حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ سَعِيدٍ الْكِنْدِيُّ الْكُوفِيُّ، أَخْبَرَنَا ابْنُ أَبِي زَائِدَةَ، عَنِ الْحَجَّاجِ، عَنْ زَيْدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنْ خِشْفِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ سَمِعْتُ ابْنَ مَسْعُودٍ، قَالَ قَضَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي دِيَةِ الْخَطَإِ عِشْرِينَ بِنْتَ مَخَاضٍ وَعِشْرِينَ بَنِي مَخَاضٍ ذُكُورًا وَعِشْرِينَ بِنْتَ لَبُونٍ وَعِشْرِينَ جَذَعَةً وَعِشْرِينَ حِقَّةً ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو ‏.‏ حَدَّثَنَا أَبُو هِشَامٍ الرِّفَاعِيُّ، أَخْبَرَنَا ابْنُ أَبِي زَائِدَةَ، وَأَبُو خَالِدٍ الأَحْمَرُ عَنِ الْحَجَّاجِ بْنِ أَرْطَاةَ، نَحْوَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ مَسْعُودٍ لاَ نَعْرِفُهُ مَرْفُوعًا إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ مَوْقُوفًا ‏.‏ وَقَدْ ذَهَبَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِلَى هَذَا وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ وَقَدْ أَجْمَعَ أَهْلُ الْعِلْمِ عَلَى أَنَّ الدِّيَةَ تُؤْخَذُ فِي ثَلاَثِ سِنِينَ فِي كُلِّ سَنَةٍ ثُلُثُ الدِّيَةِ وَرَأَوْا أَنَّ دِيَةَ الْخَطَإِ عَلَى الْعَاقِلَةِ ‏.‏ وَرَأَى بَعْضُهُمْ أَنَّ الْعَاقِلَةَ قَرَابَةُ الرَّجُلِ مِنْ قِبَلِ أَبِيهِ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ مَالِكٍ وَالشَّافِعِيِّ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُهُمْ إِنَّمَا الدِّيَةُ عَلَى الرِّجَالِ دُونَ النِّسَاءِ وَالصِّبْيَانِ مِنَ الْعَصَبَةِ يُحَمَّلُ كُلُّ رَجُلٍ مِنْهُمْ رُبُعَ دِينَارٍ ‏.‏ وَقَدْ قَالَ بَعْضُهُمْ إِلَى نِصْفِ دِينَارٍ فَإِنْ تَمَّتِ الدِّيَةُ وَإِلاَّ نُظِرَ إِلَى أَقْرَبِ الْقَبَائِلِ مِنْهُمْ فَأُلْزِمُوا ذَلِكَ ‏.‏

Ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ xato (qotillik) diyatida yigirmata bintu maxoz (bir yoshli urgʻochi tuya), yigirmata ibnu maxoz (bir yoshli erkak tuya), yigirmata bintu labun (ikki yoshli urgʻochi tuya), yigirmata jazaʼa (toʻrt yoshli tuya) va yigirmata hiqqa (uch yoshli tuya) bilan hukm qildilar. Abu Iso aytdi: Ibn Masʼudning bu hadisini biz faqat shu yoʻl bilangina marfuʼ (Paygʻambarga nisbatlangan) holda bilamiz, Abdulloh(ibn Masʼud)dan mavquf (sahobiy soʻzi) sifatida ham rivoyat qilingan. Baʼzi ilm ahli shunga amal qilgan, bu Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Ilm ahli diyat uch yil ichida olinishi, har yili diyatning uchdan biri olinishi haqida ittifoq qilishgan va xato diyatini oqila (qotilning otasi tomonidan qarindoshlari) zimmasiga yuklashgan. Baʼzilari oqila erkak otasi tomonidan boʻlgan qarindoshlardir, deyishgan; bu Molik va Shofiʼiyning soʻzidir.Ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ хато (қотиллик) диятида йигирмата бинту махоз (бир ёшли урғочи туя), йигирмата ибну махоз (бир ёшли эркак туя), йигирмата бинту лабун (икки ёшли урғочи туя), йигирмата жазаъа (тўрт ёшли туя) ва йигирмата ҳиққа (уч ёшли туя) билан ҳукм қилдилар. Абу Исо айтди: Ибн Масъуднинг бу ҳадисини биз фақат шу йўл билангина марфуъ (Пайғамбарга нисбатланган) ҳолда биламиз, Абдуллоҳ(ибн Масъуд)дан мавқуф (саҳобий сўзи) сифатида ҳам ривоят қилинган. Баъзи илм аҳли шунга амал қилган, бу Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Илм аҳли дият уч йил ичида олиниши, ҳар йили диятнинг учдан бири олиниши ҳақида иттифоқ қилишган ва хато диятини оқила (қотилнинг отаси томонидан қариндошлари) зиммасига юклашган. Баъзилари оқила эркак отаси томонидан бўлган қариндошлардир, дейишган; бу Молик ва Шофиъийнинг сўзидир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ سَعِيدٍ الدَّارِمِيُّ، أَخْبَرَنَا حَبَّانُ، وَهُوَ ابْنُ هِلاَلٍ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ رَاشِدٍ، أَخْبَرَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ مُوسَى، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ قَتَلَ مُؤْمِنًا مُتَعَمِّدًا دُفِعَ إِلَى أَوْلِيَاءِ الْمَقْتُولِ فَإِنْ شَاءُوا قَتَلُوا وَإِنْ شَاءُوا أَخَذُوا الدِّيَةَ وَهِيَ ثَلاَثُونَ حِقَّةً وَثَلاَثُونَ جَذَعَةً وَأَرْبَعُونَ خَلِفَةً وَمَا صَالَحُوا عَلَيْهِ فَهُوَ لَهُمْ ‏"‏ ‏.‏ وَذَلِكَ لِتَشْدِيدِ الْعَقْلِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Abdulloh ibn Amr ibn Os (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim bir moʻminni qasddan oʻldirsa, u oʻldirilganning vorislariga topshiriladi. Agar xohlasalar uni oʻldiradilar, xohlasalar diyat oladilar; u diyat oʻttizta hiqqa, oʻttizta jazaʼa va qirqta xalifa (homilador tuya)dir. (Bundan ziyod) nimaga sulh qilsalar, u oʻzlariniki boʻladi», dedilar. Bu esa qon (toʻlovi)ni ogʻirlashtirish uchundir. Abu Iso aytdi: Abdulloh ibn Amrning hadisi hasan gʻaribdir.Абдуллоҳ ибн Амр ибн Ос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким бир мўминни қасддан ўлдирса, у ўлдирилганнинг ворисларига топширилади. Агар хоҳласалар уни ўлдирадилар, хоҳласалар дият оладилар; у дият ўттизта ҳиққа, ўттизта жазаъа ва қирқта халифа (ҳомиладор туя)дир. (Бундан зиёд) нимага сулҳ қилсалар, у ўзлариники бўлади», дедилар. Бу эса қон (тўлови)ни оғирлаштириш учундир. Абу Исо айтди: Абдуллоҳ ибн Амрнинг ҳадиси ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا مُعَاذُ بْنُ هَانِئٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مُسْلِمٍ الطَّائِفِيُّ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ جَعَلَ الدِّيَةَ اثْنَىْ عَشَرَ أَلْفًا ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ diyatni oʻn ikki ming (dirham) qilib belgilaganlar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ диятни ўн икки минг (дирҳам) қилиб белгилаганлар.

حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْمَخْزُومِيُّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَفِي حَدِيثِ ابْنِ عُيَيْنَةَ كَلاَمٌ أَكْثَرُ مِنْ هَذَا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَلاَ نَعْلَمُ أَحَدًا يَذْكُرُ فِي هَذَا الْحَدِيثِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ غَيْرَ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا الْحَدِيثِ عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ وَرَأَى بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ الدِّيَةَ عَشَرَةَ آلاَفٍ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَأَهْلِ الْكُوفَةِ ‏.‏ وَقَالَ الشَّافِعِيُّ لاَ أَعْرِفُ الدِّيَةَ إِلاَّ مِنَ الإِبِلِ وَهِيَ مِائَةٌ مِنَ الإِبِلِ أَوْ قِيمَتُهَا ‏.‏

Ikrima (rahimahulloh) Nabiy ﷺdan shunga oʻxshash rivoyat qiladi, lekin unda Ibn Abbosni zikr qilmadi. Ibn Uyaynaning hadisida bundan koʻra koʻproq soʻz bor. Abu Iso aytdi: Biz bu hadisda Muhammad ibn Muslimdan boshqa hech kim Ibn Abbosni zikr qilganini bilmaymiz. Baʼzi ilm ahli huzurida bu hadisga amal qilinadi, bu Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Baʼzi ilm ahli diyatni oʻn ming (dirham) deb qaragan, bu Sufyon Savriy va Kufaliklarning soʻzidir. Shofiʼiy aytdi: Men diyatni faqat tuyadan deb bilaman, u yuzta tuya yoki uning qiymatidir.Икрима (раҳимаҳуллоҳ) Набий ﷺдан шунга ўхшаш ривоят қилади, лекин унда Ибн Аббосни зикр қилмади. Ибн Уяйнанинг ҳадисида бундан кўра кўпроқ сўз бор. Абу Исо айтди: Биз бу ҳадисда Муҳаммад ибн Муслимдан бошқа ҳеч ким Ибн Аббосни зикр қилганини билмаймиз. Баъзи илм аҳли ҳузурида бу ҳадисга амал қилинади, бу Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Баъзи илм аҳли диятни ўн минг (дирҳам) деб қараган, бу Суфён Саврий ва Куфаликларнинг сўзидир. Шофиъий айтди: Мен диятни фақат туядан деб биламан, у юзта туя ёки унинг қийматидир.

حَدَّثَنَا حُمَيْدُ بْنُ مَسْعَدَةَ، أَخْبَرَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ، أَخْبَرَنَا حُسَيْنٌ الْمُعَلِّمُ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ فِي الْمَوَاضِحِ خَمْسٌ خَمْسٌ ‏"‏ ‏.‏ قال أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ أَنَّ فِي الْمُوضِحَةِ خَمْسًا مِنَ الإِبِلِ ‏.‏

Abdulloh ibn Amr ibn Os (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Mavozih (suyakni ochib yuboradigan jarohatlar)da beshtadan, beshtadan (tuya diyat) bor», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir. Ilm ahli huzurida shunga amal qilinadi, bu Sufyon Savriy, Shofiʼiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidirki, muziha (suyakni ochuvchi jarohat)da beshta tuya bor.Абдуллоҳ ибн Амр ибн Ос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Мавозиҳ (суякни очиб юборадиган жароҳатлар)да бештадан, бештадан (туя дият) бор», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир. Илм аҳли ҳузурида шунга амал қилинади, бу Суфён Саврий, Шофиъий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидирки, музиҳа (суякни очувчи жароҳат)да бешта туя бор.

