабал (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ мени Яманга (вакил қилиб) жўнатдилар. Мен йўлга чиққанимда, ортимдан одам юбориб, қайтариб олдирдилар ва: «Сени нима учун чақириб олдирганимни биласанми? Менинг рухсатимсиз ҳеч нарса олмагин, чунки бу хиёнатдир. Ким хиёнат қилса, қиёмат кунида хиёнат қилиб олган нарсаси билан келади. Мана шунинг учун сени чақириб олдирдим. Энди ишингга равона бўл», дедилар. Абу Исо айтди: Муознинг ҳадиси ҳасан ғарибдир, биз уни фақат шу йўл — Абу Усоманинг Довуд ал-Авдийдан ривояти орқалигина биламиз.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ عُمَرَ بْنِ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ لَعَنَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الرَّاشِي وَالْمُرْتَشِي فِي الْحُكْمِ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَعَائِشَةَ وَابْنِ حَدِيدَةَ وَأُمِّ سَلَمَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ عَنْ أَبِي سَلَمَةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَرُوِيَ عَنْ أَبِي سَلَمَةَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَلاَ يَصِحُّ ‏.‏ قَالَ وَسَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ يَقُولُ حَدِيثُ أَبِي سَلَمَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَحْسَنُ شَيْءٍ فِي هَذَا الْبَابِ وَأَصَحُّ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ hukmda pora beruvchini ham, pora oluvchini ham laʼnatladilar. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasandir. Bu hadis Abu Salama ibn Abdurrahmondan, u Abdulloh ibn Amrdan, u Nabiy ﷺdan ham rivoyat qilingan. Yana Abu Salamadan, u otasidan, u Nabiy ﷺdan deb ham rivoyat qilingan, biroq bu sahih emas. (Abu Iso) aytdi: Men Abdulloh ibn Abdurrahmonning: «Abu Salamaning Abdulloh ibn Amrdan, uning Nabiy ﷺdan rivoyat qilgan hadisi bu bobdagi eng yaxshi va eng sahih (rivoyat)dir», deganini eshitdim.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ ҳукмда пора берувчини ҳам, пора олувчини ҳам лаънатладилар. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасандир. Бу ҳадис Абу Салама ибн Абдурраҳмондан, у Абдуллоҳ ибн Амрдан, у Набий ﷺдан ҳам ривоят қилинган. Яна Абу Саламадан, у отасидан, у Набий ﷺдан деб ҳам ривоят қилинган, бироқ бу саҳиҳ эмас. (Абу Исо) айтди: Мен Абдуллоҳ ибн Абдурраҳмоннинг: «Абу Саламанинг Абдуллоҳ ибн Амрдан, унинг Набий ﷺдан ривоят қилган ҳадиси бу бобдаги энг яхши ва энг саҳиҳ (ривоят)дир», деганини эшитдим.

حَدَّثَنَا أَبُو مُوسَى، مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى حَدَّثَنَا أَبُو عَامِرٍ الْعَقَدِيُّ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي ذِئْبٍ، عَنْ خَالِهِ الْحَارِثِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو، قَالَ لَعَنَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الرَّاشِي وَالْمُرْتَشِي ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abdulloh ibn Amr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ pora beruvchini ham, pora oluvchini ham laʼnatladilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Абдуллоҳ ибн Амр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ пора берувчини ҳам, пора олувчини ҳам лаънатладилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرٍ، مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بَزِيعٍ حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ الْمُفَضَّلِ، حَدَّثَنَا سَعِيدٌ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لَوْ أُهْدِيَ إِلَىَّ كُرَاعٌ لَقَبِلْتُ وَلَوْ دُعِيتُ عَلَيْهِ لأَجَبْتُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَعَائِشَةَ وَالْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ وَسَلْمَانَ وَمُعَاوِيَةَ بْنِ حَيْدَةَ وَعَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَلْقَمَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَنَسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Agar menga (goʻshtsiz) jonliq oyogʻi hadya qilinsa ham, qabul qilardim. Agar (shunday taom)ga chaqirilsam ham, ijobat qilardim», dedilar. Abu Iso aytdi: Anasning hadisi hasan sahihdir.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Агар менга (гўштсиз) жонлиқ оёғи ҳадя қилинса ҳам, қабул қилардим. Агар (шундай таом)га чақирилсам ҳам, ижобат қилардим», дедилар. Абу Исо айтди: Анаснинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا هَارُونُ بْنُ إِسْحَاقَ الْهَمْدَانِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ زَيْنَبَ بِنْتِ أُمِّ سَلَمَةَ، عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ، قَالَتْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّكُمْ تَخْتَصِمُونَ إِلَىَّ وَإِنَّمَا أَنَا بَشَرٌ وَلَعَلَّ بَعْضَكُمْ أَنْ يَكُونَ أَلْحَنَ بِحُجَّتِهِ مِنْ بَعْضٍ فَإِنْ قَضَيْتُ لأَحَدٍ مِنْكُمْ بِشَيْءٍ مِنْ حَقِّ أَخِيهِ فَإِنَّمَا أَقْطَعُ لَهُ قِطْعَةً مِنَ النَّارِ فَلاَ يَأْخُذْ مِنْهُ شَيْئًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَعَائِشَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أُمِّ سَلَمَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Ummu Salama (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Albatta, sizlar mening huzurimga daʼvolashib kelasizlar. Men ham faqat bir insonman, ehtimol baʼzingiz oʻz hujjatini boshqangizdan koʻra ravonroq bayon qila olar. Bas, agar men sizlardan biriga uning birodarining haqqidan bir narsani (kesib) hukm qilsam, unga doʻzaxdan bir boʻlakni kesib bergan boʻlaman. Shunday ekan, u (haromni) olmasin», dedilar. Abu Iso aytdi: Ummu Salamaning hadisi hasan sahihdir.Умму Салама (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Албатта, сизлар менинг ҳузуримга даъволашиб келасизлар. Мен ҳам фақат бир инсонман, эҳтимол баъзингиз ўз ҳужжатини бошқангиздан кўра равонроқ баён қила олар. Бас, агар мен сизлардан бирига унинг биродарининг ҳаққидан бир нарсани (кесиб) ҳукм қилсам, унга дўзахдан бир бўлакни кесиб берган бўламан. Шундай экан, у (ҳаромни) олмасин», дедилар. Абу Исо айтди: Умму Саламанинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا أَبُو الأَحْوَصِ، عَنْ سِمَاكِ بْنِ حَرْبٍ، عَنْ عَلْقَمَةَ بْنِ وَائِلِ بْنِ حُجْرٍ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ جَاءَ رَجُلٌ مِنْ حَضْرَمَوْتَ وَرَجُلٌ مِنْ كِنْدَةَ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ الْحَضْرَمِيُّ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ هَذَا غَلَبَنِي عَلَى أَرْضٍ لِي ‏.‏ فَقَالَ الْكِنْدِيُّ هِيَ أَرْضِي وَفِي يَدِي لَيْسَ لَهُ فِيهَا حَقٌّ ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم لِلْحَضْرَمِيِّ ‏"‏ أَلَكَ بَيِّنَةٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ لاَ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَلَكَ يَمِينُهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ الرَّجُلَ فَاجِرٌ لاَ يُبَالِي عَلَى مَا حَلَفَ عَلَيْهِ وَلَيْسَ يَتَوَرَّعُ مِنْ شَيْءٍ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ لَيْسَ لَكَ مِنْهُ إِلاَّ ذَلِكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَانْطَلَقَ الرَّجُلُ لِيَحْلِفَ لَهُ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَمَّا أَدْبَرَ ‏"‏ لَئِنْ حَلَفَ عَلَى مَالِكَ لِيَأْكُلَهُ ظُلْمًا لَيَلْقَيَنَّ اللَّهَ وَهُوَ عَنْهُ مُعْرِضٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عُمَرَ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَالأَشْعَثِ بْنِ قَيْسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ وَائِلِ بْنِ حُجْرٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Voil ibn Hujr (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Hazramavtlik bir kishi bilan kindalik bir kishi Nabiy ﷺ huzuriga kelishdi. Hazramaviy: «Ey Allohning Rasuli, bu kishi mening yerimni gʻasb qilib oldi», dedi. Kindiy esa: «U mening yerim, qoʻlimda turibdi, uning unda haqqi yoʻq», dedi. Shunda Nabiy ﷺ hazramiyga: «Sening daliling bormi?» dedilar. U: «Yoʻq», dedi. (Nabiy ﷺ): «Unda senga uning qasami (tegishli)», dedilar. U: «Ey Allohning Rasuli, bu kishi fojir odam, nimaga qasam ichishidan parvo qilmaydi va hech narsadan tortinmaydi», dedi. (Nabiy ﷺ): «Sen uchun undan faqat shu (qasam)gina bor», dedilar. (Kindiy) unga qasam ichish uchun ketganda, u orqa oʻgirgach, Rasululloh ﷺ: «Agar u sening molingni nohaq yeb ketish uchun qasam ichgan boʻlsa, albatta, u Allohning huzuriga Alloh undan yuz oʻgirgan holatda boradi», dedilar. Abu Iso aytdi: Voil ibn Hujrning hadisi hasan sahihdir.Воил ибн Ҳужр (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Ҳазрамавтлик бир киши билан киндалик бир киши Набий ﷺ ҳузурига келишди. Ҳазрамавий: «Эй Аллоҳнинг Расули, бу киши менинг еримни ғасб қилиб олди», деди. Киндий эса: «У менинг ерим, қўлимда турибди, унинг унда ҳаққи йўқ», деди. Шунда Набий ﷺ ҳазрамийга: «Сенинг далилинг борми?» дедилар. У: «Йўқ», деди. (Набий ﷺ): «Унда сенга унинг қасами (тегишли)», дедилар. У: «Эй Аллоҳнинг Расули, бу киши фожир одам, нимага қасам ичишидан парво қилмайди ва ҳеч нарсадан тортинмайди», деди. (Набий ﷺ): «Сен учун ундан фақат шу (қасам)гина бор», дедилар. (Киндий) унга қасам ичиш учун кетганда, у орқа ўгиргач, Расулуллоҳ ﷺ: «Агар у сенинг молингни ноҳақ еб кетиш учун қасам ичган бўлса, албатта, у Аллоҳнинг ҳузурига Аллоҳ ундан юз ўгирган ҳолатда боради», дедилар. Абу Исо айтди: Воил ибн Ҳужрнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، أَنْبَأَنَا عَلِيُّ بْنُ مُسْهِرٍ، وَغَيْرُهُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ فِي خُطْبَتِهِ ‏"‏ الْبَيِّنَةُ عَلَى الْمُدَّعِي وَالْيَمِينُ عَلَى الْمُدَّعَى عَلَيْهِ ‏"‏ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ فِي إِسْنَادِهِ مَقَالٌ ‏.‏ وَمُحَمَّدُ بْنُ عُبَيْدِ اللَّهِ الْعَرْزَمِيُّ يُضَعَّفُ فِي الْحَدِيثِ مِنْ قِبَلِ حِفْظِهِ ضَعَّفَهُ ابْنُ الْمُبَارَكِ وَغَيْرُهُ ‏.‏

Amr ibn Shuayb (rahimahulloh) otasidan, u bobosidan rivoyat qiladiki: Nabiy ﷺ oʻz xutbalarida: «Dalil daʼvogarning zimmasiga, qasam daʼvo qilinuvchining zimmasiga (lozim)dir», dedilar. Bu — isnodida gap boʻlgan hadisdir. Muhammad ibn Ubaydulloh al-Arzamiy hadisda yodlash jihatidan zaif sanaladi, uni Ibnul-Muborak va boshqalar zaif deganlar.Амр ибн Шуайб (раҳимаҳуллоҳ) отасидан, у бобосидан ривоят қиладики: Набий ﷺ ўз хутбаларида: «Далил даъвогарнинг зиммасига, қасам даъво қилинувчининг зиммасига (лозим)дир», дедилар. Бу — иснодида гап бўлган ҳадисдир. Муҳаммад ибн Убайдуллоҳ ал-Арзамий ҳадисда ёдлаш жиҳатидан заиф саналади, уни Ибнул-Муборак ва бошқалар заиф деганлар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سَهْلِ بْنِ عَسْكَرٍ الْبَغْدَادِيُّ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، حَدَّثَنَا نَافِعُ بْنُ عُمَرَ الْجُمَحِيُّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَضَى أَنَّ الْيَمِينَ عَلَى الْمُدَّعَى عَلَيْهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ أَنَّ الْبَيِّنَةَ عَلَى الْمُدَّعِي وَالْيَمِينَ عَلَى الْمُدَّعَى عَلَيْهِ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ qasam daʼvo qilinuvchining zimmasiga (lozim) deb hukm qildilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Nabiy ﷺning sahobalari va boshqalardan boʻlgan ilm ahli huzurida amal shunga binoan boʻlib, dalil daʼvogarning zimmasiga, qasam esa daʼvo qilinuvchining zimmasiga (lozim)dir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ қасам даъво қилинувчининг зиммасига (лозим) деб ҳукм қилдилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Набий ﷺнинг саҳобалари ва бошқалардан бўлган илм аҳли ҳузурида амал шунга биноан бўлиб, далил даъвогарнинг зиммасига, қасам эса даъво қилинувчининг зиммасига (лозим)дир.

حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الدَّوْرَقِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ، قَالَ حَدَّثَنِي رَبِيعَةُ بْنُ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ سُهَيْلِ بْنِ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَضَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِالْيَمِينِ مَعَ الشَّاهِدِ الْوَاحِدِ ‏.‏ قَالَ رَبِيعَةُ وَأَخْبَرَنِي ابْنٌ لِسَعْدِ بْنِ عُبَادَةَ قَالَ وَجَدْنَا فِي كِتَابِ سَعْدٍ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَضَى بِالْيَمِينِ مَعَ الشَّاهِدِ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَجَابِرٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَسُرَّقَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَضَى بِالْيَمِينِ مَعَ الشَّاهِدِ الْوَاحِدِ حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ bitta guvoh bilan birga qasam (keltirish asosida) hukm qildilar. Rabiya (rivoyatchilardan biri) aytdi: Saʼd ibn Ubodaning bir oʻgli menga xabar berib: «Biz Saʼdning kitobida Nabiy ﷺ guvoh bilan birga qasam (asosida) hukm qilganlarini topdik», dedi. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning Nabiy ﷺ bitta guvoh bilan birga qasam (asosida) hukm qilganlari haqidagi hadisi hasan gʻaribdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ битта гувоҳ билан бирга қасам (келтириш асосида) ҳукм қилдилар. Рабия (ривоятчилардан бири) айтди: Саъд ибн Убоданинг бир ўгли менга хабар бериб: «Биз Саъднинг китобида Набий ﷺ гувоҳ билан бирга қасам (асосида) ҳукм қилганларини топдик», деди. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг Набий ﷺ битта гувоҳ билан бирга қасам (асосида) ҳукм қилганлари ҳақидаги ҳадиси ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، وَمُحَمَّدُ بْنُ أَبَانَ، قَالاَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ الثَّقَفِيُّ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَابِرٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَضَى بِالْيَمِينِ مَعَ الشَّاهِدِ ‏.‏

Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ guvoh bilan birga qasam (asosida) hukm qildilar.Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ гувоҳ билан бирга қасам (асосида) ҳукм қилдилар.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَضَى بِالْيَمِينِ مَعَ الشَّاهِدِ الْوَاحِدِ ‏.‏ قَالَ وَقَضَى بِهَا عَلِيٌّ فِيكُمْ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَذَا أَصَحُّ وَهَكَذَا رَوَى سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مُرْسَلاً ‏.‏ وَرَوَى عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ أَبِي سَلَمَةَ وَيَحْيَى بْنُ سُلَيْمٍ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَلِيٍّ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ رَأَوْا أَنَّ الْيَمِينَ مَعَ الشَّاهِدِ الْوَاحِدِ جَائِزٌ فِي الْحُقُوقِ وَالأَمْوَالِ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ وَقَالُوا لاَ يُقْضَى بِالْيَمِينِ مَعَ الشَّاهِدِ الْوَاحِدِ إِلاَّ فِي الْحُقُوقِ وَالأَمْوَالِ ‏.‏ وَلَمْ يَرَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَهْلِ الْكُوفَةِ وَغَيْرِهِمْ أَنْ يُقْضَى بِالْيَمِينِ مَعَ الشَّاهِدِ الْوَاحِدِ ‏.‏

