حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، أَنْبَأَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ مُجَالِدٍ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنِ النُّعْمَانِ بْنِ بَشِيرٍ، قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهُ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ الْحَلاَلُ بَيِّنٌ وَالْحَرَامُ بَيِّنٌ وَبَيْنَ ذَلِكَ أُمُورٌ مُشْتَبِهَاتٌ لاَ يَدْرِي كَثِيرٌ مِنَ النَّاسِ أَمِنَ الْحَلاَلِ هِيَ أَمْ مِنَ الْحَرَامِ فَمَنْ تَرَكَهَا اسْتِبْرَاءً لِدِينِهِ وَعِرْضِهِ فَقَدْ سَلِمَ وَمَنْ وَاقَعَ شَيْئًا مِنْهَا يُوشِكُ أَنْ يُوَاقِعَ الْحَرَامَ كَمَا أَنَّهُ مَنْ يَرْعَى حَوْلَ الْحِمَى يُوشِكُ أَنْ يُوَاقِعَهُ أَلاَ وَإِنَّ لِكُلِّ مَلِكٍ حِمًى أَلاَ وَإِنَّ حِمَى اللَّهِ مَحَارِمُهُ ‏"‏ ‏.‏

Nuʼmon ibn Bashir (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U Rasululloh ﷺdan eshitib aytdiki, u zot: «Halol ham aniq, harom ham aniqdir. Bu ikkisining orasida shubhali ishlar bordir. Odamlarning koʻpchiligi uning halolligini yoki haromligini bilmaydi. Kim oʻz dini va obroʻsini saqlash uchun ularni tark etsa, (gunohdan) salomat boʻladi. Kim ulardan biror narsaga aralashsa, haromga tushib qolishi yaqin boʻladi. Xuddi (qoʻriqxonaning) chetida (mol) boqayotgan kishining unga (qoʻriqxonaga) tushib qolishi yaqin boʻlganidek. Ogoh boʻlinglarki, har bir podshohning bir qoʻriqxonasi bordir. Ogoh boʻlinglarki, Allohning qoʻriqxonasi — Uning harom qilgan narsalaridir», deganlarini eshitdim.Нуъмон ибн Башир (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У Расулуллоҳ ﷺдан эшитиб айтдики, у зот: «Ҳалол ҳам аниқ, ҳаром ҳам аниқдир. Бу иккисининг орасида шубҳали ишлар бордир. Одамларнинг кўпчилиги унинг ҳалоллигини ёки ҳаромлигини билмайди. Ким ўз дини ва обрўсини сақлаш учун уларни тарк этса, (гуноҳдан) саломат бўлади. Ким улардан бирор нарсага аралашса, ҳаромга тушиб қолиши яқин бўлади. Худди (қўриқхонанинг) четида (мол) боқаётган кишининг унга (қўриқхонага) тушиб қолиши яқин бўлганидек. Огоҳ бўлингларки, ҳар бир подшоҳнинг бир қўриқхонаси бордир. Огоҳ бўлингларки, Аллоҳнинг қўриқхонаси — Унинг ҳаром қилган нарсаларидир», деганларини эшитдим.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ زَكَرِيَّا بْنِ أَبِي زَائِدَةَ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنِ النُّعْمَانِ بْنِ بَشِيرٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ بِمَعْنَاهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَقَدْ رَوَاهُ غَيْرُ وَاحِدٍ عَنِ الشَّعْبِيِّ عَنِ النُّعْمَانِ بْنِ بَشِيرٍ ‏.‏

Nuʼmon ibn Bashir (roziyallohu anhumo)dan Paygʻambar ﷺdan shunga oʻxshash maʼnodagi rivoyat qilinadi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Uni ash-Shaʼbiydan, undan Nuʼmon ibn Bashirdan birdan ortiq kishi rivoyat qilgan.Нуъмон ибн Башир (розияллоҳу анҳумо)дан Пайғамбар ﷺдан шунга ўхшаш маънодаги ривоят қилинади. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Уни аш-Шаъбийдан, ундан Нуъмон ибн Баширдан бирдан ортиқ киши ривоят қилган.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ سِمَاكِ بْنِ حَرْبٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ لَعَنَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم آكِلَ الرِّبَا وَمُوكِلَهُ وَشَاهِدَيْهِ وَكَاتِبَهُ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عُمَرَ وَعَلِيٍّ وَجَابِرٍ وَأَبِي جُحَيْفَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَبْدِ اللَّهِ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ ribo (sudxoʻrlik) yeguvchini, uni (boshqaga) yedirguvchini, uning ikki guvohini va uni yozib beruvchini laʼnatladilar. (Roviy) aytdi: Bu bobda Umar, Ali, Jobir va Abu Juhayfadan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Abdullohning (ibn Masʼudning) hadisi hasan sahihdir.Ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ рибо (судхўрлик) егувчини, уни (бошқага) едиргувчини, унинг икки гувоҳини ва уни ёзиб берувчини лаънатладилар. (Ровий) айтди: Бу бобда Умар, Али, Жобир ва Абу Жуҳайфадан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Абдуллоҳнинг (ибн Масъуднинг) ҳадиси ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى الصَّنْعَانِيُّ، حَدَّثَنَا خَالِدُ بْنُ الْحَارِثِ، عَنْ شُعْبَةَ، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي بَكْرِ بْنِ أَنَسٍ، عَنْ أَنَسٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي الْكَبَائِرِ قَالَ ‏"‏ الشِّرْكُ بِاللَّهِ وَعُقُوقُ الْوَالِدَيْنِ وَقَتْلُ النَّفْسِ وَقَوْلُ الزُّورِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي بَكْرَةَ وَأَيْمَنَ بْنِ خُرَيْمٍ وَابْنِ عُمَرَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَنَسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ katta gunohlar haqida: «Allohga shirk keltirish, ota-onaga oqlik qilish, jonni oʻldirish (qotillik) va yolgʻon soʻzlash», dedilar. (Roviy) aytdi: Bu bobda Abu Bakra, Ayman ibn Xuraym va Ibn Umardan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Anasning hadisi hasan sahih gʻaribdir.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ катта гуноҳлар ҳақида: «Аллоҳга ширк келтириш, ота-онага оқлик қилиш, жонни ўлдириш (қотиллик) ва ёлғон сўзлаш», дедилар. (Ровий) айтди: Бу бобда Абу Бакра, Айман ибн Хурайм ва Ибн Умардан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Анаснинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ғарибдир.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ عَيَّاشٍ، عَنْ عَاصِمٍ، عَنْ أَبِي وَائِلٍ، عَنْ قَيْسِ بْنِ أَبِي غَرَزَةَ، قَالَ خَرَجَ عَلَيْنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَنَحْنُ نُسَمَّى السَّمَاسِرَةَ فَقَالَ ‏"‏ يَا مَعْشَرَ التُّجَّارِ إِنَّ الشَّيْطَانَ وَالإِثْمَ يَحْضُرَانِ الْبَيْعَ فَشُوبُوا بَيْعَكُمْ بِالصَّدَقَةِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ وَرِفَاعَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ قَيْسِ بْنِ أَبِي غَرَزَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ رَوَاهُ مَنْصُورٌ وَالأَعْمَشُ وَحَبِيبُ بْنُ أَبِي ثَابِتٍ وَغَيْرُ وَاحِدٍ عَنْ أَبِي وَائِلٍ عَنْ قَيْسِ بْنِ أَبِي غَرَزَةَ ‏.‏ وَلاَ نَعْرِفُ لِقَيْسٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم غَيْرَ هَذَا ‏.‏

Qays ibn Abu Gʻaraza (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U aytdi: Rasululloh ﷺ biz tomon chiqdilar, biz oʻsha paytda «samosira» (dallollar) deb atalardik. Shunda u zot: «Ey savdogarlar jamoasi! Albatta, shayton va gunoh oldi-sotdida hozir boʻladi. Bas, savdolaringizni sadaqa bilan aralashtiringlar», dedilar. (Roviy) aytdi: Bu bobda Baroʼ ibn Ozib va Rifoʼadan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Qays ibn Abu Gʻarazaning hadisi hasan sahihdir. Uni Mansur, Aʼmash, Habib ibn Abu Sobit va birdan ortiq kishi Abu Voildan, u Qays ibn Abu Gʻarazadan rivoyat qilgan. Biz Qaysdan Paygʻambar ﷺ haqida bundan boshqa (hadis) bilmaymiz.Қайс ибн Абу Ғараза (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У айтди: Расулуллоҳ ﷺ биз томон чиқдилар, биз ўша пайтда «самосира» (даллоллар) деб аталардик. Шунда у зот: «Эй савдогарлар жамоаси! Албатта, шайтон ва гуноҳ олди-сотдида ҳозир бўлади. Бас, савдоларингизни садақа билан аралаштиринглар», дедилар. (Ровий) айтди: Бу бобда Барў ибн Озиб ва Рифўадан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Қайс ибн Абу Ғаразанинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Уни Мансур, Аъмаш, Ҳабиб ибн Абу Собит ва бирдан ортиқ киши Абу Воилдан, у Қайс ибн Абу Ғаразадан ривоят қилган. Биз Қайсдан Пайғамбар ﷺ ҳақида бундан бошқа (ҳадис) билмаймиз.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ شَقِيقِ بْنِ سَلَمَةَ، وَشَقِيقٌ، هُوَ أَبُو وَائِلٍ عَنْ قَيْسِ بْنِ أَبِي غَرَزَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ بِمَعْنَاهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Qays ibn Abu Gʻaraza (roziyallohu anhu)dan Paygʻambar ﷺdan shunga oʻxshash maʼnodagi rivoyat qilinadi. Abu Iso aytdi: Bu hadis sahihdir.Қайс ибн Абу Ғараза (розияллоҳу анҳу)дан Пайғамбар ﷺдан шунга ўхшаш маънодаги ривоят қилинади. Абу Исо айтди: Бу ҳадис саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا قَبِيصَةُ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ أَبِي حَمْزَةَ، عَنِ الْحَسَنِ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ التَّاجِرُ الصَّدُوقُ الأَمِينُ مَعَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ وَالشُّهَدَاءِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ مِنْ حَدِيثِ الثَّوْرِيِّ عَنْ أَبِي حَمْزَةَ ‏.‏ وَأَبُو حَمْزَةَ اسْمُهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَابِرٍ وَهُوَ شَيْخٌ بَصْرِيٌّ ‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Rostgoʻy, omonatdor savdogar paygʻambarlar, siddiqlar va shahidlar bilan birga boʻladi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir, biz uni faqat shu yoʻldan — Savriyning Abu Hamzadan qilgan rivoyatidangina bilamiz. Abu Hamzaning ismi Abdulloh ibn Jobirdir, u basralik shayxdir.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Ростгўй, омонатдор савдогар пайғамбарлар, сиддиқлар ва шаҳидлар билан бирга бўлади», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир, биз уни фақат шу йўлдан — Саврийнинг Абу Ҳамзадан қилган ривоятидангина биламиз. Абу Ҳамзанинг исми Абдуллоҳ ибн Жобирдир, у басралик шайхдир.

حَدَّثَنَا سُوَيْدُ بْنُ نَصْرٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، عَنْ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ، عَنْ أَبِي حَمْزَةَ، بِهَذَا الإِسْنَادِ نَحْوَهُ ‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan ushbu isnod bilan shunga oʻxshash rivoyat qilinadi.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ушбу иснод билан шунга ўхшаш ривоят қилинади.

حَدَّثَنَا أَبُو سَلَمَةَ، يَحْيَى بْنُ خَلَفٍ حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ الْمُفَضَّلِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُثْمَانَ بْنِ خُثَيْمٍ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ عُبَيْدِ بْنِ رِفَاعَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، أَنَّهُ خَرَجَ مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم إِلَى الْمُصَلَّى فَرَأَى النَّاسَ يَتَبَايَعُونَ فَقَالَ ‏"‏ يَا مَعْشَرَ التُّجَّارِ ‏"‏ ‏.‏ فَاسْتَجَابُوا لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَرَفَعُوا أَعْنَاقَهُمْ وَأَبْصَارَهُمْ إِلَيْهِ فَقَالَ ‏"‏ إِنَّ التُّجَّارَ يُبْعَثُونَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فُجَّارًا إِلاَّ مَنِ اتَّقَى اللَّهَ وَبَرَّ وَصَدَقَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَيُقَالُ إِسْمَاعِيلُ بْنُ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ رِفَاعَةَ أَيْضًا ‏.‏

Rifoʼa (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U Paygʻambar ﷺ bilan namozgohga chiqqan edi, u zot odamlarning oldi-sotdi qilayotganini koʻrib: «Ey savdogarlar jamoasi!» dedilar. Shunda ular Rasululloh ﷺga javob berib, boʻyinlari va koʻzlarini u zotga qaratdilar. U zot: «Albatta, savdogarlar qiyomat kuni fojirlar (gunohkorlar) holida tiriltiriladi, faqat Allohdan qoʻrqqan, yaxshilik qilgan va rostgoʻylik qilganlar bundan mustasno», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. (Roviy nomi) Ismoil ibn Ubaydulloh ibn Rifoʼa ham deyiladi.Рифўа (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У Пайғамбар ﷺ билан намозгоҳга чиққан эди, у зот одамларнинг олди-сотди қилаётганини кўриб: «Эй савдогарлар жамоаси!» дедилар. Шунда улар Расулуллоҳ ﷺга жавоб бериб, бўйинлари ва кўзларини у зотга қаратдилар. У зот: «Албатта, савдогарлар қиёмат куни фожирлар (гуноҳкорлар) ҳолида тирилтирилади, фақат Аллоҳдан қўрққан, яхшилик қилган ва ростгўйлик қилганлар бундан мустасно», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. (Ровий номи) Исмоил ибн Убайдуллоҳ ибн Рифўа ҳам дейилади.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ، قَالَ أَنْبَأَنَا شُعْبَةُ، قَالَ أَخْبَرَنِي عَلِيُّ بْنُ مُدْرِكٍ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا زُرْعَةَ بْنَ عَمْرِو بْنِ جَرِيرٍ، يُحَدِّثُ عَنْ خَرَشَةَ بْنِ الْحُرِّ، عَنْ أَبِي ذَرٍّ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ ثَلاَثَةٌ لاَ يَنْظُرُ اللَّهُ إِلَيْهِمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَلاَ يُزَكِّيهِمْ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ مَنْ هُمْ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَقَدْ خَابُوا وَخَسِرُوا فَقَالَ ‏"‏ الْمَنَّانُ وَالْمُسْبِلُ إِزَارَهُ وَالْمُنْفِقُ سِلْعَتَهُ بِالْحَلِفِ الْكَاذِبِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَأَبِي أُمَامَةَ بْنِ ثَعْلَبَةَ وَعِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ وَمَعْقِلِ بْنِ يَسَارٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي ذَرٍّ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Zarr (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Uch (toifa kishi) borki, Alloh qiyomat kuni ularga (rahmat nazari bilan) qaramaydi, ularni poklamaydi va ular uchun alamli azob bordir», dedilar. Men: «Ular kimlar, ey Allohning Rasuli? Ular albatta noumid boʻlib, ziyon koʻribdilar», dedim. U zot: «Bergan narsasini minnat qiluvchi, izorini (toʻpigʻidan past) suzdirib yuruvchi va molini yolgʻon qasam bilan oʻtkazuvchidir», dedilar. (Roviy) aytdi: Bu bobda Ibn Masʼud, Abu Hurayra, Abu Umoma ibn Saʼlaba, Imron ibn Husayn va Maʼqil ibn Yasordan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Abu Zarrning hadisi hasan sahihdir.Абу Зарр (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Уч (тоифа киши) борки, Аллоҳ қиёмат куни уларга (раҳмат назари билан) қарамайди, уларни покламайди ва улар учун аламли азоб бордир», дедилар. Мен: «Улар кимлар, эй Аллоҳнинг Расули? Улар албатта ноумид бўлиб, зиён кўрибдилар», дедим. У зот: «Берган нарсасини миннат қилувчи, изорини (тўпиғидан паст) суздириб юрувчи ва молини ёлғон қасам билан ўтказувчидир», дедилар. (Ровий) айтди: Бу бобда Ибн Масъуд, Абу Ҳурайра, Абу Умома ибн Саълаба, Имрон ибн Ҳусайн ва Маъқил ибн Ясордан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Абу Заррнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الدَّوْرَقِيُّ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، حَدَّثَنَا يَعْلَى بْنُ عَطَاءٍ، عَنْ عُمَارَةَ بْنِ حَدِيدٍ، عَنْ صَخْرٍ الْغَامِدِيِّ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ اللَّهُمَّ بَارِكْ لأُمَّتِي فِي بُكُورِهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَكَانَ إِذَا بَعَثَ سَرِيَّةً أَوْ جَيْشًا بَعَثَهُمْ أَوَّلَ النَّهَارِ وَكَانَ صَخْرٌ رَجُلاً تَاجِرًا وَكَانَ إِذَا بَعَثَ تِجَارَةً بَعَثَهُمْ أَوَّلَ النَّهَارِ فَأَثْرَى وَكَثُرَ مَالُهُ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَابْنِ مَسْعُودٍ وَبُرَيْدَةَ وَأَنَسٍ وَابْنِ عُمَرَ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَجَابِرٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ صَخْرٍ الْغَامِدِيِّ حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَلاَ نَعْرِفُ لِصَخْرٍ الْغَامِدِيِّ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم غَيْرَ هَذَا الْحَدِيثِ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ عَنْ شُعْبَةَ عَنْ يَعْلَى بْنِ عَطَاءٍ هَذَا الْحَدِيثَ ‏.‏

Saxr al-Gʻomidiy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Allohim, ummatimga ularning erta (tongdagi ishlari)da baraka ber», dedilar. (Roviy) aytdi: U zot biror sariya yoki qoʻshin joʻnatmoqchi boʻlsalar, ularni kunning avvalida joʻnatardilar. Saxr esa savdogar kishi edi, u (mol-)tijoratini joʻnatsa, kunning avvalida joʻnatardi va shu sababli boyib, moli koʻpaydi. (Roviy) aytdi: Bu bobda Ali, Ibn Masʼud, Burayda, Anas, Ibn Umar, Ibn Abbos va Jobirdan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Saxr al-Gʻomidiyning hadisi hasandir. Biz Saxr al-Gʻomidiydan Paygʻambar ﷺ haqida bu hadisdan boshqasini bilmaymiz. Bu hadisni Sufyon Savriy ham Shuʼbadan, u Yaʼlo ibn Atodan rivoyat qilgan.Сахр ал-Ғомидий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Аллоҳим, умматимга уларнинг эрта (тонгдаги ишлари)да барака бер», дедилар. (Ровий) айтди: У зот бирор сария ёки қўшин жўнатмоқчи бўлсалар, уларни куннинг аввалида жўнатардилар. Сахр эса савдогар киши эди, у (мол-)тижоратини жўнатса, куннинг аввалида жўнатарди ва шу сабабли бойиб, моли кўпайди. (Ровий) айтди: Бу бобда Али, Ибн Масъуд, Бурайда, Анас, Ибн Умар, Ибн Аббос ва Жобирдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Сахр ал-Ғомидийнинг ҳадиси ҳасандир. Биз Сахр ал-Ғомидийдан Пайғамбар ﷺ ҳақида бу ҳадисдан бошқасини билмаймиз. Бу ҳадисни Суфён Саврий ҳам Шуъбадан, у Яъло ибн Атодан ривоят қилган.

حَدَّثَنَا أَبُو حَفْصٍ، عُمَرُ بْنُ عَلِيٍّ أَخْبَرَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ، أَخْبَرَنَا عُمَارَةُ بْنُ أَبِي حَفْصَةَ، أَخْبَرَنَا عِكْرِمَةُ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ كَانَ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ثَوْبَانِ قِطْرِيَّانِ غَلِيظَانِ فَكَانَ إِذَا قَعَدَ فَعَرِقَ ثَقُلاَ عَلَيْهِ فَقَدِمَ بَزٌّ مِنَ الشَّامِ لِفُلاَنٍ الْيَهُودِيِّ ‏.‏ فَقُلْتُ لَوْ بَعَثْتَ إِلَيْهِ فَاشْتَرَيْتَ مِنْهُ ثَوْبَيْنِ إِلَى الْمَيْسَرَةِ ‏.‏ فَأَرْسَلَ إِلَيْهِ فَقَالَ قَدْ عَلِمْتُ مَا يُرِيدُ إِنَّمَا يُرِيدُ أَنْ يَذْهَبَ بِمَالِي أَوْ بِدَرَاهِمِي ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ كَذَبَ قَدْ عَلِمَ أَنِّي مِنْ أَتْقَاهُمْ لِلَّهِ وَآدَاهُمْ لِلأَمَانَةِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَأَنَسٍ وَأَسْمَاءَ بِنْتِ يَزِيدَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَائِشَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَاهُ شُعْبَةُ أَيْضًا عَنْ عُمَارَةَ بْنِ أَبِي حَفْصَةَ ‏.‏ قَالَ وَسَمِعْتُ مُحَمَّدَ بْنَ فِرَاسٍ الْبَصْرِيَّ يَقُولُ سَمِعْتُ أَبَا دَاوُدَ الطَّيَالِسِيَّ يَقُولُ سُئِلَ شُعْبَةُ يَوْمًا عَنْ هَذَا الْحَدِيثِ فَقَالَ لَسْتُ أُحَدِّثُكُمْ حَتَّى تَقُومُوا إِلَى حَرَمِيِّ بْنِ عُمَارَةَ بْنِ أَبِي حَفْصَةَ فَتُقَبِّلُوا رَأْسَهُ ‏.‏ قَالَ وَحَرَمِيٌّ فِي الْقَوْمِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى أَىْ إِعْجَابًا بِهَذَا الْحَدِيثِ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: U aytdi: Rasululloh ﷺning ustlarida ikkita qalin Qatriy (yamanlik) kiyim bor edi. U zot oʻtirib terlasalar, bu ikkisi ularga ogʻirlik qilardi. Shomdan falon yahudiyga (sotiladigan) gazlama keldi. Men: «Unga (odam) yuborib, undan toʻlovi yengillashguncha (nasiyaga) ikkita kiyim sotib olsangiz edi», dedim. Shunda u zot unga (odam) yubordilar, u (yahudiy): «Men u nima istayotganini bilaman, u faqat molimni yoki dirhamlarimni olib ketmoqchi», dedi. Rasululloh ﷺ: «U yolgʻon aytdi, u meni ularning ichida Allohdan eng koʻp qoʻrquvchi va omonatni eng yaxshi ado etuvchi ekanligimni biladi», dedilar. (Roviy) aytdi: Bu bobda Ibn Abbos, Anas va Asmo bint Yazyddan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Oishaning hadisi hasan gʻarib sahihdir. Uni Shuʼba ham Umora ibn Abu Hafsadan rivoyat qilgan.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: У айтди: Расулуллоҳ ﷺнинг устларида иккита қалин Қатрий (яманлик) кийим бор эди. У зот ўтириб терласалар, бу иккиси уларга оғирлик қиларди. Шомдан фалон яҳудийга (сотиладиган) газлама келди. Мен: «Унга (одам) юбориб, ундан тўлови енгиллашгунча (насияга) иккита кийим сотиб олсангиз эди», дедим. Шунда у зот унга (одам) юбордилар, у (яҳудий): «Мен у нима истаётганини биламан, у фақат молимни ёки дирҳамларимни олиб кетмоқчи», деди. Расулуллоҳ ﷺ: «У ёлғон айтди, у мени уларнинг ичида Аллоҳдан энг кўп қўрқувчи ва омонатни энг яхши адо этувчи эканлигимни билади», дедилар. (Ровий) айтди: Бу бобда Ибн Аббос, Анас ва Асмо бинт Язйддан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Оишанинг ҳадиси ҳасан ғариб саҳиҳдир. Уни Шуъба ҳам Умора ибн Абу Ҳафсадан ривоят қилган.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عَدِيٍّ، وَعُثْمَانُ بْنُ عُمَرَ، عَنْ هِشَامِ بْنِ حَسَّانَ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ تُوُفِّيَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم وَدِرْعُهُ مَرْهُونَةٌ بِعِشْرِينَ صَاعًا مِنْ طَعَامٍ أَخَذَهُ لأَهْلِهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U aytdi: Paygʻambar ﷺ vafot etganlarida, sovutlari bir yahudiyning oldida — ahllari uchun olgan yigirma soʼ taom evaziga garovga qoʻyilgan edi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У айтди: Пайғамбар ﷺ вафот этганларида, совутлари бир яҳудийнинг олдида — аҳллари учун олган йигирма сў таом эвазига гаровга қўйилган эди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عَدِيٍّ، عَنْ هِشَامٍ الدَّسْتَوَائِيِّ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسٍ، ح قَالَ مُحَمَّدٌ وَحَدَّثَنَا مُعَاذُ بْنُ هِشَامٍ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبِي، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسٍ، قَالَ مَشَيْتُ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِخُبْزِ شَعِيرٍ وَإِهَالَةٍ سَنِخَةٍ وَلَقَدْ رُهِنَ لَهُ دِرْعٌ عِنْدَ يَهُودِيٍّ بِعِشْرِينَ صَاعًا مِنْ طَعَامٍ أَخَذَهُ لأَهْلِهِ وَلَقَدْ سَمِعْتُهُ ذَاتَ يَوْمٍ يَقُولُ ‏"‏ مَا أَمْسَى فِي آلِ مُحَمَّدٍ صلى الله عليه وسلم صَاعُ تَمْرٍ وَلاَ صَاعُ حَبٍّ ‏"‏ ‏.‏ وَإِنَّ عِنْدَهُ يَوْمَئِذٍ لَتِسْعُ نِسْوَةٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U aytdi: Men Paygʻambar ﷺ huzuriga arpa noni va sasigan (achigan) yogʻ koʻtarib bordim. Aniqki, u zotning sovutlari ahllari uchun olgan yigirma soʼ taom evaziga bir yahudiyning oldida garovga qoʻyilgan edi. Bir kuni men u zotning: «Muhammad ﷺ oilasida birorta soʼ xurmo ham, birorta soʼ don ham qolmagan holda kech kirdi», deganlarini eshitdim. Holbuki, oʻsha kuni u zotning huzurlarida toʻqqizta xotin bor edi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У айтди: Мен Пайғамбар ﷺ ҳузурига арпа нони ва сасиган (ачиган) ёғ кўтариб бордим. Аниқки, у зотнинг совутлари аҳллари учун олган йигирма сў таом эвазига бир яҳудийнинг олдида гаровга қўйилган эди. Бир куни мен у зотнинг: «Муҳаммад ﷺ оиласида бирорта сў хурмо ҳам, бирорта сў дон ҳам қолмаган ҳолда кеч кирди», деганларини эшитдим. Ҳолбуки, ўша куни у зотнинг ҳузурларида тўққизта хотин бор эди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، أَخْبَرَنَا عَبَّادُ بْنُ لَيْثٍ، صَاحِبُ الْكَرَابِيسِيِّ الْبَصْرِيُّ أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْمَجِيدِ بْنُ وَهْبٍ، قَالَ قَالَ لِي الْعَدَّاءُ بْنُ خَالِدِ بْنِ هَوْذَةَ أَلاَ أُقْرِئُكَ كِتَابًا كَتَبَهُ لِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ قُلْتُ بَلَى ‏.‏ فَأَخْرَجَ لِي كِتَابًا ‏"‏ هَذَا مَا اشْتَرَى الْعَدَّاءُ بْنُ خَالِدِ بْنِ هَوْذَةَ مِنْ مُحَمَّدٍ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم اشْتَرَى مِنْهُ عَبْدًا أَوْ أَمَةً لاَ دَاءَ وَلاَ غَائِلَةَ وَلاَ خِبْثَةَ بَيْعَ الْمُسْلِمِ الْمُسْلِمَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ عَبَّادِ بْنِ لَيْثٍ وَقَدْ رَوَى عَنْهُ هَذَا الْحَدِيثَ غَيْرُ وَاحِدٍ مِنْ أَهْلِ الْحَدِيثِ ‏.‏

Addoʼ ibn Xolid ibn Havza (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U: «Rasululloh ﷺ men uchun yozib bergan bir maktubni senga oʻqib bermayinmi?», dedi. Men: «Albatta», dedim. Shunda u menga bir maktubni chiqardi (va unda shunday yozilgan edi): «Bu — Addoʼ ibn Xolid ibn Havza Allohning Rasuli Muhammad ﷺdan sotib olgan narsadir. U undan bir qul yoki bir choʻrini sotib oldi — unda na (yashirin) kasallik, na qochoqlik, na fasod bordir. Bu musulmonning musulmonga (halol) savdosidir». Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir. Biz uni faqat Abbod ibn Lays hadisidan bilamiz, hadis ahlidan bir nechtasi bu hadisni undan rivoyat qilgan.Аддў ибн Холид ибн Ҳавза (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У: «Расулуллоҳ ﷺ мен учун ёзиб берган бир мактубни сенга ўқиб бермайинми?», деди. Мен: «Албатта», дедим. Шунда у менга бир мактубни чиқарди (ва унда шундай ёзилган эди): «Бу — Аддў ибн Холид ибн Ҳавза Аллоҳнинг Расули Муҳаммад ﷺдан сотиб олган нарсадир. У ундан бир қул ёки бир чўрини сотиб олди — унда на (яширин) касаллик, на қочоқлик, на фасод бордир. Бу мусулмоннинг мусулмонга (ҳалол) савдосидир». Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Биз уни фақат Аббод ибн Лайс ҳадисидан биламиз, ҳадис аҳлидан бир нечтаси бу ҳадисни ундан ривоят қилган.

حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ يَعْقُوبَ الطَّالْقَانِيُّ، حَدَّثَنَا خَالِدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْوَاسِطِيُّ، عَنْ حُسَيْنِ بْنِ قَيْسٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لأَصْحَابِ الْمِكْيَالِ وَالْمِيزَانِ ‏"‏ إِنَّكُمْ قَدْ وُلِّيتُمْ أَمْرَيْنِ هَلَكَتْ فِيهِ الأُمَمُ السَّالِفَةُ قَبْلَكُمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ لاَ نَعْرِفُهُ مَرْفُوعًا إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ حُسَيْنِ بْنِ قَيْسٍ ‏.‏ وَحُسَيْنُ بْنُ قَيْسٍ يُضَعَّفُ فِي الْحَدِيثِ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا بِإِسْنَادٍ صَحِيحٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ مَوْقُوفًا ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ oʻlchov va tarozi ahliga: «Sizlar shunday ikkita ishga masʼul qilindingizki, sizlardan oldingi oʻtgan ummatlar shu (ishlar)da halok boʻlganlar», dedilar. Abu Iso aytdi: Biz bu hadisni faqat Husayn ibn Qays hadisidan marfuʼ holda bilamiz, Husayn ibn Qays esa hadisda zaif sanaladi. Bu (rivoyat) sahih isnod bilan Ibn Abbosdan mavquf holda ham rivoyat qilingan.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ ўлчов ва тарози аҳлига: «Сизлар шундай иккита ишга масъул қилиндингизки, сизлардан олдинги ўтган умматлар шу (ишлар)да ҳалок бўлганлар», дедилар. Абу Исо айтди: Биз бу ҳадисни фақат Ҳусайн ибн Қайс ҳадисидан марфуъ ҳолда биламиз, Ҳусайн ибн Қайс эса ҳадисда заиф саналади. Бу (ривоят) саҳиҳ иснод билан Ибн Аббосдан мавқуф ҳолда ҳам ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا حُمَيْدُ بْنُ مَسْعَدَةَ، أَخْبَرَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ شُمَيْطِ بْنِ عَجْلاَنَ، حَدَّثَنَا الأَخْضَرُ بْنُ عَجْلاَنَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ الْحَنَفِيِّ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَاعَ حِلْسًا وَقَدَحًا وَقَالَ ‏"‏ مَنْ يَشْتَرِي هَذَا الْحِلْسَ وَالْقَدَحَ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ رَجُلٌ أَخَذْتُهُمَا بِدِرْهَمٍ ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ يَزِيدُ عَلَى دِرْهَمٍ مَنْ يَزِيدُ عَلَى دِرْهَمٍ ‏"‏ فَأَعْطَاهُ رَجُلٌ دِرْهَمَيْنِ فَبَاعَهُمَا مِنْهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ الأَخْضَرِ بْنِ عَجْلاَنَ ‏.‏ وَعَبْدُ اللَّهِ الْحَنَفِيُّ الَّذِي رَوَى عَنْ أَنَسٍ هُوَ أَبُو بَكْرٍ الْحَنَفِيُّ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ لَمْ يَرَوْا بَأْسًا بِبَيْعِ مَنْ يَزِيدُ فِي الْغَنَائِمِ وَالْمَوَارِيثِ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى الْمُعْتَمِرُ بْنُ سُلَيْمَانَ وَغَيْرُ وَاحِدٍ مِنْ أَهْلِ الْحَدِيثِ عَنِ الأَخْضَرِ بْنِ عَجْلاَنَ هَذَا الْحَدِيثَ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ bir egar choyshabi va bir piyolani sotdilar va: «Bu choyshab bilan piyolani kim sotib oladi?», dedilar. Bir kishi: «Men ularni bir dirhamga olaman», dedi. Shunda Nabiy ﷺ: «Kim bir dirhamdan ziyoda (narx) beradi? Kim bir dirhamdan ziyoda beradi?», dedilar. Bir kishi unga ikki dirham berdi va u (zot) ularni unga sotdilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir. Biz uni faqat Axzar ibn Ajlon hadisidan bilamiz. Anasdan rivoyat qilgan Abdulloh al-Hanafiy — u Abu Bakr al-Hanafiydir. Baʼzi ilm ahli shu (hadis)ga amal qilib, oʻljalar va meroslarda ortiqcha narx beruvchiga sotishni ayb deb koʻrmaganlar. Muʼtamir ibn Sulaymon va hadis ahlidan bir nechtasi bu hadisni Axzar ibn Ajlondan rivoyat qilgan.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ бир эгар чойшаби ва бир пиёлани сотдилар ва: «Бу чойшаб билан пиёлани ким сотиб олади?», дедилар. Бир киши: «Мен уларни бир дирҳамга оламан», деди. Шунда Набий ﷺ: «Ким бир дирҳамдан зиёда (нарх) беради? Ким бир дирҳамдан зиёда беради?», дедилар. Бир киши унга икки дирҳам берди ва у (зот) уларни унга сотдилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир. Биз уни фақат Ахзар ибн Ажлон ҳадисидан биламиз. Анасдан ривоят қилган Абдуллоҳ ал-Ҳанафий — у Абу Бакр ал-Ҳанафийдир. Баъзи илм аҳли шу (ҳадис)га амал қилиб, ўлжалар ва меросларда ортиқча нарх берувчига сотишни айб деб кўрмаганлар. Муътамир ибн Сулаймон ва ҳадис аҳлидан бир нечтаси бу ҳадисни Ахзар ибн Ажлондан ривоят қилган.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنْ جَابِرٍ، أَنَّ رَجُلاً، مِنَ الأَنْصَارِ دَبَّرَ غُلاَمًا لَهُ فَمَاتَ وَلَمْ يَتْرُكْ مَالاً غَيْرَهُ فَبَاعَهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَاشْتَرَاهُ نُعَيْمُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ النَّحَّامِ ‏.‏ قَالَ جَابِرٌ عَبْدًا قِبْطِيًّا مَاتَ عَامَ الأَوَّلِ فِي إِمَارَةِ ابْنِ الزُّبَيْرِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَقَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا الْحَدِيثِ عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ لَمْ يَرَوْا بِبَيْعِ الْمُدَبَّرِ بَأْسًا ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ وَكَرِهَ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ بَيْعَ الْمُدَبَّرِ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَمَالِكٍ وَالأَوْزَاعِيِّ ‏.‏

Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Ansorlardan bir kishi oʻz qulini mudabbar qildi (yaʼni oʻzi oʻlgach ozod boʻlishini vasiyat qildi), soʻng vafot etdi va o quldan boshqa hech qanday mol qoldirmadi. Shunda Nabiy ﷺ uni sotdilar, uni Nuʼaym ibn Abdulloh ibn an-Nahhom sotib oldi. Jobir aytdi: U qibtiy bir qul edi, Ibn Zubayrning amirligi davrida, birinchi yilda vafot etdi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir, u Jobir ibn Abdullohdan bir necha yoʻl bilan rivoyat qilingan. Nabiy ﷺning sahobalaridan va boshqalaridan baʼzi ilm ahli shu hadisga amal qilib, mudabbarni sotishda ayb koʻrmaganlar. Bu Shofiʼiy, Ahmad va Isʼhoqning soʻzidir. Nabiy ﷺning sahobalaridan va boshqalaridan baʼzi ilm ahli esa mudabbarni sotishni makruh deb bilganlar. Bu Sufyon as-Savriy, Molik va al-Avzoʻiyning soʻzidir.Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Ансорлардан бир киши ўз қулини мудаббар қилди (яъни ўзи ўлгач озод бўлишини васият қилди), сўнг вафот этди ва о қулдан бошқа ҳеч қандай мол қолдирмади. Шунда Набий ﷺ уни сотдилар, уни Нуъайм ибн Абдуллоҳ ибн ан-Наҳҳом сотиб олди. Жобир айтди: У қибтий бир қул эди, Ибн Зубайрнинг амирлиги даврида, биринчи йилда вафот этди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир, у Жобир ибн Абдуллоҳдан бир неча йўл билан ривоят қилинган. Набий ﷺнинг саҳобаларидан ва бошқаларидан баъзи илм аҳли шу ҳадисга амал қилиб, мудаббарни сотишда айб кўрмаганлар. Бу Шофиъий, Аҳмад ва Исъҳоқнинг сўзидир. Набий ﷺнинг саҳобаларидан ва бошқаларидан баъзи илм аҳли эса мудаббарни сотишни макруҳ деб билганлар. Бу Суфён ас-Саврий, Молик ва ал-Авзўийнинг сўзидир.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا ابْنُ الْمُبَارَكِ، أَخْبَرَنَا سُلَيْمَانُ التَّيْمِيُّ، عَنْ أَبِي عُثْمَانَ، عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ نَهَى عَنْ تَلَقِّي الْبُيُوعِ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَأَبِي سَعِيدٍ وَابْنِ عُمَرَ وَرَجُلٍ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan, Nabiy ﷺdan rivoyat qilinadi: U zot savdolarni (bozorga yetib kelmasdan oldin yoʻlda) qarshi olishdan qaytardilar. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Ali, Ibn Abbos, Abu Hurayra, Abu Said, Ibn Umar va Nabiy ﷺning sahobalaridan bir kishidan (ham hadislar bor).Ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан, Набий ﷺдан ривоят қилинади: У зот савдоларни (бозорга етиб келмасдан олдин йўлда) қарши олишдан қайтардилар. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Али, Ибн Аббос, Абу Ҳурайра, Абу Саид, Ибн Умар ва Набий ﷺнинг саҳобаларидан бир кишидан (ҳам ҳадислар бор).

حَدَّثَنَا سَلَمَةُ بْنُ شَبِيبٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ الرَّقِّيُّ، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَمْرٍو الرَّقِّيُّ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِيرِينَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم نَهَى أَنْ يُتَلَقَّى الْجَلَبُ فَإِنْ تَلَقَّاهُ إِنْسَانٌ فَابْتَاعَهُ فَصَاحِبُ السِّلْعَةِ فِيهَا بِالْخِيَارِ إِذَا وَرَدَ السُّوقَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ حَدِيثِ أَيُّوبَ وَحَدِيثُ ابْنِ مَسْعُودٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ كَرِهَ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ تَلَقِّيَ الْبُيُوعِ وَهُوَ ضَرْبٌ مِنَ الْخَدِيعَةِ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَغَيْرِهِ مِنْ أَصْحَابِنَا ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ (bozorga) keltirilayotgan molni (yoʻlda) qarshi olishdan qaytardilar. Agar bir kishi uni qarshi olib sotib olsa, mol egasi bozorga yetib kelganida (savdoni qoldirish yoki davom ettirishda) ixtiyorga egadir. Abu Iso aytdi: Bu hadis Ayyub hadisidan hasan gʻaribdir, Ibn Masʼud hadisi esa hasan sahih hadisdir. Ilm ahlidan bir qavm savdolarni (yoʻlda) qarshi olishni makruh deb bilgan, chunki u bir xil aldovdir. Bu Shofiʼiy va bizning ashoblarimizdan boshqalarning soʻzidir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ (бозорга) келтирилаётган молни (йўлда) қарши олишдан қайтардилар. Агар бир киши уни қарши олиб сотиб олса, мол эгаси бозорга етиб келганида (савдони қолдириш ёки давом эттиришда) ихтиёрга эгадир. Абу Исо айтди: Бу ҳадис Айюб ҳадисидан ҳасан ғарибдир, Ибн Масъуд ҳадиси эса ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Илм аҳлидан бир қавм савдоларни (йўлда) қарши олишни макруҳ деб билган, чунки у бир хил алдовдир. Бу Шофиъий ва бизнинг ашобларимиздан бошқаларнинг сўзидир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، وَأَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَقَالَ قُتَيْبَةُ يَبْلُغُ بِهِ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ يَبِيعُ حَاضِرٌ لِبَادٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ طَلْحَةَ وَجَابِرٍ وَأَنَسٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَحَكِيمِ بْنِ أَبِي يَزِيدَ عَنْ أَبِيهِ وَعَمْرِو بْنِ عَوْفٍ الْمُزَنِيِّ جَدِّ كَثِيرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ وَرَجُلٍ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ — Qutayba esa buni Nabiy ﷺga yetkazib (rivoyat qildi) — dedilar: «Shaharlik badaviy (sahroyi) uchun sotmasin». (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Talha, Jobir, Anas, Ibn Abbos, Hakim ibn Abu Yazid otasidan, Amr ibn Avf al-Muzaniy — Kasir ibn Abdullohning bobosi — va Nabiy ﷺning sahobalaridan bir kishidan (ham hadislar bor).Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ — Қутайба эса буни Набий ﷺга етказиб (ривоят қилди) — дедилар: «Шаҳарлик бадавий (саҳройи) учун сотмасин». (Абу Исо) айтди: Бу бобда Талҳа, Жобир, Анас, Ибн Аббос, Ҳаким ибн Абу Язид отасидан, Амр ибн Авф ал-Музаний — Касир ибн Абдуллоҳнинг бобоси — ва Набий ﷺнинг саҳобаларидан бир кишидан (ҳам ҳадислар бор).

حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ، وَأَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ يَبِيعُ حَاضِرٌ لِبَادٍ دَعُوا النَّاسَ يَرْزُقُ اللَّهُ بَعْضَهُمْ مِنْ بَعْضٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَحَدِيثُ جَابِرٍ فِي هَذَا هُوَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ أَيْضًا ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا الْحَدِيثِ عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ كَرِهُوا أَنْ يَبِيعَ حَاضِرٌ لِبَادٍ ‏.‏ وَرَخَّصَ بَعْضُهُمْ فِي أَنْ يَشْتَرِيَ حَاضِرٌ لِبَادٍ ‏.‏ وَقَالَ الشَّافِعِيُّ يُكْرَهُ أَنْ يَبِيعَ حَاضِرٌ لِبَادٍ وَإِنْ بَاعَ فَالْبَيْعُ جَائِزٌ ‏.‏

Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Shaharlik badaviy uchun sotmasin. Odamlarni qoʻyib bering — Alloh ularning baʼzisini baʼzisi orqali rizqlantiradi», dedilar. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan sahih hadisdir, bu (bobda) Jobirning hadisi ham hasan sahih hadisdir. Nabiy ﷺning sahobalaridan va boshqalaridan baʼzi ilm ahli shu hadisga amal qilib, shaharlik badaviy uchun sotishni makruh deb bilganlar. Ularning baʼzisi shaharlik badaviy uchun sotib olishiga ruxsat bergan. Shofiʼiy: «Shaharlik badaviy uchun sotishi makruhdir, agar sotsa, savdo joizdir», dedi.Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Шаҳарлик бадавий учун сотмасин. Одамларни қўйиб беринг — Аллоҳ уларнинг баъзисини баъзиси орқали ризқлантиради», дедилар. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир, бу (бобда) Жобирнинг ҳадиси ҳам ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Набий ﷺнинг саҳобаларидан ва бошқаларидан баъзи илм аҳли шу ҳадисга амал қилиб, шаҳарлик бадавий учун сотишни макруҳ деб билганлар. Уларнинг баъзиси шаҳарлик бадавий учун сотиб олишига рухсат берган. Шофиъий: «Шаҳарлик бадавий учун сотиши макруҳдир, агар сотса, савдо жоиздир», деди.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الإِسْكَنْدَرَانِيُّ، عَنْ سُهَيْلِ بْنِ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ نَهَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنِ الْمُحَاقَلَةِ وَالْمُزَابَنَةِ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَزَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ وَسَعْدٍ وَجَابِرٍ وَرَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ وَأَبِي سَعِيدٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْمُحَاقَلَةُ بَيْعُ الزَّرْعِ بِالْحِنْطَةِ ‏.‏ وَالْمُزَابَنَةُ بَيْعُ الثَّمَرِ عَلَى رُءُوسِ النَّخْلِ بِالتَّمْرِ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ كَرِهُوا بَيْعَ الْمُحَاقَلَةِ وَالْمُزَابَنَةِ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ muhoqala va muzobanadan qaytardilar. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Ibn Umar, Ibn Abbos, Zayd ibn Sobit, Saʼd, Jobir, Rofiʼ ibn Xadij va Abu Saiddan (ham hadislar bor). Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan sahih hadisdir. Muhoqala — ekinni bugʻdoy evaziga sotishdir. Muzobana esa shoxidagi xurmoni quritilgan xurmo evaziga sotishdir. Koʻpchilik ilm ahli shunga amal qilib, muhoqala va muzobana savdosini makruh deb bilganlar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ муҳоқала ва музобанадан қайтардилар. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Ибн Умар, Ибн Аббос, Зайд ибн Собит, Саъд, Жобир, Рофиъ ибн Хадиж ва Абу Саиддан (ҳам ҳадислар бор). Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Муҳоқала — экинни буғдой эвазига сотишдир. Музобана эса шохидаги хурмони қуритилган хурмо эвазига сотишдир. Кўпчилик илм аҳли шунга амал қилиб, муҳоқала ва музобана савдосини макруҳ деб билганлар.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ يَزِيدَ، أَنَّ زَيْدًا أَبَا عَيَّاشٍ، سَأَلَ سَعْدًا عَنِ الْبَيْضَاءِ، بِالسُّلْتِ فَقَالَ أَيُّهُمَا أَفْضَلُ قَالَ الْبَيْضَاءُ ‏.‏ فَنَهَى عَنْ ذَلِكَ ‏.‏ وَقَالَ سَعْدٌ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُسْأَلُ عَنِ اشْتِرَاءِ التَّمْرِ بِالرُّطَبِ فَقَالَ لِمَنْ حَوْلَهُ ‏"‏ أَيَنْقُصُ الرُّطَبُ إِذَا يَبِسَ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا نَعَمْ ‏.‏ فَنَهَى عَنْ ذَلِكَ ‏.‏

Saʼd (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Zayd Abu Ayyosh Saʼddan oq bugʻdoyni arpa (sult) evaziga (almashtirish) haqida: «Qaysi biri afzalroq?», deb soʻradi. U: «Oq (bugʻdoy)», dedi va shundan (qilishdan) qaytardi. Saʼd aytdi: Men Rasululloh ﷺdan quruq xurmoni yangi (hoʻl) xurmo evaziga sotib olish haqida soʻralayotganini eshitdim, shunda u zot atrofidagilarga: «Hoʻl xurmo qurigach kamayadimi?», dedilar. Ular: «Ha», deyishdi. Shunda u zot shundan qaytardilar.Саъд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Зайд Абу Айёш Саъддан оқ буғдойни арпа (султ) эвазига (алмаштириш) ҳақида: «Қайси бири афзалроқ?», деб сўради. У: «Оқ (буғдой)», деди ва шундан (қилишдан) қайтарди. Саъд айтди: Мен Расулуллоҳ ﷺдан қуруқ хурмони янги (ҳўл) хурмо эвазига сотиб олиш ҳақида сўралаётганини эшитдим, шунда у зот атрофидагиларга: «Ҳўл хурмо қуригач камаядими?», дедилар. Улар: «Ҳа», дейишди. Шунда у зот шундан қайтардилар.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ يَزِيدَ، عَنْ زَيْدٍ أَبِي عَيَّاشٍ، قَالَ سَأَلْنَا سَعْدًا فَذَكَرَ نَحْوَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَأَصْحَابِنَا ‏.‏

Zayd Abu Ayyosh (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: U: «Biz Saʼddan soʻradik», dedi va shunga oʻxshashini zikr qildi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Ilm ahli shunga amal qilgan, bu Shofiʼiy va bizning ashoblarimizning soʻzidir.Зайд Абу Айёш (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: У: «Биз Саъддан сўрадик», деди ва шунга ўхшашини зикр қилди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Илм аҳли шунга амал қилган, бу Шофиъий ва бизнинг ашобларимизнинг сўзидир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَهَى عَنْ بَيْعِ النَّخْلِ حَتَّى يَزْهُوَ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ xurmoni pishib yetilmaguncha (yaʼni rangi oʻzgarmaguncha) sotishdan qaytardilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ хурмони пишиб етилмагунча (яъни ранги ўзгармагунча) сотишдан қайтардилар.

وَبِهَذَا الإِسْنَادِ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم نَهَى عَنْ بَيْعِ السُّنْبُلِ حَتَّى يَبْيَضَّ وَيَأْمَنَ الْعَاهَةَ نَهَى الْبَائِعَ وَالْمُشْتَرِيَ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَنَسٍ وَعَائِشَةَ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَجَابِرٍ وَأَبِي سَعِيدٍ وَزَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ كَرِهُوا بَيْعَ الثِّمَارِ قَبْلَ أَنْ يَبْدُوَ صَلاَحُهَا ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏

Va shu isnod bilan (rivoyat qilinadi): Nabiy ﷺ boshoqni (donlari) oqarib, ofatdan omon boʻlmaguncha sotishdan qaytardilar; (buni) sotuvchiga ham, xaridorga ham (taqiqlab) qaytardilar. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Anas, Oisha, Abu Hurayra, Ibn Abbos, Jobir, Abu Said va Zayd ibn Sobitdan (ham hadislar bor). Abu Iso aytdi: Ibn Umarning hadisi hasan sahih hadisdir. Nabiy ﷺning sahobalaridan va boshqalaridan ilm ahli shunga amal qilib, mevalarni yaroqliligi (yetilgani) koʻrinmasdan oldin sotishni makruh deb bilganlar. Bu Shofiʼiy, Ahmad va Isʼhoqning soʻzidir.Ва шу иснод билан (ривоят қилинади): Набий ﷺ бошоқни (донлари) оқариб, офатдан омон бўлмагунча сотишдан қайтардилар; (буни) сотувчига ҳам, харидорга ҳам (тақиқлаб) қайтардилар. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Анас, Оиша, Абу Ҳурайра, Ибн Аббос, Жобир, Абу Саид ва Зайд ибн Собитдан (ҳам ҳадислар бор). Абу Исо айтди: Ибн Умарнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Набий ﷺнинг саҳобаларидан ва бошқаларидан илм аҳли шунга амал қилиб, меваларни яроқлилиги (етилгани) кўринмасдан олдин сотишни макруҳ деб билганлар. Бу Шофиъий, Аҳмад ва Исъҳоқнинг сўзидир.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْخَلاَّلُ، حَدَّثَنَا أَبُو الْوَلِيدِ، وَعَفَّانُ، وَسُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ، قَالُوا حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ، عَنْ حُمَيْدٍ، عَنْ أَنَسٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَهَى عَنْ بَيْعِ الْعِنَبِ حَتَّى يَسْوَدَّ وَعَنْ بَيْعِ الْحَبِّ حَتَّى يَشْتَدَّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ مَرْفُوعًا إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ حَمَّادِ بْنِ سَلَمَةَ ‏.‏

Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ uzumni qoraymaguncha sotishdan va donni qotmaguncha (pishib mustahkamlanmaguncha) sotishdan qaytardilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir, biz uni faqat Hammod ibn Salama hadisidan marfuʼ holda bilamiz.Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ узумни қораймагунча сотишдан ва донни қотмагунча (пишиб мустаҳкамланмагунча) сотишдан қайтардилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир, биз уни фақат Ҳаммод ибн Салама ҳадисидан марфуъ ҳолда биламиз.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم نَهَى عَنْ بَيْعِ حَبَلِ الْحَبَلَةِ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ وَأَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ وَحَبَلُ الْحَبَلَةِ نِتَاجُ النِّتَاجِ وَهُوَ بَيْعٌ مَفْسُوخٌ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ وَهُوَ مِنْ بُيُوعِ الْغَرَرِ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى شُعْبَةُ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ أَيُّوبَ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏ وَرَوَى عَبْدُ الْوَهَّابِ الثَّقَفِيُّ وَغَيْرُهُ عَنْ أَيُّوبَ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ وَنَافِعٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَهَذَا أَصَحُّ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ habalul-habala (homila tuyaning qornidagi bolaning bolasi)ni sotishdan qaytardilar. Abu Iso aytdi: Ibn Umarning hadisi hasan sahihdir. Ilm ahli shu hadis bilan amal qiladi. Habalul-habala — bolaning bolasi boʻlib, ilm ahlining nazdida buzuq (bekor qilinadigan) savdo va u gʻarar (noaniqlik) savdolaridan biridir.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ ҳабалул-ҳабала (ҳомила туянинг қорнидаги боланинг боласи)ни сотишдан қайтардилар. Абу Исо айтди: Ибн Умарнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Илм аҳли шу ҳадис билан амал қилади. Ҳабалул-ҳабала — боланинг боласи бўлиб, илм аҳлининг наздида бузуқ (бекор қилинадиган) савдо ва у ғарар (ноаниқлик) савдоларидан биридир.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، أَنْبَأَنَا أَبُو أُسَامَةَ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، عَنْ أَبِي الزِّنَادِ، عَنِ الأَعْرَجِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ نَهَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْ بَيْعِ الْغَرَرِ وَبَيْعِ الْحَصَاةِ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَأَبِي سَعِيدٍ وَأَنَسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا الْحَدِيثِ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ كَرِهُوا بَيْعَ الْغَرَرِ ‏.‏ قَالَ الشَّافِعِيُّ وَمِنْ بُيُوعِ الْغَرَرِ بَيْعُ السَّمَكِ فِي الْمَاءِ وَبَيْعُ الْعَبْدِ الآبِقِ وَبَيْعُ الطَّيْرِ فِي السَّمَاءِ وَنَحْوُ ذَلِكَ مِنَ الْبُيُوعِ ‏.‏ وَمَعْنَى بَيْعِ الْحَصَاةِ أَنْ يَقُولَ الْبَائِعُ لِلْمُشْتَرِي إِذَا نَبَذْتُ إِلَيْكَ بِالْحَصَاةِ فَقَدْ وَجَبَ الْبَيْعُ فِيمَا بَيْنِي وَبَيْنَكَ ‏.‏ وَهَذَا شَبِيهٌ بِبَيْعِ الْمُنَابَذَةِ وَكَانَ هَذَا مِنْ بُيُوعِ أَهْلِ الْجَاهِلِيَّةِ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ gʻarar (noaniqlik) savdosidan va hasot (toshli) savdosidan qaytardilar. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan sahihdir. Ilm ahli shu hadis bilan amal qilib, gʻarar savdosini makruh sanaganlar. Shofeiy aytdi: Gʻarar savdolaridan — suvdagi baliqni sotish, qochib ketgan qulni sotish, osmondagi qushni sotish va shunga oʻxshash savdolar. Hasot savdosining maʼnosi esa, sotuvchi xaridorga: «Senga toshni otsam, oramizdagi savdo lozim boʻladi», deyishidir. Bu munobaza savdosiga oʻxshaydi va u johiliyat ahlining savdolaridan edi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ ғарар (ноаниқлик) савдосидан ва ҳасот (тошли) савдосидан қайтардилар. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Илм аҳли шу ҳадис билан амал қилиб, ғарар савдосини макруҳ санаганлар. Шофеий айтди: Ғарар савдоларидан — сувдаги балиқни сотиш, қочиб кетган қулни сотиш, осмондаги қушни сотиш ва шунга ўхшаш савдолар. Ҳасот савдосининг маъноси эса, сотувчи харидорга: «Сенга тошни отсам, орамиздаги савдо лозим бўлади», дейишидир. Бу мунобаза савдосига ўхшайди ва у жоҳилият аҳлининг савдоларидан эди.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ نَهَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْ بَيْعَتَيْنِ فِي بَيْعَةٍ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَابْنِ عُمَرَ وَابْنِ مَسْعُودٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ وَقَدْ فَسَّرَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ قَالُوا بَيْعَتَيْنِ فِي بَيْعَةٍ ‏.‏ أَنْ يَقُولَ أَبِيعُكَ هَذَا الثَّوْبَ بِنَقْدٍ بِعَشَرَةٍ وَبِنَسِيئَةٍ بِعِشْرِينَ وَلاَ يُفَارِقُهُ عَلَى أَحَدِ الْبَيْعَيْنِ فَإِذَا فَارَقَهُ عَلَى أَحَدِهِمَا فَلاَ بَأْسَ إِذَا كَانَتِ الْعُقْدَةُ عَلَى وَاحِدٍ مِنْهُمَا ‏.‏ قَالَ الشَّافِعِيُّ وَمِنْ مَعْنَى نَهْىِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم عَنْ بَيْعَتَيْنِ فِي بَيْعَةٍ أَنْ يَقُولَ أَبِيعُكَ دَارِي هَذِهِ بِكَذَا عَلَى أَنْ تَبِيعَنِي غُلاَمَكَ بِكَذَا فَإِذَا وَجَبَ لِي غُلاَمُكَ وَجَبَ لَكَ دَارِي ‏.‏ وَهَذَا يُفَارِقُ عَنْ بَيْعٍ بِغَيْرِ ثَمَنٍ مَعْلُومٍ وَلاَ يَدْرِي كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا عَلَى مَا وَقَعَتْ عَلَيْهِ صَفْقَتُهُ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ bir savdoda ikki savdo qilishdan qaytardilar. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan sahihdir. Ilm ahli shu hadis bilan amal qiladi. Baʼzi ilm ahli buni shunday izohlaganlar: bir savdoda ikki savdo — kishining: «Senga ushbu kiyimni naqdga oʻn (dirham)ga, qarzga yigirma (dirham)ga sotaman», deb savdolarning birini aniqlamay turib ajralib ketishidir. Agar ulardan birini aniqlab ajralsa, savdo ulardan biriga tushgan boʻlsa, zarari yoʻq. Shofeiy aytdi: Nabiy ﷺning bir savdoda ikki savdodan qaytarishlarining maʼnolaridan biri kishining: «Bu uyimni senga shuncha (pul)ga sotaman, sen ham gʻulomingni menga shuncha (pul)ga sotishing sharti bilan; gʻuloming menga lozim boʻlsa, uyim senga lozim boʻladi», deyishidir. Bunda maʼlum boʻlmagan narxsiz savdo qilingan boʻladi va har biri oʻz savdosi nimaga tushganini bilmaydi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ бир савдода икки савдо қилишдан қайтардилар. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Илм аҳли шу ҳадис билан амал қилади. Баъзи илм аҳли буни шундай изоҳлаганлар: бир савдода икки савдо — кишининг: «Сенга ушбу кийимни нақдга ўн (дирҳам)га, қарзга йигирма (дирҳам)га сотаман», деб савдоларнинг бирини аниқламай туриб ажралиб кетишидир. Агар улардан бирини аниқлаб ажралса, савдо улардан бирига тушган бўлса, зарари йўқ. Шофеий айтди: Набий ﷺнинг бир савдода икки савдодан қайтаришларининг маъноларидан бири кишининг: «Бу уйимни сенга шунча (пул)га сотаман, сен ҳам ғуломингни менга шунча (пул)га сотишинг шарти билан; ғуломинг менга лозим бўлса, уйим сенга лозим бўлади», дейишидир. Бунда маълум бўлмаган нархсиз савдо қилинган бўлади ва ҳар бири ўз савдоси нимага тушганини билмайди.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، عَنْ أَبِي بِشْرٍ، عَنْ يُوسُفَ بْنِ مَاهَكَ، عَنْ حَكِيمِ بْنِ حِزَامٍ، قَالَ أَتَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقُلْتُ يَأْتِينِي الرَّجُلُ يَسْأَلُنِي مِنَ الْبَيْعِ مَا لَيْسَ عِنْدِي أَبْتَاعُ لَهُ مِنَ السُّوقِ ثُمَّ أَبِيعُهُ قَالَ ‏"‏ لاَ تَبِعْ مَا لَيْسَ عِنْدَكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ ‏.‏

Hakim ibn Hizom (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Rasululloh ﷺning huzurlariga keldim va: «Menga bir kishi kelib, mendan yonimda yoʻq narsani sotishni soʻraydi. Men uning uchun bozordan sotib olib, soʻng unga sotsam (boʻladimi)?» dedim. U zot: «Yoningda yoʻq narsani sotma», dedilar.Ҳаким ибн Ҳизом (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Расулуллоҳ ﷺнинг ҳузурларига келдим ва: «Менга бир киши келиб, мендан ёнимда йўқ нарсани сотишни сўрайди. Мен унинг учун бозордан сотиб олиб, сўнг унга сотсам (бўладими)?» дедим. У зот: «Ёнингда йўқ нарсани сотма», дедилар.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ يُوسُفَ بْنِ مَاهَكَ، عَنْ حَكِيمِ بْنِ حِزَامٍ، قَالَ نَهَانِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ أَبِيعَ مَا لَيْسَ عِنْدِي ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ قَالَ إِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ قُلْتُ لأَحْمَدَ مَا مَعْنَى نَهَى عَنْ سَلَفٍ وَبَيْعٍ قَالَ أَنْ يَكُونَ يُقْرِضُهُ قَرْضًا ثُمَّ يُبَايِعُهُ عَلَيْهِ بَيْعًا يَزْدَادُ عَلَيْهِ وَيَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ يُسْلِفُ إِلَيْهِ فِي شَيْءٍ فَيَقُولُ إِنْ لَمْ يَتَهَيَّأْ عِنْدَكَ فَهُوَ بَيْعٌ عَلَيْكَ ‏.‏ قَالَ إِسْحَاقُ يَعْنِي ابْنَ رَاهَوَيْهِ كَمَا قَالَ قُلْتُ لأَحْمَدَ وَعَنْ بَيْعِ مَا لَمْ تَضْمَنْ قَالَ لاَ يَكُونُ عِنْدِي إِلاَّ فِي الطَّعَامِ مَا لَمْ تَقْبِضْ ‏.‏ قَالَ إِسْحَاقُ كَمَا قَالَ فِي كُلِّ مَا يُكَالُ أَوْ يُوزَنُ ‏.‏ قَالَ أَحْمَدُ إِذَا قَالَ أَبِيعُكَ هَذَا الثَّوْبَ وَعَلَىَّ خِيَاطَتُهُ وَقَصَارَتُهُ فَهَذَا مِنْ نَحْوِ شَرْطَيْنِ فِي بَيْعٍ وَإِذَا قَالَ أَبِيعُكَهُ وَعَلَىَّ خِيَاطَتُهُ فَلاَ بَأْسَ بِهِ أَوْ قَالَ أَبِيعُكَهُ وَعَلَىَّ قَصَارَتُهُ فَلاَ بَأْسَ بِهِ إِنَّمَا هُوَ شَرْطٌ وَاحِدٌ ‏.‏ قَالَ إِسْحَاقُ كَمَا قَالَ ‏.‏