حَدَّثَنَا أَبُو عَمَّارٍ، حَدَّثَنَا الْفَضْلُ بْنُ مُوسَى، عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ وَاقِدٍ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ عَمْرٍو النَّحْوِيِّ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ دِيَةُ الأَصَابِعِ الْيَدَيْنِ وَالرِّجْلَيْنِ سَوَاءٌ عَشْرٌ مِنَ الإِبِلِ لِكُلِّ أُصْبُعٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي مُوسَى وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ وَبِهِ يَقُولُ سُفْيَانُ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Qoʻllar va oyoqlar barmoqlarining diyati teng — har bir barmoq uchun oʻnta tuya», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Abu Muso va Abdulloh ibn Amrdan ham (hadis) bor. Abu Iso aytdi: Ibn Abbosning hadisi shu yoʻldan hasan sahih gʻaribdir. Ilm ahli huzurida shunga amal qilinadi, buni Sufyon, Shofiʼiy, Ahmad va Ishoq aytishadi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Қўллар ва оёқлар бармоқларининг дияти тенг — ҳар бир бармоқ учун ўнта туя», дедилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Абу Мусо ва Абдуллоҳ ибн Амрдан ҳам (ҳадис) бор. Абу Исо айтди: Ибн Аббоснинг ҳадиси шу йўлдан ҳасан саҳиҳ ғарибдир. Илм аҳли ҳузурида шунга амал қилинади, буни Суфён, Шофиъий, Аҳмад ва Ишоқ айтишади.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، وَمُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ هَذِهِ وَهَذِهِ سَوَاءٌ ‏"‏ ‏.‏ يَعْنِي الْخِنْصَرَ وَالإِبْهَامَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ jimjiloq bilan bosh barmoqni nazarda tutib: «Bu ham, bu ham teng», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ жимжилоқ билан бош бармоқни назарда тутиб: «Бу ҳам, бу ҳам тенг», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، حَدَّثَنَا يُونُسُ بْنُ أَبِي إِسْحَاقَ، حَدَّثَنَا أَبُو السَّفَرِ، قَالَ دَقَّ رَجُلٌ مِنْ قُرَيْشٍ سِنَّ رَجُلٍ مِنَ الأَنْصَارِ فَاسْتَعْدَى عَلَيْهِ مُعَاوِيَةَ فَقَالَ لِمُعَاوِيَةَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ إِنَّ هَذَا دَقَّ سِنِّي ‏.‏ قَالَ مُعَاوِيَةُ إِنَّا سَنُرْضِيكَ وَأَلَحَّ الآخَرُ عَلَى مُعَاوِيَةَ فَأَبْرَمَهُ فَلَمْ يُرْضِهِ فَقَالَ لَهُ مُعَاوِيَةُ شَأْنَكَ بِصَاحِبِكَ ‏.‏ وَأَبُو الدَّرْدَاءِ جَالِسٌ عِنْدَهُ قَالَ أَبُو الدَّرْدَاءِ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ مَا مِنْ رَجُلٍ يُصَابُ بِشَيْءٍ فِي جَسَدِهِ فَيَتَصَدَّقُ بِهِ إِلاَّ رَفَعَهُ اللَّهُ بِهِ دَرَجَةً وَحَطَّ عَنْهُ بِهِ خَطِيئَةً ‏"‏ ‏.‏ قَالَ الأَنْصَارِيُّ أَأَنْتَ سَمِعْتَهُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ سَمِعَتْهُ أُذُنَاىَ وَوَعَاهُ قَلْبِي ‏.‏ قَالَ فَإِنِّي أَذَرُهَا لَهُ ‏.‏ قَالَ مُعَاوِيَةُ لاَ جَرَمَ لاَ أُخَيِّبُكَ ‏.‏ فَأَمَرَ لَهُ بِمَالٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَلاَ أَعْرِفُ لأَبِي السَّفَرِ سَمَاعًا مِنْ أَبِي الدَّرْدَاءِ وَأَبُو السَّفَرِ اسْمُهُ سَعِيدُ بْنُ أَحْمَدَ وَيُقَالُ ابْنُ يُحْمِدَ الثَّوْرِيُّ ‏.‏

Abu Safardan rivoyat qilinadi: Quraishdan bir kishi ansorlardan bir kishining tishini sindirib qoʻydi. U (ansoriy) uning ustidan Muoviyaga shikoyat qildi va Muoviyaga: «Ey amiral-moʻminin, bu kishi tishimni sindirdi», dedi. Muoviya: «Biz seni rozi qilamiz», dedi. Ammo boshqasi (ansoriy) Muoviyaga qistab, uni zeriktirdi, lekin (Muoviya) uni rozi qila olmadi. Shunda Muoviya unga: «Oʻz sheriging bilan oʻzing bilganingni qil», dedi. Uning yonida Abu Dardo (roziyallohu anhu) oʻtirgan edi. Abu Dardo dedi: Men Rasululloh ﷺning: «Tanasiga biror narsa yetkazilgan biror kishi uni sadaqa qilsa (kechirsa), Alloh albatta uning darajasini bir pogʻona koʻtaradi va u sabab undan bir xatosini tushiradi», deyayotganlarini eshitganman. Ansoriy: «Sen buni Rasululloh ﷺdan eshitdingmi?» dedi. U: «Buni quloqlarim eshitdi va qalbim yodladi», dedi. (Ansoriy): «Men buni unga (kechirib) tark qilaman», dedi. Muoviya: «Shubhasiz, men ham seni mahrum qoldirmayman», dedi va unga mol berishni buyurdi. Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir, biz uni faqat shu yoʻl bilangina bilamiz. Men Abu Safarning Abu Dardodan (bevosita) eshitganini bilmayman. Abu Safarning ismi Said ibn Ahmad boʻlib, ibn Yuhmid Savriy ham deyiladi.Абу Сафардан ривоят қилинади: Қураишдан бир киши ансорлардан бир кишининг тишини синдириб қўйди. У (ансорий) унинг устидан Муовияга шикоят қилди ва Муовияга: «Эй амирал-мўминин, бу киши тишимни синдирди», деди. Муовия: «Биз сени рози қиламиз», деди. Аммо бошқаси (ансорий) Муовияга қистаб, уни зериктирди, лекин (Муовия) уни рози қила олмади. Шунда Муовия унга: «Ўз шеригинг билан ўзинг билганингни қил», деди. Унинг ёнида Абу Дардо (розияллоҳу анҳу) ўтирган эди. Абу Дардо деди: Мен Расулуллоҳ ﷺнинг: «Танасига бирор нарса етказилган бирор киши уни садақа қилса (кечирса), Аллоҳ албатта унинг даражасини бир поғона кўтаради ва у сабаб ундан бир хатосини туширади», деяётганларини эшитганман. Ансорий: «Сен буни Расулуллоҳ ﷺдан эшитдингми?» деди. У: «Буни қулоқларим эшитди ва қалбим ёдлади», деди. (Ансорий): «Мен буни унга (кечириб) тарк қиламан», деди. Муовия: «Шубҳасиз, мен ҳам сени маҳрум қолдирмайман», деди ва унга мол беришни буюрди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир, биз уни фақат шу йўл билангина биламиз. Мен Абу Сафарнинг Абу Дардодан (бевосита) эшитганини билмайман. Абу Сафарнинг исми Саид ибн Аҳмад бўлиб, ибн Юҳмид Саврий ҳам дейилади.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، حَدَّثَنَا هَمَّامٌ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسٍ، قَالَ خَرَجَتْ جَارِيَةٌ عَلَيْهَا أَوْضَاحٌ فَأَخَذَهَا يَهُودِيٌّ فَرَضَخَ رَأْسَهَا بِحَجَرٍ وَأَخَذَ مَا عَلَيْهَا مِنَ الْحُلِيِّ ‏.‏ قَالَ فَأُدْرِكَتْ وَبِهَا رَمَقٌ فَأُتِيَ بِهَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ مَنْ قَتَلَكِ أَفُلاَنٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ بِرَأْسِهَا لاَ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَفُلاَنٌ ‏"‏ ‏.‏ حَتَّى سُمِّيَ الْيَهُودِيُّ فَقَالَتْ بِرَأْسِهَا أَىْ نَعَمْ ‏.‏ قَالَ فَأُخِذَ فَاعْتَرَفَ فَأَمَرَ بِهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَرُضِخَ رَأْسُهُ بَيْنَ حَجَرَيْنِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ لاَ قَوَدَ إِلاَّ بِالسَّيْفِ ‏.‏

Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Bir joriya egnida kumush taqinchoqlari bilan chiqdi. Bir yahudiy uni ushlab, boshini tosh bilan ezdi va egnidagi taqinchoqlarini oldi. Uning (jonida) bir oz ramaq (hayot belgisi) bor holda topib olindi va Nabiy ﷺ huzuriga keltirildi. U zot: «Seni kim oʻldirdi? Falonchimi?» dedilar. U boshi bilan «yoʻq» (ishorasini) qildi. U zot: «Bas, falonchimi?» dedilar — toki yahudiy nomi aytilguncha. Shunda u boshi bilan «ha» (ishorasini) qildi. (Yahudiy) ushlab keltirildi va (jinoyatini) tan oldi. Rasululloh ﷺ buyurdilar va uning boshi ikki tosh orasida ezildi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Baʼzi ilm ahli huzurida shunga amal qilinadi, bu Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Baʼzi ilm ahli: Qisos faqat qilich bilangina (boʻladi), deyishgan.Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Бир жория эгнида кумуш тақинчоқлари билан чиқди. Бир яҳудий уни ушлаб, бошини тош билан эзди ва эгнидаги тақинчоқларини олди. Унинг (жонида) бир оз рамақ (ҳаёт белгиси) бор ҳолда топиб олинди ва Набий ﷺ ҳузурига келтирилди. У зот: «Сени ким ўлдирди? Фалончими?» дедилар. У боши билан «йўқ» (ишорасини) қилди. У зот: «Бас, фалончими?» дедилар — токи яҳудий номи айтилгунча. Шунда у боши билан «ҳа» (ишорасини) қилди. (Яҳудий) ушлаб келтирилди ва (жиноятини) тан олди. Расулуллоҳ ﷺ буюрдилар ва унинг боши икки тош орасида эзилди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Баъзи илм аҳли ҳузурида шунга амал қилинади, бу Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Баъзи илм аҳли: Қисос фақат қилич билангина (бўлади), дейишган.

حَدَّثَنَا أَبُو سَلَمَةَ، يَحْيَى بْنُ خَلَفٍ وَمُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بَزِيعٍ حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عَدِيٍّ، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ يَعْلَى بْنِ عَطَاءٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لَزَوَالُ الدُّنْيَا أَهْوَنُ عَلَى اللَّهِ مِنْ قَتْلِ رَجُلٍ مُسْلِمٍ ‏"‏ ‏.‏

Abdulloh ibn Amr (roziyallohu anhumo)dan shunga oʻxshash rivoyat qilinadi, lekin uni marfuʼ qilmadi (Paygʻambarga nisbatlamadi). Abu Iso aytdi: Bu Ibn Abu Adiyning hadisidan koʻra sahihroqdir. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Saʼd, Ibn Abbos, Abu Said, Abu Hurayra, Uqba ibn Omir, Ibn Masʼud va Buraydadan ham (hadis) bor. Abu Iso aytdi: Abdulloh ibn Amrning hadisini Ibn Abu Adiy mana shunday Shuʼbadan, u Yaʼlo ibn Atodan, u otasidan, u Abdulloh ibn Amrdan, u Nabiy ﷺdan deb rivoyat qilgan. Muhammad ibn Jaʼfar va boshqa koʻplar esa Shuʼbadan, u Yaʼlo ibn Atodan deb rivoyat qilib, uni marfuʼ qilmaganlar. Sufyon Savriy ham Yaʼlo ibn Atodan mavquf holda rivoyat qilgan, bu marfuʼ hadisdan koʻra sahihroqdir.Абдуллоҳ ибн Амр (розияллоҳу анҳумо)дан шунга ўхшаш ривоят қилинади, лекин уни марфуъ қилмади (Пайғамбарга нисбатламади). Абу Исо айтди: Бу Ибн Абу Адийнинг ҳадисидан кўра саҳиҳроқдир. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Саъд, Ибн Аббос, Абу Саид, Абу Ҳурайра, Уқба ибн Омир, Ибн Масъуд ва Бурайдадан ҳам (ҳадис) бор. Абу Исо айтди: Абдуллоҳ ибн Амрнинг ҳадисини Ибн Абу Адий мана шундай Шуъбадан, у Яъло ибн Атодан, у отасидан, у Абдуллоҳ ибн Амрдан, у Набий ﷺдан деб ривоят қилган. Муҳаммад ибн Жаъфар ва бошқа кўплар эса Шуъбадан, у Яъло ибн Атодан деб ривоят қилиб, уни марфуъ қилмаганлар. Суфён Саврий ҳам Яъло ибн Атодан мавқуф ҳолда ривоят қилган, бу марфуъ ҳадисдан кўра саҳиҳроқдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ يَعْلَى بْنِ عَطَاءٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو، نَحْوَهُ وَلَمْ يَرْفَعْهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَذَا أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ أَبِي عَدِيٍّ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ سَعْدٍ، وَابْنِ، عَبَّاسٍ وَأَبِي سَعِيدٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَعُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ وَابْنِ مَسْعُودٍ وَبُرَيْدَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو هَكَذَا رَوَاهُ ابْنُ أَبِي عَدِيٍّ عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ يَعْلَى بْنِ عَطَاءٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَرَوَى مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، وَغَيْرُ، وَاحِدٍ، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ يَعْلَى بْنِ عَطَاءٍ، فَلَمْ يَرْفَعْهُ وَهَكَذَا رَوَى سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ، عَنْ يَعْلَى بْنِ عَطَاءٍ، مَوْقُوفًا وَهَذَا أَصَحُّ مِنَ الْحَدِيثِ الْمَرْفُوعِ ‏.‏