Jaʼfar ibn Muhammad (rahimahulloh) otasidan rivoyat qiladiki, Nabiy ﷺ bitta guvoh bilan birga qasam (asosida) hukm qildilar. (Otasi): «Ali ham sizlarning oraringizda shunga binoan hukm qilgan», dedi. Abu Iso aytdi: Bu (rivoyat) eng sahihdir. Sufyon as-Savriy ham shunday — Jaʼfar ibn Muhammaddan, u otasidan, u Nabiy ﷺdan mursal holatda rivoyat qilgan. Abdulaziz ibn Abu Salama va Yahyo ibn Sulaym bu hadisni Jaʼfar ibn Muhammaddan, u otasidan, u Alidan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qilganlar. Nabiy ﷺning sahobalari va boshqalardan boʻlgan baʼzi ilm ahli huzurida amal shunga binoan boʻlib, ular huquq va mol-mulk (ishlari)da bitta guvoh bilan birga qasamni joiz deb koʻrganlar. Bu Molik ibn Anas, Shofiiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Ular: «Bitta guvoh bilan birga qasam asosida faqat huquq va mol-mulk (ishlari)dagina hukm qilinadi», deganlar. Kufa ahli va boshqalardan boʻlgan baʼzi ilm ahli bitta guvoh bilan birga qasam asosida hukm qilishni (joiz deb) koʻrmaganlar.Жаъфар ибн Муҳаммад (раҳимаҳуллоҳ) отасидан ривоят қиладики, Набий ﷺ битта гувоҳ билан бирга қасам (асосида) ҳукм қилдилар. (Отаси): «Али ҳам сизларнинг орарингизда шунга биноан ҳукм қилган», деди. Абу Исо айтди: Бу (ривоят) энг саҳиҳдир. Суфён ас-Саврий ҳам шундай — Жаъфар ибн Муҳаммаддан, у отасидан, у Набий ﷺдан мурсал ҳолатда ривоят қилган. Абдулазиз ибн Абу Салама ва Яҳё ибн Сулайм бу ҳадисни Жаъфар ибн Муҳаммаддан, у отасидан, у Алидан, у Набий ﷺдан ривоят қилганлар. Набий ﷺнинг саҳобалари ва бошқалардан бўлган баъзи илм аҳли ҳузурида амал шунга биноан бўлиб, улар ҳуқуқ ва мол-мулк (ишлари)да битта гувоҳ билан бирга қасамни жоиз деб кўрганлар. Бу Молик ибн Анас, Шофиий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Улар: «Битта гувоҳ билан бирга қасам асосида фақат ҳуқуқ ва мол-мулк (ишлари)дагина ҳукм қилинади», деганлар. Куфа аҳли ва бошқалардан бўлган баъзи илм аҳли битта гувоҳ билан бирга қасам асосида ҳукм қилишни (жоиз деб) кўрмаганлар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ أَعْتَقَ نَصِيبًا - أَوْ قَالَ شِقْصًا أَوْ قَالَ شِرْكًا لَهُ فِي عَبْدٍ فَكَانَ لَهُ مِنَ الْمَالِ مَا يَبْلُغُ ثَمَنَهُ بِقِيمَةِ الْعَدْلِ فَهُوَ عَتِيقٌ وَإِلاَّ فَقَدْ عَتَقَ مِنْهُ مَا عَتَقَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَيُّوبُ وَرُبَّمَا قَالَ نَافِعٌ فِي هَذَا الْحَدِيثِ يَعْنِي فَقَدْ عَتَقَ مِنْهُ مَا عَتَقَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَقَدْ رَوَاهُ سَالِمٌ عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo) Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Kim qulda boʻlgan ulushini — yoki: boʻlagini, yoki: sherikligini — ozod qilsa va uning (qulning) adolatli bahosiga yetadigan moli boʻlsa, u (qul butunlay) ozod boʻladi. Aks holda, undan ozod qilgani miqdorigina ozod boʻladi», dedilar. Ayyub aytdi: Baʼzan Nofiʼ bu hadisda «undan ozod qilgani miqdorigina ozod boʻladi» deb aytar edi. Abu Iso aytdi: Ibn Umarning hadisi hasan sahihdir. Solim ham otasidan, u Nabiy ﷺdan bunga oʻxshash rivoyat qilgan.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) Набий ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Ким қулда бўлган улушини — ёки: бўлагини, ёки: шериклигини — озод қилса ва унинг (қулнинг) адолатли баҳосига етадиган моли бўлса, у (қул бутунлай) озод бўлади. Акс ҳолда, ундан озод қилгани миқдоригина озод бўлади», дедилар. Айюб айтди: Баъзан Нофиъ бу ҳадисда «ундан озод қилгани миқдоригина озод бўлади» деб айтар эди. Абу Исо айтди: Ибн Умарнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Солим ҳам отасидан, у Набий ﷺдан бунга ўхшаш ривоят қилган.

حَدَّثَنَا بِذَلِكَ الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْخَلاَّلُ الْحُلْوَانِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَالِمٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ أَعْتَقَ نَصِيبًا لَهُ فِي عَبْدٍ فَكَانَ لَهُ مِنَ الْمَالِ مَا يَبْلُغُ ثَمَنَهُ فَهُوَ عَتِيقٌ مِنْ مَالِهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Solim (rahimahulloh) otasidan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Kim qulda boʻlgan ulushini ozod qilsa va uning (qulning) bahosiga yetadigan moli boʻlsa, u (qul) shu kishining moli (hisobidan butunlay) ozod boʻladi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis sahihdir.Солим (раҳимаҳуллоҳ) отасидан, у Набий ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Ким қулда бўлган улушини озод қилса ва унинг (қулнинг) баҳосига етадиган моли бўлса, у (қул) шу кишининг моли (ҳисобидан бутунлай) озод бўлади», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ خَشْرَمٍ، أَخْبَرَنَا عِيسَى بْنُ يُونُسَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي عَرُوبَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنِ النَّضْرِ بْنِ أَنَسٍ، عَنْ بَشِيرِ بْنِ نَهِيكٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ أَعْتَقَ نَصِيبًا - أَوْ قَالَ شِقْصًا فِي مَمْلُوكٍ فَخَلاَصُهُ فِي مَالِهِ إِنْ كَانَ لَهُ مَالٌ فَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ مَالٌ قُوِّمَ قِيمَةَ عَدْلٍ ثُمَّ يُسْتَسْعَى فِي نَصِيبِ الَّذِي لَمْ يُعْتِقْ غَيْرَ مَشْقُوقٍ عَلَيْهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو ‏.‏ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي عَرُوبَةَ، نَحْوَهُ وَقَالَ ‏"‏ شَقِيصًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَهَكَذَا رَوَى أَبَانُ بْنُ يَزِيدَ، عَنْ قَتَادَةَ، مِثْلَ رِوَايَةِ سَعِيدِ بْنِ أَبِي عَرُوبَةَ ‏.‏ وَرَوَى شُعْبَةُ، هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ قَتَادَةَ، وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ أَمْرَ السِّعَايَةِ ‏.‏ وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي السِّعَايَةِ فَرَأَى بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ السِّعَايَةَ فِي هَذَا ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَأَهْلِ الْكُوفَةِ وَبِهِ يَقُولُ إِسْحَاقُ ‏.‏ وَقَدْ قَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِذَا كَانَ الْعَبْدُ بَيْنَ الرَّجُلَيْنِ فَأَعْتَقَ أَحَدُهُمَا نَصِيبَهُ فَإِنْ كَانَ لَهُ مَالٌ غَرِمَ نَصِيبَ صَاحِبِهِ وَعَتَقَ الْعَبْدَ مِنْ مَالِهِ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ مَالٌ عَتَقَ مِنَ الْعَبْدِ مَا عَتَقَ وَلاَ يُسْتَسْعَى ‏.‏ وَقَالُوا بِمَا رُوِيَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَهَذَا قَوْلُ أَهْلِ الْمَدِينَةِ وَبِهِ يَقُولُ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim qulda boʻlgan ulushini — yoki: boʻlagini — ozod qilsa, agar moli boʻlsa, u (qulning) ozodligi oʻz mol-mulkidan (toʻlanadi). Agar moli boʻlmasa, (qul) adolatli baho bilan baholanadi, soʻng (qul) ozod qilinmagan ulush (egasining haqqini toʻlash uchun) qiynalmagan holda ishlab topishga qoʻyiladi», dedilar. (Boshqa bir sanad bilan) shunga oʻxshash (rivoyat keltirildi) va unda «boʻlagini» deyildi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Abon ibn Yazid ham Qatodadan Said ibn Abu Aruba rivoyatiga oʻxshash rivoyat qilgan. Shuʼba bu hadisni Qatodadan rivoyat qilib, unda ishlab topish masalasini zikr qilmagan. Ilm ahli ishlab topish (masalasi)da ixtilof qilgan: baʼzi ilm ahli bunda ishlab topishni (joiz deb) koʻrgan. Bu Sufyon as-Savriy va Kufa ahlining soʻzidir, Ishoq ham shu (fikr)ni aytadi. Baʼzi ilm ahli esa aytishicha: Qul ikki kishi orasida (sherik) boʻlsa, ulardan biri oʻz ulushini ozod qilsa, agar uning moli boʻlsa, sherigining ulushini toʻlab beradi va qul uning moli (hisobidan) ozod boʻladi. Agar moli boʻlmasa, quldan ozod qilingani miqdorigina ozod boʻladi va ishlab topishga qoʻyilmaydi. Ular Ibn Umardan, uning Nabiy ﷺdan rivoyat qilgan (hadisi) bilan (hujjat keltirib) aytganlar. Bu Madina ahlining soʻzidir, Molik ibn Anas, Shofiiy va Ahmad ham shuni aytadilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким қулда бўлган улушини — ёки: бўлагини — озод қилса, агар моли бўлса, у (қулнинг) озодлиги ўз мол-мулкидан (тўланади). Агар моли бўлмаса, (қул) адолатли баҳо билан баҳоланади, сўнг (қул) озод қилинмаган улуш (эгасининг ҳаққини тўлаш учун) қийналмаган ҳолда ишлаб топишга қўйилади», дедилар. (Бошқа бир санад билан) шунга ўхшаш (ривоят келтирилди) ва унда «бўлагини» дейилди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Абон ибн Язид ҳам Қатодадан Саид ибн Абу Аруба ривоятига ўхшаш ривоят қилган. Шуъба бу ҳадисни Қатодадан ривоят қилиб, унда ишлаб топиш масаласини зикр қилмаган. Илм аҳли ишлаб топиш (масаласи)да ихтилоф қилган: баъзи илм аҳли бунда ишлаб топишни (жоиз деб) кўрган. Бу Суфён ас-Саврий ва Куфа аҳлининг сўзидир, Ишоқ ҳам шу (фикр)ни айтади. Баъзи илм аҳли эса айтишича: Қул икки киши орасида (шерик) бўлса, улардан бири ўз улушини озод қилса, агар унинг моли бўлса, шеригининг улушини тўлаб беради ва қул унинг моли (ҳисобидан) озод бўлади. Агар моли бўлмаса, қулдан озод қилингани миқдоригина озод бўлади ва ишлаб топишга қўйилмайди. Улар Ибн Умардан, унинг Набий ﷺдан ривоят қилган (ҳадиси) билан (ҳужжат келтириб) айтганлар. Бу Мадина аҳлининг сўзидир, Молик ибн Анас, Шофиий ва Аҳмад ҳам шуни айтадилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عَدِيٍّ، عَنْ سَعِيدٍ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنِ الْحَسَنِ، عَنْ سَمُرَةَ، أَنَّ نَبِيَّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ الْعُمْرَى جَائِزَةٌ لأَهْلِهَا أَوْ مِيرَاثٌ لأَهْلِهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ وَجَابِرٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَعَائِشَةَ وَابْنِ الزُّبَيْرِ وَمُعَاوِيَةَ ‏.‏

Samura (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Allohning Paygʻambari ﷺ: «Umro (umrbod beriladigan inʼom) uni qabul qilgan kishi uchun joizdir», yoki: «Uning egasiga meros boʻladi», dedilar.Самура (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Аллоҳнинг Пайғамбари ﷺ: «Умро (умрбод бериладиган инъом) уни қабул қилган киши учун жоиздир», ёки: «Унинг эгасига мерос бўлади», дедилар.

حَدَّثَنَا الأَنْصَارِيُّ، حَدَّثَنَا مَعْنٌ، حَدَّثَنَا مَالِكٌ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ جَابِرٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ أَيُّمَا رَجُلٍ أُعْمِرَ عُمْرَى لَهُ وَلِعَقِبِهِ فَإِنَّهَا لِلَّذِي يُعْطَاهَا لاَ تَرْجِعُ إِلَى الَّذِي أَعْطَاهَا لأَنَّهُ أَعْطَى عَطَاءً وَقَعَتْ فِيهِ الْمَوَارِيثُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَهَكَذَا رَوَى مَعْمَرٌ وَغَيْرُ وَاحِدٍ عَنِ الزُّهْرِيِّ مِثْلَ رِوَايَةِ مَالِكٍ ‏.‏ وَرَوَى بَعْضُهُمْ عَنِ الزُّهْرِيِّ وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ ‏"‏ وَلِعَقِبِهِ ‏"‏ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ قَالُوا إِذَا قَالَ هِيَ لَكَ حَيَاتَكَ وَلِعَقِبِكَ ‏.‏ فَإِنَّهَا لِمَنْ أُعْمِرَهَا لاَ تَرْجِعُ إِلَى الأَوَّلِ ‏.‏ وَإِذَا لَمْ يَقُلْ لِعَقِبِكَ فَهِيَ رَاجِعَةٌ إِلَى الأَوَّلِ إِذَا مَاتَ الْمُعْمَرُ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ وَالشَّافِعِيِّ ‏.‏ وَرُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ الْعُمْرَى جَائِزَةٌ لأَهْلِهَا ‏"‏ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ قَالُوا إِذَا مَاتَ الْمُعْمَرُ فَهِيَ لِوَرَثَتِهِ وَإِنْ لَمْ تُجْعَلْ لِعَقِبِهِ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏

Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ: «Qaysi bir kishiga oʻzi va avlodi uchun deb umro qilib berilsa, u (mol) unga inʼom qilingan kishiniki boʻladi, uni bergan kishiga qaytmaydi. Chunki u shunday bir inʼom qildiki, unga meros qoidalari taalluqli boʻldi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Maʼmar va boshqalar ham az-Zuhriydan Molikning rivoyatiga oʻxshash rivoyat qilganlar. Baʼzilari az-Zuhriydan rivoyat qilib, unda «va avlodi uchun» (degan jumlani) zikr qilmaganlar. Baʼzi ilm ahli shu (hadis)ga amal qilib: «Agar kishi ‹u sening hayotliging uchun va avloding uchun› desa, u (mol) umro qilingan kishiniki boʻladi, birinchi (egasi)ga qaytmaydi. Agar ‹avloding uchun› demasa, umro qilingan kishi vafot etganda u (mol) birinchi egasiga qaytadi», deganlar. Bu Molik ibn Anas va Shofiʼiyning soʻzidir. Yana bir necha yoʻl bilan Nabiy ﷺdan: «Umro uning egasi uchun joizdir», degan (hadis) rivoyat qilingan. Baʼzi ilm ahli shunga amal qilib: «Umro qilingan kishi vafot etsa, garchi avlodi uchun deb shart qilinmagan boʻlsa-da, u (mol) uning vorislariniki boʻladi», deganlar. Bu Sufyon as-Savriy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir.Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ: «Қайси бир кишига ўзи ва авлоди учун деб умро қилиб берилса, у (мол) унга инъом қилинган кишиники бўлади, уни берган кишига қайтмайди. Чунки у шундай бир инъом қилдики, унга мерос қоидалари тааллуқли бўлди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Маъмар ва бошқалар ҳам аз-Зуҳрийдан Моликнинг ривоятига ўхшаш ривоят қилганлар. Баъзилари аз-Зуҳрийдан ривоят қилиб, унда «ва авлоди учун» (деган жумлани) зикр қилмаганлар. Баъзи илм аҳли шу (ҳадис)га амал қилиб: «Агар киши ‹у сенинг ҳаётлигинг учун ва авлодинг учун› деса, у (мол) умро қилинган кишиники бўлади, биринчи (эгаси)га қайтмайди. Агар ‹авлодинг учун› демаса, умро қилинган киши вафот этганда у (мол) биринчи эгасига қайтади», деганлар. Бу Молик ибн Анас ва Шофиъийнинг сўзидир. Яна бир неча йўл билан Набий ﷺдан: «Умро унинг эгаси учун жоиздир», деган (ҳадис) ривоят қилинган. Баъзи илм аҳли шунга амал қилиб: «Умро қилинган киши вафот этса, гарчи авлоди учун деб шарт қилинмаган бўлса-да, у (мол) унинг ворислариники бўлади», деганлар. Бу Суфён ас-Саврий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، عَنْ دَاوُدَ بْنِ أَبِي هِنْدٍ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الْعُمْرَى جَائِزَةٌ لأَهْلِهَا وَالرُّقْبَى جَائِزَةٌ لأَهْلِهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَاهُ بَعْضُهُمْ عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ بِهَذَا الإِسْنَادِ عَنْ جَابِرٍ مَوْقُوفًا وَلَمْ يَرْفَعْهُ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ أَنَّ الرُّقْبَى جَائِزَةٌ مِثْلَ الْعُمْرَى ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ وَفَرَّقَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَهْلِ الْكُوفَةِ وَغَيْرِهِمْ بَيْنَ الْعُمْرَى وَالرُّقْبَى فَأَجَازُوا الْعُمْرَى وَلَمْ يُجِيزُوا الرُّقْبَى ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَتَفْسِيرُ الرُّقْبَى أَنْ يَقُولَ هَذَا الشَّىْءُ لَكَ مَا عِشْتَ فَإِنْ مِتَّ قَبْلِي فَهِيَ رَاجِعَةٌ إِلَىَّ ‏.‏ وَقَالَ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ الرُّقْبَى مِثْلُ الْعُمْرَى وَهِيَ لِمَنْ أُعْطِيَهَا وَلاَ تَرْجِعُ إِلَى الأَوَّلِ ‏.‏

Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Umro uning egasi uchun joizdir, ruqbo ham uning egasi uchun joizdir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir. Baʼzilari uni shu isnod bilan Abu Zubayrdan, u Jobirdan mavquf (Sahobada toʻxtagan) holda rivoyat qilib, uni marfuʼ qilmaganlar. Nabiy ﷺning ashoblaridan va boshqa baʼzi ilm ahli shu (hadis)ga amal qilib, ruqbo ham xuddi umro kabi joizdir, deganlar. Bu Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Kufa ahli va boshqa baʼzi ilm ahli umro bilan ruqboni farqlab, umroni joiz deb, ruqboni joiz demaganlar. Abu Iso aytdi: Ruqboning maʼnosi shuki, kishi: «Bu narsa sen tirik ekansan seniki, agar mendan oldin vafot etsang, u menga qaytadi», deydi. Ahmad va Ishoq aytdilarki: Ruqbo xuddi umro kabidir, u inʼom qilingan kishiniki boʻladi, birinchi (egasi)ga qaytmaydi.Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Умро унинг эгаси учун жоиздир, руқбо ҳам унинг эгаси учун жоиздир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир. Баъзилари уни шу иснод билан Абу Зубайрдан, у Жобирдан мавқуф (Саҳобада тўхтаган) ҳолда ривоят қилиб, уни марфуъ қилмаганлар. Набий ﷺнинг ашобларидан ва бошқа баъзи илм аҳли шу (ҳадис)га амал қилиб, руқбо ҳам худди умро каби жоиздир, деганлар. Бу Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Куфа аҳли ва бошқа баъзи илм аҳли умро билан руқбони фарқлаб, умрони жоиз деб, руқбони жоиз демаганлар. Абу Исо айтди: Руқбонинг маъноси шуки, киши: «Бу нарса сен тирик экансан сеники, агар мендан олдин вафот этсанг, у менга қайтади», дейди. Аҳмад ва Ишоқ айтдиларки: Руқбо худди умро кабидир, у инъом қилинган кишиники бўлади, биринчи (эгаси)га қайтмайди.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْخَلاَّلُ، حَدَّثَنَا أَبُو عَامِرٍ الْعَقَدِيُّ، حَدَّثَنَا كَثِيرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرِو بْنِ عَوْفٍ الْمُزَنِيُّ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ الصُّلْحُ جَائِزٌ بَيْنَ الْمُسْلِمِينَ إِلاَّ صُلْحًا حَرَّمَ حَلاَلاً أَوْ أَحَلَّ حَرَامًا وَالْمُسْلِمُونَ عَلَى شُرُوطِهِمْ إِلاَّ شَرْطًا حَرَّمَ حَلاَلاً أَوْ أَحَلَّ حَرَامًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Kasir ibn Abdulloh ibn Amr ibn Avf al-Muzaniy (rahimahulloh) otasidan, u bobosidan rivoyat qiladiki, Rasululloh ﷺ: «Musulmonlar oʻrtasida sulh joizdir, magar halolni harom yoki haromni halol qiladigan sulh boʻlsa (joiz emas). Musulmonlar oʻz shartlariga (rioya qilurlar), magar halolni harom yoki haromni halol qiladigan shart boʻlsa (bundan mustasno)», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Касир ибн Абдуллоҳ ибн Амр ибн Авф ал-Музаний (раҳимаҳуллоҳ) отасидан, у бобосидан ривоят қиладики, Расулуллоҳ ﷺ: «Мусулмонлар ўртасида сулҳ жоиздир, магар ҳалолни ҳаром ёки ҳаромни ҳалол қиладиган сулҳ бўлса (жоиз эмас). Мусулмонлар ўз шартларига (риоя қилурлар), магар ҳалолни ҳаром ёки ҳаромни ҳалол қиладиган шарт бўлса (бундан мустасно)», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْمَخْزُومِيُّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنِ الأَعْرَجِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ سَمِعْتُهُ يَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِذَا اسْتَأْذَنَ أَحَدَكُمْ جَارُهُ أَنْ يَغْرِزَ خَشَبَةً فِي جِدَارِهِ فَلاَ يَمْنَعْهُ ‏"‏ ‏.‏ فَلَمَّا حَدَّثَ أَبُو هُرَيْرَةَ طَأْطَئُوا رُءُوسَهُمْ فَقَالَ مَا لِي أَرَاكُمْ عَنْهَا مُعْرِضِينَ وَاللَّهِ لأَرْمِيَنَّ بِهَا بَيْنَ أَكْتَافِكُمْ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَمُجَمِّعِ بْنِ جَارِيَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ وَبِهِ يَقُولُ الشَّافِعِيُّ ‏.‏ وَرُوِيَ عَنْ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْهُمْ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ قَالُوا لَهُ أَنْ يَمْنَعَ جَارَهُ أَنْ يَضَعَ خَشَبَهُ فِي جِدَارِهِ ‏.‏ وَالْقَوْلُ الأَوَّلُ أَصَحُّ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Agar biringizning qoʻshnisi devoriga yogʻoch (xoda) qoʻyishga undan ruxsat soʻrasa, uni man qilmasin», dedilar. Abu Hurayra bu (hadis)ni aytganda, (odamlar) boshlarini quyi solishdi. Shunda u: «Sizlarga nima boʻldi, koʻraman, undan yuz oʻgiryapsizlar? Alloh nomi bilan ont ichamanki, men uni yelkalaringiz orasiga (toʻxtovsiz) otaveraman (yaʼni bu hadisni aytaveraman)», dedi. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan sahihdir. Baʼzi ilm ahli shunga amal qilganlar, Shofiʼiy ham shuni aytadi. Baʼzi ilm ahlidan, jumladan Molik ibn Anasdan rivoyat qilinishicha, ular: «Kishi qoʻshnisini oʻz devoriga yogʻoch qoʻyishdan man qilishi mumkin», deganlar. Birinchi soʻz sahihroqdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Агар бирингизнинг қўшниси деворига ёғоч (хода) қўйишга ундан рухсат сўраса, уни ман қилмасин», дедилар. Абу Ҳурайра бу (ҳадис)ни айтганда, (одамлар) бошларини қуйи солишди. Шунда у: «Сизларга нима бўлди, кўраман, ундан юз ўгиряпсизлар? Аллоҳ номи билан онт ичаманки, мен уни елкаларингиз орасига (тўхтовсиз) отавераман (яъни бу ҳадисни айтавераман)», деди. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Баъзи илм аҳли шунга амал қилганлар, Шофиъий ҳам шуни айтади. Баъзи илм аҳлидан, жумладан Молик ибн Анасдан ривоят қилинишича, улар: «Киши қўшнисини ўз деворига ёғоч қўйишдан ман қилиши мумкин», деганлар. Биринчи сўз саҳиҳроқдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، وَأَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، - الْمَعْنَى وَاحِدٌ - قَالاَ حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الْيَمِينُ عَلَى مَا يُصَدِّقُكَ بِهِ صَاحِبُكَ ‏"‏ ‏.‏ وَقَالَ قُتَيْبَةُ ‏"‏ عَلَى مَا صَدَّقَكَ عَلَيْهِ صَاحِبُكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ هُشَيْمٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي صَالِحٍ ‏.‏ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي صَالِحٍ هُوَ أَخُو سُهَيْلِ بْنِ أَبِي صَالِحٍ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ وَبِهِ يَقُولُ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏ وَرُوِيَ عَنْ إِبْرَاهِيمَ النَّخَعِيِّ أَنَّهُ قَالَ إِذَا كَانَ الْمُسْتَحْلِفُ ظَالِمًا فَالنِّيَّةُ نِيَّةُ الْحَالِفِ وَإِذَا كَانَ الْمُسْتَحْلِفُ مَظْلُومًا فَالنِّيَّةُ نِيَّةُ الَّذِي اسْتَحْلَفَ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Qasam — sherigʻing seni tasdiqlaydigan narsa asosidadir», dedilar. Qutayba esa: «Sherigʻing seni unda tasdiqlagan narsa asosidadir», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir, uni faqat Hushaymning Abdulloh ibn Abu Solihdan rivoyatidan bilamiz. Abdulloh ibn Abu Solih — Suhayl ibn Abu Solihning akasidir. Baʼzi ilm ahli shunga amal qilganlar, Ahmad va Ishoq ham shuni aytadilar. Ibrohim an-Naxaiydan rivoyat qilinishicha, u: «Agar qasam ichirayotgan kishi zolim boʻlsa, niyat — qasam ichuvchining niyatidir. Agar qasam ichirayotgan kishi mazlum boʻlsa, niyat — qasam ichirgan kishining niyatidir», degan.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Қасам — шериғинг сени тасдиқлайдиган нарса асосидадир», дедилар. Қутайба эса: «Шериғинг сени унда тасдиқлаган нарса асосидадир», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир, уни фақат Ҳушаймнинг Абдуллоҳ ибн Абу Солиҳдан ривоятидан биламиз. Абдуллоҳ ибн Абу Солиҳ — Суҳайл ибн Абу Солиҳнинг акасидир. Баъзи илм аҳли шунга амал қилганлар, Аҳмад ва Ишоқ ҳам шуни айтадилар. Иброҳим ан-Нахаийдан ривоят қилинишича, у: «Агар қасам ичираётган киши золим бўлса, ният — қасам ичувчининг ниятидир. Агар қасам ичираётган киши мазлум бўлса, ният — қасам ичирган кишининг ниятидир», деган.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنِ الْمُثَنَّى بْنِ سَعِيدٍ الضُّبَعِيِّ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ بَشِيرِ بْنِ نَهِيكٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ اجْعَلُوا الطَّرِيقَ سَبْعَةَ أَذْرُعٍ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Yoʻlni yetti tirsak (kenglikda) qilinglar», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Йўлни етти тирсак (кенгликда) қилинглар», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا الْمُثَنَّى بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ بُشَيْرِ بْنِ كَعْبٍ الْعَدَوِيِّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِذَا تَشَاجَرْتُمْ فِي الطَّرِيقِ فَاجْعَلُوهُ سَبْعَةَ أَذْرُعٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَذَا أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ وَكِيعٍ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ بُشَيْرِ بْنِ كَعْبٍ الْعَدَوِيِّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَرَوَى بَعْضُهُمْ هَذَا عَنْ قَتَادَةَ عَنْ بَشِيرِ بْنِ نَهِيكٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ وَهُوَ غَيْرُ مَحْفُوظٍ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Agar yoʻl haqida ixtilof qilsangiz, uni yetti tirsak (kenglikda) qilinglar», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu (rivoyat) Vakiʼning hadisidan sahihroqdir. (U yana) aytdi: Bu bobda Ibn Abbosdan ham (hadis) bor. Abu Iso aytdi: Bushayr ibn Kaʼb al-Adaviyning Abu Hurayradan (qilgan) hadisi hasan sahihdir. Baʼzilari buni Qatodadan, u Bashir ibn Nahikdan, u Abu Hurayradan rivoyat qilganlar. Bu (rivoyat) mahfuz (saqlangan, ishonchli) emas.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Агар йўл ҳақида ихтилоф қилсангиз, уни етти тирсак (кенгликда) қилинглар», дедилар. Абу Исо айтди: Бу (ривоят) Вакиънинг ҳадисидан саҳиҳроқдир. (У яна) айтди: Бу бобда Ибн Аббосдан ҳам (ҳадис) бор. Абу Исо айтди: Бушайр ибн Каъб ал-Адавийнинг Абу Ҳурайрадан (қилган) ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Баъзилари буни Қатодадан, у Башир ибн Наҳикдан, у Абу Ҳурайрадан ривоят қилганлар. Бу (ривоят) маҳфуз (сақланган, ишончли) эмас.

حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ زِيَادِ بْنِ سَعْدٍ، عَنْ هِلاَلِ بْنِ أَبِي مَيْمُونَةَ الثَّعْلَبِيِّ، عَنْ أَبِي مَيْمُونَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم خَيَّرَ غُلاَمًا بَيْنَ أَبِيهِ وَأُمِّهِ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَجَدِّ عَبْدِ الْحَمِيدِ بْنِ جَعْفَرٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَأَبُو مَيْمُونَةَ اسْمُهُ سُلَيْمٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ قَالُوا يُخَيَّرُ الْغُلاَمُ بَيْنَ أَبَوَيْهِ إِذَا وَقَعَتْ بَيْنَهُمَا الْمُنَازَعَةُ فِي الْوَلَدِ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ وَقَالاَ مَا كَانَ الْوَلَدُ صَغِيرًا فَالأُمُّ أَحَقُّ فَإِذَا بَلَغَ الْغُلاَمُ سَبْعَ سِنِينَ خُيِّرَ بَيْنَ أَبَوَيْهِ ‏.‏ هِلاَلُ بْنُ أَبِي مَيْمُونَةَ هُوَ هِلاَلُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ أُسَامَةَ وَهُوَ مَدَنِيٌّ وَقَدْ رَوَى عَنْهُ يَحْيَى بْنُ أَبِي كَثِيرٍ وَمَالِكُ بْنُ أَنَسٍ وَفُلَيْحُ بْنُ سُلَيْمَانَ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ bir bolani otasi bilan onasi orasida (birini tanlashga) ixtiyor berdilar. (U yana) aytdi: Bu bobda Abdulloh ibn Amr va Abdulhamid ibn Jaʼfarning bobosidan ham (hadis) bor. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan sahihdir. Abu Maymunaning ismi Sulaymdir. Nabiy ﷺning ashoblaridan va boshqa baʼzi ilm ahli shunga amal qilib: «Bola haqida (ota-ona) orasida nizo tushganda, bola ota-onasi orasida ixtiyor qilinadi», deganlar. Bu Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Ikkalasi aytdilarki: Bola kichik boʻlsa, ona haqliroqdir, bola yetti yoshga yetganda esa ota-onasi orasida ixtiyor qilinadi. Hilol ibn Abu Maymuna — u Hilol ibn Ali ibn Usomadir, u madinalik boʻlib, undan Yahyo ibn Abu Kasir, Molik ibn Anas va Fulayh ibn Sulaymon rivoyat qilganlar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ бир болани отаси билан онаси орасида (бирини танлашга) ихтиёр бердилар. (У яна) айтди: Бу бобда Абдуллоҳ ибн Амр ва Абдулҳамид ибн Жаъфарнинг бобосидан ҳам (ҳадис) бор. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Абу Маймунанинг исми Сулаймдир. Набий ﷺнинг ашобларидан ва бошқа баъзи илм аҳли шунга амал қилиб: «Бола ҳақида (ота-она) орасида низо тушганда, бола ота-онаси орасида ихтиёр қилинади», деганлар. Бу Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Иккаласи айтдиларки: Бола кичик бўлса, она ҳақлироқдир, бола етти ёшга етганда эса ота-онаси орасида ихтиёр қилинади. Ҳилол ибн Абу Маймуна — у Ҳилол ибн Али ибн Усомадир, у мадиналик бўлиб, ундан Яҳё ибн Абу Касир, Молик ибн Анас ва Фулайҳ ибн Сулаймон ривоят қилганлар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ زَكَرِيَّا بْنِ أَبِي زَائِدَةَ، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، عَنْ عُمَارَةَ بْنِ عُمَيْرٍ، عَنْ عَمَّتِهِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ أَطْيَبَ مَا أَكَلْتُمْ مِنْ كَسْبِكُمْ وَإِنَّ أَوْلاَدَكُمْ مِنْ كَسْبِكُمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ جَابِرٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى بَعْضُهُمْ هَذَا عَنْ عُمَارَةَ بْنِ عُمَيْرٍ عَنْ أُمِّهِ عَنْ عَائِشَةَ ‏.‏ وَأَكْثَرُهُمْ قَالُوا عَنْ عَمَّتِهِ عَنْ عَائِشَةَ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ قَالُوا إِنَّ يَدَ الْوَالِدِ مَبْسُوطَةٌ فِي مَالِ وَلَدِهِ يَأْخُذُ مَا شَاءَ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُهُمْ لاَ يَأْخُذُ مِنْ مَالِهِ إِلاَّ عِنْدَ الْحَاجَةِ إِلَيْهِ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Albatta, yeganlaringizning eng pokizasi oʻz kasbingizdandir, va albatta, bolalaringiz ham oʻz kasbingizdandir», dedilar. (U yana) aytdi: Bu bobda Jobir va Abdulloh ibn Amrdan ham (hadis) bor. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir. Baʼzilari buni Umora ibn Umaydan, u onasidan, u Oishadan rivoyat qilganlar. Koʻpchiligi esa: «(Umora) ammasidan, u Oishadan», deganlar. Nabiy ﷺning ashoblaridan va boshqa baʼzi ilm ahli shunga amal qilib: «Otaning qoʻli oʻgʻlining molida ochiqdir, xohlaganini oladi», deganlar. Baʼzilari esa: «(Ota) faqat unga ehtiyoj tushgandagina oʻgʻlining molidan oladi», deganlar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Албатта, еганларингизнинг энг покизаси ўз касбингиздандир, ва албатта, болаларингиз ҳам ўз касбингиздандир», дедилар. (У яна) айтди: Бу бобда Жобир ва Абдуллоҳ ибн Амрдан ҳам (ҳадис) бор. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир. Баъзилари буни Умора ибн Умайдан, у онасидан, у Оишадан ривоят қилганлар. Кўпчилиги эса: «(Умора) аммасидан, у Оишадан», деганлар. Набий ﷺнинг ашобларидан ва бошқа баъзи илм аҳли шунга амал қилиб: «Отанинг қўли ўғлининг молида очиқдир, хоҳлаганини олади», деганлар. Баъзилари эса: «(Ота) фақат унга эҳтиёж тушгандагина ўғлининг молидан олади», деганлар.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ الْحَفَرِيُّ، عَنْ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ، عَنْ حُمَيْدٍ، عَنْ أَنَسٍ، قَالَ أَهْدَتْ بَعْضُ أَزْوَاجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم طَعَامًا فِي قَصْعَةٍ فَضَرَبَتْ عَائِشَةُ الْقَصْعَةَ بِيَدِهَا فَأَلْقَتْ مَا فِيهَا فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ طَعَامٌ بِطَعَامٍ وَإِنَاءٌ بِإِنَاءٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺning ayollaridan biri Nabiy ﷺga bir laganda taom hadya qildi. Shunda Oisha laganni qoʻli bilan urib, ichidagi narsani toʻkib yubordi. Nabiy ﷺ: «Taomga taom, idishga idish», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺнинг аёлларидан бири Набий ﷺга бир лаганда таом ҳадя қилди. Шунда Оиша лаганни қўли билан уриб, ичидаги нарсани тўкиб юборди. Набий ﷺ: «Таомга таом, идишга идиш», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، أَخْبَرَنَا سُوَيْدُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ، عَنْ حُمَيْدٍ، عَنْ أَنَسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم اسْتَعَارَ قَصْعَةً فَضَاعَتْ فَضَمِنَهَا لَهُمْ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَذَا حَدِيثٌ غَيْرُ مَحْفُوظٍ ‏.‏ وَإِنَّمَا أَرَادَ عِنْدِي سُوَيْدٌ الْحَدِيثَ الَّذِي رَوَاهُ الثَّوْرِيُّ وَحَدِيثُ الثَّوْرِيِّ أَصَحُّ ‏.‏ اسْمُ أَبِي دَاوُدَ عُمَرُ بْنُ سَعْدٍ ‏.‏

Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ bir laganni ariyat (vaqtincha foydalanish uchun) olgan edilar, u (lagan) yoʻqolib (sinib) ketdi, shunda uni ularga toʻlab berdilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis mahfuz (saqlangan, ishonchli) emas. Mening nazdimda, Suvayd faqat as-Savriy rivoyat qilgan hadisni qasd qilgan, as-Savriyning hadisi esa sahihroqdir. Abu Dovudning ismi Umar ibn Saʼddir.Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ бир лаганни арият (вақтинча фойдаланиш учун) олган эдилар, у (лаган) йўқолиб (синиб) кетди, шунда уни уларга тўлаб бердилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис маҳфуз (сақланган, ишончли) эмас. Менинг наздимда, Сувайд фақат ас-Саврий ривоят қилган ҳадисни қасд қилган, ас-Саврийнинг ҳадиси эса саҳиҳроқдир. Абу Довуднинг исми Умар ибн Саъддир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ وَزِيرٍ الْوَاسِطِيُّ، حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ يُوسُفَ الأَزْرَقُ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ عُرِضْتُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي جَيْشٍ وَأَنَا ابْنُ أَرْبَعَ عَشْرَةَ فَلَمْ يَقْبَلْنِي فَعُرِضْتُ عَلَيْهِ مِنْ قَابِلٍ فِي جَيْشٍ وَأَنَا ابْنُ خَمْسَ عَشْرَةَ فَقَبِلَنِي ‏.‏ قَالَ نَافِعٌ وَحَدَّثْتُ بِهَذَا الْحَدِيثِ عُمَرَ بْنَ عَبْدِ الْعَزِيزِ فَقَالَ هَذَا حَدُّ مَا بَيْنَ الصَّغِيرِ وَالْكَبِيرِ ‏.‏ ثُمَّ كَتَبَ أَنْ يُفْرَضَ لِمَنْ يَبْلُغُ الْخَمْسَ عَشْرَةَ ‏.‏ حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَ هَذَا وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ أَنَّ عُمَرَ بْنَ عَبْدِ الْعَزِيزِ كَتَبَ أَنَّ هَذَا حَدُّ مَا بَيْنَ الصَّغِيرِ وَالْكَبِيرِ ‏.‏ وَذَكَرَ ابْنُ عُيَيْنَةَ فِي حَدِيثِهِ ‏.‏ قَالَ نَافِعٌ فَحَدَّثْنَا بِهِ عُمَرَ بْنَ عَبْدِ الْعَزِيزِ فَقَالَ هَذَا حَدُّ مَا بَيْنَ الذُّرِّيَّةِ وَالْمُقَاتِلَةِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ وَبِهِ يَقُولُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَابْنُ الْمُبَارَكِ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ يَرَوْنَ أَنَّ الْغُلاَمَ إِذَا اسْتَكْمَلَ خَمْسَ عَشْرَةَ سَنَةً فَحُكْمُهُ حُكْمُ الرِّجَالِ وَإِنِ احْتَلَمَ قَبْلَ خَمْسَ عَشْرَةَ فَحُكْمُهُ حُكْمُ الرِّجَالِ ‏.‏ وَقَالَ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ الْبُلُوغُ ثَلاَثَةُ مَنَازِلَ بُلُوغُ خَمْسَ عَشْرَةَ أَوْ الاِحْتِلاَمُ فَإِنْ لَمْ يُعْرَفْ سِنُّهُ وَلاَ احْتِلاَمُهُ فَالإِنْبَاتُ يَعْنِي الْعَانَةَ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo) aytdilarki: Men oʻn toʻrt yoshli (bola) ekanligʻimda lashkar (safi) ichida Rasululloh ﷺning huzurlariga koʻrsatildim, u zot meni qabul qilmadilar. Soʻng oʻn besh yoshli (bola) ekanligʻimda keyingi yili yana lashkar (safi) ichida u zotga koʻrsatildim, u zot meni qabul qildilar. Nofiʼ aytdi: Men bu hadisni Umar ibn Abdulazizga aytib berdim, shunda u: «Bu — kichik bilan katta orasidagi chegaradir», dedi. Soʻng oʻn besh yoshga yetgan kishiga (askarlik) maoshi belgilanishi haqida (farmon) yozdi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Ilm ahli shunga amal qilganlar, Sufyon as-Savriy, Ibn Muborak, Shofiʼiy, Ahmad va Ishoq shuni aytadilar. Ular bola oʻn besh yoshni toʻldirsa, uning hukmi erkaklar hukmida boʻladi, agar oʻn beshdan oldin balogʻatga (ihtilom) yetsa ham, uning hukmi erkaklar hukmida boʻladi, deb biladilar. Ahmad va Ishoq aytdilarki: Balogʻat uch holatda boʻladi: oʻn besh yoshga yetish yoki ihtilom (boʻlish), agar yoshi ham, ihtilomi ham maʼlum boʻlmasa, qov tuki chiqishi (bilan belgilanadi).Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) айтдиларки: Мен ўн тўрт ёшли (бола) эканлиғимда лашкар (сафи) ичида Расулуллоҳ ﷺнинг ҳузурларига кўрсатилдим, у зот мени қабул қилмадилар. Сўнг ўн беш ёшли (бола) эканлиғимда кейинги йили яна лашкар (сафи) ичида у зотга кўрсатилдим, у зот мени қабул қилдилар. Нофиъ айтди: Мен бу ҳадисни Умар ибн Абдулазизга айтиб бердим, шунда у: «Бу — кичик билан катта орасидаги чегарадир», деди. Сўнг ўн беш ёшга етган кишига (аскарлик) маоши белгиланиши ҳақида (фармон) ёзди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Илм аҳли шунга амал қилганлар, Суфён ас-Саврий, Ибн Муборак, Шофиъий, Аҳмад ва Ишоқ шуни айтадилар. Улар бола ўн беш ёшни тўлдирса, унинг ҳукми эркаклар ҳукмида бўлади, агар ўн бешдан олдин балоғатга (иҳтилом) етса ҳам, унинг ҳукми эркаклар ҳукмида бўлади, деб биладилар. Аҳмад ва Ишоқ айтдиларки: Балоғат уч ҳолатда бўлади: ўн беш ёшга етиш ёки иҳтилом (бўлиш), агар ёши ҳам, иҳтиломи ҳам маълум бўлмаса, қов туки чиқиши (билан белгиланади).

حَدَّثَنَا أَبُو سَعِيدٍ الأَشَجُّ، حَدَّثَنَا حَفْصُ بْنُ غِيَاثٍ، عَنْ أَشْعَثَ، عَنْ عَدِيِّ بْنِ ثَابِتٍ، عَنِ الْبَرَاءِ، قَالَ مَرَّ بِي خَالِي أَبُو بُرْدَةَ بْنُ نِيَارٍ وَمَعَهُ لِوَاءٌ فَقُلْتُ أَيْنَ تُرِيدُ قَالَ بَعَثَنِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلَى رَجُلٍ تَزَوَّجَ امْرَأَةَ أَبِيهِ أَنْ آتِيَهُ بِرَأْسِهِ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ قُرَّةَ الْمُزَنِيِّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ الْبَرَاءِ حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ عَدِيِّ بْنِ ثَابِتٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ يَزِيدَ عَنِ الْبَرَاءِ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ عَنْ أَشْعَثَ عَنْ عَدِيٍّ عَنْ يَزِيدَ بْنِ الْبَرَاءِ عَنْ أَبِيهِ وَرُوِيَ عَنْ أَشْعَثَ عَنْ عَدِيٍّ عَنْ يَزِيدَ بْنِ الْبَرَاءِ عَنْ خَالِهِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Baroʼ (roziyallohu anhu) aytdilarki: Togʻam Abu Burda ibn Niyor qoʻlida bayroq bilan yonimdan oʻtdi. Men: «Qayoqqa ketyapsan?» dedim. U: «Rasululloh ﷺ meni otasining xotiniga uylangan bir kishining oldiga, uning boshini (kesib) keltirishim uchun yubordilar», dedi. (U yana) aytdi: Bu bobda Qurra al-Muzaniydan ham (hadis) bor. Abu Iso aytdi: Baroʼning hadisi hasan gʻaribdir. Muhammad ibn Ishoq bu hadisni Adiy ibn Sobitdan, u Abdulloh ibn Yaziddan, u Baroʼdan rivoyat qilgan. Yana bu hadis Ashʼasdan, u Adiydan, u Yazid ibn Baroʼdan, u otasidan (degan yoʻl bilan) ham rivoyat qilingan. Hamda Ashʼasdan, u Adiydan, u Yazid ibn Baroʼdan, u togʻasidan, u Nabiy ﷺdan (degan yoʻl bilan) ham rivoyat qilingan.Барў (розияллоҳу анҳу) айтдиларки: Тоғам Абу Бурда ибн Ниёр қўлида байроқ билан ёнимдан ўтди. Мен: «Қаёққа кетяпсан?» дедим. У: «Расулуллоҳ ﷺ мени отасининг хотинига уйланган бир кишининг олдига, унинг бошини (кесиб) келтиришим учун юбордилар», деди. (У яна) айтди: Бу бобда Қурра ал-Музанийдан ҳам (ҳадис) бор. Абу Исо айтди: Барўнинг ҳадиси ҳасан ғарибдир. Муҳаммад ибн Ишоқ бу ҳадисни Адий ибн Собитдан, у Абдуллоҳ ибн Язиддан, у Барўдан ривоят қилган. Яна бу ҳадис Ашъасдан, у Адийдан, у Язид ибн Барўдан, у отасидан (деган йўл билан) ҳам ривоят қилинган. Ҳамда Ашъасдан, у Адийдан, у Язид ибн Барўдан, у тоғасидан, у Набий ﷺдан (деган йўл билан) ҳам ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُرْوَةَ، أَنَّهُ حَدَّثَهُ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ الزُّبَيْرِ حَدَّثَهُ أَنَّ رَجُلاً مِنَ الأَنْصَارِ خَاصَمَ الزُّبَيْرَ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي شِرَاجِ الْحَرَّةِ الَّتِي يَسْقُونَ بِهَا النَّخْلَ فَقَالَ الأَنْصَارِيُّ سَرِّحِ الْمَاءَ يَمُرُّ ‏.‏ فَأَبَى عَلَيْهِ فَاخْتَصَمُوا عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لِلزُّبَيْرِ ‏"‏ اسْقِ يَا زُبَيْرُ ثُمَّ أَرْسِلِ الْمَاءَ إِلَى جَارِكَ ‏"‏ ‏.‏ فَغَضِبَ الأَنْصَارِيُّ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَنْ كَانَ ابْنَ عَمَّتِكَ فَتَلَوَّنَ وَجْهُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ قَالَ ‏"‏ يَا زُبَيْرُ اسْقِ ثُمَّ احْبِسِ الْمَاءَ حَتَّى يَرْجِعَ إِلَى الْجَدْرِ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ الزُّبَيْرُ وَاللَّهِ إِنِّي لأَحْسِبُ نَزَلَتْ هَذِهِ الآيَةُ فِي ذَلِكَ ‏:‏ ‏(‏فَلاَ وَرَبِّكَ لاَ يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيمَا شَجَرَ بَيْنَهُمْ ‏)‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَرَوَى شُعَيْبُ بْنُ أَبِي حَمْزَةَ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ عَنِ الزُّبَيْرِ وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ ‏.‏ وَرَوَاهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ وَهْبٍ عَنِ اللَّيْثِ وَيُونُسَ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عُرْوَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ نَحْوَ الْحَدِيثِ الأَوَّلِ ‏.‏

Abdulloh ibn az-Zubayr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Ansorlardan bir kishi xurmolarni sugʻoradigan Harra ariqlari toʻgʻrisida Rasululloh ﷺ huzurida Zubayr bilan daʼvolashdi. Ansoriy: «Suvni qoʻyib yubor, oʻtib ketsin», dedi. Lekin Zubayr unamadi. Shunda ular Rasululloh ﷺ huzurida daʼvolashdilar. Rasululloh ﷺ Zubayrga: «Sugʻorgin, ey Zubayr, soʻng suvni qoʻshningga qoʻyib yuborgin», dedilar. Bundan ansoriy gʻazablanib: «Ey Allohning Rasuli, u ammangizning oʻgʻli boʻlgani uchunmi?» dedi. Shunda Rasululloh ﷺning yuzlari oʻzgardi, soʻng: «Ey Zubayr, sugʻorgin, soʻngra suvni tagigacha qaytguncha ushlab turgin», dedilar. Zubayr: «Allohga qasamki, men bu oyat shu haqda nozil boʻlgan deb oʻylayman», dedi: {Yoʻq, Robbingga qasamki, ular oʻzaro chigallashib qolgan narsalarda seni hakam qilib (rozi boʻlmagunlaricha) imon keltirmaydilar} (Niso 65). Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Абдуллоҳ ибн аз-Зубайр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Ансорлардан бир киши хурмоларни суғорадиган Ҳарра ариқлари тўғрисида Расулуллоҳ ﷺ ҳузурида Зубайр билан даъволашди. Ансорий: «Сувни қўйиб юбор, ўтиб кетсин», деди. Лекин Зубайр унамади. Шунда улар Расулуллоҳ ﷺ ҳузурида даъволашдилар. Расулуллоҳ ﷺ Зубайрга: «Суғоргин, эй Зубайр, сўнг сувни қўшнингга қўйиб юборгин», дедилар. Бундан ансорий ғазабланиб: «Эй Аллоҳнинг Расули, у аммангизнинг ўғли бўлгани учунми?» деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺнинг юзлари ўзгарди, сўнг: «Эй Зубайр, суғоргин, сўнгра сувни тагигача қайтгунча ушлаб тургин», дедилар. Зубайр: «Аллоҳга қасамки, мен бу оят шу ҳақда нозил бўлган деб ўйлайман», деди: {Йўқ, Роббингга қасамки, улар ўзаро чигаллашиб қолган нарсаларда сени ҳакам қилиб (рози бўлмагунларича) имон келтирмайдилар} (Нисо 65). Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ أَبِي قِلاَبَةَ، عَنْ أَبِي الْمُهَلَّبِ، عَنْ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ، أَنَّ رَجُلاً، مِنَ الأَنْصَارِ أَعْتَقَ سِتَّةَ أَعْبُدٍ لَهُ عِنْدَ مَوْتِهِ وَلَمْ يَكُنْ لَهُ مَالٌ غَيْرُهُمْ فَبَلغَ ذَلِكَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ لَهُ قَوْلاً شَدِيدًا ثُمَّ دَعَاهُمْ فَجَزَّأَهُمْ ثُمَّ أَقْرَعَ بَيْنَهُمْ فَأَعْتَقَ اثْنَيْنِ وَأَرَقَّ أَرْبَعَةً ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنْ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ وَهُوَ قَوْلُ مَالِكٍ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ يَرَوْنَ اسْتِعْمَالَ الْقُرْعَةِ فِي هَذَا وَفِي غَيْرِهِ ‏.‏ وَأَمَّا بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَهْلِ الْكُوفَةِ وَغَيْرِهِمْ فَلَمْ يَرَوُا الْقُرْعَةَ وَقَالُوا يُعْتَقُ مِنْ كُلِّ عَبْدٍ الثُّلُثُ وَيُسْتَسْعَى فِي ثُلُثَىْ قِيمَتِهِ ‏.‏ وَأَبُو الْمُهَلَّبِ اسْمُهُ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَمْرٍو الْجَرْمِيُّ وَهُوَ غَيْرُ أَبِي قِلاَبَةَ وَيُقَالُ مُعَاوِيَةُ بْنُ عَمْرٍو ‏.‏ وَأَبُو قِلاَبَةَ الْجَرْمِيُّ اسْمُهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ زَيْدٍ ‏.‏

Imron ibn Husayn (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Ansorlardan bir kishi oʻlimi chogʻida oʻzining oltita qulini ozod qildi, bulardan boshqa mol-mulki ham yoʻq edi. Bu xabar Nabiy ﷺga yetib bordi, u zot u haqida qattiq soʻzlarni aytdilar. Soʻng ularni chaqirib, ularni boʻlaklarga ajratdilar, soʻngra ular orasida qurʼa tashladilar va ikkitasini ozod qilib, toʻrttasini qul holida qoldirdilar. Abu Iso aytdi: Imron ibn Husaynning hadisi hasan sahihdir. Nabiy ﷺning ashoblaridan va boshqalardan baʼzi ilm ahli shunga amal qiladi, bu Molik, Shofiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir; ular bunda va boshqasida qurʼa ishlatishni joiz koʻradilar. Kufa ahli va boshqalardan baʼzi ilm ahli esa qurʼani joiz koʻrmadilar va: «Har bir quldan uchdan biri ozod qilinadi va qiymatining uchdan ikkisi uchun u ishlashga koʻndiriladi», dedilar.Имрон ибн Ҳусайн (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Ансорлардан бир киши ўлими чоғида ўзининг олтита қулини озод қилди, булардан бошқа мол-мулки ҳам йўқ эди. Бу хабар Набий ﷺга етиб борди, у зот у ҳақида қаттиқ сўзларни айтдилар. Сўнг уларни чақириб, уларни бўлакларга ажратдилар, сўнгра улар орасида қуръа ташладилар ва иккитасини озод қилиб, тўрттасини қул ҳолида қолдирдилар. Абу Исо айтди: Имрон ибн Ҳусайннинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Набий ﷺнинг ашобларидан ва бошқалардан баъзи илм аҳли шунга амал қилади, бу Молик, Шофий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир; улар бунда ва бошқасида қуръа ишлатишни жоиз кўрадилар. Куфа аҳли ва бошқалардан баъзи илм аҳли эса қуръани жоиз кўрмадилар ва: «Ҳар бир қулдан учдан бири озод қилинади ва қийматининг учдан иккиси учун у ишлашга кўндирилади», дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُعَاوِيَةَ الْجُمَحِيُّ الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنِ الْحَسَنِ، عَنْ سَمُرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ مَلَكَ ذَا رَحِمٍ مَحْرَمٍ فَهُوَ حُرٌّ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ لاَ نَعْرِفُهُ مُسْنَدًا إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ حَمَّادِ بْنِ سَلَمَةَ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى بَعْضُهُمْ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ قَتَادَةَ عَنِ الْحَسَنِ عَنْ عُمَرَ شَيْئًا مِنْ هَذَا ‏.‏

Samura (roziyallohu anhu)dan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Kim mahram qarindoshiga ega boʻlsa, u (qarindosh) ozoddir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadisda Hammod ibn Salamadan Osim al-Ahvalni Muhammad ibn Bakrdan boshqa birov zikr qilganini bilmaymiz. Baʼzi ilm ahli shu hadisga amal qiladi. Ibn Umardan ham Nabiy ﷺdan: «Kim mahram qarindoshiga ega boʻlsa, u ozoddir», deganlari rivoyat qilingan. Buni Zamra ibn Rabiya as-Savriydan, u Abdulloh ibn Dinordan, u Ibn Umardan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qilgan. Zamraga bu hadisda mutobaat qilinmagan va u hadis ahli nazdida xato hadisdir.Самура (розияллоҳу анҳу)дан, у Набий ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Ким маҳрам қариндошига эга бўлса, у (қариндош) озоддир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадисда Ҳаммод ибн Саламадан Осим ал-Аҳвални Муҳаммад ибн Бакрдан бошқа биров зикр қилганини билмаймиз. Баъзи илм аҳли шу ҳадисга амал қилади. Ибн Умардан ҳам Набий ﷺдан: «Ким маҳрам қариндошига эга бўлса, у озоддир», деганлари ривоят қилинган. Буни Замра ибн Рабия ас-Саврийдан, у Абдуллоҳ ибн Динордан, у Ибн Умардан, у Набий ﷺдан ривоят қилган. Замрага бу ҳадисда мутобаат қилинмаган ва у ҳадис аҳли наздида хато ҳадисдир.