Hakim ibn Hizom (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ meni yonimda yoʻq narsani sotishdan qaytardilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir. Ishoq ibn Mansur aytdi: Ahmadga: «Qarz va savdodan qaytarishning maʼnosi nima?» dedim. U: «Bir kishiga qarz berib, soʻng undan ziyoda olib savdo qilishi; yoki unga biror narsa evaziga qarz berib: ‹Agar sendan muyassar boʻlmasa, u senga savdo (boʻlib qoladi)›, deyishi ehtimoli ham bor», dedi. Ishoq ibn Rohavayh ham xuddi shunday dedi. (Ishoq aytdi:) Ahmadga: «Zomin boʻlmagan (qoʻlga olinmagan) narsani sotish-chi?» dedim. U: «Mening nazdimda bu faqat qoʻlga olinmagan taomdadir», dedi. Ishoq: «Oʻlchanadigan yoki tortiladigan har bir narsada (shunday)», dedi. Ahmad aytdi: «Agar kishi: ‹Senga ushbu kiyimni tikib va oqartib berishim sharti bilan sotaman›, desa, bu savdoda ikki shartga oʻxshaydi. Agar: ‹Senga uni tikib berishim sharti bilan sotaman› yoki ‹oqartib berishim sharti bilan sotaman›, desa, zarari yoʻq — bu bitta shartdir». Ishoq ham xuddi shunday dedi.Ҳаким ибн Ҳизом (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ мени ёнимда йўқ нарсани сотишдан қайтардилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир. Ишоқ ибн Мансур айтди: Аҳмадга: «Қарз ва савдодан қайтаришнинг маъноси нима?» дедим. У: «Бир кишига қарз бериб, сўнг ундан зиёда олиб савдо қилиши; ёки унга бирор нарса эвазига қарз бериб: ‹Агар сендан муяссар бўлмаса, у сенга савдо (бўлиб қолади)›, дейиши эҳтимоли ҳам бор», деди. Ишоқ ибн Роҳавайҳ ҳам худди шундай деди. (Ишоқ айтди:) Аҳмадга: «Зомин бўлмаган (қўлга олинмаган) нарсани сотиш-чи?» дедим. У: «Менинг наздимда бу фақат қўлга олинмаган таомдадир», деди. Ишоқ: «Ўлчанадиган ёки тортиладиган ҳар бир нарсада (шундай)», деди. Аҳмад айтди: «Агар киши: ‹Сенга ушбу кийимни тикиб ва оқартиб беришим шарти билан сотаман›, деса, бу савдода икки шартга ўхшайди. Агар: ‹Сенга уни тикиб беришим шарти билан сотаман› ёки ‹оқартиб беришим шарти билан сотаман›, деса, зарари йўқ — бу битта шартдир». Ишоқ ҳам худди шундай деди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا أَيُّوبُ، حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ شُعَيْبٍ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي، عَنْ أَبِيهِ، حَتَّى ذَكَرَ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَمْرٍو أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ يَحِلُّ سَلَفٌ وَبَيْعٌ وَلاَ شَرْطَانِ فِي بَيْعٍ وَلاَ رِبْحُ مَا لَمْ يُضْمَنْ وَلاَ بَيْعُ مَا لَيْسَ عِنْدَكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ حَكِيمِ بْنِ حِزَامٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ قَدْ رُوِيَ عَنْهُ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ ‏.‏ رَوَى أَيُّوبُ السَّخْتِيَانِيُّ وَأَبُو بِشْرٍ عَنْ يُوسُفَ بْنِ مَاهَكَ عَنْ حَكِيمِ بْنِ حِزَامٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَرَوَى هَذَا الْحَدِيثَ عَوْفٌ وَهِشَامُ بْنُ حَسَّانَ عَنِ ابْنِ سِيرِينَ عَنْ حَكِيمِ بْنِ حِزَامٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَهَذَا حَدِيثٌ مُرْسَلٌ إِنَّمَا رَوَاهُ ابْنُ سِيرِينَ عَنْ أَيُّوبَ السَّخْتِيَانِيِّ عَنْ يُوسُفَ بْنِ مَاهَكَ عَنْ حَكِيمِ بْنِ حِزَامٍ ‏.‏

Abdulloh ibn Amr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Qarz bilan savdo birga halol boʻlmaydi, bir savdoda ikki shart ham, zomin boʻlmagan narsadan foyda olish ham, yoningda yoʻq narsani sotish ham (halol boʻlmaydi)», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Abu Iso aytdi: Hakim ibn Hizomning hadisi hasandir, undan bir necha yoʻl bilan rivoyat qilingan. Ayyub as-Saxtiyoniy va Abu Bishr Yusuf ibn Mohakdan, u Hakim ibn Hizomdan rivoyat qilganlar. Abu Iso aytdi: Bu hadisni Avf va Hishom ibn Hasson Ibn Sirindan, u Hakim ibn Hizomdan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qilganlar. Bu mursal hadisdir; uni Ibn Sirin Ayyub as-Saxtiyoniydan, u Yusuf ibn Mohakdan, u Hakim ibn Hizomdan rivoyat qilgan, xolos.Абдуллоҳ ибн Амр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Қарз билан савдо бирга ҳалол бўлмайди, бир савдода икки шарт ҳам, зомин бўлмаган нарсадан фойда олиш ҳам, ёнингда йўқ нарсани сотиш ҳам (ҳалол бўлмайди)», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Абу Исо айтди: Ҳаким ибн Ҳизомнинг ҳадиси ҳасандир, ундан бир неча йўл билан ривоят қилинган. Айюб ас-Сахтиёний ва Абу Бишр Юсуф ибн Моҳакдан, у Ҳаким ибн Ҳизомдан ривоят қилганлар. Абу Исо айтди: Бу ҳадисни Авф ва Ҳишом ибн Ҳассон Ибн Сириндан, у Ҳаким ибн Ҳизомдан, у Набий ﷺдан ривоят қилганлар. Бу мурсал ҳадисдир; уни Ибн Сирин Айюб ас-Сахтиёнийдан, у Юсуф ибн Моҳакдан, у Ҳаким ибн Ҳизомдан ривоят қилган, холос.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْخَلاَّلُ، وَعَبْدَةُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْخُزَاعِيُّ الْبَصْرِيُّ أَبُو سَهْلٍ، وَغَيْرُ، وَاحِدٍ، قَالُوا حَدَّثَنَا عَبْدُ الصَّمَدِ بْنُ عَبْدِ الْوَارِثِ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، عَنِ ابْنِ سِيرِينَ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ يُوسُفَ بْنِ مَاهَكَ، عَنْ حَكِيمِ بْنِ حِزَامٍ، قَالَ نَهَانِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ أَبِيعَ مَا لَيْسَ عِنْدِي ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَرَوَى وَكِيعٌ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ يَزِيدَ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنِ ابْنِ سِيرِينَ عَنْ أَيُّوبَ عَنْ حَكِيمِ بْنِ حِزَامٍ ‏.‏ وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ عَنْ يُوسُفَ بْنِ مَاهَكَ وَرِوَايَةُ عَبْدِ الصَّمَدِ أَصَحُّ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى يَحْيَى بْنُ أَبِي كَثِيرٍ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ يَعْلَى بْنِ حَكِيمٍ عَنْ يُوسُفَ بْنِ مَاهَكَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عِصْمَةَ عَنْ حَكِيمِ بْنِ حِزَامٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا الْحَدِيثِ عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ كَرِهُوا أَنْ يَبِيعَ الرَّجُلُ مَا لَيْسَ عِنْدَهُ ‏.‏

Hakim ibn Hizom (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ meni yonimda yoʻq narsani sotishdan qaytardilar. Abu Iso aytdi: Bu hadisni Vakiʼ Yazid ibn Ibrohimdan, u Ibn Sirindan, u Ayyubdan, u Hakim ibn Hizomdan rivoyat qilib, unda Yusuf ibn Mohakni zikr qilmagan; Abdus-Samadning rivoyati esa sahihroqdir. Yahyo ibn Abu Kasir ham bu hadisni Yaʼlo ibn Hakimdan, u Yusuf ibn Mohakdan, u Abdulloh ibn Ismadan, u Hakim ibn Hizomdan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qilgan. Aksar ilm ahli shu hadis bilan amal qilib, kishining yonida yoʻq narsani sotishini makruh sanaganlar.Ҳаким ибн Ҳизом (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ мени ёнимда йўқ нарсани сотишдан қайтардилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадисни Вакиъ Язид ибн Иброҳимдан, у Ибн Сириндан, у Айюбдан, у Ҳаким ибн Ҳизомдан ривоят қилиб, унда Юсуф ибн Моҳакни зикр қилмаган; Абдус-Самаднинг ривояти эса саҳиҳроқдир. Яҳё ибн Абу Касир ҳам бу ҳадисни Яъло ибн Ҳакимдан, у Юсуф ибн Моҳакдан, у Абдуллоҳ ибн Исмадан, у Ҳаким ибн Ҳизомдан, у Набий ﷺдан ривоят қилган. Аксар илм аҳли шу ҳадис билан амал қилиб, кишининг ёнида йўқ нарсани сотишини макруҳ санаганлар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، وَشُعْبَةُ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ دِينَارٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَهَى عَنْ بَيْعِ الْوَلاَءِ وَهِبَتِهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ دِينَارٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا الْحَدِيثِ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى يَحْيَى بْنُ سُلَيْمٍ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ عَنْ نَافِعٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ نَهَى عَنْ بَيْعِ الْوَلاَءِ وَهِبَتِهِ ‏.‏ وَهُوَ وَهَمٌ وَهِمَ فِيهِ يَحْيَى بْنُ سُلَيْمٍ ‏.‏ وَرَوَى عَبْدُ الْوَهَّابِ الثَّقَفِيُّ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ نُمَيْرٍ وَغَيْرُ وَاحِدٍ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ دِينَارٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَهَذَا أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ يَحْيَى بْنِ سُلَيْمٍ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ valoʼ (ozod qiluvchi bilan ozod qilingan oʻrtasidagi vorislik aloqasi)ni sotish va uni hadya qilishdan qaytardilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir; biz uni faqat Abdulloh ibn Dinorning Ibn Umardan qilgan rivoyati orqaligina bilamiz. Ilm ahli shu hadis bilan amal qiladi. Yahyo ibn Sulaym bu hadisni Ubaydulloh ibn Umardan, u Nofeʼdan, u Ibn Umardan, u Nabiy ﷺdan — u zot valoʼni sotish va hadya qilishdan qaytarganlari haqida rivoyat qilgan. Bu Yahyo ibn Sulaym yanglishgan vahmdir. Abdulvahhob as-Saqafiy, Abdulloh ibn Numayr va boshqa bir nechalari Ubaydulloh ibn Umardan, u Abdulloh ibn Dinordan, u Ibn Umardan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qilganlar. Bu Yahyo ibn Sulaymning hadisidan sahihroqdir.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ валў (озод қилувчи билан озод қилинган ўртасидаги ворислик алоқаси)ни сотиш ва уни ҳадя қилишдан қайтардилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир; биз уни фақат Абдуллоҳ ибн Динорнинг Ибн Умардан қилган ривояти орқалигина биламиз. Илм аҳли шу ҳадис билан амал қилади. Яҳё ибн Сулайм бу ҳадисни Убайдуллоҳ ибн Умардан, у Нофеъдан, у Ибн Умардан, у Набий ﷺдан — у зот валўни сотиш ва ҳадя қилишдан қайтарганлари ҳақида ривоят қилган. Бу Яҳё ибн Сулайм янглишган ваҳмдир. Абдулваҳҳоб ас-Сақафий, Абдуллоҳ ибн Нумайр ва бошқа бир нечалари Убайдуллоҳ ибн Умардан, у Абдуллоҳ ибн Динордан, у Ибн Умардан, у Набий ﷺдан ривоят қилганлар. Бу Яҳё ибн Сулаймнинг ҳадисидан саҳиҳроқдир.

حَدَّثَنَا أَبُو مُوسَى، مُحَمَّدُ بْنُ مُثَنَّى حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، عَنْ حَمَّادِ بْنِ سَلَمَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنِ الْحَسَنِ، عَنْ سَمُرَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم نَهَى عَنْ بَيْعِ الْحَيَوَانِ بِالْحَيَوَانِ نَسِيئَةً ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَجَابِرٍ وَابْنِ عُمَرَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ سَمُرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَسَمَاعُ الْحَسَنِ مِنْ سَمُرَةَ صَحِيحٌ هَكَذَا قَالَ عَلِيُّ بْنُ الْمَدِينِيِّ وَغَيْرُهُ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ فِي بَيْعِ الْحَيَوَانِ بِالْحَيَوَانِ نَسِيئَةً وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَأَهْلِ الْكُوفَةِ وَبِهِ يَقُولُ أَحْمَدُ ‏.‏ وَقَدْ رَخَّصَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ فِي بَيْعِ الْحَيَوَانِ بِالْحَيَوَانِ نَسِيئَةً وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَإِسْحَاقَ ‏.‏

Samura (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ hayvonni hayvonga nasiyaga (qarzga) sotishdan qaytardilar. Abu Iso aytdi: Samuraning hadisi hasan sahihdir. Hasanning Samuradan eshitgani sahihdir; Ali ibn al-Madiniy va boshqalar shunday deganlar. Nabiy ﷺning sahobalaridan va boshqa aksar ilm ahli hayvonni hayvonga nasiyaga sotish (man etilishi) borasida shu hadis bilan amal qiladilar; bu Sufyon as-Savriy va Kufa ahlining soʻzi boʻlib, Ahmad ham shu soʻzni aytadi. Nabiy ﷺning sahobalaridan va boshqalardan baʼzi ilm ahli hayvonni hayvonga nasiyaga sotishga ruxsat berganlar; bu Shofeiy va Ishoqning soʻzidir.Самура (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ ҳайвонни ҳайвонга насияга (қарзга) сотишдан қайтардилар. Абу Исо айтди: Самуранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Ҳасаннинг Самурадан эшитгани саҳиҳдир; Али ибн ал-Мадиний ва бошқалар шундай деганлар. Набий ﷺнинг саҳобаларидан ва бошқа аксар илм аҳли ҳайвонни ҳайвонга насияга сотиш (ман этилиши) борасида шу ҳадис билан амал қиладилар; бу Суфён ас-Саврий ва Куфа аҳлининг сўзи бўлиб, Аҳмад ҳам шу сўзни айтади. Набий ﷺнинг саҳобаларидан ва бошқалардан баъзи илм аҳли ҳайвонни ҳайвонга насияга сотишга рухсат берганлар; бу Шофеий ва Ишоқнинг сўзидир.

حَدَّثَنَا أَبُو عَمَّارٍ الْحُسَيْنُ بْنُ حُرَيْثٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ نُمَيْرٍ، عَنِ الْحَجَّاجِ، وَهُوَ ابْنُ أَرْطَاةَ عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الْحَيَوَانُ اثْنَانِ بِوَاحِدٍ لاَ يَصْلُحُ نَسِيئًا وَلاَ بَأْسَ بِهِ يَدًا بِيَدٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Ikki hayvonni bir hayvonga (almashish) nasiyaga (qarzga) toʻgʻri kelmaydi, qoʻlma-qoʻl boʻlsa zarari yoʻq», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Икки ҳайвонни бир ҳайвонга (алмашиш) насияга (қарзга) тўғри келмайди, қўлма-қўл бўлса зарари йўқ», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، أَخْبَرَنَا اللَّيْثُ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرٍ، قَالَ جَاءَ عَبْدٌ فَبَايَعَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم عَلَى الْهِجْرَةِ وَلاَ يَشْعُرُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ عَبْدٌ فَجَاءَ سَيِّدُهُ يُرِيدُهُ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ بِعْنِيهِ ‏"‏ ‏.‏ فَاشْتَرَاهُ بِعَبْدَيْنِ أَسْوَدَيْنِ ثُمَّ لَمْ يُبَايِعْ أَحَدًا بَعْدُ حَتَّى يَسْأَلَهُ أَعَبْدٌ هُوَ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَنَسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ جَابِرٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّهُ لاَ بَأْسَ بِعَبْدٍ بِعَبْدَيْنِ يَدًا بِيَدٍ ‏.‏ وَاخْتَلَفُوا فِيهِ إِذَا كَانَ نَسِيئًا ‏.‏

Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Bir qul kelib, Nabiy ﷺga hijrat ustiga bayʼat qildi, Nabiy ﷺ esa uning qul ekanini bilmas edilar. Soʻng uning xoʻjayini uni izlab keldi. Nabiy ﷺ: «Uni menga sot», dedilar va uni ikki qora qulga sotib oldilar. Soʻng u zot, kishi qulmi emasmi deb soʻramaguncha, undan bayʼat olmadilar. Abu Iso aytdi: Jobirning hadisi hasan sahihdir. Ilm ahli shu hadis bilan amal qiladi: bir qulni ikki qulga qoʻlma-qoʻl (sotishda) zarari yoʻq. Nasiya boʻlganda esa bunda ixtilof qilganlar.Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Бир қул келиб, Набий ﷺга ҳижрат устига байъат қилди, Набий ﷺ эса унинг қул эканини билмас эдилар. Сўнг унинг хўжайини уни излаб келди. Набий ﷺ: «Уни менга сот», дедилар ва уни икки қора қулга сотиб олдилар. Сўнг у зот, киши қулми эмасми деб сўрамагунча, ундан байъат олмадилар. Абу Исо айтди: Жобирнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Илм аҳли шу ҳадис билан амал қилади: бир қулни икки қулга қўлма-қўл (сотишда) зарари йўқ. Насия бўлганда эса бунда ихтилоф қилганлар.

حَدَّثَنَا سُوَيْدُ بْنُ نَصْرٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ، عَنْ خَالِدٍ الْحَذَّاءِ، عَنْ أَبِي قِلاَبَةَ، عَنْ أَبِي الأَشْعَثِ، عَنْ عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ الذَّهَبُ بِالذَّهَبِ مِثْلاً بِمِثْلٍ وَالْفِضَّةُ بِالْفِضَّةِ مِثْلاً بِمِثْلٍ وَالتَّمْرُ بِالتَّمْرِ مِثْلاً بِمِثْلٍ وَالْبُرُّ بِالْبُرِّ مِثْلاً بِمِثْلٍ وَالْمِلْحُ بِالْمِلْحِ مِثْلاً بِمِثْلٍ وَالشَّعِيرُ بِالشَّعِيرِ مِثْلاً بِمِثْلٍ فَمَنْ زَادَ أَوِ ازْدَادَ فَقَدْ أَرْبَى بِيعُوا الذَّهَبَ بِالْفِضَّةِ كَيْفَ شِئْتُمْ يَدًا بِيَدٍ وَبِيعُوا الْبُرَّ بِالتَّمْرِ كَيْفَ شِئْتُمْ يَدًا بِيَدٍ وَبِيعُوا الشَّعِيرَ بِالتَّمْرِ كَيْفَ شِئْتُمْ يَدًا بِيَدٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَبِلاَلٍ وَأَنَسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عُبَادَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى بَعْضُهُمْ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ خَالِدٍ بِهَذَا الإِسْنَادِ وَقَالَ ‏"‏ بِيعُوا الْبُرَّ بِالشَّعِيرِ كَيْفَ شِئْتُمْ يَدًا بِيَدٍ ‏"‏ ‏.‏ وَرَوَى بَعْضُهُمْ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ خَالِدٍ عَنْ أَبِي قِلاَبَةَ عَنْ أَبِي الأَشْعَثِ عَنْ عُبَادَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم الْحَدِيثَ وَزَادَ فِيهِ قَالَ خَالِدٌ قَالَ أَبُو قِلاَبَةَ ‏"‏ بِيعُوا الْبُرَّ بِالشَّعِيرِ كَيْفَ شِئْتُمْ ‏"‏ فَذَكَرَ الْحَدِيثَ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ لاَ يَرَوْنَ أَنْ يُبَاعَ الْبُرُّ بِالْبُرِّ إِلاَّ مِثْلاً بِمِثْلٍ وَالشَّعِيرُ بِالشَّعِيرِ إِلاَّ مِثْلاً بِمِثْلٍ فَإِذَا اخْتَلَفَ الأَصْنَافُ فَلاَ بَأْسَ أَنْ يُبَاعَ مُتَفَاضِلاً إِذَا كَانَ يَدًا بِيَدٍ ‏.‏ وَهَذَا قَوْلُ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ قَالَ الشَّافِعِيُّ وَالْحُجَّةُ فِي ذَلِكَ قَوْلُ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ بِيعُوا الشَّعِيرَ بِالْبُرِّ كَيْفَ شِئْتُمْ يَدًا بِيَدٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَقَدْ كَرِهَ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنْ تُبَاعَ الْحِنْطَةُ بِالشَّعِيرِ إِلاَّ مِثْلاً بِمِثْلٍ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ وَالْقَوْلُ الأَوَّلُ أَصَحُّ ‏.‏

Uboda ibn Somit (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ: «Oltin oltinga teng-bateng, kumush kumushga teng-bateng, xurmo xurmoga teng-bateng, bugʻdoy bugʻdoyga teng-bateng, tuz tuzga teng-bateng, arpa arpaga teng-bateng (sotilsin). Kim ziyoda qilsa yoki ziyoda olsa, riboga qoʻl urgan boʻladi. Oltinni kumushga xohlaganingizcha qoʻlma-qoʻl soting, bugʻdoyni xurmoga xohlaganingizcha qoʻlma-qoʻl soting, arpani xurmoga xohlaganingizcha qoʻlma-qoʻl soting», dedilar. Abu Iso aytdi: Ubodaning hadisi hasan sahihdir. Baʼzilari bu hadisni Xoliddan shu isnod bilan rivoyat qilib: «Bugʻdoyni arpaga xohlaganingizcha qoʻlma-qoʻl soting», deganlar. Ilm ahli shu hadis bilan amal qilib, bugʻdoy bugʻdoyga teng-batengdan boshqa, arpa arpaga teng-batengdan boshqa koʻrinishda sotilishini joiz koʻrmaydilar. Turlari farq qilsa, qoʻlma-qoʻl boʻlgani holda kam-koʻp qilib sotilishida zarari yoʻq. Bu Nabiy ﷺning sahobalaridan va boshqalardan aksar ilm ahlining soʻzi boʻlib, Sufyon as-Savriy, Shofeiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Shofeiy aytdi: Bunga hujjat Nabiy ﷺning: «Arpani bugʻdoyga xohlaganingizcha qoʻlma-qoʻl soting», degan soʻzlaridir. Abu Iso aytdi: Ilm ahlidan bir qavm bugʻdoyni arpaga teng-batengdan boshqa koʻrinishda sotilishini makruh sanaganlar; bu Molik ibn Anasning soʻzidir, biroq birinchi soʻz sahihroqdir.Убода ибн Сомит (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ: «Олтин олтинга тенг-батенг, кумуш кумушга тенг-батенг, хурмо хурмога тенг-батенг, буғдой буғдойга тенг-батенг, туз тузга тенг-батенг, арпа арпага тенг-батенг (сотилсин). Ким зиёда қилса ёки зиёда олса, рибога қўл урган бўлади. Олтинни кумушга хоҳлаганингизча қўлма-қўл сотинг, буғдойни хурмога хоҳлаганингизча қўлма-қўл сотинг, арпани хурмога хоҳлаганингизча қўлма-қўл сотинг», дедилар. Абу Исо айтди: Убоданинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Баъзилари бу ҳадисни Холиддан шу иснод билан ривоят қилиб: «Буғдойни арпага хоҳлаганингизча қўлма-қўл сотинг», деганлар. Илм аҳли шу ҳадис билан амал қилиб, буғдой буғдойга тенг-батенгдан бошқа, арпа арпага тенг-батенгдан бошқа кўринишда сотилишини жоиз кўрмайдилар. Турлари фарқ қилса, қўлма-қўл бўлгани ҳолда кам-кўп қилиб сотилишида зарари йўқ. Бу Набий ﷺнинг саҳобаларидан ва бошқалардан аксар илм аҳлининг сўзи бўлиб, Суфён ас-Саврий, Шофеий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Шофеий айтди: Бунга ҳужжат Набий ﷺнинг: «Арпани буғдойга хоҳлаганингизча қўлма-қўл сотинг», деган сўзларидир. Абу Исо айтди: Илм аҳлидан бир қавм буғдойни арпага тенг-батенгдан бошқа кўринишда сотилишини макруҳ санаганлар; бу Молик ибн Анаснинг сўзидир, бироқ биринчи сўз саҳиҳроқдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، أَخْبَرَنَا حُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ، أَخْبَرَنَا شَيْبَانُ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ، عَنْ نَافِعٍ، قَالَ انْطَلَقْتُ أَنَا وَابْنُ، عُمَرَ إِلَى أَبِي سَعِيدٍ فَحَدَّثَنَا أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ سَمِعَتْهُ أُذُنَاىَ هَاتَانِ يَقُولُ ‏"‏ لاَ تَبِيعُوا الذَّهَبَ بِالذَّهَبِ إِلاَّ مِثْلاً بِمِثْلٍ وَالْفِضَّةَ بِالْفِضَّةِ إِلاَّ مِثْلاً بِمِثْلٍ لاَ يُشَفُّ بَعْضُهُ عَلَى بَعْضٍ وَلاَ تَبِيعُوا مِنْهُ غَائِبًا بِنَاجِزٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ وَعُثْمَانَ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَهِشَامِ بْنِ عَامِرٍ وَالْبَرَاءِ وَزَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ وَفَضَالَةَ بْنِ عُبَيْدٍ وَأَبِي بَكْرَةَ وَابْنِ عُمَرَ وَأَبِي الدَّرْدَاءِ وَبِلاَلٍ ‏.‏ قَالَ وَحَدِيثُ أَبِي سَعِيدٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي الرِّبَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ إِلاَّ مَا رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ كَانَ لاَ يَرَى بَأْسًا أَنْ يُبَاعَ الذَّهَبُ بِالذَّهَبِ مُتَفَاضِلاً وَالْفِضَّةُ بِالْفِضَّةِ مُتَفَاضِلاً إِذَا كَانَ يَدًا بِيَدٍ ‏.‏ وَقَالَ إِنَّمَا الرِّبَا فِي النَّسِيئَةِ ‏.‏ وَكَذَلِكَ رُوِيَ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ شَيْءٌ مِنْ هَذَا وَقَدْ رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ رَجَعَ عَنْ قَوْلِهِ حِينَ حَدَّثَهُ أَبُو سَعِيدٍ الْخُدْرِيُّ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَالْقَوْلُ الأَوَّلُ أَصَحُّ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَابْنِ الْمُبَارَكِ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ الْمُبَارَكِ أَنَّهُ قَالَ لَيْسَ فِي الصَّرْفِ اخْتِلاَفٌ ‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ — (Nofeʼ aytadi: Bu ikki qulogʻim eshitdi, deb rivoyat qildi) — : «Oltinni oltinga teng-batengdan boshqa sotmangiz, kumushni kumushga teng-batengdan boshqa sotmangiz, ularning birini ikkinchisidan ortiq qilmangiz va ulardan gʻoyibni (mavjud boʻlmaganini) hozir boʻlganiga sotmangiz», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Abu Bakr, Umar, Usmon, Abu Hurayra, Hishom ibn Omir, Baroʼ, Zayd ibn Arqam, Fazola ibn Ubayd, Abu Bakra, Ibn Umar, Abud-Dardoʼ va Bilollardan ham (rivoyatlar bor). Abu Saidning Nabiy ﷺdan ribo haqidagi hadisi hasan sahihdir. Nabiy ﷺning sahobalaridan va boshqalardan ilm ahli shu hadis bilan amal qiladilar, faqat Ibn Abbosdan rivoyat qilinishicha, u qoʻlma-qoʻl boʻlsa oltinni oltinga kam-koʻp, kumushni kumushga kam-koʻp sotishda zarar yoʻq deb hisoblar va: «Ribo faqat nasiyadadir», der edi. Uning baʼzi sheriklaridan ham shunga oʻxshash narsa rivoyat qilingan. Ibn Abbos esa Abu Said al-Xudriy unga Nabiy ﷺdan hadis aytib bergach, oʻz soʻzidan qaytgani rivoyat qilingan. Birinchi soʻz sahihroqdir. Nabiy ﷺning sahobalaridan va boshqalardan ilm ahli shu hadis bilan amal qiladilar; bu Sufyon as-Savriy, Ibnul-Muborak, Shofeiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Ibnul-Muborakdan rivoyat qilinishicha, u: «Sarf (pul almashinuvi)da ixtilof yoʻq», degan.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ — (Нофеъ айтади: Бу икки қулоғим эшитди, деб ривоят қилди) — : «Олтинни олтинга тенг-батенгдан бошқа сотмангиз, кумушни кумушга тенг-батенгдан бошқа сотмангиз, уларнинг бирини иккинчисидан ортиқ қилмангиз ва улардан ғойибни (мавжуд бўлмаганини) ҳозир бўлганига сотмангиз», дедилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Абу Бакр, Умар, Усмон, Абу Ҳурайра, Ҳишом ибн Омир, Барў, Зайд ибн Арқам, Фазола ибн Убайд, Абу Бакра, Ибн Умар, Абуд-Дардў ва Билоллардан ҳам (ривоятлар бор). Абу Саиднинг Набий ﷺдан рибо ҳақидаги ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Набий ﷺнинг саҳобаларидан ва бошқалардан илм аҳли шу ҳадис билан амал қиладилар, фақат Ибн Аббосдан ривоят қилинишича, у қўлма-қўл бўлса олтинни олтинга кам-кўп, кумушни кумушга кам-кўп сотишда зарар йўқ деб ҳисоблар ва: «Рибо фақат насиядадир», дер эди. Унинг баъзи шерикларидан ҳам шунга ўхшаш нарса ривоят қилинган. Ибн Аббос эса Абу Саид ал-Худрий унга Набий ﷺдан ҳадис айтиб бергач, ўз сўзидан қайтгани ривоят қилинган. Биринчи сўз саҳиҳроқдир. Набий ﷺнинг саҳобаларидан ва бошқалардан илм аҳли шу ҳадис билан амал қиладилар; бу Суфён ас-Саврий, Ибнул-Муборак, Шофеий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Ибнул-Муборакдан ривоят қилинишича, у: «Сарф (пул алмашинуви)да ихтилоф йўқ», деган.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْخَلاَّلُ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، أَخْبَرَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ، عَنْ سِمَاكِ بْنِ حَرْبٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ كُنْتُ أَبِيعُ الإِبِلَ بِالْبَقِيعِ فَأَبِيعُ بِالدَّنَانِيرِ فَآخُذُ مَكَانَهَا الْوَرِقَ وَأَبِيعُ بِالْوَرِقِ فَآخُذُ مَكَانَهَا الدَّنَانِيرَ فَأَتَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَوَجَدْتُهُ خَارِجًا مِنْ بَيْتِ حَفْصَةَ فَسَأَلْتُهُ عَنْ ذَلِكَ فَقَالَ ‏"‏ لاَ بَأْسَ بِهِ بِالْقِيمَةِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ لاَ نَعْرِفُهُ مَرْفُوعًا إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ سِمَاكِ بْنِ حَرْبٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ ‏.‏ وَرَوَى دَاوُدُ بْنُ أَبِي هِنْدٍ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ مَوْقُوفًا ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنْ لاَ بَأْسَ أَنْ يَقْتَضِيَ الذَّهَبَ مِنَ الْوَرِقِ وَالْوَرِقَ مِنَ الذَّهَبِ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ وَقَدْ كَرِهَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ ذَلِكَ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Men Baqiʼda tuya sotar edim, dinorga sotib, oʻrniga dirham olar, dirhamga sotib, oʻrniga dinor olar edim. Soʻng Rasululloh ﷺning huzurlariga keldim, u zotni Hafsaning uyidan chiqib kelayotgan holda topdim va bu haqda soʻradim. U zot: «Agar narxiga (teng) boʻlsa, zarari yoʻq», dedilar. Abu Iso aytdi: Biz bu hadisni marfuʼ holda faqat Simok ibn Harbning Said ibn Jubayrdan, uning Ibn Umardan qilgan rivoyati orqaligina bilamiz. Dovud ibn Abu Hind bu hadisni Said ibn Jubayrdan, u Ibn Umardan mavquf holda rivoyat qilgan. Baʼzi ilm ahli shu hadis bilan amal qilib, kumush oʻrniga oltin, oltin oʻrniga kumush olishda zarar yoʻq deydilar; bu Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Nabiy ﷺning sahobalaridan va boshqalardan baʼzi ilm ahli buni makruh sanaganlar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Мен Бақиъда туя сотар эдим, динорга сотиб, ўрнига дирҳам олар, дирҳамга сотиб, ўрнига динор олар эдим. Сўнг Расулуллоҳ ﷺнинг ҳузурларига келдим, у зотни Ҳафсанинг уйидан чиқиб келаётган ҳолда топдим ва бу ҳақда сўрадим. У зот: «Агар нархига (тенг) бўлса, зарари йўқ», дедилар. Абу Исо айтди: Биз бу ҳадисни марфуъ ҳолда фақат Симок ибн Ҳарбнинг Саид ибн Жубайрдан, унинг Ибн Умардан қилган ривояти орқалигина биламиз. Довуд ибн Абу Ҳинд бу ҳадисни Саид ибн Жубайрдан, у Ибн Умардан мавқуф ҳолда ривоят қилган. Баъзи илм аҳли шу ҳадис билан амал қилиб, кумуш ўрнига олтин, олтин ўрнига кумуш олишда зарар йўқ дейдилар; бу Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Набий ﷺнинг саҳобаларидан ва бошқалардан баъзи илм аҳли буни макруҳ санаганлар.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ مَالِكِ بْنِ أَوْسِ بْنِ الْحَدَثَانِ، أَنَّهُ قَالَ أَقْبَلْتُ أَقُولُ مَنْ يَصْطَرِفُ الدَّرَاهِمَ فَقَالَ طَلْحَةُ بْنُ عُبَيْدِ اللَّهِ وَهُوَ عِنْدَ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ أَرِنَا ذَهَبَكَ ثُمَّ ائْتِنَا إِذَا جَاءَ خَادِمُنَا نُعْطِكَ وَرِقَكَ ‏.‏ فَقَالَ عُمَرُ كَلاَّ وَاللَّهِ لَتُعْطِيَنَّهُ وَرِقَهُ أَوْ لَتَرُدَّنَّ إِلَيْهِ ذَهَبَهُ فَإِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ الْوَرِقُ بِالذَّهَبِ رِبًا إِلاَّ هَاءَ وَهَاءَ وَالْبُرُّ بِالْبُرِّ رِبًا إِلاَّ هَاءَ وَهَاءَ وَالشَّعِيرُ بِالشَّعِيرِ رِبًا إِلاَّ هَاءَ وَهَاءَ وَالتَّمْرُ بِالتَّمْرِ رِبًا إِلاَّ هَاءَ وَهَاءَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ ‏.‏ وَمَعْنَى قَوْلِهِ ‏"‏ إِلاَّ هَاءَ وَهَاءَ ‏"‏ يَقُولُ يَدًا بِيَدٍ ‏.‏

Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Bir kishi: «Kim mendan dirhamlarni almashtirib beradi?» deganida, Umar ibn al-Xattobning huzurida boʻlgan Talha ibn Ubaydulloh: «Oltiningni bizga koʻrsat, soʻngra xizmatchimiz kelganda bizga kel, biz senga kumushingni beramiz», dedi. Shunda Umar: «Yoʻq, Allohga qasamki, yo unga kumushini hozir berasan, yo oltinini oʻziga qaytarasan. Chunki Rasululloh ﷺ: ‹Kumushni oltinga (almashtirish) ribodir, magar qoʻlma-qoʻl boʻlsa (boʻladi); bugʻdoyni bugʻdoyga (almashtirish) ribodir, magar qoʻlma-qoʻl boʻlsa; arpani arpaga (almashtirish) ribodir, magar qoʻlma-qoʻl boʻlsa; xurmoni xurmoga (almashtirish) ribodir, magar qoʻlma-qoʻl boʻlsa›, dedilar», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Ilm ahli shunga amal qiladilar. «Magar qoʻlma-qoʻl boʻlsa» degan soʻzining maʼnosi — qoʻldan qoʻlga (nasiyasiz) demakdir.Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Бир киши: «Ким мендан дирҳамларни алмаштириб беради?» деганида, Умар ибн ал-Хаттобнинг ҳузурида бўлган Талҳа ибн Убайдуллоҳ: «Олтинингни бизга кўрсат, сўнгра хизматчимиз келганда бизга кел, биз сенга кумушингни берамиз», деди. Шунда Умар: «Йўқ, Аллоҳга қасамки, ё унга кумушини ҳозир берасан, ё олтинини ўзига қайтарасан. Чунки Расулуллоҳ ﷺ: ‹Кумушни олтинга (алмаштириш) рибодир, магар қўлма-қўл бўлса (бўлади); буғдойни буғдойга (алмаштириш) рибодир, магар қўлма-қўл бўлса; арпани арпага (алмаштириш) рибодир, магар қўлма-қўл бўлса; хурмони хурмога (алмаштириш) рибодир, магар қўлма-қўл бўлса›, дедилар», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Илм аҳли шунга амал қиладилар. «Магар қўлма-қўл бўлса» деган сўзининг маъноси — қўлдан қўлга (насиясиз) демакдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ سَالِمٍ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ مَنِ ابْتَاعَ نَخْلاً بَعْدَ أَنْ تُؤَبَّرَ فَثَمَرَتُهَا لِلَّذِي بَاعَهَا إِلاَّ أَنْ يَشْتَرِطَ الْمُبْتَاعُ وَمَنِ ابْتَاعَ عَبْدًا وَلَهُ مَالٌ فَمَالُهُ لِلَّذِي بَاعَهُ إِلاَّ أَنْ يَشْتَرِطَ الْمُبْتَاعُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ جَابِرٍ ‏.‏ وَحَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ هَكَذَا رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ سَالِمٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ ‏"‏ مَنِ ابْتَاعَ نَخْلاً بَعْدَ أَنْ تُؤَبَّرَ فَثَمَرَتُهَا لِلْبَائِعِ إِلاَّ أَنْ يَشْتَرِطَ الْمُبْتَاعُ وَمَنْ بَاعَ عَبْدًا وَلَهُ مَالٌ فَمَالُهُ لِلْبَائِعِ إِلاَّ أَنْ يَشْتَرِطَ الْمُبْتَاعُ ‏"‏ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ نَافِعٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنِ ابْتَاعَ نَخْلاً قَدْ أُبِّرَتْ فَثَمَرَتُهَا لِلْبَائِعِ إِلاَّ أَنْ يَشْتَرِطَ الْمُبْتَاعُ ‏"‏ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ نَافِعٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ عَنْ عُمَرَ أَنَّهُ قَالَ مَنْ بَاعَ عَبْدًا وَلَهُ مَالٌ فَمَالُهُ لِلْبَائِعِ إِلاَّ أَنْ يَشْتَرِطَ الْمُبْتَاعُ ‏.‏ هَكَذَا رَوَى عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ وَغَيْرُهُ عَنْ نَافِعٍ الْحَدِيثَيْنِ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى بَعْضُهُمْ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ نَافِعٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَيْضًا ‏.‏ وَرَوَى عِكْرِمَةُ بْنُ خَالِدٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَ حَدِيثِ سَالِمٍ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا الْحَدِيثِ عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ حَدِيثُ الزُّهْرِيِّ عَنْ سَالِمٍ عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَصَحُّ مَا جَاءَ فِي هَذَا الْبَابِ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U: «Rasululloh ﷺning: ‹Kim changlatilgandan keyin xurmo daraxtini sotib olsa, uning mevasi sotgan kishiniki boʻladi, magar xaridor (oʻziga deb) shart qilib qoʻygan boʻlsa (bundan mustasno). Kim moli bor qulni sotib olsa, uning moli sotgan kishiniki boʻladi, magar xaridor shart qilib qoʻygan boʻlsa (bundan mustasno)›, deganlarini eshitdim», dedi. Abu Iso aytdi: Bu bobda Jobirdan ham (hadis) bor. Ibn Umarning hadisi hasan sahihdir. Bu (hadis) shu tarzda az-Zuhriydan, u Salimdan, u Ibn Umardan, u Nabiy ﷺdan, bir necha yoʻl bilan rivoyat qilingan. Ushbu hadisga ilm ahlining baʼzilari amal qiladilar, bu Shofiiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Muhammad ibn Ismoil aytdi: az-Zuhriyning Salimdan, u otasidan, u Nabiy ﷺdan (qilgan) rivoyati bu bobda kelgan eng sahih hadisdir.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У: «Расулуллоҳ ﷺнинг: ‹Ким чанглатилгандан кейин хурмо дарахтини сотиб олса, унинг меваси сотган кишиники бўлади, магар харидор (ўзига деб) шарт қилиб қўйган бўлса (бундан мустасно). Ким моли бор қулни сотиб олса, унинг моли сотган кишиники бўлади, магар харидор шарт қилиб қўйган бўлса (бундан мустасно)›, деганларини эшитдим», деди. Абу Исо айтди: Бу бобда Жобирдан ҳам (ҳадис) бор. Ибн Умарнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Бу (ҳадис) шу тарзда аз-Зуҳрийдан, у Салимдан, у Ибн Умардан, у Набий ﷺдан, бир неча йўл билан ривоят қилинган. Ушбу ҳадисга илм аҳлининг баъзилари амал қиладилар, бу Шофиий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Муҳаммад ибн Исмоил айтди: аз-Зуҳрийнинг Салимдан, у отасидан, у Набий ﷺдан (қилган) ривояти бу бобда келган энг саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا وَاصِلُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى الْكُوفِيُّ، حَدَّثَنَا ابْنُ فُضَيْلٍ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ الْبَيِّعَانِ بِالْخِيَارِ مَا لَمْ يَتَفَرَّقَا أَوْ يَخْتَارَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَكَانَ ابْنُ عُمَرَ إِذَا ابْتَاعَ بَيْعًا وَهُوَ قَاعِدٌ قَامَ لِيَجِبَ لَهُ الْبَيْعُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَاب عَنْ أَبِي بَرْزَةَ وَحَكِيمِ بْنِ حِزَامٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَسَمُرَةَ وَأَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَغَيْرِهِمْ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَقَ وَقَالُوا الْفُرْقَةُ بِالْأَبْدَانِ لَا بِالْكَلَامِ وَقَدْ قَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مَعْنَى قَوْلِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مَا لَمْ يَتَفَرَّقَا يَعْنِي الْفُرْقَةَ بِالْكَلَامِ وَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ أَصَحُّ لِأَنَّ ابْنَ عُمَرَ هُوَ رَوَى عَنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَهُوَ أَعْلَمُ بِمَعْنَى مَا رَوَى وَرُوِيَ عَنْهُ أَنَّهُ كَانَ إِذَا أَرَادَ أَنْ يُوجِبَ الْبَيْعَ مَشَى لِيَجِبَ لَهُ وَهَكَذَا رُوِيَ عَنْ أَبِي بَرْزَةَ الْأَسْلَمِيِّ

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U: «Rasululloh ﷺning: ‹Sotuvchi bilan xaridor toki bir-birlaridan ajralmaguncha yoki (biri ikkinchisiga) ixtiyor bermaguncha, (savdoni buzishda) ixtiyor egasidirlar›, deganlarini eshitdim», dedi. (Roviy) aytdi: Ibn Umar oʻtirgan holida biror narsani sotib olsa, savdo oʻzi uchun qatʼiy boʻlishi uchun oʻrnidan turardi. Abu Iso aytdi: Bu bobda Abu Barza, Hakim ibn Hizom, Abdulloh ibn Abbos, Abdulloh ibn Amr, Samura va Abu Hurayradan ham (hadislar) bor. Abu Iso aytdi: Ibn Umarning hadisi hasan sahihdir. Nabiy ﷺning sahobalaridan va boshqalardan ilm ahlining baʼzilari shunga amal qiladilar, bu Shofiiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Ular: «Ajralish — soʻz bilan emas, balki badanlar (bilan joydan ketish) orqali boʻladi», dedilar. Ilm ahlining baʼzilari esa Nabiy ﷺning «toki ajralmaguncha» degan soʻzining maʼnosi soʻz bilan ajralishdir, dedilar. Lekin birinchi soʻz sahihroqdir, chunki Ibn Umar Nabiy ﷺdan rivoyat qilgan boʻlib, oʻzi rivoyat qilgan narsaning maʼnosini yaxshiroq biluvchidir. Undan, savdoni qatʼiy qilmoqchi boʻlsa, oʻzi uchun qatʼiy boʻlishi uchun yurib ketgani rivoyat qilingan. Abu Barza al-Aslamiydan ham xuddi shunday rivoyat qilingan.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У: «Расулуллоҳ ﷺнинг: ‹Сотувчи билан харидор токи бир-бирларидан ажралмагунча ёки (бири иккинчисига) ихтиёр бермагунча, (савдони бузишда) ихтиёр эгасидирлар›, деганларини эшитдим», деди. (Ровий) айтди: Ибн Умар ўтирган ҳолида бирор нарсани сотиб олса, савдо ўзи учун қатъий бўлиши учун ўрнидан турарди. Абу Исо айтди: Бу бобда Абу Барза, Ҳаким ибн Ҳизом, Абдуллоҳ ибн Аббос, Абдуллоҳ ибн Амр, Самура ва Абу Ҳурайрадан ҳам (ҳадислар) бор. Абу Исо айтди: Ибн Умарнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Набий ﷺнинг саҳобаларидан ва бошқалардан илм аҳлининг баъзилари шунга амал қиладилар, бу Шофиий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Улар: «Ажралиш — сўз билан эмас, балки баданлар (билан жойдан кетиш) орқали бўлади», дедилар. Илм аҳлининг баъзилари эса Набий ﷺнинг «токи ажралмагунча» деган сўзининг маъноси сўз билан ажралишдир, дедилар. Лекин биринчи сўз саҳиҳроқдир, чунки Ибн Умар Набий ﷺдан ривоят қилган бўлиб, ўзи ривоят қилган нарсанинг маъносини яхшироқ билувчидир. Ундан, савдони қатъий қилмоқчи бўлса, ўзи учун қатъий бўлиши учун юриб кетгани ривоят қилинган. Абу Барза ал-Асламийдан ҳам худди шундай ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ صَالِحٍ أَبِي الْخَلِيلِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَارِثِ، عَنْ حَكِيمِ بْنِ حِزَامٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الْبَيِّعَانِ بِالْخِيَارِ مَا لَمْ يَتَفَرَّقَا فَإِنْ صَدَقَا وَبَيَّنَا بُورِكَ لَهُمَا فِي بَيْعِهِمَا وَإِنْ كَتَمَا وَكَذَبَا مُحِقَتْ بَرَكَةُ بَيْعِهِمَا ‏"‏ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي بَرْزَةَ وَحَكِيمِ بْنِ حِزَامٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَسَمُرَةَ وَأَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ وَقَالُوا الْفُرْقَةُ بِالأَبْدَانِ لاَ بِالْكَلاَمِ ‏.‏ وَقَدْ قَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مَعْنَى قَوْلِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَا لَمْ يَتَفَرَّقَا ‏"‏ ‏.‏ يَعْنِي الْفُرْقَةَ بِالْكَلاَمِ ‏.‏ وَالْقَوْلُ الأَوَّلُ أَصَحُّ لأَنَّ ابْنَ عُمَرَ هُوَ رَوَى عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ أَعْلَمُ بِمَعْنَى مَا رَوَى وَرُوِيَ عَنْهُ أَنَّهُ كَانَ إِذَا أَرَادَ أَنْ يُوجِبَ الْبَيْعَ مَشَى لِيَجِبَ لَهُ ‏.‏ وَهَكَذَا رُوِيَ عَنْ أَبِي بَرْزَةَ الأَسْلَمِيِّ أَنَّ رَجُلَيْنِ اخْتَصَمَا إِلَيْهِ فِي فَرَسٍ بَعْدَ مَا تَبَايَعَا ‏.‏ وَكَانُوا فِي سَفِينَةٍ فَقَالَ لاَ أَرَاكُمَا افْتَرَقْتُمَا وَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الْبَيِّعَانِ بِالْخِيَارِ مَا لَمْ يَتَفَرَّقَا ‏"‏ ‏.‏ وَقَدْ ذَهَبَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَهْلِ الْكُوفَةِ وَغَيْرِهِمْ إِلَى أَنَّ الْفُرْقَةَ بِالْكَلاَمِ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَهَكَذَا رُوِيَ عَنْ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ ‏.‏ وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ الْمُبَارَكِ أَنَّهُ قَالَ كَيْفَ أَرُدُّ هَذَا وَالْحَدِيثُ فِيهِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَوَّى هَذَا الْمَذْهَبَ ‏.‏ وَمَعْنَى قَوْلِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِلاَّ بَيْعَ الْخِيَارِ ‏"‏ ‏.‏ مَعْنَاهُ أَنْ يُخَيِّرَ الْبَائِعُ الْمُشْتَرِيَ بَعْدَ إِيجَابِ الْبَيْعِ فَإِذَا خَيَّرَهُ فَاخْتَارَ الْبَيْعَ فَلَيْسَ لَهُ خِيَارٌ بَعْدَ ذَلِكَ فِي فَسْخِ الْبَيْعِ وَإِنْ لَمْ يَتَفَرَّقَا ‏.‏ هَكَذَا فَسَّرَهُ الشَّافِعِيُّ وَغَيْرُهُ ‏.‏ وَمِمَّا يُقَوِّي قَوْلَ مَنْ يَقُولُ الْفُرْقَةُ بِالأَبْدَانِ لاَ بِالْكَلاَمِ حَدِيثُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Hakim ibn Hizom (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Sotuvchi bilan xaridor toki bir-birlaridan ajralmaguncha (savdoni buzishda) ixtiyor egasidirlar. Agar (ikkalasi) rost soʻzlab, (aybni) bayon qilsalar, savdolarida ularga baraka berilur. Agar (aybni) yashirib, yolgʻon gapirsalar, savdolarining barakasi yoʻq qilinur», dedilar. Bu sahih hadisdir. Abu Iso aytdi: Bu bobda Abu Barza, Hakim ibn Hizom, Abdulloh ibn Abbos, Abdulloh ibn Amr, Samura va Abu Hurayradan ham (hadislar) bor. Abu Iso aytdi: Ibn Umarning hadisi hasan sahihdir. Nabiy ﷺning sahobalaridan va boshqalardan ilm ahlining baʼzilari shunga amal qiladilar, bu Shofiiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Ular: «Ajralish soʻz bilan emas, balki badanlar bilan boʻladi», dedilar. Ilm ahlining baʼzilari Nabiy ﷺning «toki ajralmaguncha» degan soʻzining maʼnosini soʻz bilan ajralish, dedilar. Lekin birinchi soʻz sahihroqdir, chunki Ibn Umar Nabiy ﷺdan rivoyat qilgan boʻlib, oʻzi rivoyat qilgan narsaning maʼnosini yaxshiroq biluvchidir. Undan, savdoni qatʼiy qilmoqchi boʻlsa, oʻzi uchun qatʼiy boʻlishi uchun yurib ketgani rivoyat qilingan. Abu Barza al-Aslamiydan ham xuddi shunday rivoyat qilingan: ikki kishi savdolashganlaridan soʻng bir ot toʻgʻrisida tortishib uning oldiga kelishdi, ular kemada edilar. Shunda u: «Sizlarni ajralgan deb koʻrmayapman», dedi va Rasululloh ﷺ: «Sotuvchi bilan xaridor toki ajralmaguncha ixtiyor egasidirlar», deganliklarini aytdi. Kufa ahli va boshqalardan ilm ahlining baʼzilari ajralish soʻz bilan boʻladi, deyishgan, bu Sufyon as-Savriyning soʻzidir, Molik ibn Anasdan ham shunday rivoyat qilingan. Ibn al-Muborakdan rivoyat qilinishicha, u: «Buni qanday rad etaman, bu haqdagi hadis Nabiy ﷺdan sahih kelgan-ku», dedi va bu mazhabni quvvatladi. Nabiy ﷺning «magar ixtiyor savdosi boʻlsa» degan soʻzining maʼnosi shuki, sotuvchi savdo qatʼiy boʻlgandan soʻng xaridorni ixtiyorli qiladi. Agar uni ixtiyorli qilsa va u savdoni ixtiyor qilsa, undan soʻng ajralmasalar ham, savdoni buzishda uning ixtiyori qolmaydi. Shofiiy va boshqalar shunday talqin qilganlar. «Ajralish soʻz bilan emas, badanlar bilan boʻladi» deguvchilarning soʻzini quvvatlovchi narsalardan biri Abdulloh ibn Amrning Nabiy ﷺdan (qilgan) hadisidir.Ҳаким ибн Ҳизом (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Сотувчи билан харидор токи бир-бирларидан ажралмагунча (савдони бузишда) ихтиёр эгасидирлар. Агар (иккаласи) рост сўзлаб, (айбни) баён қилсалар, савдоларида уларга барака берилур. Агар (айбни) яшириб, ёлғон гапирсалар, савдоларининг баракаси йўқ қилинур», дедилар. Бу саҳиҳ ҳадисдир. Абу Исо айтди: Бу бобда Абу Барза, Ҳаким ибн Ҳизом, Абдуллоҳ ибн Аббос, Абдуллоҳ ибн Амр, Самура ва Абу Ҳурайрадан ҳам (ҳадислар) бор. Абу Исо айтди: Ибн Умарнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Набий ﷺнинг саҳобаларидан ва бошқалардан илм аҳлининг баъзилари шунга амал қиладилар, бу Шофиий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Улар: «Ажралиш сўз билан эмас, балки баданлар билан бўлади», дедилар. Илм аҳлининг баъзилари Набий ﷺнинг «токи ажралмагунча» деган сўзининг маъносини сўз билан ажралиш, дедилар. Лекин биринчи сўз саҳиҳроқдир, чунки Ибн Умар Набий ﷺдан ривоят қилган бўлиб, ўзи ривоят қилган нарсанинг маъносини яхшироқ билувчидир. Ундан, савдони қатъий қилмоқчи бўлса, ўзи учун қатъий бўлиши учун юриб кетгани ривоят қилинган. Абу Барза ал-Асламийдан ҳам худди шундай ривоят қилинган: икки киши савдолашганларидан сўнг бир от тўғрисида тортишиб унинг олдига келишди, улар кемада эдилар. Шунда у: «Сизларни ажралган деб кўрмаяпман», деди ва Расулуллоҳ ﷺ: «Сотувчи билан харидор токи ажралмагунча ихтиёр эгасидирлар», деганликларини айтди. Куфа аҳли ва бошқалардан илм аҳлининг баъзилари ажралиш сўз билан бўлади, дейишган, бу Суфён ас-Саврийнинг сўзидир, Молик ибн Анасдан ҳам шундай ривоят қилинган. Ибн ал-Муборакдан ривоят қилинишича, у: «Буни қандай рад этаман, бу ҳақдаги ҳадис Набий ﷺдан саҳиҳ келган-ку», деди ва бу мазҳабни қувватлади. Набий ﷺнинг «магар ихтиёр савдоси бўлса» деган сўзининг маъноси шуки, сотувчи савдо қатъий бўлгандан сўнг харидорни ихтиёрли қилади. Агар уни ихтиёрли қилса ва у савдони ихтиёр қилса, ундан сўнг ажралмасалар ҳам, савдони бузишда унинг ихтиёри қолмайди. Шофиий ва бошқалар шундай талқин қилганлар. «Ажралиш сўз билан эмас, баданлар билан бўлади» дегувчиларнинг сўзини қувватловчи нарсалардан бири Абдуллоҳ ибн Амрнинг Набий ﷺдан (қилган) ҳадисидир.

أَخْبَرَنَا بِذَلِكَ، قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ حَدَّثَنَا اللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ، عَنِ ابْنِ عَجْلاَنَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ الْبَيِّعَانِ بِالْخِيَارِ مَا لَمْ يَتَفَرَّقَا إِلاَّ أَنْ تَكُونَ صَفْقَةَ خِيَارٍ وَلاَ يَحِلُّ لَهُ أَنْ يُفَارِقَ صَاحِبَهُ خَشْيَةَ أَنْ يَسْتَقِيلَهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَمَعْنَى هَذَا أَنْ يُفَارِقَهُ بَعْدَ الْبَيْعِ خَشْيَةَ أَنْ يَسْتَقِيلَهُ وَلَوْ كَانَتِ الْفُرْقَةُ بِالْكَلاَمِ وَلَمْ يَكُنْ لَهُ خِيَارٌ بَعْدَ الْبَيْعِ لَمْ يَكُنْ لِهَذَا الْحَدِيثِ مَعْنًى حَيْثُ قَالَ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ وَلاَ يَحِلُّ لَهُ أَنْ يُفَارِقَهُ خَشْيَةَ أَنْ يَسْتَقِيلَهُ ‏"‏ ‏.‏

Abdulloh ibn Amr (roziyallohu anhumo)dan, u otasidan, u bobosidan rivoyat qiladi: Rasululloh ﷺ: «Sotuvchi bilan xaridor toki bir-birlaridan ajralmaguncha ixtiyor egasidirlar, magar bu ixtiyor savdosi boʻlsa (bundan mustasno). (Sotuvchining) sherigi savdodan qaytib qolishidan qoʻrqib, undan ajralib ketishi unga halol emas», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir. Buning maʼnosi shuki, savdodan soʻng sherigi savdoni buzib qaytishidan qoʻrqib, undan ajralib ketishidir. Agar ajralish soʻz bilan boʻlganida va savdodan soʻng unga ixtiyor qolmaganida edi, bu hadisning maʼnosi boʻlmas edi, chunki u zot ﷺ: «(Sotuvchining) qaytib qolishidan qoʻrqib, undan ajralib ketishi unga halol emas», dedilar.Абдуллоҳ ибн Амр (розияллоҳу анҳумо)дан, у отасидан, у бобосидан ривоят қилади: Расулуллоҳ ﷺ: «Сотувчи билан харидор токи бир-бирларидан ажралмагунча ихтиёр эгасидирлар, магар бу ихтиёр савдоси бўлса (бундан мустасно). (Сотувчининг) шериги савдодан қайтиб қолишидан қўрқиб, ундан ажралиб кетиши унга ҳалол эмас», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир. Бунинг маъноси шуки, савдодан сўнг шериги савдони бузиб қайтишидан қўрқиб, ундан ажралиб кетишидир. Агар ажралиш сўз билан бўлганида ва савдодан сўнг унга ихтиёр қолмаганида эди, бу ҳадиснинг маъноси бўлмас эди, чунки у зот ﷺ: «(Сотувчининг) қайтиб қолишидан қўрқиб, ундан ажралиб кетиши унга ҳалол эмас», дедилар.

حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ، حَدَّثَنَا أَبُو أَحْمَدَ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ أَيُّوبَ، وَهُوَ الْبَجَلِيُّ الْكُوفِيُّ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا زُرْعَةَ بْنَ عَمْرِو بْنِ جَرِيرٍ، يُحَدِّثُ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ يَتَفَرَّقَنَّ عَنْ بَيْعٍ إِلاَّ عَنْ تَرَاضٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Faqat (ikki tomonning) rozichiligi bilangina savdodan ajralsinlar», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis garibdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Фақат (икки томоннинг) розичилиги билангина савдодан ажралсинлар», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис гарибдир.

حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ حَفْصٍ الشَّيْبَانِيُّ، حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم خَيَّرَ أَعْرَابِيًّا بَعْدَ الْبَيْعِ ‏.‏ وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ bir aʼrobiyni savdodan soʻng ixtiyorli qildilar. Bu hadis hasan garibdir.Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ бир аъробийни савдодан сўнг ихтиёрли қилдилар. Бу ҳадис ҳасан гарибдир.