Abdulloh ibn Amr (roziyallohu anhumo)dan shunga oʻxshash rivoyat qilinadi, lekin uni marfuʼ qilmadi (Paygʻambarga nisbatlamadi). Abu Iso aytdi: Bu Ibn Abu Adiyning hadisidan koʻra sahihroqdir. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Saʼd, Ibn Abbos, Abu Said, Abu Hurayra, Uqba ibn Omir, Ibn Masʼud va Buraydadan ham (hadis) bor. Abu Iso aytdi: Abdulloh ibn Amrning hadisini Ibn Abu Adiy mana shunday Shuʼbadan, u Yaʼlo ibn Atodan, u otasidan, u Abdulloh ibn Amrdan, u Nabiy ﷺdan deb rivoyat qilgan. Muhammad ibn Jaʼfar va boshqa koʻplar esa Shuʼbadan, u Yaʼlo ibn Atodan deb rivoyat qilib, uni marfuʼ qilmaganlar. Sufyon Savriy ham Yaʼlo ibn Atodan mavquf holda rivoyat qilgan, bu marfuʼ hadisdan koʻra sahihroqdir.Абдуллоҳ ибн Амр (розияллоҳу анҳумо)дан шунга ўхшаш ривоят қилинади, лекин уни марфуъ қилмади (Пайғамбарга нисбатламади). Абу Исо айтди: Бу Ибн Абу Адийнинг ҳадисидан кўра саҳиҳроқдир. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Саъд, Ибн Аббос, Абу Саид, Абу Ҳурайра, Уқба ибн Омир, Ибн Масъуд ва Бурайдадан ҳам (ҳадис) бор. Абу Исо айтди: Абдуллоҳ ибн Амрнинг ҳадисини Ибн Абу Адий мана шундай Шуъбадан, у Яъло ибн Атодан, у отасидан, у Абдуллоҳ ибн Амрдан, у Набий ﷺдан деб ривоят қилган. Муҳаммад ибн Жаъфар ва бошқа кўплар эса Шуъбадан, у Яъло ибн Атодан деб ривоят қилиб, уни марфуъ қилмаганлар. Суфён Саврий ҳам Яъло ибн Атодан мавқуф ҳолда ривоят қилган, бу марфуъ ҳадисдан кўра саҳиҳроқдир.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا وَهْبُ بْنُ جَرِيرٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي وَائِلٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ أَوَّلَ مَا يُحْكَمُ بَيْنَ الْعِبَادِ فِي الدِّمَاءِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَبْدِ اللَّهِ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَهَكَذَا رَوَى غَيْرُ وَاحِدٍ عَنِ الأَعْمَشِ مَرْفُوعًا وَرَوَى بَعْضُهُمْ عَنِ الأَعْمَشِ وَلَمْ يَرْفَعُوهُ ‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Albatta, bandalar orasida birinchi boʻlib hukm qilinadigan narsa qonlar (toʻkilishi) haqidadir», dedilar. Abu Iso aytdi: Abdullohning hadisi hasan sahihdir. Mana shunday bir necha kishi Aʼmashdan marfuʼ holda rivoyat qilgan, baʼzilari esa Aʼmashdan rivoyat qilib, uni marfuʼ qilmaganlar.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Албатта, бандалар орасида биринчи бўлиб ҳукм қилинадиган нарса қонлар (тўкилиши) ҳақидадир», дедилар. Абу Исо айтди: Абдуллоҳнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Мана шундай бир неча киши Аъмашдан марфуъ ҳолда ривоят қилган, баъзилари эса Аъмашдан ривоят қилиб, уни марфуъ қилмаганлар.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي وَائِلٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ أَوَّلَ مَا يُقْضَى بَيْنَ الْعِبَادِ فِي الدِّمَاءِ ‏"‏ ‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Albatta, bandalar orasida birinchi boʻlib hukm qilinadigan narsa qonlar (toʻkilishi) haqidadir», dedilar.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Албатта, бандалар орасида биринчи бўлиб ҳукм қилинадиган нарса қонлар (тўкилиши) ҳақидадир», дедилар.

حَدَّثَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ حُرَيْثٍ، حَدَّثَنَا الْفَضْلُ بْنُ مُوسَى، عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ وَاقِدٍ، عَنْ يَزِيدَ الرَّقَاشِيِّ، حَدَّثَنَا أَبُو الْحَكَمِ الْبَجَلِيُّ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا سَعِيدٍ الْخُدْرِيَّ، وَأَبَا، هُرَيْرَةَ يَذْكُرَانِ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لَوْ أَنَّ أَهْلَ السَّمَاءِ وَأَهْلَ الأَرْضِ اشْتَرَكُوا فِي دَمِ مُؤْمِنٍ لأَكَبَّهُمُ اللَّهُ فِي النَّارِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ ‏. ‏وَأَبُو الْحَكَمِ الْبَجَلِيُّ هُوَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ أَبِي نُعْمٍ الْكُوفِيُّ.

Abu Hakam al-Bajaliydan rivoyat qilinadi: Men Abu Said al-Xudriy va Abu Hurayra (roziyallohu anhumo)ning Rasululloh ﷺdan: «Agar osmon ahli va yer ahli bir moʻminning qoni (toʻkilishi)da sherik boʻlsalar, Alloh ularni (barchasini) doʻzaxga tiqib qoʻyar edi», deganlarini zikr qilayotganlarini eshitganman. Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir. Abu Hakam al-Bajaliy — u Abdurahmon ibn Abu Nuʼm Kufiydir.Абу Ҳакам ал-Бажалийдан ривоят қилинади: Мен Абу Саид ал-Худрий ва Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳумо)нинг Расулуллоҳ ﷺдан: «Агар осмон аҳли ва ер аҳли бир мўминнинг қони (тўкилиши)да шерик бўлсалар, Аллоҳ уларни (барчасини) дўзахга тиқиб қўяр эди», деганларини зикр қилаётганларини эшитганман. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир. Абу Ҳакам ал-Бажалий — у Абдураҳмон ибн Абу Нуъм Куфийдир.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَيَّاشٍ، حَدَّثَنَا الْمُثَنَّى بْنُ الصَّبَّاحِ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، عَنْ سُرَاقَةَ بْنِ مَالِكِ بْنِ جُعْشُمٍ، قَالَ حَضَرْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُقِيدُ الأَبَ مِنِ ابْنِهِ وَلاَ يُقِيدُ الاِبْنَ مِنْ أَبِيهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ لاَ نَعْرِفُهُ مِنْ حَدِيثِ سُرَاقَةَ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ وَلَيْسَ إِسْنَادُهُ بِصَحِيحٍ رَوَاهُ إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَيَّاشٍ عَنِ الْمُثَنَّى بْنِ الصَّبَّاحِ ‏.‏ وَالْمُثَنَّى بْنُ الصَّبَّاحِ يُضَعَّفُ فِي الْحَدِيثِ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى هَذَا الْحَدِيثَ أَبُو خَالِدٍ الأَحْمَرُ عَنِ الْحَجَّاجِ بْنِ أَرْطَاةَ عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ عَنْ عُمَرَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ مُرْسَلاً وَهَذَا حَدِيثٌ فِيهِ اضْطِرَابٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّ الأَبَ إِذَا قَتَلَ ابْنَهُ لاَ يُقْتَلُ بِهِ وَإِذَا قَذَفَ ابْنَهُ لاَ يُحَدُّ ‏.‏

Suroqa ibn Molik ibn Juʼshum (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Men Rasululloh ﷺni otani oʻgʻli (uchun) qasos qildirib, oʻgʻilni otasi (uchun) qasos qildirmagani holida koʻrdim», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadisni biz Suroqaning hadisidan faqat shu vajh orqaligina bilamiz, uning isnodi sahih emas. Uni Ismoil ibn Ayyosh al-Musanno ibn as-Sabbohdan rivoyat qilgan. Al-Musanno ibn as-Sabboh esa hadisda zaif sanaladi. Bu hadisni Abu Xolid al-Ahmar ham Hajjoj ibn Artotdan, u Amr ibn Shuaybdan, u otasidan, u bobosidan, u Umardan, u Paygʻambar ﷺdan rivoyat qilgan. Bu hadis Amr ibn Shuaybdan mursal holida ham rivoyat qilingan. Bu hadisda izitirob (chalkashlik) bor. Ahli ilm huzurida amal mana shunga koʻradir: ota oʻgʻlini oʻldirsa, uning (uchun) oʻldirilmaydi, oʻgʻlini qazf qilsa (zino bilan ayblasa), unga had (jazosi) berilmaydi.Суроқа ибн Молик ибн Жуъшум (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Мен Расулуллоҳ ﷺни отани ўғли (учун) қасос қилдириб, ўғилни отаси (учун) қасос қилдирмагани ҳолида кўрдим», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадисни биз Суроқанинг ҳадисидан фақат шу важҳ орқалигина биламиз, унинг исноди саҳиҳ эмас. Уни Исмоил ибн Айёш ал-Мусанно ибн ас-Саббоҳдан ривоят қилган. Ал-Мусанно ибн ас-Саббоҳ эса ҳадисда заиф саналади. Бу ҳадисни Абу Холид ал-Аҳмар ҳам Ҳажжож ибн Артотдан, у Амр ибн Шуайбдан, у отасидан, у бобосидан, у Умардан, у Пайғамбар ﷺдан ривоят қилган. Бу ҳадис Амр ибн Шуайбдан мурсал ҳолида ҳам ривоят қилинган. Бу ҳадисда изитироб (чалкашлик) бор. Аҳли илм ҳузурида амал мана шунга кўрадир: ота ўғлини ўлдирса, унинг (учун) ўлдирилмайди, ўғлини қазф қилса (зино билан айбласа), унга ҳад (жазоси) берилмайди.