حَدَّثَنَا عُقْبَةُ بْنُ مُكْرَمٍ الْعَمِّيُّ الْبَصْرِيُّ، وَغَيْرُ، وَاحِدٍ، قَالُوا حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَكْرٍ الْبُرْسَانِيُّ، عَنْ حَمَّادِ بْنِ سَلَمَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، وَعَاصِمٍ الأَحْوَلِ، عَنِ الْحَسَنِ، عَنْ سَمُرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ مَلَكَ ذَا رَحِمٍ مَحْرَمٍ فَهُوَ حُرٌّ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَلاَ نَعْلَمُ أَحَدًا ذَكَرَ فِي هَذَا الْحَدِيثِ عَاصِمًا الأَحْوَلَ عَنْ حَمَّادِ بْنِ سَلَمَةَ غَيْرَ مُحَمَّدِ بْنِ بَكْرٍ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا الْحَدِيثِ عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ ‏.‏ - وَقَدْ رُوِيَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ مَلَكَ ذَا رَحِمٍ مَحْرَمٍ فَهُوَ حُرٌّ ‏"‏ ‏.‏ رَوَاهُ ضَمْرَةُ بْنُ رَبِيعَةَ عَنِ الثَّوْرِيِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ دِينَارٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَلَمْ يُتَابَعْ ضَمْرَةُ عَلَى هَذَا الْحَدِيثِ وَهُوَ حَدِيثٌ خَطَأٌ عِنْدَ أَهْلِ الْحَدِيثِ ‏.‏

Samura (roziyallohu anhu)dan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Kim mahram qarindoshiga ega boʻlsa, u (qarindosh) ozoddir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadisda Hammod ibn Salamadan Osim al-Ahvalni Muhammad ibn Bakrdan boshqa birov zikr qilganini bilmaymiz. Baʼzi ilm ahli shu hadisga amal qiladi. Ibn Umardan ham Nabiy ﷺdan: «Kim mahram qarindoshiga ega boʻlsa, u ozoddir», deganlari rivoyat qilingan. Buni Zamra ibn Rabiya as-Savriydan, u Abdulloh ibn Dinordan, u Ibn Umardan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qilgan. Zamraga bu hadisda mutobaat qilinmagan va u hadis ahli nazdida xato hadisdir.Самура (розияллоҳу анҳу)дан, у Набий ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Ким маҳрам қариндошига эга бўлса, у (қариндош) озоддир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадисда Ҳаммод ибн Саламадан Осим ал-Аҳвални Муҳаммад ибн Бакрдан бошқа биров зикр қилганини билмаймиз. Баъзи илм аҳли шу ҳадисга амал қилади. Ибн Умардан ҳам Набий ﷺдан: «Ким маҳрам қариндошига эга бўлса, у озоддир», деганлари ривоят қилинган. Буни Замра ибн Рабия ас-Саврийдан, у Абдуллоҳ ибн Динордан, у Ибн Умардан, у Набий ﷺдан ривоят қилган. Замрага бу ҳадисда мутобаат қилинмаган ва у ҳадис аҳли наздида хато ҳадисдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا شَرِيكُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النَّخَعِيُّ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ عَطَاءٍ، عَنْ رَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ زَرَعَ فِي أَرْضِ قَوْمٍ بِغَيْرِ إِذْنِهِمْ فَلَيْسَ لَهُ مِنَ الزَّرْعِ شَيْءٌ وَلَهُ نَفَقَتُهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ مِنْ حَدِيثِ أَبِي إِسْحَاقَ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ مِنْ حَدِيثِ شَرِيكِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا الْحَدِيثِ عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ وَسَأَلْتُ مُحَمَّدَ بْنَ إِسْمَاعِيلَ عَنْ هَذَا الْحَدِيثِ فَقَالَ هُوَ حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَقَالَ لاَ أَعْرِفُهُ مِنْ حَدِيثِ أَبِي إِسْحَاقَ إِلاَّ مِنْ رِوَايَةِ شَرِيكٍ ‏.‏ قَالَ مُحَمَّدٌ حَدَّثَنَا مَعْقِلُ بْنُ مَالِكٍ الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا عُقْبَةُ بْنُ الأَصَمِّ، عَنْ عَطَاءٍ، عَنْ رَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ ‏.‏

Rofiʼ ibn Xadij (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Kim bir qavmning yeriga ularning ruxsatisiz ekin eksa, uning uchun ekindan hech narsa yoʻq, balki (faqat sarflagan) xarajati boʻladi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir; biz uni Abu Ishoqning hadisidan faqat shu yoʻl bilan, Sharik ibn Abdullohning hadisidan bilamiz. Baʼzi ilm ahli shu hadisga amal qiladi, bu Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Men bu hadis haqida Muhammad ibn Ismoildan soʻradim, u: «Bu hasan hadisdir», dedi va: «Men uni Abu Ishoqning hadisidan faqat Sharikning rivoyatidan bilaman», dedi.Рофиъ ибн Хадиж (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Ким бир қавмнинг ерига уларнинг рухсатисиз экин экса, унинг учун экиндан ҳеч нарса йўқ, балки (фақат сарфлаган) харажати бўлади», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир; биз уни Абу Ишоқнинг ҳадисидан фақат шу йўл билан, Шарик ибн Абдуллоҳнинг ҳадисидан биламиз. Баъзи илм аҳли шу ҳадисга амал қилади, бу Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Мен бу ҳадис ҳақида Муҳаммад ибн Исмоилдан сўрадим, у: «Бу ҳасан ҳадисдир», деди ва: «Мен уни Абу Ишоқнинг ҳадисидан фақат Шарикнинг ривоятидан биламан», деди.

حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ، وَسَعِيدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْمَخْزُومِيُّ الْمَعْنَى الْوَاحِدُ، قَالاَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ حُمَيْدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، وَعَنْ مُحَمَّدِ بْنِ النُّعْمَانِ بْنِ بَشِيرٍ، يُحَدِّثَانِ عَنِ النُّعْمَانِ بْنِ بَشِيرٍ، أَنَّ أَبَاهُ، نَحَلَ ابْنًا لَهُ غُلاَمًا فَأَتَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يُشْهِدُهُ فَقَالَ ‏"‏ أَكُلَّ وَلَدِكَ نَحَلْتَهُ مِثْلَ مَا نَحَلْتَ هَذَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ لاَ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَارْدُدْهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَقَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنِ النُّعْمَانِ بْنِ بَشِيرٍ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ يَسْتَحِبُّونَ التَّسْوِيَةَ بَيْنَ الْوَلَدِ حَتَّى قَالَ بَعْضُهُمْ يُسَوِّي بَيْنَ وَلَدِهِ حَتَّى فِي الْقُبْلَةِ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُهُمْ يُسَوِّي بَيْنَ وَلَدِهِ فِي النُّحْلِ وَالْعَطِيَّةِ الذَّكَرُ وَالأُنْثَى سَوَاءٌ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُهُمُ التَّسْوِيَةُ بَيْنَ الْوَلَدِ أَنْ يُعْطَى الذَّكَرُ مِثْلَ حَظِّ الأُنْثَيَيْنِ مِثْلَ قِسْمَةِ الْمِيرَاثِ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏

Nuʼmon ibn Bashir (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Uning otasi oʻzining bir oʻgʻliga qul tuhfa qildi va buni guvohlantirish uchun Nabiy ﷺ huzuriga keldi. U zot: «Bunga berganing kabi barcha bolalaringga ham (shunday) tuhfa berdingmi?» dedilar. U: «Yoʻq», dedi. U zot: «Unday boʻlsa, uni qaytarib ol», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir va Nuʼmon ibn Bashirdan turli yoʻllar bilan rivoyat qilingan. Baʼzi ilm ahli shunga amal qiladi; ular bolalar orasida tenglikni mustahab koʻradilar, hatto baʼzilari: «Hatto oʻpishda ham bolalari orasini teng qiladi», dedilar. Baʼzilari esa: «Tuhfa va atada bolalari orasini teng qiladi, oʻgʻil va qiz bab-barobardir», dedilar; bu Sufyon as-Savriyning soʻzidir. Baʼzilari esa: «Bolalar orasidagi tenglik — meros taqsimoti kabi, oʻgʻilga ikki qizning ulushiday berilishidir», dedilar; bu Ahmad va Ishoqning soʻzidir.Нуъмон ибн Башир (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Унинг отаси ўзининг бир ўғлига қул туҳфа қилди ва буни гувоҳлантириш учун Набий ﷺ ҳузурига келди. У зот: «Бунга берганинг каби барча болаларингга ҳам (шундай) туҳфа бердингми?» дедилар. У: «Йўқ», деди. У зот: «Ундай бўлса, уни қайтариб ол», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир ва Нуъмон ибн Баширдан турли йўллар билан ривоят қилинган. Баъзи илм аҳли шунга амал қилади; улар болалар орасида тенгликни мустаҳаб кўрадилар, ҳатто баъзилари: «Ҳатто ўпишда ҳам болалари орасини тенг қилади», дедилар. Баъзилари эса: «Туҳфа ва атада болалари орасини тенг қилади, ўғил ва қиз баб-баробардир», дедилар; бу Суфён ас-Саврийнинг сўзидир. Баъзилари эса: «Болалар орасидаги тенглик — мерос тақсимоти каби, ўғилга икки қизнинг улушидай берилишидир», дедилар; бу Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ ابْنُ عُلَيَّةَ، عَنْ سَعِيدٍ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنِ الْحَسَنِ، عَنْ سَمُرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ جَارُ الدَّارِ أَحَقُّ بِالدَّارِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ الشَّرِيدِ وَأَبِي رَافِعٍ وَأَنَسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ سَمُرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَرَوَى عِيسَى بْنُ يُونُسَ عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي عَرُوبَةَ عَنْ قَتَادَةَ عَنْ أَنَسٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِثْلَهُ ‏.‏ وَرُوِيَ عَنْ سَعِيدٍ عَنْ قَتَادَةَ عَنِ الْحَسَنِ عَنْ سَمُرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَالصَّحِيحُ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ حَدِيثُ الْحَسَنِ عَنْ سَمُرَةَ وَلاَ نَعْرِفُ حَدِيثَ قَتَادَةَ عَنْ أَنَسٍ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ عِيسَى بْنِ يُونُسَ ‏.‏ وَحَدِيثُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الطَّائِفِيِّ عَنْ عَمْرِو بْنِ الشَّرِيدِ عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي هَذَا الْبَابِ هُوَ حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَرَوَى إِبْرَاهِيمُ بْنُ مَيْسَرَةَ عَنْ عَمْرِو بْنِ الشَّرِيدِ عَنْ أَبِي رَافِعٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ سَمِعْتُ مُحَمَّدًا يَقُولُ كِلاَ الْحَدِيثَيْنِ عِنْدِي صَحِيحٌ ‏.‏

Samura (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Uyning qoʻshnisi uyga (sotib olishda) haqliroqdir», dedilar. Abu Iso aytdi: Samuraning hadisi hasan sahihdir. Iso ibn Yunus Said ibn Abu Arubadan, u Qatodadan, u Anasdan, u Nabiy ﷺdan shunga oʻxshashini rivoyat qilgan. Ilm ahli nazdida sahihi Hasanning Samuradan rivoyatidir; biz Qatodaning Anasdan rivoyatini faqat Iso ibn Yunusning hadisidan bilamiz. Muhammad: «Bu ikki hadis ham mening nazdimda sahihdir», deganini eshitdim.Самура (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Уйнинг қўшниси уйга (сотиб олишда) ҳақлироқдир», дедилар. Абу Исо айтди: Самуранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Исо ибн Юнус Саид ибн Абу Арубадан, у Қатодадан, у Анасдан, у Набий ﷺдан шунга ўхшашини ривоят қилган. Илм аҳли наздида саҳиҳи Ҳасаннинг Самурадан ривоятидир; биз Қатоданинг Анасдан ривоятини фақат Исо ибн Юнуснинг ҳадисидан биламиз. Муҳаммад: «Бу икки ҳадис ҳам менинг наздимда саҳиҳдир», деганини эшитдим.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا خَالِدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْوَاسِطِيُّ، عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ أَبِي سُلَيْمَانَ، عَنْ عَطَاءٍ، عَنْ جَابِرٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الْجَارُ أَحَقُّ بِشُفْعَتِهِ يُنْتَظَرُ بِهِ وَإِنْ كَانَ غَائِبًا إِذَا كَانَ طَرِيقُهُمَا وَاحِدًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ وَلاَ نَعْلَمُ أَحَدًا رَوَى هَذَا الْحَدِيثَ غَيْرَ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ أَبِي سُلَيْمَانَ عَنْ عَطَاءٍ عَنْ جَابِرٍ ‏.‏ وَقَدْ تَكَلَّمَ شُعْبَةُ فِي عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ أَبِي سُلَيْمَانَ مِنْ أَجْلِ هَذَا الْحَدِيثِ وَعَبْدُ الْمَلِكِ هُوَ ثِقَةٌ مَأْمُونٌ عِنْدَ أَهْلِ الْحَدِيثِ لاَ نَعْلَمُ أَحَدًا تَكَلَّمَ فِيهِ غَيْرَ شُعْبَةَ مِنْ أَجْلِ هَذَا الْحَدِيثِ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى وَكِيعٌ عَنْ شُعْبَةَ عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ أَبِي سُلَيْمَانَ هَذَا الْحَدِيثَ ‏.‏ وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ الْمُبَارَكِ عَنْ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ قَالَ عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ أَبِي سُلَيْمَانَ مِيزَانٌ ‏.‏ يَعْنِي فِي الْعِلْمِ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا الْحَدِيثِ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّ الرَّجُلَ أَحَقُّ بِشُفْعَتِهِ وَإِنْ كَانَ غَائِبًا فَإِذَا قَدِمَ فَلَهُ الشُّفْعَةُ وَإِنْ تَطَاوَلَ ذَلِكَ ‏.‏

Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Qoʻshni oʻz shufʼasiga haqliroqdir, garchi yoʻq (gʻoyib) boʻlsa ham, agar ikkalasining yoʻli bitta boʻlsa, u kutiladi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir; biz bu hadisni Abdulmalik ibn Abu Sulaymondan, u Atodan, u Jobirdan boshqa birov rivoyat qilganini bilmaymiz. Shuʼba shu hadis sababli Abdulmalik ibn Abu Sulaymon haqida tanqid qilgan, holbuki Abdulmalik hadis ahli nazdida ishonchli va omonatdor; biz Shuʼbadan boshqa shu hadis sababli uni tanqid qilgan birovni bilmaymiz. Ilm ahli shu hadisga amal qiladi, yaʼni kishi oʻz shufʼasiga haqliroqdir, garchi gʻoyib boʻlsa ham; kelganida shufʼa uniki boʻladi, garchi muddat choʻzilsa ham.Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Қўшни ўз шуфъасига ҳақлироқдир, гарчи йўқ (ғойиб) бўлса ҳам, агар иккаласининг йўли битта бўлса, у кутилади», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир; биз бу ҳадисни Абдулмалик ибн Абу Сулаймондан, у Атодан, у Жобирдан бошқа биров ривоят қилганини билмаймиз. Шуъба шу ҳадис сабабли Абдулмалик ибн Абу Сулаймон ҳақида танқид қилган, ҳолбуки Абдулмалик ҳадис аҳли наздида ишончли ва омонатдор; биз Шуъбадан бошқа шу ҳадис сабабли уни танқид қилган бировни билмаймиз. Илм аҳли шу ҳадисга амал қилади, яъни киши ўз шуфъасига ҳақлироқдир, гарчи ғойиб бўлса ҳам; келганида шуфъа уники бўлади, гарчи муддат чўзилса ҳам.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِذَا وَقَعَتِ الْحُدُودُ وَصُرِّفَتِ الطُّرُقُ فَلاَ شُفْعَةَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَاهُ بَعْضُهُمْ مُرْسَلاً عَنْ أَبِي سَلَمَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنْهُمْ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ وَعُثْمَانُ بْنُ عَفَّانَ وَبِهِ يَقُولُ بَعْضُ فُقَهَاءِ التَّابِعِينَ مِثْلُ عُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ وَغَيْرِهِ وَهُوَ قَوْلُ أَهْلِ الْمَدِينَةِ مِنْهُمْ يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الأَنْصَارِيُّ وَرَبِيعَةُ بْنُ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ وَمَالِكُ بْنُ أَنَسٍ وَبِهِ يَقُولُ الشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ لاَ يَرَوْنَ الشُّفْعَةَ إِلاَّ لِلْخَلِيطِ وَلاَ يَرَوْنَ لِلْجَارِ شُفْعَةً إِذَا لَمْ يَكُنْ خَلِيطًا ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمُ الشُّفْعَةُ لِلْجَارِ ‏.‏ وَاحْتَجُّوا بِالْحَدِيثِ الْمَرْفُوعِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ جَارُ الدَّارِ أَحَقُّ بِالدَّارِ ‏"‏ ‏.‏ وَقَالَ ‏"‏ الْجَارُ أَحَقُّ بِسَقَبِهِ ‏"‏ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ الثَّوْرِيِّ وَابْنِ الْمُبَارَكِ وَأَهْلِ الْكُوفَةِ ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Chegaralar belgilanib, yoʻllar ajratilgach, shufʼa boʻlmaydi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Baʼzilar uni Abu Salamadan, u Nabiy ﷺdan mursal holda rivoyat qilganlar. Nabiy ﷺning ashoblaridan baʼzi ilm ahli shunga amal qiladi, ular orasida Umar ibn al-Xattob va Usmon ibn Affon bor; tobiinlardan baʼzi faqihlar, masalan Umar ibn Abdulaziz va boshqalar ham shuni aytadi; bu Madina ahlining soʻzidir, ular orasida Yahyo ibn Said al-Ansoriy, Rabiya ibn Abu Abdurrahmon va Molik ibn Anas bor; shuni Shofiy, Ahmad va Ishoq ham aytadi: ular shufʼani faqat sherik uchun joiz koʻradilar, sherik boʻlmaganida qoʻshni uchun shufʼani koʻrmaydilar. Nabiy ﷺning ashoblaridan va boshqalardan baʼzi ilm ahli esa: «Shufʼa qoʻshni uchundir», dedilar va Nabiy ﷺdan marfuʼ holda kelgan: «Uyning qoʻshnisi uyga haqliroqdir» va «Qoʻshni oʻziga yaqin (yer)ga haqliroqdir» degan hadis bilan dalil keltirdilar; bu Savriy, Ibn Muborak va Kufa ahlining soʻzidir.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Чегаралар белгиланиб, йўллар ажратилгач, шуфъа бўлмайди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Баъзилар уни Абу Саламадан, у Набий ﷺдан мурсал ҳолда ривоят қилганлар. Набий ﷺнинг ашобларидан баъзи илм аҳли шунга амал қилади, улар орасида Умар ибн ал-Хаттоб ва Усмон ибн Аффон бор; тобиинлардан баъзи фақиҳлар, масалан Умар ибн Абдулазиз ва бошқалар ҳам шуни айтади; бу Мадина аҳлининг сўзидир, улар орасида Яҳё ибн Саид ал-Ансорий, Рабия ибн Абу Абдурраҳмон ва Молик ибн Анас бор; шуни Шофий, Аҳмад ва Ишоқ ҳам айтади: улар шуфъани фақат шерик учун жоиз кўрадилар, шерик бўлмаганида қўшни учун шуфъани кўрмайдилар. Набий ﷺнинг ашобларидан ва бошқалардан баъзи илм аҳли эса: «Шуфъа қўшни учундир», дедилар ва Набий ﷺдан марфуъ ҳолда келган: «Уйнинг қўшниси уйга ҳақлироқдир» ва «Қўшни ўзига яқин (ер)га ҳақлироқдир» деган ҳадис билан далил келтирдилар; бу Саврий, Ибн Муборак ва Куфа аҳлининг сўзидир.

حَدَّثَنَا يُوسُفُ بْنُ عِيسَى، حَدَّثَنَا الْفَضْلُ بْنُ مُوسَى، عَنْ أَبِي حَمْزَةَ السُّكَّرِيِّ، عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ رُفَيْعٍ، عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الشَّرِيكُ شَفِيعٌ وَالشُّفْعَةُ فِي كُلِّ شَيْءٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ لاَ نَعْرِفُهُ مِثْلَ هَذَا إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ أَبِي حَمْزَةَ السُّكَّرِيِّ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى غَيْرُ وَاحِدٍ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ رُفَيْعٍ عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مُرْسَلاً وَهَذَا أَصَحُّ ‏.‏ حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ عَيَّاشٍ، عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ رُفَيْعٍ، عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ بِمَعْنَاهُ وَلَيْسَ فِيهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَهَكَذَا رَوَى غَيْرُ وَاحِدٍ عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ رُفَيْعٍ مِثْلَ هَذَا لَيْسَ فِيهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَهَذَا أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ أَبِي حَمْزَةَ ‏.‏ وَأَبُو حَمْزَةَ ثِقَةٌ يُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ الْخَطَأُ مِنْ غَيْرِ أَبِي حَمْزَةَ ‏.‏ حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو الأَحْوَصِ، عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ رُفَيْعٍ، عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَ حَدِيثِ أَبِي بَكْرِ بْنِ عَيَّاشٍ ‏.‏ وَقَالَ أَكْثَرُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِنَّمَا تَكُونُ الشُّفْعَةُ فِي الدُّورِ وَالأَرَضِينَ وَلَمْ يَرَوُا الشُّفْعَةَ فِي كُلِّ شَيْءٍ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ الشُّفْعَةُ فِي كُلِّ شَيْءٍ ‏.‏ وَالْقَوْلُ الأَوَّلُ أَصَحُّ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Sherik — shufʼador, shufʼa esa har bir narsada boʻladi», dedilar. Abu Iso aytdi: Biz bu hadisni shu shaklda faqat Abu Hamza as-Sukkariyning hadisidan bilamiz. Bir necha kishi bu hadisni Abdulaziz ibn Rufaydan, u Ibn Abu Mulaykadan, u Nabiy ﷺdan mursal holda rivoyat qilgan, bu (rivoyat) sahihroqdir. Bir necha kishi Abdulaziz ibn Rufaydan shunga oʻxshashini, unda Ibn Abbosdan (deyilmagan holda) rivoyat qilgan, bu Abu Hamzaning hadisidan sahihroqdir. Abu Hamza ishonchli (rovi), xato Abu Hamzadan boshqasidan boʻlishi mumkin. Koʻpchilik ilm ahli: «Shufʼa faqat uy-joy va yerlarda boʻladi», dedilar va har bir narsada shufʼani koʻrmadilar. Baʼzi ilm ahli esa: «Shufʼa har bir narsada boʻladi», dedilar. Birinchi soʻz sahihroqdir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Шерик — шуфъадор, шуфъа эса ҳар бир нарсада бўлади», дедилар. Абу Исо айтди: Биз бу ҳадисни шу шаклда фақат Абу Ҳамза ас-Суккарийнинг ҳадисидан биламиз. Бир неча киши бу ҳадисни Абдулазиз ибн Руфайдан, у Ибн Абу Мулайкадан, у Набий ﷺдан мурсал ҳолда ривоят қилган, бу (ривоят) саҳиҳроқдир. Бир неча киши Абдулазиз ибн Руфайдан шунга ўхшашини, унда Ибн Аббосдан (дейилмаган ҳолда) ривоят қилган, бу Абу Ҳамзанинг ҳадисидан саҳиҳроқдир. Абу Ҳамза ишончли (рови), хато Абу Ҳамзадан бошқасидан бўлиши мумкин. Кўпчилик илм аҳли: «Шуфъа фақат уй-жой ва ерларда бўлади», дедилар ва ҳар бир нарсада шуфъани кўрмадилар. Баъзи илм аҳли эса: «Шуфъа ҳар бир нарсада бўлади», дедилар. Биринчи сўз саҳиҳроқдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ جَعْفَرٍ، عَنْ رَبِيعَةَ بْنِ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ يَزِيدَ، مَوْلَى الْمُنْبَعِثِ عَنْ زَيْدِ بْنِ خَالِدٍ الْجُهَنِيِّ، أَنَّ رَجُلاً، سَأَلَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنِ اللُّقَطَةِ فَقَالَ ‏"‏ عَرِّفْهَا سَنَةً ثُمَّ اعْرِفْ وِكَاءَهَا وَوِعَاءَهَا وَعِفَاصَهَا ثُمَّ اسْتَنْفِقْ بِهَا فَإِنْ جَاءَ رَبُّهَا فَأَدِّهَا إِلَيْهِ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ لَهُ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَضَالَّةُ الْغَنَمِ فَقَالَ ‏"‏ خُذْهَا فَإِنَّمَا هِيَ لَكَ أَوْ لأَخِيكَ أَوْ لِلذِّئْبِ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَضَالَّةُ الإِبِلِ قَالَ فَغَضِبَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم حَتَّى احْمَرَّتْ وَجْنَتَاهُ أَوِ احْمَرَّ وَجْهُهُ فَقَالَ ‏"‏ مَا لَكَ وَلَهَا مَعَهَا حِذَاؤُهَا وَسِقَاؤُهَا حَتَّى تَلْقَى رَبَّهَا ‏"‏ ‏.‏ حَدِيثُ زَيْدِ بْنِ خَالِدٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَقَدْ رُوِيَ عَنْهُ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ ‏.‏ وَحَدِيثُ يَزِيدَ مَوْلَى الْمُنْبَعِثِ عَنْ زَيْدِ بْنِ خَالِدٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَقَدْ رُوِيَ عَنْهُ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أُبَىِّ بْنِ كَعْبٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَالْجَارُودِ بْنِ الْمُعَلَّى وَعِيَاضِ بْنِ حِمَارٍ وَجَرِيرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ وَرَخَّصُوا فِي اللُّقَطَةِ إِذَا عَرَّفَهَا سَنَةً فَلَمْ يَجِدْ مَنْ يَعْرِفُهَا أَنْ يَنْتَفِعَ بِهَا ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ يُعَرِّفُهَا سَنَةً فَإِنْ جَاءَ صَاحِبُهَا وَإِلاَّ تَصَدَّقَ بِهَا ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُبَارَكِ وَهُوَ قَوْلُ أَهْلِ الْكُوفَةِ لَمْ يَرَوْا لِصَاحِبِ اللُّقَطَةِ أَنْ يَنْتَفِعَ بِهَا إِذَا كَانَ غَنِيًّا ‏.‏ وَقَالَ الشَّافِعِيُّ يَنْتَفِعُ بِهَا وَإِنْ كَانَ غَنِيًّا لأَنَّ أُبَىَّ بْنَ كَعْبٍ أَصَابَ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم صُرَّةً فِيهَا مِائَةُ دِينَارٍ فَأَمَرَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ يُعَرِّفَهَا ثُمَّ يَنْتَفِعَ بِهَا وَكَانَ أُبَىٌّ كَثِيرَ الْمَالِ مِنْ مَيَاسِيرِ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَمَرَهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَنْ يُعَرِّفَهَا فَلَمْ يَجِدْ مَنْ يَعْرِفُهَا فَأَمَرَهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَنْ يَأْكُلَهَا فَلَوْ كَانَتِ اللُّقَطَةُ لَمْ تَحِلَّ إِلاَّ لِمَنْ تَحِلُّ لَهُ الصَّدَقَةُ لَمْ تَحِلَّ لِعَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ لأَنَّ عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ أَصَابَ دِينَارًا عَلَى عَهْدِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَعَرَّفَهُ فَلَمْ يَجِدْ مَنْ يَعْرِفُهُ فَأَمَرَهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بِأَكْلِهِ وَكَانَ لاَ يَحِلُّ لَهُ الصَّدَقَةُ ‏.‏ وَقَدْ رَخَّصَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِذَا كَانَتِ اللُّقَطَةُ يَسِيرَةً أَنْ يَنْتَفِعَ بِهَا وَلاَ يُعَرِّفَهَا ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُهُمْ إِذَا كَانَ دُونَ دِينَارٍ يُعَرِّفُهَا قَدْرَ جُمُعَةٍ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ إِسْحَاقَ بْنِ إِبْرَاهِيمَ ‏.‏

Zayd ibn Xolid al-Juhaniy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Bir kishi Rasululloh ﷺdan luqata (yoʻldan topib olingan narsa) haqida soʻradi. U zot: «Uni bir yil eʼlon qil, soʻng uning bogʻichini, idishini va qopqogʻini esda saqla, soʻngra undan foydalanaver; agar uning egasi kelsa, uni unga topshir», dedilar. U kishi: «Ey Allohning Rasuli, adashgan qoʻyni-chi?» dedi. U zot: «Uni olgin, chunki u yo seniki, yo birodaringniki, yoki boʻriniki», dedilar. U: «Ey Allohning Rasuli, adashgan tuyani-chi?» dedi. (Rovi aytdi:) Shunda Nabiy ﷺ gʻazablanib, yonoqlari qizardi yoki yuzlari qizardi va: «Sening unda nima ishing bor? U bilan birga uning oyoq kiyimi (tuyogʻi) va suv idishi (xum-meʼdasi) bor, toki egasini topgunicha (u oʻzini saqlaydi)», dedilar. Abu Iso aytdi: Zayd ibn Xolidning hadisi hasan sahihdir va undan turli yoʻllar bilan rivoyat qilingan. Nabiy ﷺning ashoblaridan va boshqalardan baʼzi ilm ahli shunga amal qiladi va luqatani bir yil eʼlon qilib, uni taniydigan birov topilmasa, undan foydalanishga ruxsat berdilar; bu Shofiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Nabiy ﷺning ashoblaridan va boshqalardan baʼzi ilm ahli esa: «Uni bir yil eʼlon qiladi; egasi kelsa (berib yuboradi), boʻlmasa uni sadaqa qiladi», dedilar; bu Sufyon as-Savriy, Abdulloh ibn Muborak va Kufa ahlining soʻzidir; ular luqata sohibi boy boʻlsa, undan foydalanishini koʻrmaydilar. Shofiy esa: «Boy boʻlsa ham undan foydalanadi», dedi, chunki Ubay ibn Kaʼb Rasululloh ﷺ davrida ichida yuz dinor boʻlgan hamyon topib oldi, Rasululloh ﷺ unga uni eʼlon qilib, soʻng undan foydalanishni buyurdilar; Ubay esa Rasululloh ﷺning ashoblaridan koʻp molli, badavlatlaridan edi.Зайд ибн Холид ал-Жуҳаний (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Бир киши Расулуллоҳ ﷺдан луқата (йўлдан топиб олинган нарса) ҳақида сўради. У зот: «Уни бир йил эълон қил, сўнг унинг боғичини, идишини ва қопқоғини эсда сақла, сўнгра ундан фойдаланавер; агар унинг эгаси келса, уни унга топшир», дедилар. У киши: «Эй Аллоҳнинг Расули, адашган қўйни-чи?» деди. У зот: «Уни олгин, чунки у ё сеники, ё биродарингники, ёки бўриники», дедилар. У: «Эй Аллоҳнинг Расули, адашган туяни-чи?» деди. (Рови айтди:) Шунда Набий ﷺ ғазабланиб, ёноқлари қизарди ёки юзлари қизарди ва: «Сенинг унда нима ишинг бор? У билан бирга унинг оёқ кийими (туёғи) ва сув идиши (хум-меъдаси) бор, токи эгасини топгунича (у ўзини сақлайди)», дедилар. Абу Исо айтди: Зайд ибн Холиднинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир ва ундан турли йўллар билан ривоят қилинган. Набий ﷺнинг ашобларидан ва бошқалардан баъзи илм аҳли шунга амал қилади ва луқатани бир йил эълон қилиб, уни танийдиган биров топилмаса, ундан фойдаланишга рухсат бердилар; бу Шофий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Набий ﷺнинг ашобларидан ва бошқалардан баъзи илм аҳли эса: «Уни бир йил эълон қилади; эгаси келса (бериб юборади), бўлмаса уни садақа қилади», дедилар; бу Суфён ас-Саврий, Абдуллоҳ ибн Муборак ва Куфа аҳлининг сўзидир; улар луқата соҳиби бой бўлса, ундан фойдаланишини кўрмайдилар. Шофий эса: «Бой бўлса ҳам ундан фойдаланади», деди, чунки Убай ибн Каъб Расулуллоҳ ﷺ даврида ичида юз динор бўлган ҳамён топиб олди, Расулуллоҳ ﷺ унга уни эълон қилиб, сўнг ундан фойдаланишни буюрдилар; Убай эса Расулуллоҳ ﷺнинг ашобларидан кўп молли, бадавлатларидан эди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرٍ الْحَنَفِيُّ، أَخْبَرَنَا الضَّحَّاكُ بْنُ عُثْمَانَ، حَدَّثَنِي سَالِمٌ أَبُو النَّضْرِ، عَنْ بُسْرِ بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ خَالِدٍ الْجُهَنِيِّ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم سُئِلَ عَنِ اللُّقَطَةِ فَقَالَ ‏"‏ عَرِّفْهَا سَنَةً فَإِنِ اعْتُرِفَتْ فَأَدِّهَا وَإِلاَّ فَاعْرِفْ وِعَاءَهَا وَعِفَاصَهَا وَوِكَاءَهَا وَعَدَدَهَا ثُمَّ كُلْهَا فَإِذَا جَاءَ صَاحِبُهَا فَأَدِّهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ زَيْدِ بْنِ خَالِدٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ قَالَ أَحْمَدُ أَصَحُّ شَيْءٍ فِي هَذَا الْبَابِ هَذَا الْحَدِيثُ ‏.‏