حَدَّثَنَا يُوسُفُ بْنُ حَمَّادٍ الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الأَعْلَى بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى، عَنْ سَعِيدٍ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسٍ، أَنَّ رَجُلاً، كَانَ فِي عُقْدَتِهِ ضَعْفٌ وَكَانَ يُبَايِعُ وَأَنَّ أَهْلَهُ أَتَوُا النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ احْجُرْ عَلَيْهِ ‏.‏ فَدَعَاهُ نَبِيُّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَنَهَاهُ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي لاَ أَصْبِرُ عَنِ الْبَيْعِ ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ إِذَا بَايَعْتَ فَقُلْ هَاءَ وَهَاءَ وَلاَ خِلاَبَةَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ ‏.‏ وَحَدِيثُ أَنَسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا الْحَدِيثِ عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ وَقَالُوا يُحْجَرُ عَلَى الرَّجُلِ الْحُرِّ فِي الْبَيْعِ وَالشِّرَاءِ إِذَا كَانَ ضَعِيفَ الْعَقْلِ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ وَلَمْ يَرَ بَعْضُهُمْ أَنْ يُحْجَرَ عَلَى الْحُرِّ الْبَالِغِ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Bir kishining aqlida zaiflik boʻlib, u savdo qilardi. Uning oila aʼzolari Nabiy ﷺning huzurlariga kelib: «Yo Rasululloh, unga (savdo-sotiqni) man qiling», dedilar. Shunda Allohning Nabiysi ﷺ uni chaqirib, (savdodan) qaytardilar. U esa: «Yo Rasululloh, men savdoga sabr qila olmayman», dedi. Shunda u zot: «Savdolashganingda: ‹Qoʻlma-qoʻl boʻlsin va aldash yoʻq›, deb ayt», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Ibn Umardan ham (hadis) bor. Anasning hadisi hasan sahih garibdir. Ushbu hadisga ilm ahlining baʼzilari amal qiladilar va ular: «Aqli zaif boʻlsa, ozod kishiga ham oldi-sotdida (taqiq qoʻyilib) hajr qilinadi», dedilar. Bu Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Baʼzilari esa baligʻ boʻlgan ozod kishiga hajr qoʻyishni (joiz) koʻrmadilar.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Бир кишининг ақлида заифлик бўлиб, у савдо қиларди. Унинг оила аъзолари Набий ﷺнинг ҳузурларига келиб: «Ё Расулуллоҳ, унга (савдо-сотиқни) ман қилинг», дедилар. Шунда Аллоҳнинг Набийси ﷺ уни чақириб, (савдодан) қайтардилар. У эса: «Ё Расулуллоҳ, мен савдога сабр қила олмайман», деди. Шунда у зот: «Савдолашганингда: ‹Қўлма-қўл бўлсин ва алдаш йўқ›, деб айт», дедилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Ибн Умардан ҳам (ҳадис) бор. Анаснинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ гарибдир. Ушбу ҳадисга илм аҳлининг баъзилари амал қиладилар ва улар: «Ақли заиф бўлса, озод кишига ҳам олди-сотдида (тақиқ қўйилиб) ҳажр қилинади», дедилар. Бу Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Баъзилари эса балиғ бўлган озод кишига ҳажр қўйишни (жоиз) кўрмадилар.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ حَمَّادِ بْنِ سَلَمَةَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ زِيَادٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنِ اشْتَرَى مُصَرَّاةً فَهُوَ بِالْخِيَارِ إِذَا حَلَبَهَا إِنْ شَاءَ رَدَّهَا وَرَدَّ مَعَهَا صَاعًا مِنْ تَمْرٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ أَنَسٍ وَرَجُلٍ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Kim sutini sogʻmay yiqqan (musarrot) hayvonni sotib olsa, uni sogʻgan paytida ixtiyor egasidir: xohlasa, uni qaytarib beradi va u bilan birga bir soʼ xurmo (ham) qaytaradi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Anasdan va Nabiy ﷺning sahobalaridan boʻlgan bir kishidan ham (hadislar) bor.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Ким сутини соғмай йиққан (мусаррот) ҳайвонни сотиб олса, уни соғган пайтида ихтиёр эгасидир: хоҳласа, уни қайтариб беради ва у билан бирга бир сў хурмо (ҳам) қайтаради», дедилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Анасдан ва Набий ﷺнинг саҳобаларидан бўлган бир кишидан ҳам (ҳадислар) бор.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا أَبُو عَامِرٍ، حَدَّثَنَا قُرَّةُ بْنُ خَالِدٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِيرِينَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنِ اشْتَرَى مُصَرَّاةً فَهُوَ بِالْخِيَارِ ثَلاَثَةَ أَيَّامٍ فَإِنْ رَدَّهَا رَدَّ مَعَهَا صَاعًا مِنْ طَعَامٍ لاَ سَمْرَاءَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا الْحَدِيثِ عِنْدَ أَصْحَابِنَا مِنْهُمُ الشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏ وَمَعْنَى قَوْلِهِ ‏"‏ لاَ سَمْرَاءَ ‏"‏ ‏.‏ يَعْنِي لاَ بُرَّ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Kim sutini sogʻmay yiqqan (musarrot) hayvonni sotib olsa, u uch kun ixtiyor egasidir. Agar uni qaytarsa, u bilan birga bir soʼ taom (ham) qaytaradi, bugʻdoy (boʻlishi shart) emas», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Ushbu hadisga bizning ashoblarimiz, jumladan Shofiiy, Ahmad va Ishoq amal qiladilar. «Bugʻdoy emas» degan soʻzining maʼnosi — bugʻdoy boʻlishi shart emas, demakdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Ким сутини соғмай йиққан (мусаррот) ҳайвонни сотиб олса, у уч кун ихтиёр эгасидир. Агар уни қайтарса, у билан бирга бир сў таом (ҳам) қайтаради, буғдой (бўлиши шарт) эмас», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Ушбу ҳадисга бизнинг ашобларимиз, жумладан Шофиий, Аҳмад ва Ишоқ амал қиладилар. «Буғдой эмас» деган сўзининг маъноси — буғдой бўлиши шарт эмас, демакдир.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ زَكَرِيَّا، عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، أَنَّهُ بَاعَ مِنَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بَعِيرًا وَاشْتَرَطَ ظَهْرَهُ إِلَى أَهْلِهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَقَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنْ جَابِرٍ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ ‏.‏ يَرَوْنَ الشَّرْطَ فِي الْبَيْعِ جَائِزًا إِذَا كَانَ شَرْطًا وَاحِدًا ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ لاَ يَجُوزُ الشَّرْطُ فِي الْبَيْعِ وَلاَ يَتِمُّ الْبَيْعُ إِذَا كَانَ فِيهِ شَرْطٌ ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U Nabiy ﷺga bir tuyani, ustiga minib oilasigacha borishni shart qilgan holda sotdi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir, Jobirdan bir necha yoʻl bilan rivoyat qilingan. Nabiy ﷺning sahobalaridan va boshqalardan ilm ahlining baʼzilari shunga amal qiladilar. Ular savdoda bitta shart boʻlsa, shart qoʻyishni joiz koʻradilar. Bu Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Ilm ahlining baʼzilari esa: «Savdoda shart qoʻyish joiz emas, agar savdoda shart boʻlsa, savdo toʻla (sahih) boʻlmaydi», dedilar.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У Набий ﷺга бир туяни, устига миниб оиласигача боришни шарт қилган ҳолда сотди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир, Жобирдан бир неча йўл билан ривоят қилинган. Набий ﷺнинг саҳобаларидан ва бошқалардан илм аҳлининг баъзилари шунга амал қиладилар. Улар савдода битта шарт бўлса, шарт қўйишни жоиз кўрадилар. Бу Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Илм аҳлининг баъзилари эса: «Савдода шарт қўйиш жоиз эмас, агар савдода шарт бўлса, савдо тўла (саҳиҳ) бўлмайди», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، وَيُوسُفُ بْنُ عِيسَى، قَالاَ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ زَكَرِيَّا، عَنْ عَامِرٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الظَّهْرُ يُرْكَبُ إِذَا كَانَ مَرْهُونًا وَلَبَنُ الدَّرِّ يُشْرَبُ إِذَا كَانَ مَرْهُونًا وَعَلَى الَّذِي يَرْكَبُ وَيَشْرَبُ نَفَقَتُهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ لاَ نَعْرِفُهُ مَرْفُوعًا إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ عَامِرٍ الشَّعْبِيِّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى غَيْرُ وَاحِدٍ هَذَا الْحَدِيثَ عَنِ الأَعْمَشِ عَنْ أَبِي صَالِحٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ مَوْقُوفًا ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا الْحَدِيثِ عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ لَيْسَ لَهُ أَنْ يَنْتَفِعَ مِنَ الرَّهْنِ بِشَيْءٍ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Garovga qoʻyilgan hayvonga minilsa, minish (mumkin); garovga qoʻyilgan sutli hayvonning suti ichilsa, ichish (mumkin); minadigan va ichadigan kishi uning nafaqasini (taʼminotini) berishi (lozim)», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Uni faqat Omir ash-Shaʼbiyning Abu Hurayradan (qilgan) hadisi orqaligina marfuʼ holda bilamiz. Bir necha kishi bu hadisni Aʼmashdan, u Abu Solihdan, u Abu Hurayradan mavquf holda rivoyat qilgan. Ushbu hadisga ilm ahlining baʼzilari amal qiladilar, bu Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Ilm ahlining baʼzilari esa: «Garov (egasi) garovdan biror narsa bilan foydalanishga haqli emas», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Гаровга қўйилган ҳайвонга минилса, миниш (мумкин); гаровга қўйилган сутли ҳайвоннинг сути ичилса, ичиш (мумкин); минадиган ва ичадиган киши унинг нафақасини (таъминотини) бериши (лозим)», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Уни фақат Омир аш-Шаъбийнинг Абу Ҳурайрадан (қилган) ҳадиси орқалигина марфуъ ҳолда биламиз. Бир неча киши бу ҳадисни Аъмашдан, у Абу Солиҳдан, у Абу Ҳурайрадан мавқуф ҳолда ривоят қилган. Ушбу ҳадисга илм аҳлининг баъзилари амал қиладилар, бу Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Илм аҳлининг баъзилари эса: «Гаров (эгаси) гаровдан бирор нарса билан фойдаланишга ҳақли эмас», дедилар.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ أَبِي شُجَاعٍ، سَعِيدِ بْنِ يَزِيدَ عَنْ خَالِدِ بْنِ أَبِي عِمْرَانَ، عَنْ حَنَشٍ الصَّنْعَانِيِّ، عَنْ فَضَالَةَ بْنِ عُبَيْدٍ، قَالَ اشْتَرَيْتُ يَوْمَ خَيْبَرَ قِلاَدَةً بِاثْنَىْ عَشَرَ دِينَارًا فِيهَا ذَهَبٌ وَخَرَزٌ فَفَصَّلْتُهَا فَوَجَدْتُ فِيهَا أَكْثَرَ مِنِ اثْنَىْ عَشَرَ دِينَارًا فَذَكَرْتُ ذَلِكَ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ لاَ تُبَاعُ حَتَّى تُفَصَّلَ ‏"‏ ‏.‏

Fadola ibn Ubayd (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U: «Xaybar kunida men oltin va munchoqlar boʻlgan bir marjonni oʻn ikki dinorga sotib oldim. Soʻng uni (qismlarga) ajratganimda, undagi (oltin) oʻn ikki dinordan koʻproq ekanini topdim. Buni Nabiy ﷺga aytsam, u zot: ‹U (oltin) ajratilmaguncha sotilmasin›, dedilar», dedi.Фадола ибн Убайд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У: «Хайбар кунида мен олтин ва мунчоқлар бўлган бир маржонни ўн икки динорга сотиб олдим. Сўнг уни (қисмларга) ажратганимда, ундаги (олтин) ўн икки динордан кўпроқ эканини топдим. Буни Набий ﷺга айтсам, у зот: ‹У (олтин) ажратилмагунча сотилмасин›, дедилар», деди.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا ابْنُ الْمُبَارَكِ، عَنْ أَبِي شُجَاعٍ، سَعِيدِ بْنِ يَزِيدَ بِهَذَا الإِسْنَادِ نَحْوَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ لَمْ يَرَوْا أَنْ يُبَاعَ السَّيْفُ مُحَلًّى أَوْ مِنْطَقَةٌ مُفَضَّضَةٌ أَوْ مِثْلُ هَذَا بِدَرَاهِمَ حَتَّى يُمَيَّزَ وَيُفَصَّلَ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ الْمُبَارَكِ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ وَقَدْ رَخَّصَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي ذَلِكَ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ ‏.‏

Fadola ibn Ubayd (roziyallohu anhu)dan (yuqoridagiga) oʻxshash mazmunda rivoyat qilinadi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Nabiy ﷺning sahobalaridan va boshqalardan ilm ahlining baʼzilari shunga amal qiladilar: ular zarhal qilingan qilich, kumush bilan bezatilgan kamar yoki shunga oʻxshash narsalarni, toki (kumushi) ajratilib alohida qilinmaguncha, dirhamlarga sotilishini (joiz) koʻrmadilar. Bu Ibn al-Muborak, Shofiiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Nabiy ﷺning sahobalaridan va boshqalardan ilm ahlining baʼzilari esa bunga ruxsat berganlar.Фадола ибн Убайд (розияллоҳу анҳу)дан (юқоридагига) ўхшаш мазмунда ривоят қилинади. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Набий ﷺнинг саҳобаларидан ва бошқалардан илм аҳлининг баъзилари шунга амал қиладилар: улар зарҳал қилинган қилич, кумуш билан безатилган камар ёки шунга ўхшаш нарсаларни, токи (кумуши) ажратилиб алоҳида қилинмагунча, дирҳамларга сотилишини (жоиз) кўрмадилар. Бу Ибн ал-Муборак, Шофиий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Набий ﷺнинг саҳобаларидан ва бошқалардан илм аҳлининг баъзилари эса бунга рухсат берганлар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنِ الأَسْوَدِ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّهَا أَرَادَتْ أَنْ تَشْتَرِيَ، بَرِيرَةَ فَاشْتَرَطُوا الْوَلاَءَ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ اشْتَرِيهَا فَإِنَّمَا الْوَلاَءُ لِمَنْ أَعْطَى الثَّمَنَ أَوْ لِمَنْ وَلِيَ النِّعْمَةَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَائِشَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ ‏.‏ قَالَ وَمَنْصُورُ بْنُ الْمُعْتَمِرِ يُكْنَى أَبَا عَتَّابٍ ‏.‏ حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرٍ الْعَطَّارُ الْبَصْرِيُّ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْمَدِينِيِّ قَالَ سَمِعْتُ يَحْيَى بْنَ سَعِيدٍ يَقُولُ إِذَا حُدِّثْتَ عَنْ مَنْصُورٍ فَقَدْ مَلأْتَ يَدَكَ مِنَ الْخَيْرِ لاَ تُرِدْ غَيْرَهُ ‏.‏ ثُمَّ قَالَ يَحْيَى مَا أَجِدُ فِي إِبْرَاهِيمَ النَّخَعِيِّ وَمُجَاهِدٍ أَثْبَتَ مِنْ مَنْصُورٍ ‏.‏ قَالَ وَأَخْبَرَنِي مُحَمَّدٌ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي الأَسْوَدِ قَالَ قَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ مَنْصُورٌ أَثْبَتُ أَهْلِ الْكُوفَةِ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadiki, u Barirani sotib olmoqchi boʻldi. (Egalari) valoʼni (oʻzlarida saqlab qolishni) shart qilib qoʻyishdi. Shunda Nabiy ﷺ: «Uni sotib ol, chunki valoʼ faqat (uning) bahosini bergan yoki neʼmatni (ozod qilishni) ado etgan kishiga tegishlidir», dedilar. Bu bobda Ibn Umardan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Oishaning hadisi hasan sahih hadisdir. Ilm ahli shu (hadis)ga amal qiladilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинадики, у Барирани сотиб олмоқчи бўлди. (Эгалари) валўни (ўзларида сақлаб қолишни) шарт қилиб қўйишди. Шунда Набий ﷺ: «Уни сотиб ол, чунки валў фақат (унинг) баҳосини берган ёки неъматни (озод қилишни) адо этган кишига тегишлидир», дедилар. Бу бобда Ибн Умардан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Оишанинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Илм аҳли шу (ҳадис)га амал қиладилар.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ عَيَّاشٍ، عَنْ أَبِي حُصَيْنٍ، عَنْ حَبِيبِ بْنِ أَبِي ثَابِتٍ، عَنْ حَكِيمِ بْنِ حِزَامٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَعَثَ حَكِيمَ بْنَ حِزَامٍ يَشْتَرِي لَهُ أُضْحِيَّةً بِدِينَارٍ فَاشْتَرَى أُضْحِيَّةً فَأُرْبِحَ فِيهَا دِينَارًا فَاشْتَرَى أُخْرَى مَكَانَهَا فَجَاءَ بِالأُضْحِيَّةِ وَالدِّينَارِ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ ضَحِّ بِالشَّاةِ وَتَصَدَّقْ بِالدِّينَارِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ حَكِيمِ بْنِ حِزَامٍ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَحَبِيبُ بْنُ أَبِي ثَابِتٍ لَمْ يَسْمَعْ عِنْدِي مِنْ حَكِيمِ بْنِ حِزَامٍ ‏.‏

Hakim ibn Hizom (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ Hakim ibn Hizomni bir dinorga oʻzlari uchun qurbonlik (hayvoni) sotib olib kelishga yuborgan edilar. U bir qurbonlik (hayvoni) sotib oldi va undan bir dinor foyda qilib (sotdi-da), uning oʻrniga boshqasini sotib oldi. Soʻng qurbonlik (hayvoni) va (bitta) dinorni Rasululloh ﷺga olib keldi. Shunda u zot: «Qoʻyni qurbonlik qil va dinorni sadaqa qil», dedilar. Abu Iso aytdi: Hakim ibn Hizomning hadisini biz faqat shu yoʻl bilan bilamiz. Habib ibn Abu Sobit mening nazarimda Hakim ibn Hizomdan (hadis) eshitmagan.Ҳаким ибн Ҳизом (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ Ҳаким ибн Ҳизомни бир динорга ўзлари учун қурбонлик (ҳайвони) сотиб олиб келишга юборган эдилар. У бир қурбонлик (ҳайвони) сотиб олди ва ундан бир динор фойда қилиб (сотди-да), унинг ўрнига бошқасини сотиб олди. Сўнг қурбонлик (ҳайвони) ва (битта) динорни Расулуллоҳ ﷺга олиб келди. Шунда у зот: «Қўйни қурбонлик қил ва динорни садақа қил», дедилар. Абу Исо айтди: Ҳаким ибн Ҳизомнинг ҳадисини биз фақат шу йўл билан биламиз. Ҳабиб ибн Абу Собит менинг назаримда Ҳаким ибн Ҳизомдан (ҳадис) эшитмаган.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ سَعِيدٍ الدَّارِمِيُّ، حَدَّثَنَا حَبَّانُ، وَهُوَ ابْنُ هِلاَلٍ أَبُو حَبِيبٍ الْبَصْرِيُّ حَدَّثَنَا هَارُونُ الأَعْوَرُ الْمُقْرِئُ، وَهُوَ ابْنُ مُوسَى الْقَارِئُ حَدَّثَنَا الزُّبَيْرُ بْنُ الْخِرِّيتِ، عَنْ أَبِي لَبِيدٍ، عَنْ عُرْوَةَ الْبَارِقِيِّ، قَالَ دَفَعَ إِلَىَّ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم دِينَارًا لأَشْتَرِيَ لَهُ شَاةً فَاشْتَرَيْتُ لَهُ شَاتَيْنِ فَبِعْتُ إِحْدَاهُمَا بِدِينَارٍ وَجِئْتُ بِالشَّاةِ وَالدِّينَارِ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ فَذَكَرَ لَهُ مَا كَانَ مِنْ أَمْرِهِ فَقَالَ لَهُ ‏"‏ بَارَكَ اللَّهُ لَكَ فِي صَفْقَةِ يَمِينِكَ ‏"‏ ‏.‏ فَكَانَ يَخْرُجُ بَعْدَ ذَلِكَ إِلَى كُنَاسَةِ الْكُوفَةِ فَيَرْبَحُ الرِّبْحَ الْعَظِيمَ فَكَانَ مِنْ أَكْثَرِ أَهْلِ الْكُوفَةِ مَالاً ‏.‏

Urva al-Boriqiy (roziyallohu anhu) aytadi: Rasululloh ﷺ menga bir dinor berib, oʻzlari uchun bitta qoʻy sotib olib kelishimni (buyurdilar). Men u zot uchun ikkita qoʻy sotib oldim, soʻng ulardan birini bir dinorga sotdim. Keyin (bitta) qoʻy va (bitta) dinorni Nabiy ﷺga olib keldim va boʻlgan voqeani u zotga aytib berdim. Shunda u zot menga: «Alloh sening oʻng qoʻling bilan qilgan savdoyingni barakali qilsin», dedilar. Shundan keyin u Kufaning Kunosa (bozori)ga chiqar va katta foyda qilar edi, hatto Kufa ahlining eng boy kishilaridan biriga aylandi.Урва ал-Бориқий (розияллоҳу анҳу) айтади: Расулуллоҳ ﷺ менга бир динор бериб, ўзлари учун битта қўй сотиб олиб келишимни (буюрдилар). Мен у зот учун иккита қўй сотиб олдим, сўнг улардан бирини бир динорга сотдим. Кейин (битта) қўй ва (битта) динорни Набий ﷺга олиб келдим ва бўлган воқеани у зотга айтиб бердим. Шунда у зот менга: «Аллоҳ сенинг ўнг қўлинг билан қилган савдойингни баракали қилсин», дедилар. Шундан кейин у Куфанинг Куноса (бозори)га чиқар ва катта фойда қилар эди, ҳатто Куфа аҳлининг энг бой кишиларидан бирига айланди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ سَعِيدٍ الدَّارِمِيُّ، حَدَّثَنَا حَبَّانُ، حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ زَيْدٍ، هُوَ أَخُو حَمَّادِ بْنِ زَيْدٍ قَالَ حَدَّثَنَا الزُّبَيْرُ بْنُ خِرِّيتٍ، عَنْ أَبِي لَبِيدٍ، فَذَكَرَ نَحْوَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَقَدْ ذَهَبَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِلَى هَذَا الْحَدِيثِ وَقَالُوا بِهِ وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ وَلَمْ يَأْخُذْ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ بِهَذَا الْحَدِيثِ مِنْهُمُ الشَّافِعِيُّ ‏.‏ وَسَعِيدُ بْنُ زَيْدٍ أَخُو حَمَّادِ بْنِ زَيْدٍ ‏.‏ وَأَبُو لَبِيدٍ اسْمُهُ لِمَازَةُ بْنُ زَبَّارٍ ‏.‏

Urva al-Boriqiy (roziyallohu anhu)dan boshqa bir sanad orqali shunga oʻxshash (hadis) rivoyat qilingan. Abu Iso aytdi: Baʼzi ilm ahli shu hadisga (amal qilib) bordilar va shuni aytdilar. Bu Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Baʼzi ilm ahli esa bu hadisni olmadilar, ular orasida Shofiʼiy bor.Урва ал-Бориқий (розияллоҳу анҳу)дан бошқа бир санад орқали шунга ўхшаш (ҳадис) ривоят қилинган. Абу Исо айтди: Баъзи илм аҳли шу ҳадисга (амал қилиб) бордилар ва шуни айтдилар. Бу Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Баъзи илм аҳли эса бу ҳадисни олмадилар, улар орасида Шофиъий бор.

حَدَّثَنَا هَارُونُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْبَزَّازُ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، أَخْبَرَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِذَا أَصَابَ الْمُكَاتَبُ حَدًّا أَوْ مِيرَاثًا وَرِثَ بِحِسَابِ مَا عَتَقَ مِنْهُ ‏"‏ ‏.‏ وَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يُؤَدِّي الْمُكَاتَبُ بِحِصَّةِ مَا أَدَّى دِيَةَ حُرٍّ وَمَا بَقِيَ دِيَةَ عَبْدٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَهَكَذَا رَوَى يَحْيَى بْنُ أَبِي كَثِيرٍ عَنْ عِكْرِمَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَرَوَى خَالِدٌ الْحَذَّاءُ عَنْ عِكْرِمَةَ عَنْ عَلِيٍّ قَوْلَهُ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا الْحَدِيثِ عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ ‏.‏ وَقَالَ أَكْثَرُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمُ الْمُكَاتَبُ عَبْدٌ مَا بَقِيَ عَلَيْهِ دِرْهَمٌ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Mukotabga (ozodlik shartnomasi tuzgan qulga) bir had (jarima puli) yoki meros tegsa, u ozod boʻlgan qismi hisobiga meros oladi», dedilar. Nabiy ﷺ yana: «Mukotab (qonni toʻlashda) toʻlagan qismi miqdoricha hur (ozod) kishining diyatini, qolgan qismi miqdoricha qulning diyatini ado etadi», dedilar. Bu bobda Ummu Salamadan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Ibn Abbosning hadisi hasan hadisdir. Nabiy ﷺning baʼzi sahobalari va boshqalaridan iborat ilm ahlining bir qismi shu hadisga amal qiladilar. Nabiy ﷺning sahobalari va boshqalaridan iborat aksar ilm ahli esa: «Mukotabning zimmasida bir dirham qolgan boʻlsa ham, u quldir», dedilar. Bu Sufyon as-Savriy, Shofiʼiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) Набий ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Мукотабга (озодлик шартномаси тузган қулга) бир ҳад (жарима пули) ёки мерос тегса, у озод бўлган қисми ҳисобига мерос олади», дедилар. Набий ﷺ яна: «Мукотаб (қонни тўлашда) тўлаган қисми миқдорича ҳур (озод) кишининг диятини, қолган қисми миқдорича қулнинг диятини адо этади», дедилар. Бу бобда Умму Саламадан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Ибн Аббоснинг ҳадиси ҳасан ҳадисдир. Набий ﷺнинг баъзи саҳобалари ва бошқаларидан иборат илм аҳлининг бир қисми шу ҳадисга амал қиладилар. Набий ﷺнинг саҳобалари ва бошқаларидан иборат аксар илм аҳли эса: «Мукотабнинг зиммасида бир дирҳам қолган бўлса ҳам, у қулдир», дедилар. Бу Суфён ас-Саврий, Шофиъий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَارِثِ بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي أُنَيْسَةَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَخْطُبُ يَقُولُ ‏"‏ مَنْ كَاتَبَ عَبْدَهُ عَلَى مِائَةِ أُوقِيَّةٍ فَأَدَّاهَا إِلاَّ عَشْرَ أَوَاقٍ أَوْ قَالَ عَشَرَةَ دَرَاهِمَ ثُمَّ عَجَزَ فَهُوَ رَقِيقٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَيْهِ عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ أَنَّ الْمُكَاتَبَ عَبْدٌ مَا بَقِيَ عَلَيْهِ شَيْءٌ مِنْ كِتَابَتِهِ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى الْحَجَّاجُ بْنُ أَرْطَاةَ عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ نَحْوَهُ ‏.‏

Amr ibn Shuayb otasidan, u bobosi Abdulloh ibn Amr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qiladi: U aytdi: Men Rasululloh ﷺning xutba qilib turib: «Kim oʻz qulini yuz uqiya (kumush)ga mukotab qilsa-yu, u oʻn uqiyadan — yoki: oʻn dirhamdan — boshqasini ado etib, soʻng (qolganini toʻlashga) ojizlik qilsa, u (yana) quldir», deganlarini eshitdim. Abu Iso aytdi: Bu gʻarib hadisdir. Nabiy ﷺning sahobalari va boshqalaridan iborat aksar ilm ahli shunga amal qiladilarki, mukotab oʻz kitobatidan (ozodlik puli)dan biror narsa qolar ekan, quldir.Амр ибн Шуайб отасидан, у бобоси Абдуллоҳ ибн Амр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилади: У айтди: Мен Расулуллоҳ ﷺнинг хутба қилиб туриб: «Ким ўз қулини юз уқия (кумуш)га мукотаб қилса-ю, у ўн уқиядан — ёки: ўн дирҳамдан — бошқасини адо этиб, сўнг (қолганини тўлашга) ожизлик қилса, у (яна) қулдир», деганларини эшитдим. Абу Исо айтди: Бу ғариб ҳадисдир. Набий ﷺнинг саҳобалари ва бошқаларидан иборат аксар илм аҳли шунга амал қиладиларки, мукотаб ўз китобатидан (озодлик пули)дан бирор нарса қолар экан, қулдир.

حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْمَخْزُومِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ نَبْهَانَ، مَوْلَى أُمِّ سَلَمَةَ عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ، قَالَتْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِذَا كَانَ عِنْدَ مُكَاتَبِ إِحْدَاكُنَّ مَا يُؤَدِّي فَلْتَحْتَجِبْ مِنْهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَمَعْنَى هَذَا الْحَدِيثِ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ عَلَى التَّوَرُّعِ وَقَالُوا لاَ يُعْتَقُ الْمُكَاتَبُ وَإِنْ كَانَ عِنْدَهُ مَا يُؤَدِّي حَتَّى يُؤَدِّيَ ‏.‏

Ummu Salama (roziyallohu anho) aytadi: Rasululloh ﷺ: «Qachonki sizlardan (ayollardan) birining mukotabida (ozodlik pulini) ado etadigan (mol) boʻlsa, u (ayol) undan hijobga (parda)ga oʻtsin», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hasan sahih hadisdir. Ilm ahlining nazarida bu hadisning maʼnosi ehtiyotkorlikka (taqvoga) hamldir. Ular: «Mukotab oʻzida (ozodlik pulini) ado etadigan mol boʻlsa ham, toki uni ado etmaguncha ozod boʻlmaydi», dedilar.Умму Салама (розияллоҳу анҳо) айтади: Расулуллоҳ ﷺ: «Қачонки сизлардан (аёллардан) бирининг мукотабида (озодлик пулини) адо этадиган (мол) бўлса, у (аёл) ундан ҳижобга (парда)га ўтсин», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Илм аҳлининг назарида бу ҳадиснинг маъноси эҳтиёткорликка (тақвога) ҳамлдир. Улар: «Мукотаб ўзида (озодлик пулини) адо этадиган мол бўлса ҳам, токи уни адо этмагунча озод бўлмайди», дедилар.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ حَزْمٍ، عَنْ عُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ، عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَارِثِ بْنِ هِشَامٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ ‏"‏ أَيُّمَا امْرِئٍ أَفْلَسَ وَوَجَدَ رَجُلٌ سِلْعَتَهُ عِنْدَهُ بِعَيْنِهَا فَهُوَ أَوْلَى بِهَا مِنْ غَيْرِهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ سَمُرَةَ وَابْنِ عُمَرَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ هُوَ أُسْوَةُ الْغُرَمَاءِ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ أَهْلِ الْكُوفَةِ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) Rasululloh ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Qaysi bir kishi sinib (qarzga botib) qolsa-yu, bir odam oʻz molini uning oldida aynan (oʻzgarmagan holda) topsa, u (kishi) bu (mol)ga boshqalardan koʻra haqliroqdir», dedilar. Bu bobda Samura va Ibn Umardan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan sahih hadisdir. Baʼzi ilm ahli shunga amal qiladilar, bu Shofiʼiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Baʼzi ilm ahli esa: «U (kishi) boshqa qarz beruvchilar bilan tengdir», dedilar. Bu Kufa ahlining soʻzidir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) Расулуллоҳ ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Қайси бир киши синиб (қарзга ботиб) қолса-ю, бир одам ўз молини унинг олдида айнан (ўзгармаган ҳолда) топса, у (киши) бу (мол)га бошқалардан кўра ҳақлироқдир», дедилар. Бу бобда Самура ва Ибн Умардан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Баъзи илм аҳли шунга амал қиладилар, бу Шофиъий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Баъзи илм аҳли эса: «У (киши) бошқа қарз берувчилар билан тенгдир», дедилар. Бу Куфа аҳлининг сўзидир.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ خَشْرَمٍ، أَخْبَرَنَا عِيسَى بْنُ يُونُسَ، عَنْ مُجَالِدٍ، عَنْ أَبِي الْوَدَّاكِ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ، قَالَ كَانَ عِنْدَنَا خَمْرٌ لِيَتِيمٍ فَلَمَّا نَزَلَتِ الْمَائِدَةُ سَأَلْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْهُ وَقُلْتُ إِنَّهُ لِيَتِيمٍ ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ أَهْرِيقُوهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي سَعِيدٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ وَقَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوُ هَذَا ‏.‏ وَقَالَ بِهَذَا بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ وَكَرِهُوا أَنْ تُتَّخَذَ الْخَمْرُ خَلاًّ وَإِنَّمَا كُرِهَ مِنْ ذَلِكَ وَاللَّهُ أَعْلَمُ أَنْ يَكُونَ الْمُسْلِمُ فِي بَيْتِهِ خَمْرٌ حَتَّى يَصِيرَ خَلاًّ ‏.‏ وَرَخَّصَ بَعْضُهُمْ فِي خَلِّ الْخَمْرِ إِذَا وُجِدَ قَدْ صَارَ خَلاًّ ‏.‏ أَبُو الْوَدَّاكِ اسْمُهُ جَبْرُ بْنُ نَوْفٍ ‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu) aytadi: Bizning oldimizda bir yetimga tegishli xamr (vino) bor edi. Moida (surasi) nozil boʻlganida men Rasululloh ﷺdan u haqida soʻradim va: «U bir yetimnikidir», dedim. U zot: «Uni toʻkib tashlanglar», dedilar. Bu bobda Anas ibn Molikdan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Abu Saidning hadisi hasan hadisdir. Bunga oʻxshash (rivoyat) Nabiy ﷺdan boshqa yoʻllar bilan ham rivoyat qilingan. Baʼzi ilm ahli shunga (amal qilib) aytdilar va xamrni sirka qilib olishni makruh sanadilar.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу) айтади: Бизнинг олдимизда бир етимга тегишли хамр (вино) бор эди. Моида (сураси) нозил бўлганида мен Расулуллоҳ ﷺдан у ҳақида сўрадим ва: «У бир етимникидир», дедим. У зот: «Уни тўкиб ташланглар», дедилар. Бу бобда Анас ибн Моликдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Абу Саиднинг ҳадиси ҳасан ҳадисдир. Бунга ўхшаш (ривоят) Набий ﷺдан бошқа йўллар билан ҳам ривоят қилинган. Баъзи илм аҳли шунга (амал қилиб) айтдилар ва хамрни сирка қилиб олишни макруҳ санадилар.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا طَلْقُ بْنُ غَنَّامٍ، عَنْ شَرِيكٍ، وَقَيْسٍ، عَنْ أَبِي حَصِينٍ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَدِّ الأَمَانَةَ إِلَى مَنِ ائْتَمَنَكَ وَلاَ تَخُنْ مَنْ خَانَكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَقَدْ ذَهَبَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِلَى هَذَا الْحَدِيثِ وَقَالُوا إِذَا كَانَ لِلرَّجُلِ عَلَى آخَرَ شَيْءٌ فَذَهَبَ بِهِ فَوَقَعَ لَهُ عِنْدَهُ شَيْءٌ فَلَيْسَ لَهُ أَنْ يَحْبِسَ عَنْهُ بِقَدْرِ مَا ذَهَبَ لَهُ عَلَيْهِ ‏.‏ وَرَخَّصَ فِيهِ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنَ التَّابِعِينَ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ الثَّوْرِيِّ وَقَالَ إِنْ كَانَ لَهُ عَلَيْهِ دَرَاهِمُ فَوَقَعَ لَهُ عِنْدَهُ دَنَانِيرُ فَلَيْسَ لَهُ أَنْ يَحْبِسَ بِمَكَانِ دَرَاهِمِهِ إِلاَّ أَنْ يَقَعَ عِنْدَهُ لَهُ دَرَاهِمُ فَلَهُ حِينَئِذٍ أَنْ يَحْبِسَ مِنْ دَرَاهِمِهِ بِقَدْرِ مَا لَهُ عَلَيْهِ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytadi: Nabiy ﷺ: «Senga (omonat) ishonib topshirgan kishiga omonatni ado et va senga xiyonat qilgan kishiga (ham) xiyonat qilma», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hasan gʻarib hadisdir. Baʼzi ilm ahli shu hadisga (amal qilib) bordilar va: «Bir kishining boshqa bir kishida (haqi) boʻlsa-yu, u (haqini) olib ketsa, soʻng (qarzdorga tegishli) biror narsa uning qoʻliga tushib qolsa, u oʻzidan olib ketilgan narsa miqdoricha undan ushlab qolishi mumkin emas», dedilar. Tobeʼinlardan baʼzi ilm ahli unga ruxsat berdilar. Bu Savriyning soʻzidir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтади: Набий ﷺ: «Сенга (омонат) ишониб топширган кишига омонатни адо эт ва сенга хиёнат қилган кишига (ҳам) хиёнат қилма», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳасан ғариб ҳадисдир. Баъзи илм аҳли шу ҳадисга (амал қилиб) бордилар ва: «Бир кишининг бошқа бир кишида (ҳақи) бўлса-ю, у (ҳақини) олиб кетса, сўнг (қарздорга тегишли) бирор нарса унинг қўлига тушиб қолса, у ўзидан олиб кетилган нарса миқдорича ундан ушлаб қолиши мумкин эмас», дедилар. Тобеъинлардан баъзи илм аҳли унга рухсат бердилар. Бу Саврийнинг сўзидир.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، وَعَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَيَّاشٍ، عَنْ شُرَحْبِيلَ بْنِ مُسْلِمٍ الْخَوْلاَنِيِّ، عَنْ أَبِي أُمَامَةَ، قَالَ سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ فِي خُطْبَتِهِ عَامَ حَجَّةِ الْوَدَاعِ ‏"‏ الْعَارِيَةُ مُؤَدَّاةٌ وَالزَّعِيمُ غَارِمٌ وَالدَّيْنُ مَقْضِيٌّ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ سَمُرَةَ وَصَفْوَانَ بْنِ أُمَيَّةَ وَأَنَسٍ ‏.‏ قَالَ وَحَدِيثُ أَبِي أُمَامَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ أَبِي أُمَامَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَيْضًا مِنْ غَيْرِ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Abu Umoma (roziyallohu anhu) aytadi: Men Nabiy ﷺning vidolashuv haji yilidagi xutbalarida: «Ariyat (qarzga olingan narsa) qaytariladi, kafil (zomin) toʻlovchidir va qarz ado etiladi», deganlarini eshitdim. Abu Iso aytdi: Bu bobda Samura, Safvon ibn Umayya va Anasdan ham (rivoyat) bor. Abu Umomaning hadisi hasan hadisdir. Abu Umomadan Nabiy ﷺdan bu yoʻldan boshqa yoʻl bilan ham rivoyat qilingan.Абу Умома (розияллоҳу анҳу) айтади: Мен Набий ﷺнинг видолашув ҳажи йилидаги хутбаларида: «Арият (қарзга олинган нарса) қайтарилади, кафил (зомин) тўловчидир ва қарз адо этилади», деганларини эшитдим. Абу Исо айтди: Бу бобда Самура, Сафвон ибн Умайя ва Анасдан ҳам (ривоят) бор. Абу Умоманинг ҳадиси ҳасан ҳадисдир. Абу Умомадан Набий ﷺдан бу йўлдан бошқа йўл билан ҳам ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عَدِيٍّ، عَنْ سَعِيدٍ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنِ الْحَسَنِ، عَنْ سَمُرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ عَلَى الْيَدِ مَا أَخَذَتْ حَتَّى تُؤَدِّيَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ قَتَادَةُ ثُمَّ نَسِيَ الْحَسَنُ فَقَالَ هُوَ أَمِينُكَ لاَ ضَمَانَ عَلَيْهِ ‏.‏ يَعْنِي الْعَارِيَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ ذَهَبَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ إِلَى هَذَا وَقَالُوا يَضْمَنُ صَاحِبُ الْعَارِيَةِ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ لَيْسَ عَلَى صَاحِبِ الْعَارِيَةِ ضَمَانٌ إِلاَّ أَنْ يُخَالِفَ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ الثَّوْرِيِّ وَأَهْلِ الْكُوفَةِ وَبِهِ يَقُولُ إِسْحَاقُ ‏.‏

Samura (roziyallohu anhu) Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Qoʻl olgan narsasini toki uni qaytarmaguncha (uning zimmasidadir)», dedilar. Qatoda aytdi: Soʻng Hasan (buni) unutib: «U sening ishongan (omonatdor)ing, unga zomin (yoʻq)», dedi — yaʼni ariyat (qarzga olingan narsa)ni (nazarda tutib). Abu Iso aytdi: Bu hasan sahih hadisdir. Nabiy ﷺning sahobalari va boshqalaridan iborat baʼzi ilm ahli shunga (amal qilib) bordilar va: «Ariyat (narsa)ni olgan kishi zomindir», dedilar. Bu Shofiʼiy va Ahmadning soʻzidir. Nabiy ﷺning sahobalari va boshqalaridan iborat baʼzi ilm ahli esa: «Ariyat olgan kishiga, agar (shartga) xilof qilmasa, zomin yoʻq», dedilar. Bu Savriy va Kufa ahlining soʻzidir, Ishoq ham shuni aytadi.Самура (розияллоҳу анҳу) Набий ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Қўл олган нарсасини токи уни қайтармагунча (унинг зиммасидадир)», дедилар. Қатода айтди: Сўнг Ҳасан (буни) унутиб: «У сенинг ишонган (омонатдор)инг, унга зомин (йўқ)», деди — яъни арият (қарзга олинган нарса)ни (назарда тутиб). Абу Исо айтди: Бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Набий ﷺнинг саҳобалари ва бошқаларидан иборат баъзи илм аҳли шунга (амал қилиб) бордилар ва: «Арият (нарса)ни олган киши зоминдир», дедилар. Бу Шофиъий ва Аҳмаднинг сўзидир. Набий ﷺнинг саҳобалари ва бошқаларидан иборат баъзи илм аҳли эса: «Арият олган кишига, агар (шартга) хилоф қилмаса, зомин йўқ», дедилар. Бу Саврий ва Куфа аҳлининг сўзидир, Ишоқ ҳам шуни айтади.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ، أَخْبَرَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ مَعْمَرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ نَضْلَةَ، قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ لاَ يَحْتَكِرُ إِلاَّ خَاطِئٌ ‏"‏ ‏.‏ فَقُلْتُ لِسَعِيدٍ يَا أَبَا مُحَمَّدٍ إِنَّكَ تَحْتَكِرُ ‏.‏ قَالَ وَمَعْمَرٌ قَدْ كَانَ يَحْتَكِرُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَإِنَّمَا رُوِيَ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ أَنَّهُ كَانَ يَحْتَكِرُ الزَّيْتَ وَالْحِنْطَةَ وَنَحْوَ هَذَا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ عُمَرَ وَعَلِيٍّ وَأَبِي أُمَامَةَ وَابْنِ عُمَرَ ‏.‏ وَحَدِيثُ مَعْمَرٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ كَرِهُوا احْتِكَارَ الطَّعَامِ ‏.‏ وَرَخَّصَ بَعْضُهُمْ فِي الاِحْتِكَارِ فِي غَيْرِ الطَّعَامِ ‏.‏ وَقَالَ ابْنُ الْمُبَارَكِ لاَ بَأْسَ بِالاِحْتِكَارِ فِي الْقُطْنِ وَالسَّخْتِيَانِ وَنَحْوِ ذَلِكَ ‏.‏

Maʼmar ibn Abdulloh ibn Nazla (roziyallohu anhu) aytadi: Men Rasululloh ﷺning: «Faqat gunohkor kishigina ehtikor (oziq-ovqatni qimmatlatish uchun toʻplab saqlash) qiladi», deganlarini eshitdim. (Roviy aytadi:) Men Said (ibn al-Musayyab)ga: «Ey Abu Muhammad, sen ham ehtikor qilasan-ku?», dedim. U: «Maʼmarning oʻzi ham ehtikor qilar edi», dedi. Abu Iso aytdi: Said ibn al-Musayyab zaytun moyi, bugʻdoy va shunga oʻxshash narsalarni ehtikor qilar edi, deb rivoyat qilingan. Abu Iso aytdi: Bu bobda Umar, Ali, Abu Umoma va Ibn Umardan ham (rivoyat) bor. Maʼmarning hadisi hasan sahih hadisdir. Ilm ahli shunga amal qilib, oziq-ovqatni ehtikor qilishni makruh sanadilar. Ularning baʼzilari oziq-ovqatdan boshqa narsada ehtikor qilishga ruxsat berdilar. Ibn al-Muborak: «Paxta, charm va shunga oʻxshash narsalarda ehtikor qilishda zarar yoʻq», dedi.Маъмар ибн Абдуллоҳ ибн Назла (розияллоҳу анҳу) айтади: Мен Расулуллоҳ ﷺнинг: «Фақат гуноҳкор кишигина эҳтикор (озиқ-овқатни қимматлатиш учун тўплаб сақлаш) қилади», деганларини эшитдим. (Ровий айтади:) Мен Саид (ибн ал-Мусайяб)га: «Эй Абу Муҳаммад, сен ҳам эҳтикор қиласан-ку?», дедим. У: «Маъмарнинг ўзи ҳам эҳтикор қилар эди», деди. Абу Исо айтди: Саид ибн ал-Мусайяб зайтун мойи, буғдой ва шунга ўхшаш нарсаларни эҳтикор қилар эди, деб ривоят қилинган. Абу Исо айтди: Бу бобда Умар, Али, Абу Умома ва Ибн Умардан ҳам (ривоят) бор. Маъмарнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Илм аҳли шунга амал қилиб, озиқ-овқатни эҳтикор қилишни макруҳ санадилар. Уларнинг баъзилари озиқ-овқатдан бошқа нарсада эҳтикор қилишга рухсат бердилар. Ибн ал-Муборак: «Пахта, чарм ва шунга ўхшаш нарсаларда эҳтикор қилишда зарар йўқ», деди.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو الأَحْوَصِ، عَنْ سِمَاكٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ تَسْتَقْبِلُوا السُّوقَ وَلاَ تُحَفِّلُوا وَلاَ يُنَفِّقْ بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ وَحَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ كَرِهُوا بَيْعَ الْمُحَفَّلَةِ وَهِيَ الْمُصَرَّاةُ لاَ يَحْلُبُهَا صَاحِبُهَا أَيَّامًا أَوْ نَحْوَ ذَلِكَ لِيَجْتَمِعَ اللَّبَنُ فِي ضَرْعِهَا فَيَغْتَرَّ بِهَا الْمُشْتَرِي ‏.‏ وَهَذَا ضَرْبٌ مِنَ الْخَدِيعَةِ وَالْغَرَرِ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ: «(Bozorga keluvchi) karvonni (yoʻlda) kutib olmanglar, (hayvonni sotishdan oldin sutini ushlab) toʻplamanglar va biringiz ikkinchingiz uchun (narxni koʻtarib) qoʻzgʻamasin», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Ibn Masʼud va Abu Hurayradan ham (rivoyat) bor. Ibn Abbosning hadisi hasan sahih hadisdir. Ilm ahli shunga amal qilib, muhaffala — yaʼni musarrot (sutli koʻrsatish uchun toʻplangan hayvon)ni sotishni makruh sanadilar. U shunday hayvonki, egasi yelinida sut yigʻilishi uchun bir necha kun yoki shunga yaqin (muddat) uni sogʻmaydi, shunda xaridor unga aldanib qoladi. Bu esa firib va gʻararning (aldovning) bir turidir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ: «(Бозорга келувчи) карвонни (йўлда) кутиб олманглар, (ҳайвонни сотишдан олдин сутини ушлаб) тўпламанглар ва бирингиз иккинчингиз учун (нархни кўтариб) қўзғамасин», дедилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Ибн Масъуд ва Абу Ҳурайрадан ҳам (ривоят) бор. Ибн Аббоснинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Илм аҳли шунга амал қилиб, муҳаффала — яъни мусаррот (сутли кўрсатиш учун тўпланган ҳайвон)ни сотишни макруҳ санадилар. У шундай ҳайвонки, эгаси елинида сут йиғилиши учун бир неча кун ёки шунга яқин (муддат) уни соғмайди, шунда харидор унга алданиб қолади. Бу эса фириб ва ғарарнинг (алдовнинг) бир туридир.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ شَقِيقِ بْنِ سَلَمَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ حَلَفَ عَلَى يَمِينٍ وَهُوَ فِيهَا فَاجِرٌ لِيَقْتَطِعَ بِهَا مَالَ امْرِئٍ مُسْلِمٍ لَقِيَ اللَّهَ وَهُوَ عَلَيْهِ غَضْبَانُ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ الأَشْعَثُ بْنُ قَيْسٍ فِيَّ وَاللَّهِ لَقَدْ كَانَ ذَلِكَ كَانَ بَيْنِي وَبَيْنَ رَجُلٍ مِنَ الْيَهُودِ أَرْضٌ فَجَحَدَنِي فَقَدَّمْتُهُ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ لِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَلَكَ بَيِّنَةٌ ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ لاَ ‏.‏ فَقَالَ لِلْيَهُودِيِّ ‏"‏ احْلِفْ ‏"‏ ‏.‏ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِذًا يَحْلِفَ فَيَذْهَبَ بِمَالِي ‏.‏ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى‏:‏ ‏(‏إِنَّ الَّذِينَ يَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَأَيْمَانِهِمْ ثَمَنًا قَلِيلاً ‏)‏ ‏.‏ إِلَى آخِرِ الآيَةِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ وَائِلِ بْنِ حُجْرٍ وَأَبِي مُوسَى وَأَبِي أُمَامَةَ بْنِ ثَعْلَبَةَ الأَنْصَارِيِّ وَعِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ ‏.‏ وَحَدِيثُ ابْنِ مَسْعُودٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kimki bir musulmonning molini nohaqdan olib qoʻyish uchun yolgʻon qasam ichsa, Allohga gunohkor holida yoʻliqadi va Alloh unga gʻazablangan boʻladi», dedilar. Shunda Ashʼas ibn Qays: «Vallohi, bu men haqimda boʻlgan. Men bilan yahudiylardan boʻlgan bir kishi oʻrtasida bir yer (mojaroli) edi, u meni inkor qildi. Men uni Paygʻambar ﷺ huzuriga olib bordim. Rasululloh ﷺ menga: ‹Sening daliling bormi?› dedilar. Men: ‹Yoʻq›, dedim. Shunda u zot yahudiyga: ‹Qasam ich›, dedilar. Men: ‹Yo Rasululloh, unday boʻlsa u qasam ichib, molimni olib ketadi-ku!› dedim. Shunda Alloh taolo: {Albatta, Allohga bergan ahdlari va qasamlarini arzon bahoga sotadiganlar…} (Oli Imron 77) oyatini oxirigacha nozil qildi», dedi. Abu Iso aytdi: Bu bobda Voil ibn Hujr, Abu Muso, Abu Umoma ibn Saʼlaba al-Ansoriy va Imron ibn Husayndan ham (rivoyatlar) bor. Ibn Masʼudning hadisi hasan sahih hadisdir.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Кимки бир мусулмоннинг молини ноҳақдан олиб қўйиш учун ёлғон қасам ичса, Аллоҳга гуноҳкор ҳолида йўлиқади ва Аллоҳ унга ғазабланган бўлади», дедилар. Шунда Ашъас ибн Қайс: «Валлоҳи, бу мен ҳақимда бўлган. Мен билан яҳудийлардан бўлган бир киши ўртасида бир ер (можароли) эди, у мени инкор қилди. Мен уни Пайғамбар ﷺ ҳузурига олиб бордим. Расулуллоҳ ﷺ менга: ‹Сенинг далилинг борми?› дедилар. Мен: ‹Йўқ›, дедим. Шунда у зот яҳудийга: ‹Қасам ич›, дедилар. Мен: ‹Ё Расулуллоҳ, ундай бўлса у қасам ичиб, молимни олиб кетади-ку!› дедим. Шунда Аллоҳ таоло: {Албатта, Аллоҳга берган аҳдлари ва қасамларини арзон баҳога сотадиганлар…} (Оли Имрон 77) оятини охиригача нозил қилди», деди. Абу Исо айтди: Бу бобда Воил ибн Ҳужр, Абу Мусо, Абу Умома ибн Саълаба ал-Ансорий ва Имрон ибн Ҳусайндан ҳам (ривоятлар) бор. Ибн Масъуднинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ ابْنِ عَجْلاَنَ، عَنْ عَوْنِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِذَا اخْتَلَفَ الْبَيِّعَانِ فَالْقَوْلُ قَوْلُ الْبَائِعِ وَالْمُبْتَاعُ بِالْخِيَارِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ مُرْسَلٌ عَوْنُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ لَمْ يُدْرِكِ ابْنَ مَسْعُودٍ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم هَذَا الْحَدِيثُ أَيْضًا وَهُوَ مُرْسَلٌ أَيْضًا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى قَالَ إِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ قُلْتُ لأَحْمَدَ إِذَا اخْتَلَفَ الْبَيِّعَانِ وَلَمْ تَكُنْ بَيِّنَةٌ قَالَ الْقَوْلُ مَا قَالَ رَبُّ السِّلْعَةِ أَوْ يَتَرَادَّانِ ‏.‏ قَالَ إِسْحَاقُ كَمَا قَالَ وَكُلُّ مَنْ كَانَ الْقَوْلُ قَوْلَهُ فَعَلَيْهِ الْيَمِينُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَكَذَا رُوِيَ عَنْ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنَ التَّابِعِينَ مِنْهُمْ شُرَيْحٌ وَغَيْرُهُ نَحْوُ هَذَا ‏.‏

Ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Sotuvchi bilan xaridor (savdoda) ixtilof qilsalar, soʻz sotuvchining soʻzidir va xaridor (qaytarish) ixtiyoriga ega boʻladi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu mursal hadisdir, Avn ibn Abdulloh Ibn Masʼudga yetishmagan. Bu hadis Qosim ibn Abdurrahmondan, u Ibn Masʼuddan, u Paygʻambar ﷺdan ham rivoyat qilingan boʻlib, u ham mursaldir. Abu Iso aytdi: Ishoq ibn Mansur aytdi: Ahmadga: «Sotuvchi bilan xaridor ixtilof qilsalar-u, (hech qanday) dalil boʻlmasa (qanday boʻladi)?» dedim. U: «Soʻz mol egasining aytgani boʻladi yoki ikkalasi (savdoni) qaytaradilar», dedi. Ishoq: «(Ahmad) aytgandek. Soʻz kimning soʻzi boʻlsa, oʻshanga qasam (yuklatiladi)», dedi. Abu Iso aytdi: Tobeʼinlardan ilm ahlining baʼzilaridan — jumladan Shurayh va boshqalardan — shunga oʻxshash (hukm) rivoyat qilingan.Ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Сотувчи билан харидор (савдода) ихтилоф қилсалар, сўз сотувчининг сўзидир ва харидор (қайтариш) ихтиёрига эга бўлади», дедилар. Абу Исо айтди: Бу мурсал ҳадисдир, Авн ибн Абдуллоҳ Ибн Масъудга етишмаган. Бу ҳадис Қосим ибн Абдурраҳмондан, у Ибн Масъуддан, у Пайғамбар ﷺдан ҳам ривоят қилинган бўлиб, у ҳам мурсалдир. Абу Исо айтди: Ишоқ ибн Мансур айтди: Аҳмадга: «Сотувчи билан харидор ихтилоф қилсалар-у, (ҳеч қандай) далил бўлмаса (қандай бўлади)?» дедим. У: «Сўз мол эгасининг айтгани бўлади ёки иккаласи (савдони) қайтарадилар», деди. Ишоқ: «(Аҳмад) айтгандек. Сўз кимнинг сўзи бўлса, ўшанга қасам (юклатилади)», деди. Абу Исо айтди: Тобеъинлардан илм аҳлининг баъзиларидан — жумладан Шурайҳ ва бошқалардан — шунга ўхшаш (ҳукм) ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا دَاوُدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْعَطَّارُ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنْ أَبِي الْمِنْهَالِ، عَنْ إِيَاسِ بْنِ عَبْدٍ الْمُزَنِيِّ، قَالَ نَهَى النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم عَنْ بَيْعِ الْمَاءِ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ جَابِرٍ وَبُهَيْسَةَ عَنْ أَبِيهَا وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَعَائِشَةَ وَأَنَسٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ إِيَاسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّهُمْ كَرِهُوا بَيْعَ الْمَاءِ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ الْمُبَارَكِ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ وَقَدْ رَخَّصَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي بَيْعِ الْمَاءِ ‏.‏ مِنْهُمُ الْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ ‏.‏

Iyos ibn Abd al-Muzaniy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ suvni sotishdan qaytardilar. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Jobir, Buhaysa otasidan, Abu Hurayra, Oisha, Anas va Abdulloh ibn Amrdan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Iyosning hadisi hasan sahih hadisdir. Ilm ahlining koʻpchiligi shu (hadis)ga amal qiladilar, ular suvni sotishni makruh sanaganlar. Bu Ibn Muborak, Shofeiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Ilm ahlidan baʼzilari suvni sotishga ruxsat berganlar, ular orasida Hasan al-Basriy bor.Иёс ибн Абд ал-Музаний (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ сувни сотишдан қайтардилар. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Жобир, Буҳайса отасидан, Абу Ҳурайра, Оиша, Анас ва Абдуллоҳ ибн Амрдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Иёснинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Илм аҳлининг кўпчилиги шу (ҳадис)га амал қиладилар, улар сувни сотишни макруҳ санаганлар. Бу Ибн Муборак, Шофеий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Илм аҳлидан баъзилари сувни сотишга рухсат берганлар, улар орасида Ҳасан ал-Басрий бор.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ أَبِي الزِّنَادِ، عَنِ الأَعْرَجِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ يُمْنَعُ فَضْلُ الْمَاءِ لِيُمْنَعَ بِهِ الْكَلأُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَأَبُو الْمِنْهَالِ اسْمُهُ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مُطْعِمٍ كُوفِيٌّ وَهُوَ الَّذِي رَوَى عَنْهُ حَبِيبُ بْنُ أَبِي ثَابِتٍ ‏.‏ وَأَبُو الْمِنْهَالِ سَيَّارُ بْنُ سَلاَمَةَ بَصْرِيٌّ صَاحِبُ أَبِي بَرْزَةَ الأَسْلَمِيِّ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Ortiqcha suv u bilan oʻt-oʻlanni (oʻstirishni) man qilish uchun man qilinmasin», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hasan sahih hadisdir. Abu Minholning ismi Abdurrahmon ibn Mutʼim boʻlib, kufalikdir va undan Habib ibn Abu Sobit rivoyat qilgan. (Boshqa bir) Abu Minhol esa Sayyor ibn Salama boʻlib, basralikdir, u Abu Barza al-Aslamiyning sherigidir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Ортиқча сув у билан ўт-ўланни (ўстиришни) ман қилиш учун ман қилинмасин», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Абу Минҳолнинг исми Абдурраҳмон ибн Мутъим бўлиб, куфаликдир ва ундан Ҳабиб ибн Абу Собит ривоят қилган. (Бошқа бир) Абу Минҳол эса Сайёр ибн Салама бўлиб, басраликдир, у Абу Барза ал-Асламийнинг шеригидир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، وَأَبُو عَمَّارٍ قَالاَ حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ ابْنُ عُلَيَّةَ، قَالَ أَخْبَرَنَا عَلِيُّ بْنُ الْحَكَمِ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ نَهَى النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم عَنْ عَسْبِ الْفَحْلِ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَأَنَسٍ وَأَبِي سَعِيدٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ وَقَدْ رَخَّصَ بَعْضُهُمْ فِي قَبُولِ الْكَرَامَةِ عَلَى ذَلِكَ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ aygʻir (otni urgʻochiga) qoʻshish (haqini olish)dan qaytardilar. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Abu Hurayra, Anas va Abu Saiddan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Ibn Umarning hadisi hasan sahih hadisdir. Ilm ahlidan baʼzilari shunga amal qiladilar. Baʼzilari esa bunga (berilgan) hadyani qabul qilishga ruxsat berganlar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ айғир (отни урғочига) қўшиш (ҳақини олиш)дан қайтардилар. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Абу Ҳурайра, Анас ва Абу Саиддан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Ибн Умарнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Илм аҳлидан баъзилари шунга амал қиладилар. Баъзилари эса бунга (берилган) ҳадяни қабул қилишга рухсат берганлар.