حَدَّثَنَا أَبُو سَعِيدٍ الأَشَجُّ، حَدَّثَنَا الأَحْمَرُ، عَنِ الْحَجَّاجِ بْنِ أَرْطَاةَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ، قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ لاَ يُقَادُ الْوَالِدُ بِالْوَلَدِ ‏"‏ ‏.‏

Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U: «Men Rasululloh ﷺning: ‹Ota bola (uchun) qasosga tortilmaydi›, deganlarini eshitdim», dedi.Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У: «Мен Расулуллоҳ ﷺнинг: ‹Ота бола (учун) қасосга тортилмайди›, деганларини эшитдим», деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عَدِيٍّ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ مُسْلِمٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنْ طَاوُسٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ تُقَامُ الْحُدُودُ فِي الْمَسَاجِدِ وَلاَ يُقْتَلُ الْوَالِدُ بِالْوَلَدِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ لاَ نَعْرِفُهُ بِهَذَا الإِسْنَادِ مَرْفُوعًا إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ إِسْمَاعِيلَ بْنِ مُسْلِمٍ ‏.‏ وَإِسْمَاعِيلُ بْنُ مُسْلِمٍ الْمَكِّيُّ قَدْ تَكَلَّمَ فِيهِ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ قِبَلِ حِفْظِهِ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) Paygʻambar ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Hadlar masjidlarda barpo qilinmaydi va ota bola (uchun) oʻldirilmaydi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadisni biz shu isnod bilan marfuʼ holida faqat Ismoil ibn Muslimning hadisidan bilamiz. Ismoil ibn Muslim al-Makkiy haqida esa baʼzi ahli ilm uning hifzi (yodlashi) tomonidan tanqid qilishgan.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) Пайғамбар ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Ҳадлар масжидларда барпо қилинмайди ва ота бола (учун) ўлдирилмайди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадисни биз шу иснод билан марфуъ ҳолида фақат Исмоил ибн Муслимнинг ҳадисидан биламиз. Исмоил ибн Муслим ал-Маккий ҳақида эса баъзи аҳли илм унинг ҳифзи (ёдлаши) томонидан танқид қилишган.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُرَّةَ، عَنْ مَسْرُوقٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ يَحِلُّ دَمُ امْرِئٍ مُسْلِمٍ يَشْهَدُ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَأَنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلاَّ بِإِحْدَى ثَلاَثٍ الثَّيِّبُ الزَّانِي وَالنَّفْسُ بِالنَّفْسِ وَالتَّارِكُ لِدِينِهِ الْمُفَارِقُ لِلْجَمَاعَةِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عُثْمَانَ وَعَائِشَةَ وَابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ مَسْعُودٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Allohdan boshqa iloh yoʻq va men Allohning Rasuli ekaniga guvohlik beradigan musulmon kishining qoni faqat uchta (sabab)ning biri bilangina halol boʻladi: zino qilgan muhsan (avval uylangan)dir, jon evaziga jon (oluvchi qotil)dir va dinini tark etib, jamoatdan ajralib chiqqan kishidir», dedilar. (Roviy) aytdi: Bu bobda Usmon, Oisha va Ibn Abbosdan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Ibn Masʼudning hadisi hasan sahih hadisdir.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Аллоҳдан бошқа илоҳ йўқ ва мен Аллоҳнинг Расули эканига гувоҳлик берадиган мусулмон кишининг қони фақат учта (сабаб)нинг бири билангина ҳалол бўлади: зино қилган муҳсан (аввал уйланган)дир, жон эвазига жон (олувчи қотил)дир ва динини тарк этиб, жамоатдан ажралиб чиққан кишидир», дедилар. (Ровий) айтди: Бу бобда Усмон, Оиша ва Ибн Аббосдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Ибн Масъуднинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا مَعْدِيُّ بْنُ سُلَيْمَانَ، هُوَ الْبَصْرِيُّ عَنِ ابْنِ عَجْلاَنَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ أَلاَ مَنْ قَتَلَ نَفْسًا مُعَاهِدَةً لَهُ ذِمَّةُ اللَّهِ وَذِمَّةُ رَسُولِهِ فَقَدْ أَخْفَرَ بِذِمَّةِ اللَّهِ فَلاَ يَرَحْ رَائِحَةَ الْجَنَّةِ وَإِنَّ رِيحَهَا لَيُوجَدُ مِنْ مَسِيرَةِ سَبْعِينَ خَرِيفًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي بَكْرَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَقَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) Paygʻambar ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Ogoh boʻlinglarki, kim Allohning zimmasi va Rasulining zimmasida boʻlgan ahddor (muohad)ni oʻldirsa, u Allohning zimmasini buzibdi. Bas, u jannatning hidini ham hidlay olmaydi. Holbuki, uning (jannatning) hidi yetmish yillik masofadan ham sezilib turadi», dedilar. (Roviy) aytdi: Bu bobda Abu Bakradan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan sahih hadisdir va u Abu Hurayradan, u Paygʻambar ﷺdan boshqa vajhlar bilan ham rivoyat qilingan.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) Пайғамбар ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Огоҳ бўлингларки, ким Аллоҳнинг зиммаси ва Расулининг зиммасида бўлган аҳддор (муоҳад)ни ўлдирса, у Аллоҳнинг зиммасини бузибди. Бас, у жаннатнинг ҳидини ҳам ҳидлай олмайди. Ҳолбуки, унинг (жаннатнинг) ҳиди етмиш йиллик масофадан ҳам сезилиб туради», дедилар. (Ровий) айтди: Бу бобда Абу Бакрадан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир ва у Абу Ҳурайрадан, у Пайғамбар ﷺдан бошқа важҳлар билан ҳам ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ آدَمَ، عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ عَيَّاشٍ، عَنْ أَبِي سَعْدٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم وَدَى الْعَامِرِيَّيْنِ بِدِيَةِ الْمُسْلِمِينَ وَكَانَ لَهُمَا عَهْدٌ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَأَبُو سَعْدٍ الْبَقَّالُ اسْمُهُ سَعِيدُ بْنُ الْمَرْزُبَانِ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Paygʻambar ﷺ ikki omiriylik (kishi) uchun musulmonlarning diyatini toʻladilar, holbuki ular Rasululloh ﷺdan ahd-amon olgan edilar. Abu Iso aytdi: Bu gʻarib hadisdir, biz uni faqat shu vajh orqaligina bilamiz. Abu Saʼd al-Baqqolning ismi Said ibn al-Marzubondir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Пайғамбар ﷺ икки омирийлик (киши) учун мусулмонларнинг диятини тўладилар, ҳолбуки улар Расулуллоҳ ﷺдан аҳд-амон олган эдилар. Абу Исо айтди: Бу ғариб ҳадисдир, биз уни фақат шу важҳ орқалигина биламиз. Абу Саъд ал-Баққолнинг исми Саид ибн ал-Марзубондир.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، وَيَحْيَى بْنُ مُوسَى، قَالاَ حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ بْنُ مُسْلِمٍ، حَدَّثَنَا الأَوْزَاعِيُّ، حَدَّثَنِي يَحْيَى بْنُ أَبِي كَثِيرٍ، حَدَّثَنِي أَبُو سَلَمَةَ، حَدَّثَنِي أَبُو هُرَيْرَةَ، قَالَ لَمَّا فَتَحَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ مَكَّةَ قَامَ فِي النَّاسِ فَحَمِدَ اللَّهَ وَأَثْنَى عَلَيْهِ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ وَمَنْ قُتِلَ لَهُ قَتِيلٌ فَهُوَ بِخَيْرِ النَّظَرَيْنِ إِمَّا أَنْ يَعْفُوَ وَإِمَّا أَنْ يَقْتُلَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ وَائِلِ بْنِ حُجْرٍ وَأَنَسٍ وَأَبِي شُرَيْحٍ خُوَيْلِدِ بْنِ عَمْرٍو ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U: «Alloh Rasuliga Makkani fath qilib bergach, u zot odamlar orasida turib, Allohga hamd va sano aytdilar, soʻng: ‹Kimning (yaqini) oʻldirilgan boʻlsa, u ikki (yaxshilik) tanlovning yaxshisidan birini (tanlash) huquqiga ega: yo afv qilsin, yoki (qotilni) oʻldirsin›, dedilar», dedi. (Roviy) aytdi: Bu bobda Voil ibn Hujr, Anas va Abu Shurayh Xuvaylid ibn Amrdan ham (rivoyatlar) bor.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У: «Аллоҳ Расулига Маккани фатҳ қилиб бергач, у зот одамлар орасида туриб, Аллоҳга ҳамд ва сано айтдилар, сўнг: ‹Кимнинг (яқини) ўлдирилган бўлса, у икки (яхшилик) танловнинг яхшисидан бирини (танлаш) ҳуқуқига эга: ё афв қилсин, ёки (қотилни) ўлдирсин›, дедилар», деди. (Ровий) айтди: Бу бобда Воил ибн Ҳужр, Анас ва Абу Шурайҳ Хувайлид ибн Амрдан ҳам (ривоятлар) бор.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي ذِئْبٍ، حَدَّثَنِي سَعِيدُ بْنُ أَبِي سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيُّ، عَنْ أَبِي شُرَيْحٍ الْكَعْبِيِّ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِنَّ اللَّهَ حَرَّمَ مَكَّةَ وَلَمْ يُحَرِّمْهَا النَّاسُ مَنْ كَانَ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ فَلاَ يَسْفِكَنَّ فِيهَا دَمًا وَلاَ يَعْضِدَنَّ فِيهَا شَجَرًا فَإِنْ تَرَخَّصَ مُتَرَخِّصٌ فَقَالَ أُحِلَّتْ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ فَإِنَّ اللَّهَ أَحَلَّهَا لِي وَلَمْ يُحِلَّهَا لِلنَّاسِ وَإِنَّمَا أُحِلَّتْ لِي سَاعَةً مِنْ نَهَارٍ ثُمَّ هِيَ حَرَامٌ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ ثُمَّ إِنَّكُمْ مَعْشَرَ خُزَاعَةَ قَتَلْتُمْ هَذَا الرَّجُلَ مِنْ هُذَيْلٍ وَإِنِّي عَاقِلُهُ فَمَنْ قُتِلَ لَهُ قَتِيلٌ بَعْدَ الْيَوْمِ فَأَهْلُهُ بَيْنَ خِيرَتَيْنِ إِمَّا أَنْ يَقْتُلُوا أَوْ يَأْخُذُوا الْعَقْلَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَحَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَرَوَاهُ شَيْبَانُ أَيْضًا عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ مِثْلَ هَذَا ‏.‏ - وَرُوِيَ عَنْ أَبِي شُرَيْحٍ الْخُزَاعِيِّ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ قُتِلَ لَهُ قَتِيلٌ فَلَهُ أَنْ يَقْتُلَ أَوْ يَعْفُوَ أَوْ يَأْخُذَ الدِّيَةَ ‏"‏ ‏.‏ وَذَهَبَ إِلَى هَذَا بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏

Abu Shurayh al-Kaʼbiy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Albatta, Alloh Makkani harom (muqaddas) qildi, uni odamlar harom qilgan emas. Kim Allohga va oxirat kuniga iymon keltirsa, unda (Makkada) qon toʻkmasin va undagi daraxtni kesmasin. Agar kimdir ruxsat izlab: ‹U Rasululloh ﷺga halol qilingan edi-ku›, desa, bas, Alloh uni menga halol qildi, odamlarga halol qilgani yoʻq. U menga ham faqat kunduzning bir soatigina halol qilindi, soʻng u qiyomat kunigacha haromdir. Yana, ey Xuzoa jamoasi, sizlar Huzayldan boʻlgan bu kishini oʻldirdingiz, men esa uning aqlini (diyatini) toʻlovchiman. Bas, bugundan keyin kimning (yaqini) oʻldirilsa, uning ahli ikki tanlov orasida (ixtiyorli)dir: yo (qotilni) oʻldirsinlar, yoki aql (diyat) olsinlar», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hasan sahih hadisdir. Abu Hurayraning hadisi ham hasan sahih hadisdir, uni Shaybon ham Yahyo ibn Abu Kasirdan shunga oʻxshash rivoyat qilgan. Abu Shurayh al-Xuzoiydan, u Paygʻambar ﷺdan: «Kimning (yaqini) oʻldirilsa, unga (qotilni) oʻldirish, yoki afv qilish, yoki diyat olish (huquqi) bor», deb rivoyat qilingan. Baʼzi ahli ilm shunga (mazhabga) borishgan, bu Ahmad va Ishoqning soʻzidir.Абу Шурайҳ ал-Каъбий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Албатта, Аллоҳ Маккани ҳаром (муқаддас) қилди, уни одамлар ҳаром қилган эмас. Ким Аллоҳга ва охират кунига иймон келтирса, унда (Маккада) қон тўкмасин ва ундаги дарахтни кесмасин. Агар кимдир рухсат излаб: ‹У Расулуллоҳ ﷺга ҳалол қилинган эди-ку›, деса, бас, Аллоҳ уни менга ҳалол қилди, одамларга ҳалол қилгани йўқ. У менга ҳам фақат кундузнинг бир соатигина ҳалол қилинди, сўнг у қиёмат кунигача ҳаромдир. Яна, эй Хузоа жамоаси, сизлар Ҳузайлдан бўлган бу кишини ўлдирдингиз, мен эса унинг ақлини (диятини) тўловчиман. Бас, бугундан кейин кимнинг (яқини) ўлдирилса, унинг аҳли икки танлов орасида (ихтиёрли)дир: ё (қотилни) ўлдирсинлар, ёки ақл (дият) олсинлар», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳам ҳасан саҳиҳ ҳадисдир, уни Шайбон ҳам Яҳё ибн Абу Касирдан шунга ўхшаш ривоят қилган. Абу Шурайҳ ал-Хузоийдан, у Пайғамбар ﷺдан: «Кимнинг (яқини) ўлдирилса, унга (қотилни) ўлдириш, ёки афв қилиш, ёки дият олиш (ҳуқуқи) бор», деб ривоят қилинган. Баъзи аҳли илм шунга (мазҳабга) боришган, бу Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قُتِلَ رَجُلٌ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَدُفِعَ الْقَاتِلُ إِلَى وَلِيِّهِ فَقَالَ الْقَاتِلُ يَا رَسُولَ اللَّهِ وَاللَّهِ مَا أَرَدْتُ قَتْلَهُ ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَمَا إِنَّهُ إِنْ كَانَ صَادِقًا فَقَتَلْتَهُ دَخَلْتَ النَّارَ ‏"‏ ‏.‏ فَخَلَّى عَنْهُ الرَّجُلُ ‏.‏ قَالَ وَكَانَ مَكْتُوفًا بِنِسْعَةٍ ‏.‏ قَالَ فَخَرَجَ يَجُرُّ نِسْعَتَهُ ‏.‏ قَالَ فَكَانَ يُسَمَّى ذَا النِّسْعَةِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالنِّسْعَةُ حَبْلٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U: «Rasululloh ﷺ zamonida bir kishi oʻldirildi, qotil esa (oʻldirilganning) valiysiga topshirildi. Qotil: ‹Yo Rasululloh, Allohga qasamki, men uni oʻldirishni qasd qilgan emasdim›, dedi. Shunda Rasululloh ﷺ: ‹Agar u rost soʻzlovchi boʻlsa-yu, sen uni oʻldirsang, doʻzaxga kirasan›, dedilar. Bas, u kishi (valiy qotilni) qoʻyib yubordi», dedi. (Roviy) aytdi: U (qotil) tasma (nisʼa) bilan qoʻllari bogʻlangan edi. (Roviy) aytdi: U tasmasini sudragan holda chiqib ketdi. (Roviy) aytdi: Shu sababli u Zun-Nisʼa (tasma egasi) deb atalar edi. Abu Iso aytdi: Bu hasan sahih hadisdir. Nisʼa esa arqondir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У: «Расулуллоҳ ﷺ замонида бир киши ўлдирилди, қотил эса (ўлдирилганнинг) валийсига топширилди. Қотил: ‹Ё Расулуллоҳ, Аллоҳга қасамки, мен уни ўлдиришни қасд қилган эмасдим›, деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: ‹Агар у рост сўзловчи бўлса-ю, сен уни ўлдирсанг, дўзахга кирасан›, дедилар. Бас, у киши (валий қотилни) қўйиб юборди», деди. (Ровий) айтди: У (қотил) тасма (нисъа) билан қўллари боғланган эди. (Ровий) айтди: У тасмасини судраган ҳолда чиқиб кетди. (Ровий) айтди: Шу сабабли у Зун-Нисъа (тасма эгаси) деб аталар эди. Абу Исо айтди: Бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Нисъа эса арқондир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَلْقَمَةَ بْنِ مَرْثَدٍ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ بُرَيْدَةَ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذَا بَعَثَ أَمِيرًا عَلَى جَيْشٍ أَوْصَاهُ فِي خَاصَّةِ نَفْسِهِ بِتَقْوَى اللَّهِ وَمَنْ مَعَهُ مِنَ الْمُسْلِمِينَ خَيْرًا فَقَالَ ‏"‏ اغْزُوا بِسْمِ اللَّهِ وَفِي سَبِيلِ اللَّهِ قَاتِلُوا مَنْ كَفَرَ بِاللَّهِ اغْزُوا وَلاَ تَغُلُّوا وَلاَ تَغْدِرُوا وَلاَ تُمَثِّلُوا وَلاَ تَقْتُلُوا وَلِيدًا ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْحَدِيثِ قِصَّةٌ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ وَشَدَّادِ بْنِ أَوْسٍ وَعِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ وَأَنَسٍ وَسَمُرَةَ وَالْمُغِيرَةِ وَيَعْلَى بْنِ مُرَّةَ وَأَبِي أَيُّوبَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ بُرَيْدَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَكَرِهَ أَهْلُ الْعِلْمِ الْمُثْلَةَ ‏.‏

Burayda (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U: «Rasululloh ﷺ bir qoʻshinga amir tayinlab joʻnatsalar, unga oʻzining xosida Allohdan taqvo qilishni, oʻzi bilan birga boʻlgan musulmonlarga yaxshilik qilishni vasiyat qilar edilar va: ‹Allohning nomi bilan va Alloh yoʻlida gʻazot qilinglar, Allohga kufr keltirganlar bilan jang qilinglar, gʻazot qilinglar, (gʻanimatdan) xiyonat qilmanglar, ahdni buzmanglar, (oʻliklarni) mayib qilmanglar (mas-la qilmanglar) va boquvchi bolani oʻldirmanglar›, der edilar», dedi. Bu hadisda (uzun) qissa bor. (Roviy) aytdi: Bu bobda Abdulloh ibn Masʼud, Shaddod ibn Avs, Imron ibn Husayn, Anas, Samura, Mugʻiyra, Yaʼlo ibn Murra va Abu Ayyubdan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Buraydaning hadisi hasan sahih hadisdir. Ahli ilm mayib qilishni (mas-lani) makruh sanaganlar.Бурайда (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У: «Расулуллоҳ ﷺ бир қўшинга амир тайинлаб жўнатсалар, унга ўзининг хосида Аллоҳдан тақво қилишни, ўзи билан бирга бўлган мусулмонларга яхшилик қилишни васият қилар эдилар ва: ‹Аллоҳнинг номи билан ва Аллоҳ йўлида ғазот қилинглар, Аллоҳга куфр келтирганлар билан жанг қилинглар, ғазот қилинглар, (ғаниматдан) хиёнат қилманглар, аҳдни бузманглар, (ўликларни) майиб қилманглар (мас-ла қилманглар) ва боқувчи болани ўлдирманглар›, дер эдилар», деди. Бу ҳадисда (узун) қисса бор. (Ровий) айтди: Бу бобда Абдуллоҳ ибн Масъуд, Шаддод ибн Авс, Имрон ибн Ҳусайн, Анас, Самура, Муғийра, Яъло ибн Мурра ва Абу Айюбдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Бурайданинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Аҳли илм майиб қилишни (мас-лани) макруҳ санаганлар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، حَدَّثَنَا خَالِدٌ، عَنْ أَبِي قِلاَبَةَ، عَنْ أَبِي الأَشْعَثِ الصَّنْعَانِيِّ، عَنْ شَدَّادِ بْنِ أَوْسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِنَّ اللَّهَ كَتَبَ الإِحْسَانَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ فَإِذَا قَتَلْتُمْ فَأَحْسِنُوا الْقِتْلَةَ وَإِذَا ذَبَحْتُمْ فَأَحْسِنُوا الذِّبْحَةَ وَلْيُحِدَّ أَحَدُكُمْ شَفْرَتَهُ وَلْيُرِحْ ذَبِيحَتَهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ أَبُو الأَشْعَثِ الصَّنْعَانِيُّ اسْمُهُ شُرَحْبِيلُ بْنُ آدَةَ ‏.‏

Shaddod ibn Avs (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Paygʻambar ﷺ: «Albatta, Alloh har bir narsada yaxshilik (ihson)ni farz qildi. Bas, oʻldirsangiz, yaxshi oʻldiringlar va (hayvon) soʻysangiz, yaxshi soʻyinglar. Sizlardan biringiz pichogʻini oʻtkir qilsin va (soʻyiladigan) hayvonini rohatlantirsin», dedilar. (Abu Iso) aytdi: Bu hasan sahih hadisdir. Abu Ashʼas as-Sanʼoniyning ismi Shurahbil ibn Odadir.Шаддод ибн Авс (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Пайғамбар ﷺ: «Албатта, Аллоҳ ҳар бир нарсада яхшилик (иҳсон)ни фарз қилди. Бас, ўлдирсангиз, яхши ўлдиринглар ва (ҳайвон) сўйсангиз, яхши сўйинглар. Сизлардан бирингиз пичоғини ўткир қилсин ва (сўйиладиган) ҳайвонини роҳатлантирсин», дедилар. (Абу Исо) айтди: Бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Абу Ашъас ас-Санъонийнинг исми Шураҳбил ибн Одадир.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ سَعِيدٍ الْكِنْدِيُّ الْكُوفِيُّ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي زَائِدَةَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَضَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي الْجَنِينِ بِغُرَّةٍ عَبْدٍ أَوْ أَمَةٍ ‏.‏ فَقَالَ الَّذِي قُضِيَ عَلَيْهِ أَنُعْطِي مَنْ لاَ شَرِبَ وَلاَ أَكَلَ وَلاَ صَاحَ فَاسْتَهَلَّ فَمِثْلُ ذَلِكَ يُطَلُّ ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ هَذَا لَيَقُولُ بِقَوْلِ شَاعِرٍ بَلْ فِيهِ غُرَّةٌ عَبْدٌ أَوْ أَمَةٌ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ حَمَلِ بْنِ مَالِكِ بْنِ النَّابِغَةِ وَالْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُهُمُ الْغُرَّةُ عَبْدٌ أَوْ أَمَةٌ أَوْ خَمْسُمِائَةِ دِرْهَمٍ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُهُمْ أَوْ فَرَسٌ أَوْ بَغْلٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U: «Rasululloh ﷺ janin (homila) toʻgʻrisida bir qul yoki choʻri (boʻlgan gʻurra) hukmini qildilar. Shunda oʻ ziga (toʻlash) hukm qilingan kishi: ‹Ichmagan, yemagan, ovoz ham chiqarmagan, yigʻlamagan kishi uchun toʻlaymizmi? Bunday (qon)ga hadar (bekorga) deyiladi-ku›, dedi. Shunda Paygʻambar ﷺ: ‹Bu kishi shoirning soʻzini aytayotir. Yoʻq, balki unda gʻurra — qul yoki choʻri (vojib)dir›, dedilar», dedi. Bu bobda Hamal ibn Molik ibn an-Nobigʻa va Mugʻiyra ibn Shuʼbadan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan sahih hadisdir. Ahli ilm huzurida amal mana shunga koʻradir. Ularning baʼzilari: gʻurra — qul yoki choʻri yoki besh yuz dirhamdir, deganlar. Baʼzilari: yoki ot yoki xachirdir, deganlar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У: «Расулуллоҳ ﷺ жанин (ҳомила) тўғрисида бир қул ёки чўри (бўлган ғурра) ҳукмини қилдилар. Шунда ў зига (тўлаш) ҳукм қилинган киши: ‹Ичмаган, емаган, овоз ҳам чиқармаган, йиғламаган киши учун тўлаймизми? Бундай (қон)га ҳадар (бекорга) дейилади-ку›, деди. Шунда Пайғамбар ﷺ: ‹Бу киши шоирнинг сўзини айтаётир. Йўқ, балки унда ғурра — қул ёки чўри (вожиб)дир›, дедилар», деди. Бу бобда Ҳамал ибн Молик ибн ан-Нобиға ва Муғийра ибн Шуъбадан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Аҳли илм ҳузурида амал мана шунга кўрадир. Уларнинг баъзилари: ғурра — қул ёки чўри ёки беш юз дирҳамдир, деганлар. Баъзилари: ёки от ёки хачирдир, деганлар.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْخَلاَّلُ، حَدَّثَنَا وَهْبُ بْنُ جَرِيرٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عُبَيْدِ بْنِ نَضْلَةَ، عَنِ الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ، أَنَّ امْرَأَتَيْنِ، كَانَتَا ضَرَّتَيْنِ فَرَمَتْ إِحْدَاهُمَا الأُخْرَى بِحَجَرٍ أَوْ عَمُودِ فُسْطَاطٍ فَأَلْقَتْ جَنِينَهَا فَقَضَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي الْجَنِينِ غُرَّةٌ عَبْدٌ أَوْ أَمَةٌ وَجَعَلَهُ عَلَى عَصَبَةِ الْمَرْأَةِ ‏.‏ قَالَ الْحَسَنُ وَأَخْبَرَنَا زَيْدُ بْنُ حُبَابٍ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ مَنْصُورٍ، بِهَذَا الْحَدِيثِ نَحْوَهُ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Mugʻiyra ibn Shuʼba (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, ikki ayol kundosh edilar. Ulardan biri ikkinchisini tosh yoki chodir ustuni bilan urib yubordi, natijada (haligi ayol) jaynini (homilasini) tashlab yubordi. Shunda Rasululloh ﷺ janin toʻgʻrisida gʻurra — qul yoki choʻri (toʻlash) hukmini qildilar va uni (toʻlovni urgan) ayolning asabasi (erkak qarindoshlari) zimmasiga yukladilar. Al-Hasan aytdi: Bizga Zayd ibn Hubob ham Sufyondan, u Mansurdan shu hadisni shunga oʻxshash xabar berdi. Bu hasan sahih hadisdir.Муғийра ибн Шуъба (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, икки аёл кундош эдилар. Улардан бири иккинчисини тош ёки чодир устуни билан уриб юборди, натижада (ҳалиги аёл) жайнини (ҳомиласини) ташлаб юборди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ жанин тўғрисида ғурра — қул ёки чўри (тўлаш) ҳукмини қилдилар ва уни (тўловни урган) аёлнинг асабаси (эркак қариндошлари) зиммасига юкладилар. Ал-Ҳасан айтди: Бизга Зайд ибн Ҳубоб ҳам Суфёндан, у Мансурдан шу ҳадисни шунга ўхшаш хабар берди. Бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، أَنْبَأَنَا مُطَرِّفٌ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، حَدَّثَنَا أَبُو جُحَيْفَةَ، قَالَ قُلْتُ لِعَلِيٍّ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ هَلْ عِنْدَكُمْ سَوْدَاءُ فِي بَيْضَاءَ لَيْسَ فِي كِتَابِ اللَّهِ قَالَ لاَ وَالَّذِي فَلَقَ الْحَبَّةَ وَبَرَأَ النَّسَمَةَ مَا عَلِمْتُهُ إِلاَّ فَهْمًا يُعْطِيهِ اللَّهُ رَجُلاً فِي الْقُرْآنِ وَمَا فِي الصَّحِيفَةِ ‏.‏ قُلْتُ وَمَا فِي الصَّحِيفَةِ قَالَ فِيهَا الْعَقْلُ وَفِكَاكُ الأَسِيرِ وَأَنْ لاَ يُقْتَلَ مُؤْمِنٌ بِكَافِرٍ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَلِيٍّ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَمَالِكِ بْنِ أَنَسٍ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ قَالُوا لاَ يُقْتَلُ مُؤْمِنٌ بِكَافِرٍ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ يُقْتَلُ الْمُسْلِمُ بِالْمُعَاهِدِ ‏.‏ وَالْقَوْلُ الأَوَّلُ أَصَحُّ ‏.‏

