حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ بُشَيْرِ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ سَهْلِ بْنِ أَبِي حَثْمَةَ، قَالَ يَحْيَى وَحَسِبْتُ عَنْ رَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ، أَنَّهُمَا قَالاَ خَرَجَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَهْلِ بْنِ زَيْدٍ وَمُحَيِّصَةُ بْنُ مَسْعُودِ بْنِ زَيْدٍ حَتَّى إِذَا كَانَا بِخَيْبَرَ تَفَرَّقَا فِي بَعْضِ مَا هُنَاكَ ثُمَّ إِنَّ مُحَيِّصَةَ وَجَدَ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ سَهْلٍ قَتِيلاً قَدْ قُتِلَ فَدَفَنَهُ ثُمَّ أَقْبَلَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم هُوَ وَحُوَيِّصَةُ بْنُ مَسْعُودٍ وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ سَهْلٍ وَكَانَ أَصْغَرَ الْقَوْمِ ذَهَبَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ لِيَتَكَلَّمَ قَبْلَ صَاحِبَيْهِ قَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " كَبِّرِ الْكُبْرَ " . فَصَمَتَ وَتَكَلَّمَ صَاحِبَاهُ ثُمَّ تَكَلَّمَ مَعَهُمَا فَذَكَرُوا لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَقْتَلَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَهْلٍ فَقَالَ لَهُمْ " أَتَحْلِفُونَ خَمْسِينَ يَمِينًا فَتَسْتَحِقُّونَ صَاحِبَكُمْ أَوْ قَاتِلَكُمْ " . قَالُوا وَكَيْفَ نَحْلِفُ وَلَمْ نَشْهَدْ قَالَ " فَتُبَرِّئُكُمْ يَهُودُ بِخَمْسِينَ يَمِينًا " . قَالُوا وَكَيْفَ نَقْبَلُ أَيْمَانَ قَوْمٍ كُفَّارٍ فَلَمَّا رَأَى ذَلِكَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَعْطَى عَقْلَهُ . حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْخَلاَّلُ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، أَخْبَرَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ بُشَيْرِ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ سَهْلِ بْنِ أَبِي حَثْمَةَ، وَرَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ، نَحْوَ هَذَا الْحَدِيثِ بِمَعْنَاهُ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا الْحَدِيثِ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي الْقَسَامَةِ وَقَدْ رَأَى بَعْضُ فُقَهَاءِ الْمَدِينَةِ الْقَوَدَ بِالْقَسَامَةِ . وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَهْلِ الْكُوفَةِ وَغَيْرِهِمْ إِنَّ الْقَسَامَةَ لاَ تُوجِبُ الْقَوَدَ وَإِنَّمَا تُوجِبُ الدِّيَةَ . آخِرُ أَبْوَابِ الدِّيَاتِ وَالْحَمْدُ لِلَّهِ .
Sahl ibn Abu Hasma (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Abdulloh ibn Sahl ibn Zayd va Muhayyisa ibn Masʼud ibn Zayd (Xaybarga) chiqdilar. Xaybarga yetganlarida u yerdagi baʼzi (ishlar) sababli bir-birlaridan ajraldilar. Soʻng Muhayyisa Abdulloh ibn Sahlni oʻldirilgan holda topdi va uni dafn qildi. Keyin u Huvayyisa ibn Masʼud va Abdurrahmon ibn Sahl bilan birga Rasululloh ﷺ huzuriga keldi. Abdurrahmon ulardan eng kichigi edi, u oʻz ikki sherigidan oldin gapirmoqchi boʻlganida, Rasululloh ﷺ unga: «Kattangga (gapirishni) topshir», dedilar. Shunda u jim turdi va ikki sherigi gapirdi, soʻng u ham ular bilan gapirdi. Ular Rasululloh ﷺga Abdulloh ibn Sahlning oʻldirilgani haqida soʻzlab berdilar. U zot ularga: «Ellik marta qasam ichasizlarmi, shunda sheriklaringizning (qoni evaziga qotilingiz)ga haqli boʻlasizlar?» dedilar. Ular: «Biz koʻrmagan boʻlsak, qanday qasam ichamiz?» dedilar. U zot: «Unda yahudiylar ellik marta qasam ichib (oʻzlarini) oqlaydilar», dedilar. Ular: «Kofir qavmning qasamlarini qanday qabul qilamiz?» dedilar. Rasululloh ﷺ buni koʻrganlarida, uning (oʻldirilganning) diyatini (oʻzlaridan) berdilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Ilm ahli huzurida qasama (qasam) borasida amal shu hadisga binoandir. Madina fuqaholaridan baʼzilari qasama bilan qasos (qotilni oʻldirish) boʻladi, deb koʻrganlar. Kufa ahli va boshqalardan baʼzi ilm ahli esa: «Qasama qasosni vojib qilmaydi, balki faqat diyatni vojib qiladi», deganlar. Diyatlar boblarining oxiri — alhamdulilloh.Саҳл ибн Абу Ҳасма (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Абдуллоҳ ибн Саҳл ибн Зайд ва Муҳаййиса ибн Масъуд ибн Зайд (Хайбарга) чиқдилар. Хайбарга етганларида у ердаги баъзи (ишлар) сабабли бир-бирларидан ажралдилар. Сўнг Муҳаййиса Абдуллоҳ ибн Саҳлни ўлдирилган ҳолда топди ва уни дафн қилди. Кейин у Ҳуваййиса ибн Масъуд ва Абдурраҳмон ибн Саҳл билан бирга Расулуллоҳ ﷺ ҳузурига келди. Абдурраҳмон улардан энг кичиги эди, у ўз икки шеригидан олдин гапирмоқчи бўлганида, Расулуллоҳ ﷺ унга: «Каттангга (гапиришни) топшир», дедилар. Шунда у жим турди ва икки шериги гапирди, сўнг у ҳам улар билан гапирди. Улар Расулуллоҳ ﷺга Абдуллоҳ ибн Саҳлнинг ўлдирилгани ҳақида сўзлаб бердилар. У зот уларга: «Эллик марта қасам ичасизларми, шунда шерикларингизнинг (қони эвазига қотилингиз)га ҳақли бўласизлар?» дедилар. Улар: «Биз кўрмаган бўлсак, қандай қасам ичамиз?» дедилар. У зот: «Унда яҳудийлар эллик марта қасам ичиб (ўзларини) оқлайдилар», дедилар. Улар: «Кофир қавмнинг қасамларини қандай қабул қиламиз?» дедилар. Расулуллоҳ ﷺ буни кўрганларида, унинг (ўлдирилганнинг) диятини (ўзларидан) бердилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Илм аҳли ҳузурида қасама (қасам) борасида амал шу ҳадисга биноандир. Мадина фуқаҳоларидан баъзилари қасама билан қасос (қотилни ўлдириш) бўлади, деб кўрганлар. Куфа аҳли ва бошқалардан баъзи илм аҳли эса: «Қасама қасосни вожиб қилмайди, балки фақат диятни вожиб қилади», деганлар. Диятлар бобларининг охири — алҳамдулиллоҳ.