حَدَّثَنَا عَبْدَةُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْخُزَاعِيُّ الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ آدَمَ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ حُمَيْدٍ الرُّؤَاسِيِّ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ التَّيْمِيِّ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، أَنَّ رَجُلاً، مِنْ كِلاَبٍ سَأَلَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم عَنْ عَسْبِ الْفَحْلِ فَنَهَاهُ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّا نُطْرِقُ الْفَحْلَ فَنُكْرَمُ ‏.‏ فَرَخَّصَ لَهُ فِي الْكَرَامَةِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ إِبْرَاهِيمَ بْنِ حُمَيْدٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Kilob (qabilasi)dan boʻlgan bir kishi Paygʻambar ﷺdan aygʻirni (urgʻochiga) qoʻshish (haqini olish) toʻgʻrisida soʻradi, u zot uni qaytardilar. Shunda u: «Yo Rasululloh, biz aygʻirni qoʻshib (xizmat qilamiz)-u, bizga hadya beriladi», dedi. Shunda u zot unga hadya (olish)ga ruxsat berdilar. Abu Iso aytdi: Bu hasan gʻarib hadisdir, biz uni faqat Ibrohim ibn Humayd orqali, u Hishom ibn Urvadan (rivoyat qilgan) tarzdagina bilamiz.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Килоб (қабиласи)дан бўлган бир киши Пайғамбар ﷺдан айғирни (урғочига) қўшиш (ҳақини олиш) тўғрисида сўради, у зот уни қайтардилар. Шунда у: «Ё Расулуллоҳ, биз айғирни қўшиб (хизмат қиламиз)-у, бизга ҳадя берилади», деди. Шунда у зот унга ҳадя (олиш)га рухсат бердилар. Абу Исо айтди: Бу ҳасан ғариб ҳадисдир, биз уни фақат Иброҳим ибн Ҳумайд орқали, у Ҳишом ибн Урвадан (ривоят қилган) тарздагина биламиз.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ رَافِعٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ قَارِظٍ، عَنِ السَّائِبِ بْنِ يَزِيدَ، عَنْ رَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ كَسْبُ الْحَجَّامِ خَبِيثٌ وَمَهْرُ الْبَغِيِّ خَبِيثٌ وَثَمَنُ الْكَلْبِ خَبِيثٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عُمَرَ وَعَلِيٍّ وَابْنِ مَسْعُودٍ وَأَبِي مَسْعُودٍ وَجَابِرٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَابْنِ عُمَرَ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَعْفَرٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ رَافِعٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ كَرِهُوا ثَمَنَ الْكَلْبِ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ وَقَدْ رَخَّصَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي ثَمَنِ كَلْبِ الصَّيْدِ ‏.‏

Rofeʼ ibn Xadij (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Qon oluvchining (hajjom) kasbi xabis (nopok)dir, zinokor ayolning mahri xabisdir va itning bahosi xabisdir», dedilar. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Umar, Ali, Ibn Masʼud, Abu Masʼud, Jobir, Abu Hurayra, Ibn Abbos, Ibn Umar va Abdulloh ibn Jaʼfardan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Rofeʼning hadisi hasan sahih hadisdir. Ilm ahlining koʻpchiligi shunga amal qiladilar, ular itning bahosini makruh sanaganlar. Bu Shofeiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Ilm ahlidan baʼzilari ov itining bahosiga ruxsat berganlar.Рофеъ ибн Хадиж (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Қон олувчининг (ҳажжом) касби хабис (нопок)дир, зинокор аёлнинг маҳри хабисдир ва итнинг баҳоси хабисдир», дедилар. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Умар, Али, Ибн Масъуд, Абу Масъуд, Жобир, Абу Ҳурайра, Ибн Аббос, Ибн Умар ва Абдуллоҳ ибн Жаъфардан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Рофеънинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Илм аҳлининг кўпчилиги шунга амал қиладилар, улар итнинг баҳосини макруҳ санаганлар. Бу Шофеий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Илм аҳлидан баъзилари ов итининг баҳосига рухсат берганлар.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، ح وَحَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْمَخْزُومِيُّ، وَغَيْرُ، وَاحِدٍ، قَالُوا حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِي مَسْعُودٍ الأَنْصَارِيِّ، قَالَ نَهَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْ ثَمَنِ الْكَلْبِ وَمَهْرِ الْبَغِيِّ وَحُلْوَانِ الْكَاهِنِ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Masʼud al-Ansoriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ itning bahosi, zinokor ayolning mahri va kohinning haqidan (folbinlik haqi) qaytardilar. Bu hasan sahih hadisdir.Абу Масъуд ал-Ансорий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ итнинг баҳоси, зинокор аёлнинг маҳри ва коҳиннинг ҳақидан (фолбинлик ҳақи) қайтардилар. Бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، عَنْ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنِ ابْنِ مُحَيِّصَةَ، أَخِي بَنِي حَارِثَةَ عَنْ أَبِيهِ، أَنَّهُ اسْتَأْذَنَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فِي إِجَارَةِ الْحَجَّامِ فَنَهَاهُ عَنْهَا فَلَمْ يَزَلْ يَسْأَلُهُ وَيَسْتَأْذِنُهُ حَتَّى قَالَ ‏"‏ اعْلِفْهُ نَاضِحَكَ وَأَطْعِمْهُ رَقِيقَكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ رَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ وَأَبِي جُحَيْفَةَ وَجَابِرٍ وَالسَّائِبِ بْنِ يَزِيدَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ مُحَيِّصَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ ‏.‏ وَقَالَ أَحْمَدُ إِنْ سَأَلَنِي حَجَّامٌ نَهَيْتُهُ وَآخُذُ بِهَذَا الْحَدِيثِ ‏.‏

Ibn Muhayyisa — Banu Horisaning birodari — otasidan rivoyat qiladiki, u (Muhayyisa, roziyallohu anhu) Paygʻambar ﷺdan qon oluvchining (hajjom) haqi toʻgʻrisida ruxsat soʻradi, u zot uni undan qaytardilar. U esa soʻrayverdi va ruxsat tilayverdi, toki u zot: «Uni suv tashuvchi tuyangga em qilib ber va xizmatkorlaringga taom qilib ber», dedilar. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Rofeʼ ibn Xadij, Abu Juhayfa, Jobir va Soib ibn Yaziddan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Muhayyisaning hadisi hasan hadisdir. Ilm ahlidan baʼzilari shunga amal qiladilar. Ahmad: «Agar qon oluvchi mendan soʻrasa, uni qaytaraman va shu hadisni dalil qilib olaman», dedi.Ибн Муҳаййиса — Бану Ҳорисанинг биродари — отасидан ривоят қиладики, у (Муҳаййиса, розияллоҳу анҳу) Пайғамбар ﷺдан қон олувчининг (ҳажжом) ҳақи тўғрисида рухсат сўради, у зот уни ундан қайтардилар. У эса сўрайверди ва рухсат тилайверди, токи у зот: «Уни сув ташувчи туянгга эм қилиб бер ва хизматкорларингга таом қилиб бер», дедилар. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Рофеъ ибн Хадиж, Абу Жуҳайфа, Жобир ва Соиб ибн Язиддан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Муҳаййисанинг ҳадиси ҳасан ҳадисдир. Илм аҳлидан баъзилари шунга амал қиладилар. Аҳмад: «Агар қон олувчи мендан сўраса, уни қайтараман ва шу ҳадисни далил қилиб оламан», деди.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ جَعْفَرٍ، عَنْ حُمَيْدٍ، قَالَ سُئِلَ أَنَسٌ عَنْ كَسْبِ الْحَجَّامِ، فَقَالَ أَنَسٌ احْتَجَمَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَحَجَمَهُ أَبُو طَيْبَةَ فَأَمَرَ لَهُ بِصَاعَيْنِ مِنْ طَعَامٍ وَكَلَّمَ أَهْلَهُ فَوَضَعُوا عَنْهُ مِنْ خَرَاجِهِ وَقَالَ ‏"‏ إِنَّ أَفْضَلَ مَا تَدَاوَيْتُمْ بِهِ الْحِجَامَةُ ‏"‏ ‏.‏ أَوْ ‏"‏ إِنَّ مِنْ أَمْثَلِ دَوَائِكُمُ الْحِجَامَةَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَابْنِ عُمَرَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَنَسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رَخَّصَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ فِي كَسْبِ الْحَجَّامِ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ ‏.‏

Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Andan qon oluvchining (hajjom) kasbi haqida soʻraldi. Shunda Anas: «Rasululloh ﷺga qon oldirildi, unga Abu Tayba qon oldi. U zot unga ikki soʼ taom berishni buyurdilar va uning (xoʻjayinlari) bilan gaplashdilar, ular esa undan oʻz xirojlarini (yengillatib) tushirdilar. Hamda u zot: ‹Albatta, davolanadigan narsalaringizning eng afzali — qon oldirishdir› yoki ‹Albatta, davolaringizning eng yaxshilaridan biri — qon oldirishdir›, dedilar», dedi. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Ali, Ibn Abbos va Ibn Umardan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Anasning hadisi hasan sahih hadisdir. Paygʻambar ﷺ ashoblaridan va boshqa ilm ahlidan baʼzilari qon oluvchining kasbiga ruxsat berganlar. Bu Shofeiyning soʻzidir.Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Андан қон олувчининг (ҳажжом) касби ҳақида сўралди. Шунда Анас: «Расулуллоҳ ﷺга қон олдирилди, унга Абу Тайба қон олди. У зот унга икки сў таом беришни буюрдилар ва унинг (хўжайинлари) билан гаплашдилар, улар эса ундан ўз хирожларини (енгиллатиб) туширдилар. Ҳамда у зот: ‹Албатта, даволанадиган нарсаларингизнинг энг афзали — қон олдиришдир› ёки ‹Албатта, даволарингизнинг энг яхшиларидан бири — қон олдиришдир›, дедилар», деди. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Али, Ибн Аббос ва Ибн Умардан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Анаснинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Пайғамбар ﷺ ашобларидан ва бошқа илм аҳлидан баъзилари қон олувчининг касбига рухсат берганлар. Бу Шофеийнинг сўзидир.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، وَعَلِيُّ بْنُ خَشْرَمٍ، قَالاَ أَنْبَأَنَا عِيسَى بْنُ يُونُسَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي سُفْيَانَ، عَنْ جَابِرٍ، قَالَ نَهَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْ ثَمَنِ الْكَلْبِ وَالسِّنَّوْرِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ فِي إِسْنَادِهِ اضْطِرَابٌ وَلاَ يَصِحُّ فِي ثَمَنِ السِّنَّوْرِ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ عَنِ الأَعْمَشِ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنْ جَابِرٍ ‏.‏ وَاضْطَرَبُوا عَلَى الأَعْمَشِ فِي رِوَايَةِ هَذَا الْحَدِيثِ ‏.‏ وَقَدْ كَرِهَ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ ثَمَنَ الْهِرِّ وَرَخَّصَ فِيهِ بَعْضُهُمْ وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ وَرَوَى ابْنُ فُضَيْلٍ عَنِ الأَعْمَشِ عَنْ أَبِي حَازِمٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنْ غَيْرِ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ itning va mushukning bahosidan qaytardilar. Abu Iso aytdi: Bu hadisning isnodida iztirob (chalkashlik) bor va mushukning bahosi haqida (rivoyat) sahih emas. Bu hadis Aʼmashdan, u oʻzining baʼzi sheriklaridan, ular Jobirdan (tarzda) ham rivoyat qilingan va ular Aʼmash ustida bu hadisni rivoyat qilishda chalkashganlar. Ilm ahlidan bir qavm mushukning bahosini makruh sanagan, baʼzilari esa unga ruxsat bergan. Bu Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Ibn Fuzayl Aʼmashdan, u Abu Hozimdan, u Abu Hurayradan, u Paygʻambar ﷺdan bundan boshqa yoʻl bilan rivoyat qilgan.Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ итнинг ва мушукнинг баҳосидан қайтардилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадиснинг иснодида изтироб (чалкашлик) бор ва мушукнинг баҳоси ҳақида (ривоят) саҳиҳ эмас. Бу ҳадис Аъмашдан, у ўзининг баъзи шерикларидан, улар Жобирдан (тарзда) ҳам ривоят қилинган ва улар Аъмаш устида бу ҳадисни ривоят қилишда чалкашганлар. Илм аҳлидан бир қавм мушукнинг баҳосини макруҳ санаган, баъзилари эса унга рухсат берган. Бу Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Ибн Фузайл Аъмашдан, у Абу Ҳозимдан, у Абу Ҳурайрадан, у Пайғамбар ﷺдан бундан бошқа йўл билан ривоят қилган.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ مُوسَى، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا عُمَرُ بْنُ زَيْدٍ الصَّنْعَانِيُّ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرٍ، قَالَ نَهَى النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم عَنْ أَكْلِ الْهِرِّ وَثَمَنِهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَعُمَرُ بْنُ زَيْدٍ لاَ نَعْرِفُ كَبِيرَ أَحَدٍ رَوَى عَنْهُ غَيْرَ عَبْدِ الرَّزَّاقِ ‏.‏

Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ mushukni yeyishdan va uning bahosidan qaytardilar. Abu Iso aytdi: Bu gʻarib hadisdir. Umar ibn Zayddan Abdurazzoqdan boshqa biron-bir mashhur kishi rivoyat qilganini bilmaymiz.Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ мушукни ейишдан ва унинг баҳосидан қайтардилар. Абу Исо айтди: Бу ғариб ҳадисдир. Умар ибн Зайддан Абдураззоқдан бошқа бирон-бир машҳур киши ривоят қилганини билмаймиз.

أَخْبَرَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، أَخْبَرَنَا وَكِيعٌ، عَنْ حَمَّادِ بْنِ سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي الْمُهَزِّمِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ نَهَى عَنْ ثَمَنِ الْكَلْبِ، إِلاَّ كَلْبَ الصَّيْدِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ لاَ يَصِحُّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَأَبُو الْمُهَزِّمِ اسْمُهُ يَزِيدُ بْنُ سُفْيَانَ وَتَكَلَّمَ فِيهِ شُعْبَةُ بْنُ الْحَجَّاجِ وَضَعَّفَهُ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ جَابِرٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوُ هَذَا وَلاَ يَصِحُّ إِسْنَادُهُ أَيْضًا ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Itning bahosidan qaytarildi, ov itidan boshqa. Abu Iso aytdi: Bu hadis bu yoʻldan sahih emas. Abu Muhazzimning ismi Yazid ibn Sufyon boʻlib, Shuʼba ibn Hajjoj uning haqida (tanqid) gapirgan va uni zaif sanagan. Bunga oʻxshash (rivoyat) Jobirdan, u Paygʻambar ﷺdan ham rivoyat qilingan boʻlib, uning isnodi ham sahih emas.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Итнинг баҳосидан қайтарилди, ов итидан бошқа. Абу Исо айтди: Бу ҳадис бу йўлдан саҳиҳ эмас. Абу Муҳаззимнинг исми Язид ибн Суфён бўлиб, Шуъба ибн Ҳажжож унинг ҳақида (танқид) гапирган ва уни заиф санаган. Бунга ўхшаш (ривоят) Жобирдан, у Пайғамбар ﷺдан ҳам ривоят қилинган бўлиб, унинг исноди ҳам саҳиҳ эмас.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، أَخْبَرَنَا بَكْرُ بْنُ مُضَرَ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ زَحْرٍ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ يَزِيدَ، عَنِ الْقَاسِمِ، عَنْ أَبِي أُمَامَةَ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ تَبِيعُوا الْقَيْنَاتِ وَلاَ تَشْتَرُوهُنَّ وَلاَ تُعَلِّمُوهُنَّ وَلاَ خَيْرَ فِي تِجَارَةٍ فِيهِنَّ وَثَمَنُهُنَّ حَرَامٌ فِي مِثْلِ هَذَا أُنْزِلَتْ هَذِهِ الآيَةُ ‏:‏ ‏(‏ وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْتَرِي لَهْوَ الْحَدِيثِ لِيُضِلَّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ ‏)‏ إِلَى آخِرِ الآيَةِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي أُمَامَةَ إِنَّمَا نَعْرِفُهُ مِثْلَ هَذَا مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَقَدْ تَكَلَّمَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي عَلِيِّ بْنِ يَزِيدَ وَضَعَّفَهُ وَهُوَ شَامِيٌّ ‏.‏

Abu Umoma (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Qoʻshiqchi choʻrilarni sotmanglar, ularni sotib ham olmanglar va ularga (qoʻshiq) oʻrgatmanglar. Ular borasidagi tijoratda hech qanday yaxshilik yoʻq va ularning bahosi haromdir. Shunga oʻxshash narsa haqida bu oyat nozil boʻldi: {Odamlar orasida shundaylar borki, (Allohning) yoʻlidan adashtirish uchun behuda gap-soʻzni sotib oladi…} (Luqmon 6) oyatini oxirigacha», dedilar. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Umar ibn al-Xattobdan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Abu Umomaning hadisini biz faqat shu yoʻl bilan shunday (tarzda) bilamiz. Ilm ahlidan baʼzilari Ali ibn Yazid haqida (tanqid) gapirgan va uni zaif sanagan, u shomlikdir.Абу Умома (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Қўшиқчи чўриларни сотманглар, уларни сотиб ҳам олманглар ва уларга (қўшиқ) ўргатманглар. Улар борасидаги тижоратда ҳеч қандай яхшилик йўқ ва уларнинг баҳоси ҳаромдир. Шунга ўхшаш нарса ҳақида бу оят нозил бўлди: {Одамлар орасида шундайлар борки, (Аллоҳнинг) йўлидан адаштириш учун беҳуда гап-сўзни сотиб олади…} (Луқмон 6) оятини охиригача», дедилар. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Умар ибн ал-Хаттобдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Абу Умоманинг ҳадисини биз фақат шу йўл билан шундай (тарзда) биламиз. Илм аҳлидан баъзилари Али ибн Язид ҳақида (танқид) гапирган ва уни заиф санаган, у шомликдир.

حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ حَفْصٍ الشَّيْبَانِيُّ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ وَهْبٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي حُيَىُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْحُبُلِيِّ، عَنْ أَبِي أَيُّوبَ، قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ مَنْ فَرَّقَ بَيْنَ الْوَالِدَةِ وَوَلَدِهَا فَرَّقَ اللَّهُ بَيْنَهُ وَبَيْنَ أَحِبَّتِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Abu Ayyub (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Rasululloh ﷺning: «Kim ona bilan uning bolasi orasini ajratsa, Alloh ham qiyomat kunida uning oʻzi bilan sevganlari orasini ajratadi», deganlarini eshitdim. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir.Абу Айюб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Расулуллоҳ ﷺнинг: «Ким она билан унинг боласи орасини ажратса, Аллоҳ ҳам қиёмат кунида унинг ўзи билан севганлари орасини ажратади», деганларини эшитдим. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ قَزَعَةَ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، عَنْ حَمَّادِ بْنِ سَلَمَةَ، عَنِ الْحَجَّاجِ، عَنِ الْحَكَمِ، عَنْ مَيْمُونِ بْنِ أَبِي شَبِيبٍ، عَنْ عَلِيٍّ، قَالَ وَهَبَ لِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم غُلاَمَيْنِ أَخَوَيْنِ فَبِعْتُ أَحَدَهُمَا فَقَالَ لِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يَا عَلِيُّ مَا فَعَلَ غُلاَمُكَ ‏"‏ ‏.‏ فَأَخْبَرْتُهُ فَقَالَ ‏"‏ رُدَّهُ رُدَّهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَقَدْ كَرِهَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمُ التَّفْرِيقَ بَيْنَ السَّبْىِ فِي الْبَيْعِ وَيُكْرَهُ أَنْ يُفَرَّقَ بَيْنَ الْوَالِدَةِ وَوَلَدِهَا وَبَيْنَ الْوَالِدِ وَالْوَلَدِ وَبَيْنَ الإِخْوَةِ وَالأَخَوَاتِ فِي الْبَيْعِ ‏.‏ وَرَخَّصَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي التَّفْرِيقِ بَيْنَ الْمُوَلَّدَاتِ الَّذِينَ وُلِدُوا فِي أَرْضِ الإِسْلاَمِ ‏.‏ وَالْقَوْلُ الأَوَّلُ أَصَحُّ ‏.‏ وَرُوِيَ عَنْ إِبْرَاهِيمَ النَّخَعِيِّ أَنَّهُ فَرَّقَ بَيْنَ وَالِدَةٍ وَوَلَدِهَا فِي الْبَيْعِ فَقِيلَ لَهُ فِي ذَلِكَ فَقَالَ إِنِّي قَدِ اسْتَأْذَنْتُهَا بِذَلِكَ فَرَضِيَتْ ‏.‏

Ali (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ menga aka-uka boʻlgan ikki qulni hadya qildilar. Men ulardan birini sotib yubordim. Shunda Rasululloh ﷺ menga: «Ey Ali, quling nima boʻldi?» dedilar. Men u zotga (sotganimni) aytdim. U zot: «Uni qaytar, uni qaytar!» dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir. Nabiy ﷺning sahobalaridan va boshqalardan boʻlgan baʼzi ilm ahli savdoda asirlar orasini, ona bilan bolasi orasini, ota bilan bolasi orasini hamda aka-ukalar va opa-singillar orasini ajratishni makruh sanaganlar. Baʼzi ilm ahli esa Islom yurtida tugʻilgan (qullar) orasini ajratishga ruxsat berganlar. Birinchi soʻz koʻproq sahihdir. Ibrohim an-Naxaiydan rivoyat qilinishicha, u savdoda ona bilan bolasi orasini ajratgan ekan, bu haqda undan soʻralganda: «Men buni undan (onadan) ruxsat soʻragan edim, u rozi boʻldi», debdi.Али (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ менга ака-ука бўлган икки қулни ҳадя қилдилар. Мен улардан бирини сотиб юбордим. Шунда Расулуллоҳ ﷺ менга: «Эй Али, қулинг нима бўлди?» дедилар. Мен у зотга (сотганимни) айтдим. У зот: «Уни қайтар, уни қайтар!» дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Набий ﷺнинг саҳобаларидан ва бошқалардан бўлган баъзи илм аҳли савдода асирлар орасини, она билан боласи орасини, ота билан боласи орасини ҳамда ака-укалар ва опа-сингиллар орасини ажратишни макруҳ санаганлар. Баъзи илм аҳли эса Ислом юртида туғилган (қуллар) орасини ажратишга рухсат берганлар. Биринчи сўз кўпроқ саҳиҳдир. Иброҳим ан-Нахаийдан ривоят қилинишича, у савдода она билан боласи орасини ажратган экан, бу ҳақда ундан сўралганда: «Мен буни ундан (онадан) рухсат сўраган эдим, у рози бўлди», дебди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ عُمَرَ، وَأَبُو عَامِرٍ الْعَقَدِيُّ عَنِ ابْنِ أَبِي ذِئْبٍ، عَنْ مَخْلَدِ بْنِ خُفَافٍ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَضَى أَنَّ الْخَرَاجَ بِالضَّمَانِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ مِنْ غَيْرِ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Daromad (mol uchun) javobgarlik evaziga boʻladi», deb hukm qildilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Bu hadis bundan boshqa yoʻl bilan ham rivoyat qilingan. Ilm ahli nazdida amal shu (hadis) boʻyichadir.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Даромад (мол учун) жавобгарлик эвазига бўлади», деб ҳукм қилдилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу ҳадис бундан бошқа йўл билан ҳам ривоят қилинган. Илм аҳли наздида амал шу (ҳадис) бўйичадир.

حَدَّثَنَا أَبُو سَلَمَةَ، يَحْيَى بْنُ خَلَفٍ أَخْبَرَنَا عُمَرُ بْنُ عَلِيٍّ الْمُقَدَّمِيُّ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَضَى أَنَّ الْخَرَاجَ بِالضَّمَانِ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ حَدِيثِ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى اسْتَغْرَبَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ هَذَا الْحَدِيثَ مِنْ حَدِيثِ عُمَرَ بْنِ عَلِيٍّ ‏.‏ قُلْتُ تَرَاهُ تَدْلِيسًا قَالَ لاَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَقَدْ رَوَى مُسْلِمُ بْنُ خَالِدٍ الزَّنْجِيُّ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ وَرَوَاهُ جَرِيرٌ عَنْ هِشَامٍ أَيْضًا ‏.‏ وَحَدِيثُ جَرِيرٍ يُقَالُ تَدْلِيسٌ دَلَّسَ فِيهِ جَرِيرٌ ‏.‏ لَمْ يَسْمَعْهُ مِنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ ‏.‏ وَتَفْسِيرُ الْخَرَاجِ بِالضَّمَانِ هُوَ الرَّجُلُ يَشْتَرِي الْعَبْدَ فَيَسْتَغِلُّهُ ثُمَّ يَجِدُ بِهِ عَيْبًا فَيَرُدُّهُ عَلَى الْبَائِعِ فَالْغَلَّةُ لِلْمُشْتَرِي لأَنَّ الْعَبْدَ لَوْ هَلَكَ هَلَكَ مِنْ مَالِ الْمُشْتَرِي ‏.‏ وَنَحْوُ هَذَا مِنَ الْمَسَائِلِ يَكُونُ فِيهِ الْخَرَاجُ بِالضَّمَانِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى اسْتَغْرَبَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَعِيلَ هَذَا الْحَدِيثَ مِنْ حَدِيثِ عُمَرَ بْنِ عَلِيٍّ قُلْتُ تَرَاهُ تَدْلِيسًا قَالَ لَا

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ: «Daromad (mol uchun) javobgarlik evaziga boʻladi», deb hukm qildilar. (Abu Iso) aytdi: Bu hadis Hishom ibn Urva hadisi sifatida hasan sahih gʻaribdir. Abu Iso aytdi: Muhammad ibn Ismoil bu hadisni Umar ibn Ali hadisi sifatida gʻarib sanadi. Men: «Buni tadlis deb bilasizmi?» dedim. U: «Yoʻq», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadisni Muslim ibn Xolid az-Zanjiy ham Hishom ibn Urvadan rivoyat qilgan, Jarir ham Hishomdan rivoyat qilgan. Jarir hadisida esa tadlis bor deyiladi, yaʼni Jarir unda tadlis qilgan, uni Hishom ibn Urvadan eshitmagan. «Daromad javobgarlik evaziga boʻladi» (degan)ning tafsiri shuki: bir kishi qulni sotib oladi, undan foyda koʻradi, soʻng unda nuqson topadi va uni sotuvchiga qaytaradi — bunda foyda xaridorga tegishlidir, chunki agar qul halok boʻlganida, u xaridorning molidan halok boʻlardi. Shunga oʻxshash masalalarda daromad javobgarlik evaziga boʻladi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ: «Даромад (мол учун) жавобгарлик эвазига бўлади», деб ҳукм қилдилар. (Абу Исо) айтди: Бу ҳадис Ҳишом ибн Урва ҳадиси сифатида ҳасан саҳиҳ ғарибдир. Абу Исо айтди: Муҳаммад ибн Исмоил бу ҳадисни Умар ибн Али ҳадиси сифатида ғариб санади. Мен: «Буни тадлис деб биласизми?» дедим. У: «Йўқ», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадисни Муслим ибн Холид аз-Занжий ҳам Ҳишом ибн Урвадан ривоят қилган, Жарир ҳам Ҳишомдан ривоят қилган. Жарир ҳадисида эса тадлис бор дейилади, яъни Жарир унда тадлис қилган, уни Ҳишом ибн Урвадан эшитмаган. «Даромад жавобгарлик эвазига бўлади» (деган)нинг тафсири шуки: бир киши қулни сотиб олади, ундан фойда кўради, сўнг унда нуқсон топади ва уни сотувчига қайтаради — бунда фойда харидорга тегишлидир, чунки агар қул ҳалок бўлганида, у харидорнинг молидан ҳалок бўларди. Шунга ўхшаш масалаларда даромад жавобгарлик эвазига бўлади.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ أَبِي الشَّوَارِبِ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سُلَيْمٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ دَخَلَ حَائِطًا فَلْيَأْكُلْ وَلاَ يَتَّخِذْ خُبْنَةً ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَعَبَّادِ بْنِ شُرَحْبِيلَ وَرَافِعِ بْنِ عَمْرٍو وَعُمَيْرٍ مَوْلَى آبِي اللَّحْمِ وَأَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ يَحْيَى بْنِ سُلَيْمٍ ‏.‏ وَقَدْ رَخَّصَ فِيهِ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ لاِبْنِ السَّبِيلِ فِي أَكْلِ الثِّمَارِ وَكَرِهَهُ بَعْضُهُمْ إِلاَّ بِالثَّمَنِ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Kim bogʻga kirsa, (mevadan) yesin, lekin (etagiga) tugib olib ketmasin», dedilar. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Abdulloh ibn Amr, Abbod ibn Shurahbil, Rofeʼ ibn Amr, Abu-l-Lahmning ozod qilgan quli Umayr va Abu Hurayradan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Ibn Umar hadisi gʻarib hadisdir, biz uni bu yoʻldan faqat Yahyo ibn Sulaym hadisi orqaligina bilamiz. Baʼzi ilm ahli yoʻlovchiga mevalardan yeyishga ruxsat berganlar, baʼzilari esa uni haq (toʻlov) bilangina (mumkin deb) makruh sanaganlar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан, у Набий ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Ким боғга кирса, (мевадан) есин, лекин (этагига) тугиб олиб кетмасин», дедилар. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Абдуллоҳ ибн Амр, Аббод ибн Шураҳбил, Рофеъ ибн Амр, Абу-л-Лаҳмнинг озод қилган қули Умайр ва Абу Ҳурайрадан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Ибн Умар ҳадиси ғариб ҳадисдир, биз уни бу йўлдан фақат Яҳё ибн Сулайм ҳадиси орқалигина биламиз. Баъзи илм аҳли йўловчига мевалардан ейишга рухсат берганлар, баъзилари эса уни ҳақ (тўлов) билангина (мумкин деб) макруҳ санаганлар.

حَدَّثَنَا أَبُو عَمَّارٍ الْحُسَيْنُ بْنُ حُرَيْثٍ الْخُزَاعِيُّ، حَدَّثَنَا الْفَضْلُ بْنُ مُوسَى، عَنْ صَالِحِ بْنِ أَبِي جُبَيْرٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ رَافِعِ بْنِ عَمْرٍو، قَالَ كُنْتُ أَرْمِي نَخْلَ الأَنْصَارِ فَأَخَذُونِي فَذَهَبُوا بِي إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ يَا رَافِعُ لِمَ تَرْمِي نَخْلَهُمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ الْجُوعُ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ لاَ تَرْمِ وَكُلْ مَا وَقَعَ أَشْبَعَكَ اللَّهُ وَأَرْوَاكَ ‏"‏ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Rofeʼ ibn Amr (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men ansorlarning xurmosiga (tosh) otayotgan edim, ular meni ushlab, Nabiy ﷺning huzurlariga olib bordilar. U zot: «Ey Rofeʼ, nega ularning xurmosiga tosh otasan?» dedilar. Men: «Ey Allohning Rasuli, ochlikdan», dedim. U zot: «Tosh otma, (oʻzi) tushganidan ye. Alloh seni toʻq qilsin va sugʻorsin!» dedilar. Bu hadis hasan sahih gʻaribdir.Рофеъ ибн Амр (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен ансорларнинг хурмосига (тош) отаётган эдим, улар мени ушлаб, Набий ﷺнинг ҳузурларига олиб бордилар. У зот: «Эй Рофеъ, нега уларнинг хурмосига тош отасан?» дедилар. Мен: «Эй Аллоҳнинг Расули, очликдан», дедим. У зот: «Тош отма, (ўзи) тушганидан е. Аллоҳ сени тўқ қилсин ва суғорсин!» дедилар. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنِ ابْنِ عَجْلاَنَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم سُئِلَ عَنِ الثَّمَرِ الْمُعَلَّقِ فَقَالَ ‏"‏ مَنْ أَصَابَ مِنْهُ مِنْ ذِي حَاجَةٍ غَيْرَ مُتَّخِذٍ خُبْنَةً فَلاَ شَىْءَ عَلَيْهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏

Amr ibn Shuayb (rahimahulloh) otasidan, u bobosidan rivoyat qiladi: Nabiy ﷺdan (daraxtda) osilib turgan meva haqida soʻralganda, u zot: «Kim muhtoj boʻlib, (etagiga) tugib olmasdan undan (ehtiyojicha) yesa, unga (gunoh) yoʻq», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir.Амр ибн Шуайб (раҳимаҳуллоҳ) отасидан, у бобосидан ривоят қилади: Набий ﷺдан (дарахтда) осилиб турган мева ҳақида сўралганда, у зот: «Ким муҳтож бўлиб, (этагига) тугиб олмасдан ундан (эҳтиёжича) еса, унга (гуноҳ) йўқ», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир.