Zayd ibn Xolid al-Juhaniy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺdan luqata haqida soʻraldi. U zot: «Uni bir yil eʼlon qil; agar (egasi) tanib olsa, uni unga topshir; boʻlmasa uning idishini, qopqogʻini, bogʻichini va sonini esda saqlab, soʻngra undan foydalan; egasi kelganida uni unga topshir», dedilar. Abu Iso aytdi: Zayd ibn Xolidning hadisi shu yoʻldan hasan sahih gʻaribdir. Ahmad aytdi: Bu bobda eng sahih narsa shu hadisdir.Зайд ибн Холид ал-Жуҳаний (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺдан луқата ҳақида сўралди. У зот: «Уни бир йил эълон қил; агар (эгаси) таниб олса, уни унга топшир; бўлмаса унинг идишини, қопқоғини, боғичини ва сонини эсда сақлаб, сўнгра ундан фойдалан; эгаси келганида уни унга топшир», дедилар. Абу Исо айтди: Зайд ибн Холиднинг ҳадиси шу йўлдан ҳасан саҳиҳ ғарибдир. Аҳмад айтди: Бу бобда энг саҳиҳ нарса шу ҳадисдир.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْخَلاَّلُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ نُمَيْرٍ، وَيَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، عَنْ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ، عَنْ سَلَمَةَ بْنِ كُهَيْلٍ، عَنْ سُوَيْدِ بْنِ غَفَلَةَ، قَالَ خَرَجْتُ مَعَ زَيْدِ بْنِ صُوحَانَ وَسَلْمَانَ بْنِ رَبِيعَةَ فَوَجَدْتُ سَوْطًا قَالَ ابْنُ نُمَيْرٍ فِي حَدِيثِهِ فَالْتَقَطْتُ سَوْطًا فَأَخَذْتُهُ قَالاَ دَعْهُ ‏.‏ فَقُلْتُ لاَ أَدَعُهُ تَأْكُلُهُ السِّبَاعُ لآخُذَنَّهُ فَلأَسْتَمْتِعَنَّ بِهِ ‏.‏ فَقَدِمْتُ عَلَى أُبَىِّ بْنِ كَعْبٍ فَسَأَلْتُهُ عَنْ ذَلِكَ وَحَدَّثْتُهُ الْحَدِيثَ فَقَالَ أَحْسَنْتَ أَنَا وَجَدْتُ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم صُرَّةً فِيهَا مِائَةُ دِينَارٍ ‏.‏ قَالَ فَأَتَيْتُهُ بِهَا فَقَالَ لِي ‏"‏ عَرِّفْهَا حَوْلاً ‏"‏ ‏.‏ فَعَرَّفْتُهَا حَوْلاً فَمَا أَجِدُ مَنْ يَعْرِفُهَا ثُمَّ أَتَيْتُهُ بِهَا فَقَالَ ‏"‏ عَرِّفْهَا حَوْلاً آخَرَ ‏"‏ ‏.‏ فَعَرَّفْتُهَا ثُمَّ أَتَيْتُهُ بِهَا فَقَالَ ‏"‏ عَرِّفْهَا حَوْلاً آخَرَ ‏"‏ ‏.‏ وَقَالَ ‏"‏ أَحْصِ عِدَّتَهَا وَوِعَاءَهَا وَوِكَاءَهَا فَإِنْ جَاءَ طَالِبُهَا فَأَخْبَرَكَ بِعِدَّتِهَا وَوِعَائِهَا وَوِكَائِهَا فَادْفَعْهَا إِلَيْهِ وَإِلاَّ فَاسْتَمْتِعْ بِهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Suvayd ibn Gʻafala (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U aytdi: Men Zayd ibn Suhon va Salmon ibn Rabiya bilan birga chiqdim va bir qamchi topib oldim — Ibn Numayr oʻz rivoyatida: «Men adashgan qamchini topib oldim va uni qoʻlga oldim», dedi. Ular ikkisi: «Uni qoʻyib yubor», dedilar. Men: «Uni yirtqichlar yeb ketishi uchun qoʻyib yubormayman, albatta uni olaman va undan foydalanaman», dedim. Soʻng Ubay ibn Kaʼb huzuriga keldim va undan bu haqda soʻrab, voqeani aytib berdim. U: «Yaxshi qilibsan, men Rasululloh ﷺ davrida ichida yuz dinor boʻlgan bir hamyon topgan edim», dedi. (Suvayd aytdi:) Men uni u zotning oldiga olib keldim, u: «Uni bir yil eʼlon qil», dedilar. Men uni bir yil eʼlon qildim, ammo uni taniydigan birovni topmadim. Soʻng uni yana u zotning oldiga olib keldim, u: «Uni yana bir yil eʼlon qil», dedilar. Men uni eʼlon qildim, soʻng yana uni u zotning oldiga olib keldim, u: «Uni yana bir yil eʼlon qil», dedilar va: «Uning sonini, idishini va bogʻichini sanab esda saqlab qoʻy; agar uni soʻrovchi kelib, sonini, idishini va bogʻichini senga aytib bersa, uni unga topshir; boʻlmasa undan foydalan», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Сувайд ибн Ғафала (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У айтди: Мен Зайд ибн Суҳон ва Салмон ибн Рабия билан бирга чиқдим ва бир қамчи топиб олдим — Ибн Нумайр ўз ривоятида: «Мен адашган қамчини топиб олдим ва уни қўлга олдим», деди. Улар иккиси: «Уни қўйиб юбор», дедилар. Мен: «Уни йиртқичлар еб кетиши учун қўйиб юбормайман, албатта уни оламан ва ундан фойдаланаман», дедим. Сўнг Убай ибн Каъб ҳузурига келдим ва ундан бу ҳақда сўраб, воқеани айтиб бердим. У: «Яхши қилибсан, мен Расулуллоҳ ﷺ даврида ичида юз динор бўлган бир ҳамён топган эдим», деди. (Сувайд айтди:) Мен уни у зотнинг олдига олиб келдим, у: «Уни бир йил эълон қил», дедилар. Мен уни бир йил эълон қилдим, аммо уни танийдиган бировни топмадим. Сўнг уни яна у зотнинг олдига олиб келдим, у: «Уни яна бир йил эълон қил», дедилар. Мен уни эълон қилдим, сўнг яна уни у зотнинг олдига олиб келдим, у: «Уни яна бир йил эълон қил», дедилар ва: «Унинг сонини, идишини ва боғичини санаб эсда сақлаб қўй; агар уни сўровчи келиб, сонини, идишини ва боғичини сенга айтиб берса, уни унга топшир; бўлмаса ундан фойдалан», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، أَنْبَأَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنِ ابْنِ عَوْنٍ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ أَصَابَ عُمَرُ أَرْضًا بِخَيْبَرَ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَصَبْتُ مَالاً بِخَيْبَرَ لَمْ أُصِبْ مَالاً قَطُّ أَنْفَسَ عِنْدِي مِنْهُ فَمَا تَأْمُرُنِي قَالَ ‏"‏ إِنْ شِئْتَ حَبَسْتَ أَصْلَهَا وَتَصَدَّقْتَ بِهَا ‏"‏ ‏.‏ فَتَصَدَّقَ بِهَا عُمَرُ أَنَّهَا لاَ يُبَاعُ أَصْلُهَا وَلاَ يُوهَبُ وَلاَ يُورَثُ تَصَدَّقَ بِهَا فِي الْفُقَرَاءِ وَالْقُرْبَى وَفِي الرِّقَابِ وَفِي سَبِيلِ اللَّهِ وَابْنِ السَّبِيلِ وَالضَّيْفِ لاَ جُنَاحَ عَلَى مَنْ وَلِيَهَا أَنْ يَأْكُلَ مِنْهَا بِالْمَعْرُوفِ أَوْ يُطْعِمَ صَدِيقًا غَيْرَ مُتَمَوِّلٍ فِيهِ ‏.‏ قَالَ فَذَكَرْتُهُ لِمُحَمَّدِ بْنِ سِيرِينَ فَقَالَ غَيْرَ مُتَأَثِّلٍ مَالاً ‏.‏ قَالَ ابْنُ عَوْنٍ فَحَدَّثَنِي بِهِ رَجُلٌ آخَرُ أَنَّهُ قَرَأَهَا فِي قِطْعَةِ أَدِيمٍ أَحْمَرَ غَيْرَ مُتَأَثِّلٍ مَالاً ‏.‏ قَالَ إِسْمَاعِيلُ وَأَنَا قَرَأْتُهَا عِنْدَ ابْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ فَكَانَ فِيهِ غَيْرَ مُتَأَثِّلٍ مَالاً ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ لاَ نَعْلَمُ بَيْنَ الْمُتَقَدِّمِينَ مِنْهُمْ فِي ذَلِكَ اخْتِلاَفًا فِي إِجَازَةِ وَقْفِ الأَرَضِينَ وَغَيْرِ ذَلِكَ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U aytdi: Umarga Xaybardan bir yer (ulush) tegdi. U: «Ey Allohning Rasuli, menga Xaybardan shunday mol tegdiki, mening nazdimda undan ham qadrliroq molni hech qachon qoʻlga kiritmaganman; menga nima buyurasiz?» dedi. U zot: «Istasang, uning aslini ushlab (saqlab) qolib, undan (chiqqanini) sadaqa qilgin», dedilar. Shunda Umar uni sadaqa qildi: uning asli sotilmasin, hadya qilinmasin va meros qilinmasin (deb shart qildi); uni faqirlarga, qarindoshlarga, qul ozod qilishga, Alloh yoʻliga, yoʻlovchiga va mehmonga (foydasini) sadaqa qildi; uni boshqaradigan kishiga undan maʼrufga koʻra yeyish yoki bir doʻstga mol orttirib olmagan holda taom berishida gunoh yoʻq. (Ibn Avn aytdi:) Men buni Muhammad ibn Siringa zikr qildim, u: «Mol orttirib olmagan holda», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Nabiy ﷺning ashoblaridan va boshqalardan ilm ahli shunga amal qiladi; yerlar va boshqalarni vaqf qilishni joiz koʻrishda ular orasidagi mutaqaddim (oldingi) olimlar oʻrtasida ixtilof boʻlganini bilmaymiz.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У айтди: Умарга Хайбардан бир ер (улуш) тегди. У: «Эй Аллоҳнинг Расули, менга Хайбардан шундай мол тегдики, менинг наздимда ундан ҳам қадрлироқ молни ҳеч қачон қўлга киритмаганман; менга нима буюрасиз?» деди. У зот: «Истасанг, унинг аслини ушлаб (сақлаб) қолиб, ундан (чиққанини) садақа қилгин», дедилар. Шунда Умар уни садақа қилди: унинг асли сотилмасин, ҳадя қилинмасин ва мерос қилинмасин (деб шарт қилди); уни фақирларга, қариндошларга, қул озод қилишга, Аллоҳ йўлига, йўловчига ва меҳмонга (фойдасини) садақа қилди; уни бошқарадиган кишига ундан маъруфга кўра ейиш ёки бир дўстга мол орттириб олмаган ҳолда таом беришида гуноҳ йўқ. (Ибн Авн айтди:) Мен буни Муҳаммад ибн Сиринга зикр қилдим, у: «Мол орттириб олмаган ҳолда», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Набий ﷺнинг ашобларидан ва бошқалардан илм аҳли шунга амал қилади; ерлар ва бошқаларни вақф қилишни жоиз кўришда улар орасидаги мутақаддим (олдинги) олимлар ўртасида ихтилоф бўлганини билмаймиз.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ جَعْفَرٍ، عَنِ الْعَلاَءِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، رضى الله عنه أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِذَا مَاتَ الإِنْسَانُ انْقَطَعَ عَمَلُهُ إِلاَّ مِنْ ثَلاَثٍ صَدَقَةٌ جَارِيَةٌ وَعِلْمٌ يُنْتَفَعُ بِهِ وَوَلَدٌ صَالِحٌ يَدْعُو لَهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Inson vafot etganda, uning amali uchta narsadan boshqasi uziladi: davom etib turadigan sadaqa, foydalaniladigan ilm va unga duo qiladigan solih farzand», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Инсон вафот этганда, унинг амали учта нарсадан бошқаси узилади: давом этиб турадиган садақа, фойдаланиладиган илм ва унга дуо қиладиган солиҳ фарзанд», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الْعَجْمَاءُ جُرْحُهَا جُبَارٌ وَالْبِئْرُ جُبَارٌ وَالْمَعْدِنُ جُبَارٌ وَفِي الرِّكَازِ الْخُمُسُ ‏"‏ ‏.‏ حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، وَأَبِي، سَلَمَةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ جَابِرٍ وَعَمْرِو بْنِ عَوْفٍ الْمُزَنِيِّ وَعُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ حَدَّثَنَا الأَنْصَارِيُّ حَدَّثَنَا مَعْنٌ قَالَ أَخْبَرَنَا مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ وَتَفْسِيرُ حَدِيثِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الْعَجْمَاءُ جُرْحُهَا جُبَارٌ ‏"‏ ‏.‏ يَقُولُ هَدَرٌ لاَ دِيَةَ فِيهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَمَعْنَى قَوْلِهِ ‏"‏ الْعَجْمَاءُ جُرْحُهَا جُبَارٌ ‏"‏ ‏.‏ فَسَّرَ ذَلِكَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ قَالُوا الْعَجْمَاءُ الدَّابَّةُ الْمُنْفَلِتَةُ مِنْ صَاحِبِهَا فَمَا أَصَابَتْ فِي انْفِلاَتِهَا فَلاَ غُرْمَ عَلَى صَاحِبِهَا ‏.‏ ‏"‏ وَالْمَعْدِنُ جُبَارٌ ‏"‏ ‏.‏ يَقُولُ إِذَا احْتَفَرَ الرَّجُلُ مَعْدِنًا فَوَقَعَ فِيهَا إِنْسَانٌ فَلاَ غُرْمَ عَلَيْهِ وَكَذَلِكَ الْبِئْرُ إِذَا احْتَفَرَهَا الرَّجُلُ لِلسَّبِيلِ فَوَقَعَ فِيهَا إِنْسَانٌ فَلاَ غُرْمَ عَلَى صَاحِبِهَا ‏.‏ ‏"‏ وَفِي الرِّكَازِ الْخُمُسُ ‏"‏ ‏.‏ وَالرِّكَازُ مَا وُجِدَ فِي دَفْنِ أَهْلِ الْجَاهِلِيَّةِ ‏.‏ فَمَنْ وَجَدَ رِكَازًا أَدَّى مِنْهُ الْخُمُسَ إِلَى السُّلْطَانِ وَمَا بَقِيَ فَهُوَ لَهُ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Hayvonning (yetkazgan) jarohati behuda (bekorga ketadi), quduq behuda, kon behuda, rikozda esa beshdan bir (zakot bor)», dedilar. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan sahihdir. Bu bobda Jobir, Amr ibn Avf al-Muzaniy va Uboda ibn Somitdan ham (rivoyatlar) bor. Mol ibn Anas: «Nabiy ﷺning ‹hayvonning jarohati behuda› degan soʻzlari behuda (ketadi), unda diyat yoʻq, degani», dedi. Abu Iso aytdi: «Hayvonning jarohati behuda» degan soʻzlarining maʼnosini baʼzi ahli ilm shunday tushuntirdilar: hayvon — egasidan boshqarib boʻlmay qochib ketgan hayvon boʻlib, u qochgan paytida nimaiki zarar yetkazsa, egasiga toʻlov yoʻq. «Kon behuda» — yaʼni kishi kon qazib, unga bir odam yiqilib tushsa, unga toʻlov yoʻq. Quduq ham shunday: kishi (umumiy) yoʻl uchun quduq qazib, unga bir odam yiqilib tushsa, egasiga toʻlov yoʻq. «Rikozda beshdan bir» — rikoz johiliyat ahlining koʻmib ketgan (xazinasi)dir. Kim rikoz topsa, undan beshdan birini sultonga topshiradi, qolgani esa oʻzimiki boʻladi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Ҳайвоннинг (етказган) жароҳати беҳуда (бекорга кетади), қудуқ беҳуда, кон беҳуда, рикозда эса бешдан бир (закот бор)», дедилар. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Бу бобда Жобир, Амр ибн Авф ал-Музаний ва Убода ибн Сомитдан ҳам (ривоятлар) бор. Мол ибн Анас: «Набий ﷺнинг ‹ҳайвоннинг жароҳати беҳуда› деган сўзлари беҳуда (кетади), унда дият йўқ, дегани», деди. Абу Исо айтди: «Ҳайвоннинг жароҳати беҳуда» деган сўзларининг маъносини баъзи аҳли илм шундай тушунтирдилар: ҳайвон — эгасидан бошқариб бўлмай қочиб кетган ҳайвон бўлиб, у қочган пайтида нимаики зарар етказса, эгасига тўлов йўқ. «Кон беҳуда» — яъни киши кон қазиб, унга бир одам йиқилиб тушса, унга тўлов йўқ. Қудуқ ҳам шундай: киши (умумий) йўл учун қудуқ қазиб, унга бир одам йиқилиб тушса, эгасига тўлов йўқ. «Рикозда бешдан бир» — рикоз жоҳилият аҳлининг кўмиб кетган (хазинаси)дир. Ким рикоз топса, ундан бешдан бирини султонга топширади, қолгани эса ўзимики бўлади.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ الثَّقَفِيُّ، أَخْبَرَنَا أَيُّوبُ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ زَيْدٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ أَحْيَى أَرْضًا مَيِّتَةً فَهِيَ لَهُ وَلَيْسَ لِعِرْقِ ظَالِمٍ حَقٌّ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَاهُ بَعْضُهُمْ عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مُرْسَلاً ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا الْحَدِيثِ عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ قَالُوا لَهُ أَنْ يُحْيِيَ الأَرْضَ الْمَوَاتَ بِغَيْرِ إِذْنِ السُّلْطَانِ ‏.‏ وَقَدْ قَالَ بَعْضُهُمْ لَيْسَ لَهُ أَنْ يُحْيِيَهَا إِلاَّ بِإِذْنِ السُّلْطَانِ ‏.‏ وَالْقَوْلُ الأَوَّلُ أَصَحُّ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ جَابِرٍ وَعَمْرِو بْنِ عَوْفٍ الْمُزَنِيِّ جَدِّ كَثِيرٍ وَسَمُرَةَ ‏.‏ حَدَّثَنَا أَبُو مُوسَى مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى قَالَ سَأَلْتُ أَبَا الْوَلِيدِ الطَّيَالِسِيَّ عَنْ قَوْلِهِ ‏"‏ وَلَيْسَ لِعِرْقِ ظَالِمٍ حَقٌّ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ الْعِرْقُ الظَّالِمُ الْغَاصِبُ الَّذِي يَأْخُذُ مَا لَيْسَ لَهُ ‏.‏ قُلْتُ هُوَ الرَّجُلُ الَّذِي يَغْرِسُ فِي أَرْضِ غَيْرِهِ قَالَ هُوَ ذَاكَ ‏.‏