Abu Juhayfa (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U: «Men Aliyga: ‹Ey moʻminlar amiri, sizlarda Allohning Kitobida boʻlmagan (yozma) bir narsa bormi?› dedim. U: ‹Donni yorgan va jonni yaratgan Zotga qasamki, men undan faqat Alloh bir kishiga Qurʼon haqida bergan tushunchani va mana shu sahifadagi narsanigina bilaman›, dedi. Men: ‹Sahifada nima bor?› dedim. U: ‹Unda aql (diyat), asirni ozod qilish (toʻlovi) va hech bir moʻmin kofir (uchun) oʻldirilmasligi (hukmlari) bor›, dedi», dedi. (Roviy) aytdi: Bu bobda Abdulloh ibn Amrdan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Aliyning hadisi hasan sahih hadisdir. Baʼzi ahli ilm huzurida amal mana shunga koʻradir, bu Sufyon as-Savriy, Molik ibn Anas, Shofeiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Ular: moʻmin kofir (uchun) oʻldirilmaydi, deganlar. Baʼzi ahli ilm esa: musulmon muohad (zimmiy uchun) oʻldiriladi, degan. Birinchi soʻz sahihroqdir.Абу Жуҳайфа (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У: «Мен Алийга: ‹Эй мўминлар амири, сизларда Аллоҳнинг Китобида бўлмаган (ёзма) бир нарса борми?› дедим. У: ‹Донни ёрган ва жонни яратган Зотга қасамки, мен ундан фақат Аллоҳ бир кишига Қуръон ҳақида берган тушунчани ва мана шу саҳифадаги нарсанигина биламан›, деди. Мен: ‹Саҳифада нима бор?› дедим. У: ‹Унда ақл (дият), асирни озод қилиш (тўлови) ва ҳеч бир мўмин кофир (учун) ўлдирилмаслиги (ҳукмлари) бор›, деди», деди. (Ровий) айтди: Бу бобда Абдуллоҳ ибн Амрдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Алийнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Баъзи аҳли илм ҳузурида амал мана шунга кўрадир, бу Суфён ас-Саврий, Молик ибн Анас, Шофеий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Улар: мўмин кофир (учун) ўлдирилмайди, деганлар. Баъзи аҳли илм эса: мусулмон муоҳад (зиммий учун) ўлдирилади, деган. Биринчи сўз саҳиҳроқдир.

حَدَّثَنَا عِيسَى بْنُ أَحْمَدَ، حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، عَنْ أُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ يُقْتَلُ مُسْلِمٌ بِكَافِرٍ ‏"‏ ‏.‏ وَبِهَذَا الإِسْنَادِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ دِيَةُ عَقْلِ الْكَافِرِ نِصْفُ دِيَةِ عَقْلِ الْمُؤْمِنِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو فِي هَذَا الْبَابِ حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي دِيَةِ الْيَهُودِيِّ وَالنَّصْرَانِيِّ فَذَهَبَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي دِيَةِ الْيَهُودِيِّ وَالنَّصْرَانِيِّ إِلَى مَا رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَقَالَ عُمَرُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ دِيَةُ الْيَهُودِيِّ وَالنَّصْرَانِيِّ نِصْفُ دِيَةِ الْمُسْلِمِ ‏.‏ وَبِهَذَا يَقُولُ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ وَرُوِيَ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ أَنَّهُ قَالَ دِيَةُ الْيَهُودِيِّ وَالنَّصْرَانِيِّ أَرْبَعَةُ آلاَفِ دِرْهَمٍ وَدِيَةُ الْمَجُوسِيِّ ثَمَانُمِائَةِ دِرْهَمٍ ‏.‏ وَبِهَذَا يَقُولُ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ وَالشَّافِعِيُّ وَإِسْحَاقُ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ دِيَةُ الْيَهُودِيِّ وَالنَّصْرَانِيِّ مِثْلُ دِيَةِ الْمُسْلِمِ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَأَهْلِ الْكُوفَةِ ‏.‏

Abdulloh ibn Amr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Musulmon kishi kofir (oʻrnida qasos uchun) oʻldirilmaydi», dedilar. Yana shu isnod bilan Nabiy ﷺdan: «Kofirning diyati moʻminning diyatining yarmidir», deganlari rivoyat qilinadi. Abu Iso aytdi: Bu bobdagi Abdulloh ibn Amrning hadisi hasan hadisdir. Ilm ahli yahudiy va nasroniyning diyati haqida ixtilof qilganlar. Baʼzi ilm ahli yahudiy va nasroniyning diyatida Nabiy ﷺdan rivoyat qilingan narsaga (ergashib) qaror qilganlar. Umar ibn Abdulaziz: «Yahudiy va nasroniyning diyati musulmonning diyatining yarmidir», degan. Ahmad ibn Hanbal ham shunday deydi. Umar ibn al-Xattobdan rivoyat qilinishicha, u: «Yahudiy va nasroniyning diyati toʻrt ming dirham, majusiyning diyati esa sakkiz yuz dirhamdir», degan. Molik ibn Anas, Shofiʼiy va Ishoq ham shunday deydilar. Baʼzi ilm ahli esa: «Yahudiy va nasroniyning diyati musulmonning diyati misli kabidir», deganlar. Bu Sufyon as-Savriy va Kufa ahlining soʻzidir.Абдуллоҳ ибн Амр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Мусулмон киши кофир (ўрнида қасос учун) ўлдирилмайди», дедилар. Яна шу иснод билан Набий ﷺдан: «Кофирнинг дияти мўминнинг диятининг ярмидир», деганлари ривоят қилинади. Абу Исо айтди: Бу бобдаги Абдуллоҳ ибн Амрнинг ҳадиси ҳасан ҳадисдир. Илм аҳли яҳудий ва насронийнинг дияти ҳақида ихтилоф қилганлар. Баъзи илм аҳли яҳудий ва насронийнинг диятида Набий ﷺдан ривоят қилинган нарсага (эргашиб) қарор қилганлар. Умар ибн Абдулазиз: «Яҳудий ва насронийнинг дияти мусулмоннинг диятининг ярмидир», деган. Аҳмад ибн Ҳанбал ҳам шундай дейди. Умар ибн ал-Хаттобдан ривоят қилинишича, у: «Яҳудий ва насронийнинг дияти тўрт минг дирҳам, мажусийнинг дияти эса саккиз юз дирҳамдир», деган. Молик ибн Анас, Шофиъий ва Ишоқ ҳам шундай дейдилар. Баъзи илм аҳли эса: «Яҳудий ва насронийнинг дияти мусулмоннинг дияти мисли кабидир», деганлар. Бу Суфён ас-Саврий ва Куфа аҳлининг сўзидир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنِ الْحَسَنِ، عَنْ سَمُرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ قَتَلَ عَبْدَهُ قَتَلْنَاهُ وَمَنْ جَدَعَ عَبْدَهُ جَدَعْنَاهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ وَقَدْ ذَهَبَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنَ التَّابِعِينَ مِنْهُمْ إِبْرَاهِيمُ النَّخَعِيُّ إِلَى هَذَا وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْهُمُ الْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ وَعَطَاءُ بْنُ أَبِي رَبَاحٍ لَيْسَ بَيْنَ الْحُرِّ وَالْعَبْدِ قِصَاصٌ فِي النَّفْسِ وَلاَ فِيمَا دُونَ النَّفْسِ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُهُمْ إِذَا قَتَلَ عَبْدَهُ لاَ يُقْتَلُ بِهِ وَإِذَا قَتَلَ عَبْدَ غَيْرِهِ قُتِلَ بِهِ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَأَهْلِ الْكُوفَةِ ‏.‏

