حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ سَعِيدٍ الْكِنْدِيُّ الْكُوفِيُّ، أَخْبَرَنَا ابْنُ أَبِي زَائِدَةَ، عَنِ الْحَجَّاجِ، عَنْ زَيْدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنْ خِشْفِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ سَمِعْتُ ابْنَ مَسْعُودٍ، قَالَ قَضَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي دِيَةِ الْخَطَإِ عِشْرِينَ بِنْتَ مَخَاضٍ وَعِشْرِينَ بَنِي مَخَاضٍ ذُكُورًا وَعِشْرِينَ بِنْتَ لَبُونٍ وَعِشْرِينَ جَذَعَةً وَعِشْرِينَ حِقَّةً . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو . حَدَّثَنَا أَبُو هِشَامٍ الرِّفَاعِيُّ، أَخْبَرَنَا ابْنُ أَبِي زَائِدَةَ، وَأَبُو خَالِدٍ الأَحْمَرُ عَنِ الْحَجَّاجِ بْنِ أَرْطَاةَ، نَحْوَهُ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ مَسْعُودٍ لاَ نَعْرِفُهُ مَرْفُوعًا إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ مَوْقُوفًا . وَقَدْ ذَهَبَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِلَى هَذَا وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ . وَقَدْ أَجْمَعَ أَهْلُ الْعِلْمِ عَلَى أَنَّ الدِّيَةَ تُؤْخَذُ فِي ثَلاَثِ سِنِينَ فِي كُلِّ سَنَةٍ ثُلُثُ الدِّيَةِ وَرَأَوْا أَنَّ دِيَةَ الْخَطَإِ عَلَى الْعَاقِلَةِ . وَرَأَى بَعْضُهُمْ أَنَّ الْعَاقِلَةَ قَرَابَةُ الرَّجُلِ مِنْ قِبَلِ أَبِيهِ . وَهُوَ قَوْلُ مَالِكٍ وَالشَّافِعِيِّ . وَقَالَ بَعْضُهُمْ إِنَّمَا الدِّيَةُ عَلَى الرِّجَالِ دُونَ النِّسَاءِ وَالصِّبْيَانِ مِنَ الْعَصَبَةِ يُحَمَّلُ كُلُّ رَجُلٍ مِنْهُمْ رُبُعَ دِينَارٍ . وَقَدْ قَالَ بَعْضُهُمْ إِلَى نِصْفِ دِينَارٍ فَإِنْ تَمَّتِ الدِّيَةُ وَإِلاَّ نُظِرَ إِلَى أَقْرَبِ الْقَبَائِلِ مِنْهُمْ فَأُلْزِمُوا ذَلِكَ .
Ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ xato (qotillik) diyatida yigirmata bintu maxoz (bir yoshli urgʻochi tuya), yigirmata ibnu maxoz (bir yoshli erkak tuya), yigirmata bintu labun (ikki yoshli urgʻochi tuya), yigirmata jazaʼa (toʻrt yoshli tuya) va yigirmata hiqqa (uch yoshli tuya) bilan hukm qildilar. Abu Iso aytdi: Ibn Masʼudning bu hadisini biz faqat shu yoʻl bilangina marfuʼ (Paygʻambarga nisbatlangan) holda bilamiz, Abdulloh(ibn Masʼud)dan mavquf (sahobiy soʻzi) sifatida ham rivoyat qilingan. Baʼzi ilm ahli shunga amal qilgan, bu Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Ilm ahli diyat uch yil ichida olinishi, har yili diyatning uchdan biri olinishi haqida ittifoq qilishgan va xato diyatini oqila (qotilning otasi tomonidan qarindoshlari) zimmasiga yuklashgan. Baʼzilari oqila erkak otasi tomonidan boʻlgan qarindoshlardir, deyishgan; bu Molik va Shofiʼiyning soʻzidir.Ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ хато (қотиллик) диятида йигирмата бинту махоз (бир ёшли урғочи туя), йигирмата ибну махоз (бир ёшли эркак туя), йигирмата бинту лабун (икки ёшли урғочи туя), йигирмата жазаъа (тўрт ёшли туя) ва йигирмата ҳиққа (уч ёшли туя) билан ҳукм қилдилар. Абу Исо айтди: Ибн Масъуднинг бу ҳадисини биз фақат шу йўл билангина марфуъ (Пайғамбарга нисбатланган) ҳолда биламиз, Абдуллоҳ(ибн Масъуд)дан мавқуф (саҳобий сўзи) сифатида ҳам ривоят қилинган. Баъзи илм аҳли шунга амал қилган, бу Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Илм аҳли дият уч йил ичида олиниши, ҳар йили диятнинг учдан бири олиниши ҳақида иттифоқ қилишган ва хато диятини оқила (қотилнинг отаси томонидан қариндошлари) зиммасига юклашган. Баъзилари оқила эркак отаси томонидан бўлган қариндошлардир, дейишган; бу Молик ва Шофиъийнинг сўзидир.