Said ibn Zayd (roziyallohu anhu) Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Kim oʻlik (tashlandiq) yerni obod qilsa, u yer oʻshaniki boʻladi va zolim ildiz uchun hech qanday haq yoʻq», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir. Baʼzilar buni Hishom ibn Urvadan, u otasidan, Nabiy ﷺdan mursal qilib ham rivoyat qilganlar. Baʼzi ahli ilm shu hadisga amal qilganlar, bu Ahmad va Ishoqning soʻzidir; ular: «Kishi sulton ruxsatisiz ham oʻlik yerni obod qilishi mumkin», dedilar. Baʼzilar esa: «Sulton ruxsatisiz uni obod qila olmaydi», dedilar. Birinchi soʻz esa sahihroqdir. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Jobir, Kasirning bobosi Amr ibn Avf al-Muzaniy va Samuradan ham (rivoyatlar) bor.Саид ибн Зайд (розияллоҳу анҳу) Набий ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Ким ўлик (ташландиқ) ерни обод қилса, у ер ўшаники бўлади ва золим илдиз учун ҳеч қандай ҳақ йўқ», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Баъзилар буни Ҳишом ибн Урвадан, у отасидан, Набий ﷺдан мурсал қилиб ҳам ривоят қилганлар. Баъзи аҳли илм шу ҳадисга амал қилганлар, бу Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир; улар: «Киши султон рухсатисиз ҳам ўлик ерни обод қилиши мумкин», дедилар. Баъзилар эса: «Султон рухсатисиз уни обод қила олмайди», дедилар. Биринчи сўз эса саҳиҳроқдир. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Жобир, Касирнинг бобоси Амр ибн Авф ал-Музаний ва Самурадан ҳам (ривоятлар) бор.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ، حَدَّثَنَا أَيُّوبُ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ وَهْبِ بْنِ كَيْسَانَ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ أَحْيَا أَرْضًا مَيِّتَةً فَهِيَ لَهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo) Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Kim oʻlik (tashlandiq) yerni obod qilsa, u yer oʻshaniki boʻladi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо) Набий ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Ким ўлик (ташландиқ) ерни обод қилса, у ер ўшаники бўлади», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

قَالَ قُلْتُ لِقُتَيْبَةَ بْنِ سَعِيدٍ حَدَّثَكُمْ مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى بْنِ قَيْسٍ الْمَأْرِبِيُّ، حَدَّثَنِي أَبِي، عَنْ ثُمَامَةَ بْنِ شُرَاحِيلَ، عَنْ سُمَىِّ بْنِ قَيْسٍ، عَنْ شُمَيْرٍ، عَنْ أَبْيَضَ بْنِ حَمَّالٍ، أَنَّهُ وَفَدَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَاسْتَقْطَعَهُ الْمِلْحَ فَقَطَعَ لَهُ فَلَمَّا أَنْ وَلَّى قَالَ رَجُلٌ مِنَ الْمَجْلِسِ أَتَدْرِي مَا قَطَعْتَ لَهُ إِنَّمَا قَطَعْتَ لَهُ الْمَاءَ الْعِدَّ ‏.‏ قَالَ فَانْتَزَعَهُ مِنْهُ ‏.‏ قَالَ وَسَأَلَهُ عَمَّا يُحْمَى مِنَ الأَرَاكِ قَالَ ‏"‏ مَا لَمْ تَنَلْهُ خِفَافُ الإِبِلِ ‏"‏ ‏.‏ فَأَقَرَّ بِهِ قُتَيْبَةُ وَقَالَ نَعَمْ ‏.‏ حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى بْنِ قَيْسٍ الْمَأْرِبِيُّ، بِهَذَا الإِسْنَادِ نَحْوَهُ ‏.‏ الْمَأْرِبُ نَاحِيَةٌ مِنَ الْيَمَنِ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ وَائِلٍ وَأَسْمَاءَ بِنْتِ أَبِي بَكْرٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبْيَضَ بْنِ حَمَّالٍ حَدِيثٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ فِي الْقَطَائِعِ يَرَوْنَ جَائِزًا أَنْ يُقْطِعَ الإِمَامُ لِمَنْ رَأَى ذَلِكَ ‏.‏

Abyaz ibn Hammol (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, u Rasululloh ﷺning huzurlariga (elchi boʻlib) keldi va undan tuzni (konni) qasr qilib (oʻziga ajratib) berishini soʻradi. U zot esa unga qasr qilib (ajratib) berdilar. U ortga qaytayotganida, majlisdagi bir kishi: «Unga nimani qasr qilib berganingizni bilasizmi? Siz unga toʻxtab oqmaydigan (tugamaydigan) suvni qasr qilib berdingiz», dedi. (Roviy) aytdi: Shunda u zot uni undan tortib oldilar. (Roviy) aytdi: U zotdan arok (daraxti)dan nimani qoʻriq qilish (mumkinligi) haqida soʻradi. U zot: «Tuyalarning oyoqlari yetib bormaydigan (joydagisini)», dedilar. Mone (yaʼni Yaman) Yamandan bir tomondir. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Voil va Asmo binti Abu Bakrdan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Abyaz ibn Hammolning hadisi gʻaribdir. Nabiy ﷺning sahobalari va ulardan boshqalaridan boʻlgan ahli ilmning amali shu qasrlar (yer ajratish) borasida shundaydir: imom oʻzi maʼqul deb topgan kishiga (yer) ajratib berishini joiz koʻradilar.Абяз ибн Ҳаммол (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, у Расулуллоҳ ﷺнинг ҳузурларига (элчи бўлиб) келди ва ундан тузни (конни) қаср қилиб (ўзига ажратиб) беришини сўради. У зот эса унга қаср қилиб (ажратиб) бердилар. У ортга қайтаётганида, мажлисдаги бир киши: «Унга нимани қаср қилиб берганингизни биласизми? Сиз унга тўхтаб оқмайдиган (тугамайдиган) сувни қаср қилиб бердингиз», деди. (Ровий) айтди: Шунда у зот уни ундан тортиб олдилар. (Ровий) айтди: У зотдан арок (дарахти)дан нимани қўриқ қилиш (мумкинлиги) ҳақида сўради. У зот: «Туяларнинг оёқлари етиб бормайдиган (жойдагисини)», дедилар. Моне (яъни Яман) Ямандан бир томондир. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Воил ва Асмо бинти Абу Бакрдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Абяз ибн Ҳаммолнинг ҳадиси ғарибдир. Набий ﷺнинг саҳобалари ва улардан бошқаларидан бўлган аҳли илмнинг амали шу қасрлар (ер ажратиш) борасида шундайдир: имом ўзи маъқул деб топган кишига (ер) ажратиб беришини жоиз кўрадилар.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ، أَخْبَرَنَا شُعْبَةُ، عَنْ سِمَاكٍ، قَالَ سَمِعْتُ عَلْقَمَةَ بْنَ وَائِلٍ، يُحَدِّثُ عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَقْطَعَهُ أَرْضًا بِحَضْرَمَوْتَ ‏.‏ قَالَ مَحْمُودُ وَأَخْبَرَنَا النَّضْرُ، عَنْ شُعْبَةَ، وَزَادَ، فِيهِ وَبَعَثَ مَعَهُ مُعَاوِيَةَ لِيُقْطِعَهَا إِيَّاهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Voil (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ unga Hazramavtda bir yerni qasr qilib (ajratib) berdilar. Mahmud aytdi: Bizga an-Nazr Shuʼbadan xabar berdi va unda: «U zot u bilan birga Muoviyani uni unga ajratib berishi uchun joʻnatdilar», deb (soʻzni) ziyoda qildi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Воил (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ унга Ҳазрамавтда бир ерни қаср қилиб (ажратиб) бердилар. Маҳмуд айтди: Бизга ан-Назр Шуъбадан хабар берди ва унда: «У зот у билан бирга Муовияни уни унга ажратиб бериши учун жўнатдилар», деб (сўзни) зиёда қилди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَا مِنْ مُسْلِمٍ يَغْرِسُ غَرْسًا أَوْ يَزْرَعُ زَرْعًا فَيَأْكُلُ مِنْهُ إِنْسَانٌ أَوْ طَيْرٌ أَوْ بَهِيمَةٌ إِلاَّ كَانَتْ لَهُ صَدَقَةٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي أَيُّوبَ وَجَابِرٍ وَأُمِّ مُبَشِّرٍ وَزَيْدِ بْنِ خَالِدٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَنَسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Anas (roziyallohu anhu) Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Qaysi bir musulmon bir nihol eksa yoki bir ekin eksa-yu, undan biror inson, qush yoki hayvon yesa, bu albatta uning uchun sadaqa boʻlmay qolmaydi», dedilar. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Abu Ayyub, Jobir, Ummu Mubashshir va Zayd ibn Xoliddan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Anasning hadisi hasan sahihdir.Анас (розияллоҳу анҳу) Набий ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Қайси бир мусулмон бир ниҳол экса ёки бир экин экса-ю, ундан бирор инсон, қуш ёки ҳайвон еса, бу албатта унинг учун садақа бўлмай қолмайди», дедилар. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Абу Айюб, Жобир, Умму Мубашшир ва Зайд ибн Холиддан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Анаснинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ، أَخْبَرَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم عَامَلَ أَهْلَ خَيْبَرَ بِشَطْرِ مَا يَخْرُجُ مِنْهَا مِنْ ثَمَرٍ أَوْ زَرْعٍ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَنَسٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَزَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ وَجَابِرٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ لَمْ يَرَوْا بِالْمُزَارَعَةِ بَأْسًا عَلَى النِّصْفِ وَالثُّلُثِ وَالرُّبُعِ ‏.‏ وَاخْتَارَ بَعْضُهُمْ أَنْ يَكُونَ الْبَذْرُ مِنْ رَبِّ الأَرْضِ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ وَكَرِهَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ الْمُزَارَعَةَ بِالثُّلُثِ وَالرُّبُعِ وَلَمْ يَرَوْا بِمُسَاقَاةِ النَّخِيلِ بِالثُّلُثِ وَالرُّبُعِ بَأْسًا ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ وَالشَّافِعِيِّ ‏.‏ وَلَمْ يَرَ بَعْضُهُمْ أَنْ يَصِحَّ شَيْءٌ مِنَ الْمُزَارَعَةِ إِلاَّ أَنْ يَسْتَأْجِرَ الأَرْضَ بِالذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ Xaybar ahli bilan undan chiqadigan meva yoki ekinning yarmiga (sherik boʻlib) muomala qildilar. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Anas, Ibn Abbos, Zayd ibn Sobit va Jobirdan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Nabiy ﷺning sahobalari va ulardan boshqalaridan boʻlgan baʼzi ahli ilmning amali shunga koʻradir: ular yarmi, uchdan biri va toʻrtdan biriga muzoraa (sherikchilik bilan dehqonchilik) qilishni zararli koʻrmaganlar. Baʼzilar urugʻ yer egasidan boʻlishini ixtiyor qildilar; bu Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Baʼzi ahli ilm uchdan bir va toʻrtdan birga muzoraa qilishni makruh sanagan, ammo xurmolarni uchdan bir va toʻrtdan birga musoqot (sugʻorib parvarish) qilishni zararli koʻrmaganlar; bu Mol ibn Anas va Shofeiyning soʻzidir. Baʼzilar esa yerni oltin va kumushga ijaraga olishdan boshqa hech qanday muzoraa toʻgʻri (sahih) boʻlishini koʻrmaganlar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ Хайбар аҳли билан ундан чиқадиган мева ёки экиннинг ярмига (шерик бўлиб) муомала қилдилар. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Анас, Ибн Аббос, Зайд ибн Собит ва Жобирдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Набий ﷺнинг саҳобалари ва улардан бошқаларидан бўлган баъзи аҳли илмнинг амали шунга кўрадир: улар ярми, учдан бири ва тўртдан бирига музораа (шерикчилик билан деҳқончилик) қилишни зарарли кўрмаганлар. Баъзилар уруғ ер эгасидан бўлишини ихтиёр қилдилар; бу Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Баъзи аҳли илм учдан бир ва тўртдан бирга музораа қилишни макруҳ санаган, аммо хурмоларни учдан бир ва тўртдан бирга мусоқот (суғориб парвариш) қилишни зарарли кўрмаганлар; бу Мол ибн Анас ва Шофеийнинг сўзидир. Баъзилар эса ерни олтин ва кумушга ижарага олишдан бошқа ҳеч қандай музораа тўғри (саҳиҳ) бўлишини кўрмаганлар.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ عَيَّاشٍ، عَنْ أَبِي حَصِينٍ، عَنْ مُجَاهِدٍ، عَنْ رَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ، قَالَ نَهَانَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْ أَمْرٍ كَانَ لَنَا نَافِعًا إِذَا كَانَتْ لأَحَدِنَا أَرْضٌ أَنْ يُعْطِيَهَا بِبَعْضِ خَرَاجِهَا أَوْ بِدَرَاهِمَ وَقَالَ ‏"‏ إِذَا كَانَتْ لأَحَدِكُمْ أَرْضٌ فَلْيَمْنَحْهَا أَخَاهُ أَوْ لِيَزْرَعْهَا ‏"‏ ‏.‏

Rofiʼ ibn Xadij (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U aytdi: Rasululloh ﷺ bizni biz uchun foydali boʻlgan bir ishdan qaytardilar: birortamizning yeri boʻlsa, uni hosilining bir qismi yoki dirhamlar evaziga (ishlatishga) berishimizdan. Va u zot: «Birortangizning yeri boʻlsa, uni (oʻz) birodariga (bepul) hadya qilsin yoki (oʻzi) ekib-tiksin», dedilar.Рофиъ ибн Хадиж (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У айтди: Расулуллоҳ ﷺ бизни биз учун фойдали бўлган бир ишдан қайтардилар: бирортамизнинг ери бўлса, уни ҳосилининг бир қисми ёки дирҳамлар эвазига (ишлатишга) беришимиздан. Ва у зот: «Бирортангизнинг ери бўлса, уни (ўз) биродарига (бепул) ҳадя қилсин ёки (ўзи) экиб-тиксин», дедилар.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، أَخْبَرَنَا الْفَضْلُ بْنُ مُوسَى الشَّيْبَانِيُّ، أَخْبَرَنَا شَرِيكٌ، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنْ طَاوُسٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَمْ يُحَرِّمِ الْمُزَارَعَةَ وَلَكِنْ أَمَرَ أَنْ يَرْفُقَ بَعْضُهُمْ بِبَعْضٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَحَدِيثُ رَافِعٍ فِيهِ اضْطِرَابٌ يُرْوَى هَذَا الْحَدِيثُ عَنْ رَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ عَنْ عُمُومَتِهِ وَيُرْوَى عَنْهُ عَنْ ظُهَيْرِ بْنِ رَافِعٍ وَهُوَ أَحَدُ عُمُومَتِهِ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ عَنْهُ عَلَى رِوَايَاتٍ مُخْتَلِفَةٍ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ وَجَابِرٍ رضى الله عنهما ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ muzoraani harom qilmadilar, balki bir-birlariga muruvvat (mehribonlik) qilishlariga buyurdilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Rofiʼning hadisida esa iztirob (chalkashlik) bor: bu hadis Rofiʼ ibn Xadijdan, u amakilaridan, deb rivoyat qilinadi; yana undan, amakilaridan biri Zuhayr ibn Rofiʼdan, deb ham rivoyat qilinadi; bu hadis undan turli rivoyatlar bilan rivoyat qilingan. Bu bobda Zayd ibn Sobit va Jobir (roziyallohu anhumo)dan ham (rivoyatlar) bor.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ музораани ҳаром қилмадилар, балки бир-бирларига мурувват (меҳрибонлик) қилишларига буюрдилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Рофиънинг ҳадисида эса изтироб (чалкашлик) бор: бу ҳадис Рофиъ ибн Хадиждан, у амакиларидан, деб ривоят қилинади; яна ундан, амакиларидан бири Зуҳайр ибн Рофиъдан, деб ҳам ривоят қилинади; бу ҳадис ундан турли ривоятлар билан ривоят қилинган. Бу бобда Зайд ибн Собит ва Жобир (розияллоҳу анҳумо)дан ҳам (ривоятлар) бор.