Samura (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim qulini oʻldirsa, biz uni oʻldiramiz, kim qulining (aʼzosini) kessa, biz ham uning (aʼzosini) kesamiz», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir. Tobeʼinlardan baʼzi ilm ahli, jumladan Ibrohim an-Naxaʼiy shunga qaror qilganlar. Baʼzi ilm ahli, jumladan Hasan al-Basriy va Atoʼ ibn Abu Raboh: «Hur (ozod kishi) bilan qul oʻrtasida na jonda, na jondan boshqa (aʼzolarda) qasos boʻlmaydi», deganlar. Bu Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Baʼzilari esa: «Agar oʻz qulini oʻldirsa, uning evaziga oʻldirilmaydi, agar boshqaning qulini oʻldirsa, uning evaziga oʻldiriladi», deganlar. Bu Sufyon as-Savriy va Kufa ahlining soʻzidir.Самура (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким қулини ўлдирса, биз уни ўлдирамиз, ким қулининг (аъзосини) кесса, биз ҳам унинг (аъзосини) кесамиз», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Тобеъинлардан баъзи илм аҳли, жумладан Иброҳим ан-Нахаъий шунга қарор қилганлар. Баъзи илм аҳли, жумладан Ҳасан ал-Басрий ва Атў ибн Абу Рабоҳ: «Ҳур (озод киши) билан қул ўртасида на жонда, на жондан бошқа (аъзоларда) қасос бўлмайди», деганлар. Бу Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Баъзилари эса: «Агар ўз қулини ўлдирса, унинг эвазига ўлдирилмайди, агар бошқанинг қулини ўлдирса, унинг эвазига ўлдирилади», деганлар. Бу Суфён ас-Саврий ва Куфа аҳлининг сўзидир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، وَأَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، وَأَبُو عَمَّارٍ وَغَيْرُ وَاحِدٍ قَالُوا حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، أَنَّ عُمَرَ، كَانَ يَقُولُ الدِّيَةُ عَلَى الْعَاقِلَةِ وَلاَ تَرِثُ الْمَرْأَةُ مِنْ دِيَةِ زَوْجِهَا شَيْئًا ‏.‏ حَتَّى أَخْبَرَهُ الضَّحَّاكُ بْنُ سُفْيَانَ الْكِلاَبِيُّ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَتَبَ إِلَيْهِ ‏"‏ أَنْ وَرِّثِ امْرَأَةَ أَشْيَمَ الضِّبَابِيِّ مِنْ دِيَةِ زَوْجِهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ ‏.‏

Said ibn al-Musayyab (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Umar (roziyallohu anhu): «Diyat oqilaning (urugʻning) zimmasidadir, ayol kishi erining diyatidan hech narsa meros olmaydi», derdi. To Zahhok ibn Sufyon al-Kilobiy unga Rasululloh ﷺ: ‹Ashyam az-Zibobiyning xotiniga erining diyatidan meros bergin›, deb maktub yozganlarini xabar qildi (va Umar fikridan qaytdi). Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Ilm ahli huzurida amal shunga binoandir.Саид ибн ал-Мусайяб (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Умар (розияллоҳу анҳу): «Дият оқиланинг (уруғнинг) зиммасидадир, аёл киши эрининг диятидан ҳеч нарса мерос олмайди», дерди. То Заҳҳок ибн Суфён ал-Килобий унга Расулуллоҳ ﷺ: ‹Ашям аз-Зибобийнинг хотинига эрининг диятидан мерос бергин›, деб мактуб ёзганларини хабар қилди (ва Умар фикридан қайтди). Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Илм аҳли ҳузурида амал шунга биноандир.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ خَشْرَمٍ، أَنْبَأَنَا عِيسَى بْنُ يُونُسَ، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، قَالَ سَمِعْتُ زُرَارَةَ بْنَ أَوْفَى، يُحَدِّثُ عَنْ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ، أَنَّ رَجُلاً، عَضَّ يَدَ رَجُلٍ فَنَزَعَ يَدَهُ فَوَقَعَتْ ثَنِيَّتَاهُ فَاخْتَصَمُوا إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ يَعَضُّ أَحَدُكُمْ أَخَاهُ كَمَا يَعَضُّ الْفَحْلُ لاَ دِيَةَ لَكَ ‏"‏ ‏.‏ فَأَنْزَلَ اللَّهُ ‏(‏وَالْجُرُوحَ قِصَاصٌ ‏)‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ يَعْلَى بْنِ أُمَيَّةَ وَسَلَمَةَ بْنِ أُمَيَّةَ وَهُمَا أَخَوَانِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Imron ibn Husayn (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Bir kishi boshqa bir kishining qoʻlini tishlab oldi. (Tishlangan kishi) qoʻlini tortib oldi, shunda (tishlovchining) ikkita oldingi tishi tushib ketdi. Ular Nabiy ﷺ huzurida daʼvolashdilar. U zot: «Biringiz birodarini ayuvqush (erkak tuya) tishlaganidek tishlaydimi? Senga diyat yoʻq», dedilar. Shunda Alloh: {Jarohatlar (uchun) qasos bordir} (Moida 45) (oyatini) nozil qildi. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Yaʼlo ibn Umayya va Salama ibn Umayyadan ham (rivoyat) bor — ular ikki aka-uka edilar. Abu Iso aytdi: Imron ibn Husaynning hadisi hasan sahihdir.Имрон ибн Ҳусайн (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Бир киши бошқа бир кишининг қўлини тишлаб олди. (Тишланган киши) қўлини тортиб олди, шунда (тишловчининг) иккита олдинги тиши тушиб кетди. Улар Набий ﷺ ҳузурида даъволашдилар. У зот: «Бирингиз биродарини аювқуш (эркак туя) тишлаганидек тишлайдими? Сенга дият йўқ», дедилар. Шунда Аллоҳ: {Жароҳатлар (учун) қасос бордир} (Моида 45) (оятини) нозил қилди. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Яъло ибн Умайя ва Салама ибн Умайядан ҳам (ривоят) бор — улар икки ака-ука эдилар. Абу Исо айтди: Имрон ибн Ҳусайннинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ سَعِيدٍ الْكِنْدِيُّ، حَدَّثَنَا ابْنُ الْمُبَارَكِ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنْ بَهْزِ بْنِ حَكِيمٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم حَبَسَ رَجُلاً فِي تُهْمَةٍ ثُمَّ خَلَّى عَنْهُ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ بَهْزٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ بَهْزِ بْنِ حَكِيمٍ هَذَا الْحَدِيثَ أَتَمَّ مِنْ هَذَا وَأَطْوَلَ ‏.‏

Bahz ibn Hakim otasidan, u bobosidan (roziyallohu anhu) rivoyat qiladi: Nabiy ﷺ bir kishini tuhmat (ayblov) sababli ushlab turdilar, soʻng uni qoʻyib yubordilar. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Abu Hurayradan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Bahzning otasidan, u bobosidan (rivoyat qilgan) hadisi hasandir. Ismoil ibn Ibrohim bu hadisni Bahz ibn Hakimdan bundan toʻliqroq va uzunroq qilib rivoyat qilgan.Баҳз ибн Ҳаким отасидан, у бобосидан (розияллоҳу анҳу) ривоят қилади: Набий ﷺ бир кишини туҳмат (айблов) сабабли ушлаб турдилар, сўнг уни қўйиб юбордилар. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Абу Ҳурайрадан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Баҳзнинг отасидан, у бобосидан (ривоят қилган) ҳадиси ҳасандир. Исмоил ибн Иброҳим бу ҳадисни Баҳз ибн Ҳакимдан бундан тўлиқроқ ва узунроқ қилиб ривоят қилган.

حَدَّثَنَا سَلَمَةُ بْنُ شَبِيبٍ، وَحَاتِمُ بْنُ سِيَاهٍ الْمَرْوَزِيُّ، وَغَيْرُ، وَاحِدٍ، قَالُوا حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ طَلْحَةَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَوْفٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَمْرِو بْنِ سَهْلٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ زَيْدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ نُفَيْلٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ قُتِلَ دُونَ مَالِهِ فَهُوَ شَهِيدٌ وَمَنْ سَرَقَ مِنَ الأَرْضِ شِبْرًا طُوِّقَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مِنْ سَبْعِ أَرَضِينَ ‏"‏ ‏.‏ وَزَادَ حَاتِمُ بْنُ سِيَاهٍ الْمَرْوَزِيُّ فِي هَذَا الْحَدِيثِ قَالَ مَعْمَرٌ بَلَغَنِي عَنِ الزُّهْرِيِّ وَلَمْ أَسْمَعْ مِنْهُ زَادَ فِي هَذَا الْحَدِيثِ ‏"‏ مَنْ قُتِلَ دُونَ مَالِهِ فَهُوَ شَهِيدٌ ‏"‏ ‏.‏ وَهَكَذَا رَوَى شُعَيْبُ بْنُ أَبِي حَمْزَةَ هَذَا الْحَدِيثَ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ طَلْحَةَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَمْرِو بْنِ سَهْلٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ زَيْدٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَرَوَى سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ طَلْحَةَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ سَعِيدِ بْنِ زَيْدٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ سُفْيَانُ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَمْرِو بْنِ سَهْلٍ ‏.‏ وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Said ibn Zayd ibn Amr ibn Nufayl (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Kim oʻz moli (yoʻlida himoya qilib) oʻldirilsa, u shahiddir. Kim yerdan bir qarich (haqsiz) oʻgʻirlasa, Qiyomat kunida unga yetti qavat yerdan (oʻsha yer) toq qilib osiladi (boʻyniga taqiladi)», dedilar. Hotim ibn Siyoh al-Marvaziy bu hadisda (quyidagini) ziyoda qildi: Maʼmar aytdi: Menga az-Zuhriydan yetib keldi, ammo men undan eshitmadim, u bu hadisda: «Kim oʻz moli (yoʻlida) oʻldirilsa, u shahiddir», (qismini) ziyoda qildi. Shuningdek, Shuʼayb ibn Abu Hamza bu hadisni az-Zuhriydan, u Talha ibn Abdullohdan, u Abdurrahmon ibn Amr ibn Sahldan, u Said ibn Zayddan, u Nabiy ﷺdan (deb) rivoyat qilgan. Sufyon ibn Uyayna esa az-Zuhriydan, u Talha ibn Abdullohdan, u Said ibn Zayddan, u Nabiy ﷺdan (deb) rivoyat qilgan va unda Abdurrahmon ibn Amr ibn Sahlni zikr qilmagan. Bu hadis hasan sahihdir.Саид ибн Зайд ибн Амр ибн Нуфайл (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Ким ўз моли (йўлида ҳимоя қилиб) ўлдирилса, у шаҳиддир. Ким ердан бир қарич (ҳақсиз) ўғирласа, Қиёмат кунида унга етти қават ердан (ўша ер) тоқ қилиб осилади (бўйнига тақилади)», дедилар. Ҳотим ибн Сиёҳ ал-Марвазий бу ҳадисда (қуйидагини) зиёда қилди: Маъмар айтди: Менга аз-Зуҳрийдан етиб келди, аммо мен ундан эшитмадим, у бу ҳадисда: «Ким ўз моли (йўлида) ўлдирилса, у шаҳиддир», (қисмини) зиёда қилди. Шунингдек, Шуъайб ибн Абу Ҳамза бу ҳадисни аз-Зуҳрийдан, у Талҳа ибн Абдуллоҳдан, у Абдурраҳмон ибн Амр ибн Саҳлдан, у Саид ибн Зайддан, у Набий ﷺдан (деб) ривоят қилган. Суфён ибн Уяйна эса аз-Зуҳрийдан, у Талҳа ибн Абдуллоҳдан, у Саид ибн Зайддан, у Набий ﷺдан (деб) ривоят қилган ва унда Абдурраҳмон ибн Амр ибн Саҳлни зикр қилмаган. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا أَبُو عَامِرٍ الْعَقَدِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ الْمُطَّلِبِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَسَنِ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ طَلْحَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ قُتِلَ دُونَ مَالِهِ فَهُوَ شَهِيدٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَسَعِيدِ بْنِ زَيْدٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَابْنِ عُمَرَ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَجَابِرٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو حَدِيثٌ حَسَنٌ وَقَدْ رُوِيَ عَنْهُ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ ‏.‏ وَقَدْ رَخَّصَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ لِلرَّجُلِ أَنْ يُقَاتِلَ عَنْ نَفْسِهِ وَمَالِهِ ‏.‏ وَقَالَ ابْنُ الْمُبَارَكِ يُقَاتِلُ عَنْ مَالِهِ وَلَوْ دِرْهَمَيْنِ ‏.‏

Abdulloh ibn Amr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Kim oʻz moli (yoʻlida himoya qilib) oʻldirilsa, u shahiddir», dedilar. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Ali, Said ibn Zayd, Abu Hurayra, Ibn Umar, Ibn Abbos va Jobirdan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Abdulloh ibn Amrning hadisi hasandir va undan boshqa yoʻllar bilan ham rivoyat qilingan. Baʼzi ilm ahli kishiga oʻz joni va moli (yoʻlida) qarshilik koʻrsatib jang qilishga ruxsat berganlar. Ibn al-Muborak: «U oʻz moli — ikki dirham (boʻlsa) ham — (yoʻlida) jang qiladi», degan.Абдуллоҳ ибн Амр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Ким ўз моли (йўлида ҳимоя қилиб) ўлдирилса, у шаҳиддир», дедилар. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Али, Саид ибн Зайд, Абу Ҳурайра, Ибн Умар, Ибн Аббос ва Жобирдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Абдуллоҳ ибн Амрнинг ҳадиси ҳасандир ва ундан бошқа йўллар билан ҳам ривоят қилинган. Баъзи илм аҳли кишига ўз жони ва моли (йўлида) қаршилик кўрсатиб жанг қилишга рухсат берганлар. Ибн ал-Муборак: «У ўз моли — икки дирҳам (бўлса) ҳам — (йўлида) жанг қилади», деган.

