حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " الْعَجْمَاءُ جُرْحُهَا جُبَارٌ وَالْبِئْرُ جُبَارٌ وَالْمَعْدِنُ جُبَارٌ وَفِي الرِّكَازِ الْخُمُسُ " . حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، وَأَبِي، سَلَمَةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ جَابِرٍ وَعَمْرِو بْنِ عَوْفٍ الْمُزَنِيِّ وَعُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . حَدَّثَنَا الأَنْصَارِيُّ حَدَّثَنَا مَعْنٌ قَالَ أَخْبَرَنَا مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ وَتَفْسِيرُ حَدِيثِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم " الْعَجْمَاءُ جُرْحُهَا جُبَارٌ " . يَقُولُ هَدَرٌ لاَ دِيَةَ فِيهِ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَمَعْنَى قَوْلِهِ " الْعَجْمَاءُ جُرْحُهَا جُبَارٌ " . فَسَّرَ ذَلِكَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ قَالُوا الْعَجْمَاءُ الدَّابَّةُ الْمُنْفَلِتَةُ مِنْ صَاحِبِهَا فَمَا أَصَابَتْ فِي انْفِلاَتِهَا فَلاَ غُرْمَ عَلَى صَاحِبِهَا . " وَالْمَعْدِنُ جُبَارٌ " . يَقُولُ إِذَا احْتَفَرَ الرَّجُلُ مَعْدِنًا فَوَقَعَ فِيهَا إِنْسَانٌ فَلاَ غُرْمَ عَلَيْهِ وَكَذَلِكَ الْبِئْرُ إِذَا احْتَفَرَهَا الرَّجُلُ لِلسَّبِيلِ فَوَقَعَ فِيهَا إِنْسَانٌ فَلاَ غُرْمَ عَلَى صَاحِبِهَا . " وَفِي الرِّكَازِ الْخُمُسُ " . وَالرِّكَازُ مَا وُجِدَ فِي دَفْنِ أَهْلِ الْجَاهِلِيَّةِ . فَمَنْ وَجَدَ رِكَازًا أَدَّى مِنْهُ الْخُمُسَ إِلَى السُّلْطَانِ وَمَا بَقِيَ فَهُوَ لَهُ .
Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Hayvonning (yetkazgan) jarohati behuda (bekorga ketadi), quduq behuda, kon behuda, rikozda esa beshdan bir (zakot bor)», dedilar. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan sahihdir. Bu bobda Jobir, Amr ibn Avf al-Muzaniy va Uboda ibn Somitdan ham (rivoyatlar) bor. Mol ibn Anas: «Nabiy ﷺning ‹hayvonning jarohati behuda› degan soʻzlari behuda (ketadi), unda diyat yoʻq, degani», dedi. Abu Iso aytdi: «Hayvonning jarohati behuda» degan soʻzlarining maʼnosini baʼzi ahli ilm shunday tushuntirdilar: hayvon — egasidan boshqarib boʻlmay qochib ketgan hayvon boʻlib, u qochgan paytida nimaiki zarar yetkazsa, egasiga toʻlov yoʻq. «Kon behuda» — yaʼni kishi kon qazib, unga bir odam yiqilib tushsa, unga toʻlov yoʻq. Quduq ham shunday: kishi (umumiy) yoʻl uchun quduq qazib, unga bir odam yiqilib tushsa, egasiga toʻlov yoʻq. «Rikozda beshdan bir» — rikoz johiliyat ahlining koʻmib ketgan (xazinasi)dir. Kim rikoz topsa, undan beshdan birini sultonga topshiradi, qolgani esa oʻzimiki boʻladi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Ҳайвоннинг (етказган) жароҳати беҳуда (бекорга кетади), қудуқ беҳуда, кон беҳуда, рикозда эса бешдан бир (закот бор)», дедилар. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Бу бобда Жобир, Амр ибн Авф ал-Музаний ва Убода ибн Сомитдан ҳам (ривоятлар) бор. Мол ибн Анас: «Набий ﷺнинг ‹ҳайвоннинг жароҳати беҳуда› деган сўзлари беҳуда (кетади), унда дият йўқ, дегани», деди. Абу Исо айтди: «Ҳайвоннинг жароҳати беҳуда» деган сўзларининг маъносини баъзи аҳли илм шундай тушунтирдилар: ҳайвон — эгасидан бошқариб бўлмай қочиб кетган ҳайвон бўлиб, у қочган пайтида нимаики зарар етказса, эгасига тўлов йўқ. «Кон беҳуда» — яъни киши кон қазиб, унга бир одам йиқилиб тушса, унга тўлов йўқ. Қудуқ ҳам шундай: киши (умумий) йўл учун қудуқ қазиб, унга бир одам йиқилиб тушса, эгасига тўлов йўқ. «Рикозда бешдан бир» — рикоз жоҳилият аҳлининг кўмиб кетган (хазинаси)дир. Ким рикоз топса, ундан бешдан бирини султонга топширади, қолгани эса ўзимики бўлади.