حَدَّثَنَا هَارُونُ بْنُ إِسْحَاقَ الْهَمْدَانِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الْوَهَّابِ الْكُوفِيُّ، شَيْخٌ ثِقَةٌ عَنْ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ، حَدَّثَنِي إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ طَلْحَةَ، قَالَ سُفْيَانُ وَأَثْنَى عَلَيْهِ خَيْرًا قَالَ سَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَمْرٍو يَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ أُرِيدَ مَالُهُ بِغَيْرِ حَقٍّ فَقَاتَلَ فَقُتِلَ فَهُوَ شَهِيدٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abdulloh ibn Amr (roziyallohu anhumo)dan, u Nabiy ﷺdan shunga oʻxshash (hadisni) rivoyat qiladi.Абдуллоҳ ибн Амр (розияллоҳу анҳумо)дан, у Набий ﷺдан шунга ўхшаш (ҳадисни) ривоят қилади.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَسَنِ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ طَلْحَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ ‏.‏

Abdulloh ibn Amr (roziyallohu anhumo)dan, u Nabiy ﷺdan shunga oʻxshash (hadisni) rivoyat qiladi.Абдуллоҳ ибн Амр (розияллоҳу анҳумо)дан, у Набий ﷺдан шунга ўхшаш (ҳадисни) ривоят қилади.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ سَعْدٍ، حَدَّثَنَا أَبِي، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَمَّارِ بْنِ يَاسِرٍ، عَنْ طَلْحَةَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَوْفٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ زَيْدٍ، قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ مَنْ قُتِلَ دُونَ مَالِهِ فَهُوَ شَهِيدٌ وَمَنْ قُتِلَ دُونَ دِينِهِ فَهُوَ شَهِيدٌ وَمَنْ قُتِلَ دُونَ دَمِهِ فَهُوَ شَهِيدٌ وَمَنْ قُتِلَ دُونَ أَهْلِهِ فَهُوَ شَهِيدٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَهَكَذَا رَوَى غَيْرُ وَاحِدٍ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ سَعْدٍ نَحْوَ هَذَا ‏.‏ وَيَعْقُوبُ هُوَ ابْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ سَعْدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ الزُّهْرِيُّ ‏.‏

Said ibn Zayd (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Rasululloh ﷺning: «Kim oʻz moli (yoʻlida) oʻldirilsa, u shahiddir, kim oʻz dini (yoʻlida) oʻldirilsa, u shahiddir, kim oʻz qoni (jonini himoya qilib) oʻldirilsa, u shahiddir, kim oʻz ahli (oilasi yoʻlida) oʻldirilsa, u shahiddir», deyayotganlarini eshitdim. (Abu Iso) aytdi: Bu hadis hasandir. Shuningdek, bir necha (roviy) Ibrohim ibn Saʼddan shunga oʻxshash rivoyat qilganlar. Yaʼqub — u Ibrohim ibn Saʼd ibn Ibrohim ibn Abdurrahmon ibn Avf az-Zuhriyning oʻgʻlidir.Саид ибн Зайд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Расулуллоҳ ﷺнинг: «Ким ўз моли (йўлида) ўлдирилса, у шаҳиддир, ким ўз дини (йўлида) ўлдирилса, у шаҳиддир, ким ўз қони (жонини ҳимоя қилиб) ўлдирилса, у шаҳиддир, ким ўз аҳли (оиласи йўлида) ўлдирилса, у шаҳиддир», деяётганларини эшитдим. (Абу Исо) айтди: Бу ҳадис ҳасандир. Шунингдек, бир неча (ровий) Иброҳим ибн Саъддан шунга ўхшаш ривоят қилганлар. Яъқуб — у Иброҳим ибн Саъд ибн Иброҳим ибн Абдурраҳмон ибн Авф аз-Зуҳрийнинг ўғлидир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ بُشَيْرِ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ سَهْلِ بْنِ أَبِي حَثْمَةَ، قَالَ يَحْيَى وَحَسِبْتُ عَنْ رَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ، أَنَّهُمَا قَالاَ خَرَجَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَهْلِ بْنِ زَيْدٍ وَمُحَيِّصَةُ بْنُ مَسْعُودِ بْنِ زَيْدٍ حَتَّى إِذَا كَانَا بِخَيْبَرَ تَفَرَّقَا فِي بَعْضِ مَا هُنَاكَ ثُمَّ إِنَّ مُحَيِّصَةَ وَجَدَ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ سَهْلٍ قَتِيلاً قَدْ قُتِلَ فَدَفَنَهُ ثُمَّ أَقْبَلَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم هُوَ وَحُوَيِّصَةُ بْنُ مَسْعُودٍ وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ سَهْلٍ وَكَانَ أَصْغَرَ الْقَوْمِ ذَهَبَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ لِيَتَكَلَّمَ قَبْلَ صَاحِبَيْهِ قَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ كَبِّرِ الْكُبْرَ ‏"‏ ‏.‏ فَصَمَتَ وَتَكَلَّمَ صَاحِبَاهُ ثُمَّ تَكَلَّمَ مَعَهُمَا فَذَكَرُوا لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَقْتَلَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَهْلٍ فَقَالَ لَهُمْ ‏"‏ أَتَحْلِفُونَ خَمْسِينَ يَمِينًا فَتَسْتَحِقُّونَ صَاحِبَكُمْ أَوْ قَاتِلَكُمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا وَكَيْفَ نَحْلِفُ وَلَمْ نَشْهَدْ قَالَ ‏"‏ فَتُبَرِّئُكُمْ يَهُودُ بِخَمْسِينَ يَمِينًا ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا وَكَيْفَ نَقْبَلُ أَيْمَانَ قَوْمٍ كُفَّارٍ فَلَمَّا رَأَى ذَلِكَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَعْطَى عَقْلَهُ ‏.‏ حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْخَلاَّلُ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، أَخْبَرَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ بُشَيْرِ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ سَهْلِ بْنِ أَبِي حَثْمَةَ، وَرَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ، نَحْوَ هَذَا الْحَدِيثِ بِمَعْنَاهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا الْحَدِيثِ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي الْقَسَامَةِ وَقَدْ رَأَى بَعْضُ فُقَهَاءِ الْمَدِينَةِ الْقَوَدَ بِالْقَسَامَةِ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَهْلِ الْكُوفَةِ وَغَيْرِهِمْ إِنَّ الْقَسَامَةَ لاَ تُوجِبُ الْقَوَدَ وَإِنَّمَا تُوجِبُ الدِّيَةَ ‏.‏ آخِرُ أَبْوَابِ الدِّيَاتِ وَالْحَمْدُ لِلَّهِ ‏.‏

Sahl ibn Abu Hasma (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Abdulloh ibn Sahl ibn Zayd va Muhayyisa ibn Masʼud ibn Zayd (Xaybarga) chiqdilar. Xaybarga yetganlarida u yerdagi baʼzi (ishlar) sababli bir-birlaridan ajraldilar. Soʻng Muhayyisa Abdulloh ibn Sahlni oʻldirilgan holda topdi va uni dafn qildi. Keyin u Huvayyisa ibn Masʼud va Abdurrahmon ibn Sahl bilan birga Rasululloh ﷺ huzuriga keldi. Abdurrahmon ulardan eng kichigi edi, u oʻz ikki sherigidan oldin gapirmoqchi boʻlganida, Rasululloh ﷺ unga: «Kattangga (gapirishni) topshir», dedilar. Shunda u jim turdi va ikki sherigi gapirdi, soʻng u ham ular bilan gapirdi. Ular Rasululloh ﷺga Abdulloh ibn Sahlning oʻldirilgani haqida soʻzlab berdilar. U zot ularga: «Ellik marta qasam ichasizlarmi, shunda sheriklaringizning (qoni evaziga qotilingiz)ga haqli boʻlasizlar?» dedilar. Ular: «Biz koʻrmagan boʻlsak, qanday qasam ichamiz?» dedilar. U zot: «Unda yahudiylar ellik marta qasam ichib (oʻzlarini) oqlaydilar», dedilar. Ular: «Kofir qavmning qasamlarini qanday qabul qilamiz?» dedilar. Rasululloh ﷺ buni koʻrganlarida, uning (oʻldirilganning) diyatini (oʻzlaridan) berdilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Ilm ahli huzurida qasama (qasam) borasida amal shu hadisga binoandir. Madina fuqaholaridan baʼzilari qasama bilan qasos (qotilni oʻldirish) boʻladi, deb koʻrganlar. Kufa ahli va boshqalardan baʼzi ilm ahli esa: «Qasama qasosni vojib qilmaydi, balki faqat diyatni vojib qiladi», deganlar. Diyatlar boblarining oxiri — alhamdulilloh.Саҳл ибн Абу Ҳасма (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Абдуллоҳ ибн Саҳл ибн Зайд ва Муҳаййиса ибн Масъуд ибн Зайд (Хайбарга) чиқдилар. Хайбарга етганларида у ердаги баъзи (ишлар) сабабли бир-бирларидан ажралдилар. Сўнг Муҳаййиса Абдуллоҳ ибн Саҳлни ўлдирилган ҳолда топди ва уни дафн қилди. Кейин у Ҳуваййиса ибн Масъуд ва Абдурраҳмон ибн Саҳл билан бирга Расулуллоҳ ﷺ ҳузурига келди. Абдурраҳмон улардан энг кичиги эди, у ўз икки шеригидан олдин гапирмоқчи бўлганида, Расулуллоҳ ﷺ унга: «Каттангга (гапиришни) топшир», дедилар. Шунда у жим турди ва икки шериги гапирди, сўнг у ҳам улар билан гапирди. Улар Расулуллоҳ ﷺга Абдуллоҳ ибн Саҳлнинг ўлдирилгани ҳақида сўзлаб бердилар. У зот уларга: «Эллик марта қасам ичасизларми, шунда шерикларингизнинг (қони эвазига қотилингиз)га ҳақли бўласизлар?» дедилар. Улар: «Биз кўрмаган бўлсак, қандай қасам ичамиз?» дедилар. У зот: «Унда яҳудийлар эллик марта қасам ичиб (ўзларини) оқлайдилар», дедилар. Улар: «Кофир қавмнинг қасамларини қандай қабул қиламиз?» дедилар. Расулуллоҳ ﷺ буни кўрганларида, унинг (ўлдирилганнинг) диятини (ўзларидан) бердилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Илм аҳли ҳузурида қасама (қасам) борасида амал шу ҳадисга биноандир. Мадина фуқаҳоларидан баъзилари қасама билан қасос (қотилни ўлдириш) бўлади, деб кўрганлар. Куфа аҳли ва бошқалардан баъзи илм аҳли эса: «Қасама қасосни вожиб қилмайди, балки фақат диятни вожиб қилади», деганлар. Диятлар бобларининг охири — алҳамдулиллоҳ.