حَدَّثَنَا زِيَادُ بْنُ أَيُّوبَ الْبَغْدَادِيُّ، أَخْبَرَنَا عَبَّادُ بْنُ الْعَوَّامِ، قَالَ أَخْبَرَنِي سُفْيَانُ بْنُ حُسَيْنٍ، عَنْ يُونُسَ بْنِ عُبَيْدٍ، عَنْ عَطَاءٍ، عَنْ جَابِرٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَهَى عَنِ الْمُحَاقَلَةِ وَالْمُزَابَنَةِ وَالْمُخَابَرَةِ وَالثُّنْيَا إِلاَّ أَنْ تُعْلَمَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ مِنْ حَدِيثِ يُونُسَ بْنِ عُبَيْدٍ عَنْ عَطَاءٍ عَنْ جَابِرٍ ‏.‏

Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ muhoqala, muzobana, muxobara va sunyo (savdoda noaniq istisno qilish)dan — agar (istisno qilingan narsa) maʼlum boʻlmasa — qaytardilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis Yunus ibn Ubaydning Atodan, u Jobirdan (qilgan rivoyati) sifatida bu yoʻldan hasan sahih gʻaribdir.Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ муҳоқала, музобана, мухобара ва сунё (савдода ноаниқ истисно қилиш)дан — агар (истисно қилинган нарса) маълум бўлмаса — қайтардилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис Юнус ибн Убайднинг Атодан, у Жобирдан (қилган ривояти) сифатида бу йўлдан ҳасан саҳиҳ ғарибдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنْ طَاوُسٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنِ ابْتَاعَ طَعَامًا فَلاَ يَبِعْهُ حَتَّى يَسْتَوْفِيَهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَأَحْسِبُ كُلَّ شَيْءٍ مِثْلَهُ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ جَابِرٍ وَابْنِ عُمَرَ وَأَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ كَرِهُوا بَيْعَ الطَّعَامِ حَتَّى يَقْبِضَهُ الْمُشْتَرِي ‏.‏ وَقَدْ رَخَّصَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ فِيمَنِ ابْتَاعَ شَيْئًا مِمَّا لاَ يُكَالُ وَلاَ يُوزَنُ مِمَّا لاَ يُؤْكَلُ وَلاَ يُشْرَبُ أَنْ يَبِيعَهُ قَبْلَ أَنْ يَسْتَوْفِيَهُ ‏.‏ وَإِنَّمَا التَّشْدِيدُ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي الطَّعَامِ وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ: «Kim taom sotib olsa, uni oʻz qoʻliga toʻla olib bitirmaguncha sotmasin», dedilar. Ibn Abbos: «Men har bir narsani ham shunga oʻxshash deb oʻylayman», dedi. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Jobir, Ibn Umar va Abu Hurayradan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Ibn Abbos hadisi hasan sahih hadisdir. Koʻpchilik ilm ahli nazdida amal shu (hadis) boʻyichadir — ular taomni xaridor qoʻliga olmaguncha sotishni makruh sanaganlar. Baʼzi ilm ahli esa oʻlchanmaydigan va tortilmaydigan, yenilmaydigan va ichilmaydigan narsani sotib olgan kishiga uni qoʻliga toʻla olmasdan oldin sotishga ruxsat berganlar. Ilm ahli nazdida qattiqlik faqat taomdadir. Bu Ahmad va Ishoqning soʻzidir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ: «Ким таом сотиб олса, уни ўз қўлига тўла олиб битирмагунча сотмасин», дедилар. Ибн Аббос: «Мен ҳар бир нарсани ҳам шунга ўхшаш деб ўйлайман», деди. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Жобир, Ибн Умар ва Абу Ҳурайрадан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Ибн Аббос ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Кўпчилик илм аҳли наздида амал шу (ҳадис) бўйичадир — улар таомни харидор қўлига олмагунча сотишни макруҳ санаганлар. Баъзи илм аҳли эса ўлчанмайдиган ва тортилмайдиган, енилмайдиган ва ичилмайдиган нарсани сотиб олган кишига уни қўлига тўла олмасдан олдин сотишга рухсат берганлар. Илм аҳли наздида қаттиқлик фақат таомдадир. Бу Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ يَبِيعُ بَعْضُكُمْ عَلَى بَيْعِ بَعْضٍ وَلاَ يَخْطُبُ بَعْضُكُمْ عَلَى خِطْبَةِ بَعْضٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَسَمُرَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ ‏"‏ لاَ يَسُومُ الرَّجُلُ عَلَى سَوْمِ أَخِيهِ ‏"‏ ‏.‏ وَمَعْنَى الْبَيْعِ فِي هَذَا الْحَدِيثِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ هُوَ السَّوْمُ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Biringiz boshqangizning savdosi ustiga savdo qilmasin va biringiz boshqangizning sovchiligi ustiga sovchilik qilmasin», dedilar. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Abu Hurayra va Samuradan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Ibn Umar hadisi hasan sahih hadisdir. Nabiy ﷺdan rivoyat qilinishicha, u zot: «Kishi birodarining narx aytishi ustiga narx aytmasin», deganlar. Baʼzi ilm ahli nazdida bu hadisdagi «savdo»ning maʼnosi narx aytishdir.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан, у Набий ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Бирингиз бошқангизнинг савдоси устига савдо қилмасин ва бирингиз бошқангизнинг совчилиги устига совчилик қилмасин», дедилар. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Абу Ҳурайра ва Самурадан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Ибн Умар ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Набий ﷺдан ривоят қилинишича, у зот: «Киши биродарининг нарх айтиши устига нарх айтмасин», деганлар. Баъзи илм аҳли наздида бу ҳадисдаги «савдо»нинг маъноси нарх айтишдир.

حَدَّثَنَا حُمَيْدُ بْنُ مَسْعَدَةَ، حَدَّثَنَا الْمُعْتَمِرُ بْنُ سُلَيْمَانَ، قَالَ سَمِعْتُ لَيْثًا، يُحَدِّثُ عَنْ يَحْيَى بْنِ عَبَّادٍ، عَنْ أَنَسٍ، عَنْ أَبِي طَلْحَةَ، أَنَّهُ قَالَ يَا نَبِيَّ اللَّهِ إِنِّي اشْتَرَيْتُ خَمْرًا لأَيْتَامٍ فِي حِجْرِي ‏.‏ قَالَ ‏"‏ أَهْرِقِ الْخَمْرَ وَاكْسِرِ الدِّنَانَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ جَابِرٍ وَعَائِشَةَ وَأَبِي سَعِيدٍ وَابْنِ مَسْعُودٍ وَابْنِ عُمَرَ وَأَنَسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي طَلْحَةَ رَوَى الثَّوْرِيُّ هَذَا الْحَدِيثَ عَنِ السُّدِّيِّ عَنْ يَحْيَى بْنِ عَبَّادٍ عَنْ أَنَسٍ أَنَّ أَبَا طَلْحَةَ كَانَ عِنْدَهُ ‏.‏ وَهَذَا أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ اللَّيْثِ ‏.‏

Anas (roziyallohu anhu) Abu Talha (roziyallohu anhu)dan rivoyat qiladi: U: «Ey Allohning Nabiysi, men qaramogʻimdagi yetimlar uchun xamr (musallas) sotib olgan edim», dedi. U zot: «Xamrni toʻkib tashla va idishlarni sindir!» dedilar. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Jobir, Oisha, Abu Said, Ibn Masʼud, Ibn Umar va Anasdan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Abu Talha hadisini Savriy as-Suddiydan, u Yahyo ibn Abboddan, u Anasdan: «Abu Talha uning huzurida edi», deb rivoyat qilgan. Bu Lays hadisidan koʻra sahihroqdir.Анас (розияллоҳу анҳу) Абу Талҳа (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилади: У: «Эй Аллоҳнинг Набийси, мен қарамоғимдаги етимлар учун хамр (мусаллас) сотиб олган эдим», деди. У зот: «Хамрни тўкиб ташла ва идишларни синдир!» дедилар. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Жобир, Оиша, Абу Саид, Ибн Масъуд, Ибн Умар ва Анасдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Абу Талҳа ҳадисини Саврий ас-Суддийдан, у Яҳё ибн Аббоддан, у Анасдан: «Абу Талҳа унинг ҳузурида эди», деб ривоят қилган. Бу Лайс ҳадисидан кўра саҳиҳроқдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ السُّدِّيِّ، عَنْ يَحْيَى بْنِ عَبَّادٍ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ سُئِلَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَيُتَّخَذُ الْخَمْرُ خَلاًّ قَالَ ‏"‏ لاَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺdan: «Xamr sirka qilib olinadimi?» deb soʻralganda, u zot: «Yoʻq», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺдан: «Хамр сирка қилиб олинадими?» деб сўралганда, у зот: «Йўқ», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُنِيرٍ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَاصِمٍ، عَنْ شَبِيبِ بْنِ بِشْرٍ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ لَعَنَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي الْخَمْرِ عَشَرَةً عَاصِرَهَا وَمُعْتَصِرَهَا وَشَارِبَهَا وَحَامِلَهَا وَالْمَحْمُولَةَ إِلَيْهِ وَسَاقِيَهَا وَبَائِعَهَا وَآكِلَ ثَمَنِهَا وَالْمُشْتَرِيَ لَهَا وَالْمُشْتَرَاةَ لَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ مِنْ حَدِيثِ أَنَسٍ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ نَحْوُ هَذَا عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَابْنِ مَسْعُودٍ وَابْنِ عُمَرَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ xamr (musallas) borasida oʻn (toifa)ni laʼnatladilar: uni siquvchini, siqtiruvchini, ichuvchini, tashuvchini, oʻziga tashib keltiruvchini, quyib beruvchini, sotuvchini, uning pulini yeguvchini, uni sotib oluvchini va kim uchun sotib olinsa, oʻshani. Abu Iso aytdi: Bu hadis Anas hadisi sifatida gʻaribdir. Shunga oʻxshash (rivoyat) Ibn Abbos, Ibn Masʼud va Ibn Umardan, Nabiy ﷺdan ham rivoyat qilingan.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ хамр (мусаллас) борасида ўн (тоифа)ни лаънатладилар: уни сиқувчини, сиқтирувчини, ичувчини, ташувчини, ўзига ташиб келтирувчини, қуйиб берувчини, сотувчини, унинг пулини егувчини, уни сотиб олувчини ва ким учун сотиб олинса, ўшани. Абу Исо айтди: Бу ҳадис Анас ҳадиси сифатида ғарибдир. Шунга ўхшаш (ривоят) Ибн Аббос, Ибн Масъуд ва Ибн Умардан, Набий ﷺдан ҳам ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا أَبُو سَلَمَةَ، يَحْيَى بْنُ خَلَفٍ حَدَّثَنَا عَبْدُ الأَعْلَى، عَنْ سَعِيدٍ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنِ الْحَسَنِ، عَنْ سَمُرَةَ بْنِ جُنْدَبٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِذَا أَتَى أَحَدُكُمْ عَلَى مَاشِيَةٍ فَإِنْ كَانَ فِيهَا صَاحِبُهَا فَلْيَسْتَأْذِنْهُ فَإِنْ أَذِنَ لَهُ فَلْيَحْتَلِبْ وَلْيَشْرَبْ وَلاَ يَحْمِلْ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ فِيهَا أَحَدٌ فَلْيُصَوِّتْ ثَلاَثًا فَإِنْ أَجَابَهُ أَحَدٌ فَلْيَسْتَأْذِنْهُ فَإِنْ لَمْ يُجِبْهُ أَحَدٌ فَلْيَحْتَلِبْ وَلْيَشْرَبْ وَلاَ يَحْمِلْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عُمَرَ وَأَبِي سَعِيدٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ سَمُرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ وَبِهِ يَقُولُ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَقَالَ عَلِيُّ بْنُ الْمَدِينِيِّ سَمَاعُ الْحَسَنِ مِنْ سَمُرَةَ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ تَكَلَّمَ بَعْضُ أَهْلِ الْحَدِيثِ فِي رِوَايَةِ الْحَسَنِ عَنْ سَمُرَةَ وَقَالُوا إِنَّمَا يُحَدِّثُ عَنْ صَحِيفَةِ سَمُرَةَ ‏.‏

Samura ibn Jundab (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ: «Biringiz chorva (poda) oldiga kelsa, agar uning egasi (oldida) boʻlsa, undan ruxsat soʻrasin. Agar u ruxsat bersa, sogʻib ichsin, (lekin) olib ketmasin. Agar u yerda hech kim boʻlmasa, uch marta tovush bersin (chaqirsin). Agar kimdir javob bersa, undan ruxsat soʻrasin. Agar hech kim javob bermasa, sogʻib ichsin, (lekin) olib ketmasin», dedilar. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Umar va Abu Saiddan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Samura hadisi hasan gʻaribdir. Baʼzi ilm ahli nazdida amal shu (hadis) boʻyichadir, Ahmad va Ishoq ham shuni aytadilar. Abu Iso aytdi: Ali ibn al-Madiniy: «Hasanning Samuradan eshitgani sahihdir», degan. Baʼzi hadis ahli esa Hasanning Samuradan qilgan rivoyati haqida gapirib: «U faqat Samuraning sahifasidan rivoyat qiladi (xolos)», deganlar.Самура ибн Жундаб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ: «Бирингиз чорва (пода) олдига келса, агар унинг эгаси (олдида) бўлса, ундан рухсат сўрасин. Агар у рухсат берса, соғиб ичсин, (лекин) олиб кетмасин. Агар у ерда ҳеч ким бўлмаса, уч марта товуш берсин (чақирсин). Агар кимдир жавоб берса, ундан рухсат сўрасин. Агар ҳеч ким жавоб бермаса, соғиб ичсин, (лекин) олиб кетмасин», дедилар. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Умар ва Абу Саиддан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Самура ҳадиси ҳасан ғарибдир. Баъзи илм аҳли наздида амал шу (ҳадис) бўйичадир, Аҳмад ва Ишоқ ҳам шуни айтадилар. Абу Исо айтди: Али ибн ал-Мадиний: «Ҳасаннинг Самурадан эшитгани саҳиҳдир», деган. Баъзи ҳадис аҳли эса Ҳасаннинг Самурадан қилган ривояти ҳақида гапириб: «У фақат Самуранинг саҳифасидан ривоят қилади (холос)», деганлар.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي حَبِيبٍ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ أَبِي رَبَاحٍ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، أَنَّهُ سَمِعَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَامَ الْفَتْحِ وَهُوَ بِمَكَّةَ يَقُولُ ‏"‏ إِنَّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ حَرَّمَ بَيْعَ الْخَمْرِ وَالْمَيْتَةِ وَالْخِنْزِيرِ وَالأَصْنَامِ ‏"‏ ‏.‏ فَقِيلَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَرَأَيْتَ شُحُومَ الْمَيْتَةِ فَإِنَّهُ يُطْلَى بِهَا السُّفُنُ وَيُدْهَنُ بِهَا الْجُلُودُ وَيَسْتَصْبِحُ بِهَا النَّاسُ قَالَ ‏"‏ لاَ هُوَ حَرَامٌ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عِنْدَ ذَلِكَ ‏"‏ قَاتَلَ اللَّهُ الْيَهُودَ إِنَّ اللَّهَ حَرَّمَ عَلَيْهِمُ الشُّحُومَ فَأَجْمَلُوهُ ثُمَّ بَاعُوهُ فَأَكَلُوا ثَمَنَهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عُمَرَ وَابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ جَابِرٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U Rasululloh ﷺni Fath yili Makkada turib: «Albatta, Alloh va Uning Rasuli xamr (aroq), oʻlimtik (oʻlaksa), choʻchqa va butlarni sotishni harom qildi», deganlarini eshitgan. Shunda: «Yo Rasululloh, oʻlimtikning yogʻi haqida aytib bering, axir u bilan kemalar moylanadi, terilar yogʻlanadi va odamlar undan chiroq yoqadi-ku?», deyildi. U zot: «Yoʻq, u haromdir», dedilar. Soʻngra Rasululloh ﷺ shu oʻrinda: «Alloh yahudiylarni halok qilsin! Albatta, Alloh ularga yogʻni harom qildi, ular esa uni eritib, soʻng sotib, uning pulini yedilar», dedilar. Bu bobda Umar va Ibn Abbosdan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Jobirning hadisi hasan sahih hadisdir. Ilm ahli nazdida amal shunga binoandir.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У Расулуллоҳ ﷺни Фатҳ йили Маккада туриб: «Албатта, Аллоҳ ва Унинг Расули хамр (ароқ), ўлимтик (ўлакса), чўчқа ва бутларни сотишни ҳаром қилди», деганларини эшитган. Шунда: «Ё Расулуллоҳ, ўлимтикнинг ёғи ҳақида айтиб беринг, ахир у билан кемалар мойланади, терилар ёғланади ва одамлар ундан чироқ ёқади-ку?», дейилди. У зот: «Йўқ, у ҳаромдир», дедилар. Сўнгра Расулуллоҳ ﷺ шу ўринда: «Аллоҳ яҳудийларни ҳалок қилсин! Албатта, Аллоҳ уларга ёғни ҳаром қилди, улар эса уни эритиб, сўнг сотиб, унинг пулини едилар», дедилар. Бу бобда Умар ва Ибн Аббосдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Жобирнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Илм аҳли наздида амал шунга биноандир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ الضَّبِّيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ الثَّقَفِيُّ، حَدَّثَنَا أَيُّوبُ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، رضى الله عنهما أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لَيْسَ لَنَا مَثَلُ السَّوْءِ الْعَائِدُ فِي هِبَتِهِ كَالْكَلْبِ يَعُودُ فِي قَيْئِهِ ‏"‏ ‏. قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ ‏"‏ لاَ يَحِلُّ لأَحَدٍ أَنْ يُعْطِيَ عَطِيَّةً فَيَرْجِعَ فِيهَا إِلاَّ الْوَالِدَ فِيمَا يُعْطِي وَلَدَهُ ‏"‏ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Bizga yomon misol (yarashmaydi). Hadyasini qaytarib oluvchi xuddi qusugʻiga qaytuvchi itga oʻxshaydi», dedilar. (Roviy) aytdi: Bu bobda Ibn Umardan, u Nabiy ﷺdan (rivoyat qilingan boshqa hadis) ham bor. U zot: «Hech kimga bergan inʼomini qaytarib olish halol emas, magar bolasiga bergan narsasida ota (bundan) mustasnodir», dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Бизга ёмон мисол (ярашмайди). Ҳадясини қайтариб олувчи худди қусуғига қайтувчи итга ўхшайди», дедилар. (Ровий) айтди: Бу бобда Ибн Умардан, у Набий ﷺдан (ривоят қилинган бошқа ҳадис) ҳам бор. У зот: «Ҳеч кимга берган инъомини қайтариб олиш ҳалол эмас, магар боласига берган нарсасида ота (бундан) мустаснодир», дедилар.

حَدَّثَنَا بِذَلِكَ مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عَدِيٍّ عَنْ حُسَيْنٍ الْمُعَلِّمِ عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ أَنَّهُ سَمِعَ طَاوُسًا يُحَدِّثُ عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَابْنِ عَبَّاسٍ يَرْفَعَانِ الْحَدِيثَ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِهَذَا الْحَدِيثِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ رضى الله عنهما حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا الْحَدِيثِ عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ قَالُوا مَنْ وَهَبَ هِبَةً لِذِي رَحِمٍ مَحْرَمٍ فَلَيْسَ لَهُ أَنْ يَرْجِعَ فِيهَا وَمَنْ وَهَبَ هِبَةً لِغَيْرِ ذِي رَحِمٍ مَحْرَمٍ فَلَهُ أَنْ يَرْجِعَ فِيهَا مَا لَمْ يُثَبْ مِنْهَا ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ الثَّوْرِيِّ ‏.‏ وَقَالَ الشَّافِعِيُّ لاَ يَحِلُّ لأَحَدٍ أَنْ يُعْطِيَ عَطِيَّةً فَيَرْجِعَ فِيهَا إِلاَّ الْوَالِدَ فِيمَا يُعْطِي وَلَدَهُ ‏.‏ وَاحْتَجَّ الشَّافِعِيُّ بِحَدِيثِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ يَحِلُّ لأَحَدٍ أَنْ يُعْطِيَ عَطِيَّةً فَيَرْجِعَ فِيهَا إِلاَّ الْوَالِدَ فِيمَا يُعْطِي وَلَدَهُ ‏"‏ ‏.‏

Amr ibn Shuayb (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: U Tovusning Ibn Umar va Ibn Abbosdan, ular esa hadisni Nabiy ﷺga koʻtarib (marfuʼ qilib) shu hadisni rivoyat qilganini eshitgan. Abu Iso aytdi: Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)ning hadisi hasan sahih hadisdir. Nabiy ﷺning sahobalari va boshqalardan boʻlmish baʼzi ilm ahli nazdida amal shu hadisga binoandir. Ular: «Kim mahram qarindoshiga hadya bersa, uni qaytarib olishga haqli emas; kim mahram boʻlmagan kishiga hadya bersa, undan (evaz) olmagan ekan, uni qaytarib olishga haqlidir», deganlar. Bu Savriyning soʻzidir. Shofeiy esa: «Hech kimga bergan inʼomini qaytarib olish halol emas, magar bolasiga bergan narsasida ota mustasnodir», degan. Shofeiy Abdulloh ibn Umarning Nabiy ﷺdan rivoyat qilgan hadisi bilan dalil keltirgan: U zot: «Hech kimga bergan inʼomini qaytarib olish halol emas, magar bolasiga bergan narsasida ota mustasnodir», dedilar.Амр ибн Шуайб (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: У Товуснинг Ибн Умар ва Ибн Аббосдан, улар эса ҳадисни Набий ﷺга кўтариб (марфуъ қилиб) шу ҳадисни ривоят қилганини эшитган. Абу Исо айтди: Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)нинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Набий ﷺнинг саҳобалари ва бошқалардан бўлмиш баъзи илм аҳли наздида амал шу ҳадисга биноандир. Улар: «Ким маҳрам қариндошига ҳадя берса, уни қайтариб олишга ҳақли эмас; ким маҳрам бўлмаган кишига ҳадя берса, ундан (эваз) олмаган экан, уни қайтариб олишга ҳақлидир», деганлар. Бу Саврийнинг сўзидир. Шофеий эса: «Ҳеч кимга берган инъомини қайтариб олиш ҳалол эмас, магар боласига берган нарсасида ота мустаснодир», деган. Шофеий Абдуллоҳ ибн Умарнинг Набий ﷺдан ривоят қилган ҳадиси билан далил келтирган: У зот: «Ҳеч кимга берган инъомини қайтариб олиш ҳалол эмас, магар боласига берган нарсасида ота мустаснодир», дедилар.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم نَهَى عَنِ الْمُحَاقَلَةِ وَالْمُزَابَنَةِ إِلاَّ أَنَّهُ قَدْ أَذِنَ لأَهْلِ الْعَرَايَا أَنْ يَبِيعُوهَا بِمِثْلِ خَرْصِهَا ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَجَابِرٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ هَكَذَا رَوَى مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ هَذَا الْحَدِيثَ ‏.‏ وَرَوَى أَيُّوبُ وَعُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ وَمَالِكُ بْنُ أَنَسٍ عَنْ نَافِعٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم نَهَى عَنِ الْمُحَاقَلَةِ وَالْمُزَابَنَةِ ‏.‏ وَبِهَذَا الإِسْنَادِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ رَخَّصَ فِي الْعَرَايَا ‏.‏ وَهَذَا أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo) Zayd ibn Sobitdan rivoyat qiladi: Nabiy ﷺ muhoqala va muzobanadan qaytardilar, faqat ariyya egalariga uni taxminiy bahosi miqdorida sotishga ruxsat berdilar. (Roviy) aytdi: Bu bobda Abu Hurayra va Jobirdan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Zayd ibn Sobitning hadisini Muhammad ibn Ishoq ana shunday rivoyat qilgan. Ayyub, Ubaydulloh ibn Umar va Molik ibn Anaslar esa Nofeʼdan, u Ibn Umardan: «Nabiy ﷺ muhoqala va muzobanadan qaytardilar», deb rivoyat qilganlar. Yana shu isnod bilan Ibn Umardan, u Zayd ibn Sobitdan, u Nabiy ﷺdan: «U zot ariyyaga ruxsat berdilar», deb (rivoyat qilingan). Bu Muhammad ibn Ishoqning hadisidan koʻra sahihroqdir.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) Зайд ибн Собитдан ривоят қилади: Набий ﷺ муҳоқала ва музобанадан қайтардилар, фақат арийя эгаларига уни тахминий баҳоси миқдорида сотишга рухсат бердилар. (Ровий) айтди: Бу бобда Абу Ҳурайра ва Жобирдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Зайд ибн Собитнинг ҳадисини Муҳаммад ибн Ишоқ ана шундай ривоят қилган. Айюб, Убайдуллоҳ ибн Умар ва Молик ибн Анаслар эса Нофеъдан, у Ибн Умардан: «Набий ﷺ муҳоқала ва музобанадан қайтардилар», деб ривоят қилганлар. Яна шу иснод билан Ибн Умардан, у Зайд ибн Собитдан, у Набий ﷺдан: «У зот арийяга рухсат бердилар», деб (ривоят қилинган). Бу Муҳаммад ибн Ишоқнинг ҳадисидан кўра саҳиҳроқдир.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا زَيْدُ بْنُ حُبَابٍ، عَنْ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ، عَنْ دَاوُدَ بْنِ حُصَيْنٍ، عَنْ أَبِي سُفْيَانَ، مَوْلَى ابْنِ أَبِي أَحْمَدَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم رَخَّصَ فِي بَيْعِ الْعَرَايَا فِيمَا دُونَ خَمْسَةِ أَوْسُقٍ أَوْ كَذَا ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ besh vasqdan oz boʻlgan miqdorda ariyyani sotishga ruxsat berdilar, yoki shunga oʻxshash (dedilar).Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ беш васқдан оз бўлган миқдорда арийяни сотишга рухсат бердилар, ёки шунга ўхшаш (дедилар).

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ دَاوُدَ بْنِ حُصَيْنٍ، نَحْوَهُ ‏.‏ وَرُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ، عَنْ مَالِكٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَرْخَصَ فِي بَيْعِ الْعَرَايَا فِي خَمْسَةِ أَوْسُقٍ أَوْ فِيمَا دُونَ خَمْسَةِ أَوْسُقٍ ‏.‏

Qutayba (rahimahulloh) Molikdan, u Dovud ibn Husayndan shunga oʻxshash (rivoyat qildi). Bu hadis Molikdan: «Nabiy ﷺ besh vasq yoki besh vasqdan oz boʻlgan miqdorda ariyyani sotishga ruxsat berdilar», deb ham rivoyat qilingan.Қутайба (раҳимаҳуллоҳ) Моликдан, у Довуд ибн Ҳусайндан шунга ўхшаш (ривоят қилди). Бу ҳадис Моликдан: «Набий ﷺ беш васқ ёки беш васқдан оз бўлган миқдорда арийяни сотишга рухсат бердилар», деб ҳам ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَرْخَصَ فِي بَيْعِ الْعَرَايَا بِخَرْصِهَا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَحَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَيْهِ عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْهُمُ الشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ وَقَالُوا إِنَّ الْعَرَايَا مُسْتَثْنَاةٌ مِنْ جُمْلَةِ نَهْىِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم إِذْ نَهَى عَنِ الْمُحَاقَلَةِ وَالْمُزَابَنَةِ وَاحْتَجُّوا بِحَدِيثِ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ وَحَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ وَقَالُوا لَهُ أَنْ يَشْتَرِيَ مَا دُونَ خَمْسَةِ أَوْسُقٍ ‏.‏ وَمَعْنَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَرَادَ التَّوْسِعَةَ عَلَيْهِمْ فِي هَذَا لأَنَّهُمْ شَكَوْا إِلَيْهِ وَقَالُوا لاَ نَجِدُ مَا نَشْتَرِي مِنَ الثَّمَرِ إِلاَّ بِالتَّمْرِ فَرَخَّصَ لَهُمْ فِيمَا دُونَ خَمْسَةِ أَوْسُقٍ أَنْ يَشْتَرُوهَا فَيَأْكُلُوهَا رُطَبًا ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo) Zayd ibn Sobitdan rivoyat qiladi: Rasululloh ﷺ ariyyani uning taxminiy bahosi bilan sotishga ruxsat berdilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Abu Hurayraning hadisi ham hasan sahih hadisdir. Baʼzi ilm ahli, jumladan Shofeiy, Ahmad va Ishoq nazdida amal shunga binoandir. Ular: «Ariyya Nabiy ﷺning umumiy nahyidan mustasnodir, chunki u zot muhoqala va muzobanadan qaytarganlar», deganlar va Zayd ibn Sobitning hadisi hamda Abu Hurayraning hadisi bilan dalil keltirib, «U kishi besh vasqdan oz boʻlgan miqdorni sotib olishi mumkin», deganlar. Baʼzi ilm ahli nazdida buning maʼnosi shuki, Nabiy ﷺ bunda ularga kenglik berishni iroda qilganlar, chunki ular u zotga shikoyat qilib: «Biz xurmoni faqat (quruq) xurmo bilangina sotib ololmayapmiz», deganlar. Shunda u zot ularga besh vasqdan oz boʻlgan miqdorni sotib olib, uni yangi (xom) holida yeyishlariga ruxsat berdilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) Зайд ибн Собитдан ривоят қилади: Расулуллоҳ ﷺ арийяни унинг тахминий баҳоси билан сотишга рухсат бердилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳам ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Баъзи илм аҳли, жумладан Шофеий, Аҳмад ва Ишоқ наздида амал шунга биноандир. Улар: «Арийя Набий ﷺнинг умумий наҳйидан мустаснодир, чунки у зот муҳоқала ва музобанадан қайтарганлар», деганлар ва Зайд ибн Собитнинг ҳадиси ҳамда Абу Ҳурайранинг ҳадиси билан далил келтириб, «У киши беш васқдан оз бўлган миқдорни сотиб олиши мумкин», деганлар. Баъзи илм аҳли наздида бунинг маъноси шуки, Набий ﷺ бунда уларга кенглик беришни ирода қилганлар, чунки улар у зотга шикоят қилиб: «Биз хурмони фақат (қуруқ) хурмо билангина сотиб ололмаяпмиз», деганлар. Шунда у зот уларга беш васқдан оз бўлган миқдорни сотиб олиб, уни янги (хом) ҳолида ейишларига рухсат бердилар.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْحُلْوَانِيُّ الْخَلاَّلُ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، عَنِ الْوَلِيدِ بْنِ كَثِيرٍ، حَدَّثَنَا بُشَيْرُ بْنُ يَسَارٍ، مَوْلَى بَنِي حَارِثَةَ أَنَّ رَافِعَ بْنَ خَدِيجٍ، وَسَهْلَ بْنَ أَبِي حَثْمَةَ، حَدَّثَاهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَهَى عَنْ بَيْعِ الْمُزَابَنَةِ الثَّمَرِ بِالتَّمْرِ إِلاَّ لأَصْحَابِ الْعَرَايَا فَإِنَّهُ قَدْ أَذِنَ لَهُمْ وَعَنْ بَيْعِ الْعِنَبِ بِالزَّبِيبِ وَعَنْ كُلِّ ثَمَرٍ بِخَرْصِهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Banu Horisaning ozod qilgan quli Bushayr ibn Yasor (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Rofiʼ ibn Xadij va Sahl ibn Abu Hasma unga shuni rivoyat qilishdiki, Rasululloh ﷺ muzobana savdosidan — yaʼni xurmoni (quruq) xurmo bilan sotishdan, magar ariyya egalariga — chunki u zot ularga ruxsat bergan edilar — qaytardilar, hamda uzumni mayiz bilan sotishdan va har bir mevani taxminiy bahosi bilan (sotishdan) qaytardilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis bu yoʻldan hasan sahih gʻaribdir.Бану Ҳорисанинг озод қилган қули Бушайр ибн Ясор (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Рофиъ ибн Хадиж ва Саҳл ибн Абу Ҳасма унга шуни ривоят қилишдики, Расулуллоҳ ﷺ музобана савдосидан — яъни хурмони (қуруқ) хурмо билан сотишдан, магар арийя эгаларига — чунки у зот уларга рухсат берган эдилар — қайтардилар, ҳамда узумни майиз билан сотишдан ва ҳар бир мевани тахминий баҳоси билан (сотишдан) қайтардилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис бу йўлдан ҳасан саҳиҳ ғарибдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، وَأَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَقَالَ قُتَيْبَةُ يَبْلُغُ بِهِ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ تَنَاجَشُوا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَأَنَسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ ‏.‏ كَرِهُوا النَّجْشَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَالنَّجْشُ أَنْ يَأْتِيَ الرَّجُلُ الَّذِي يَفْصِلُ السِّلْعَةَ إِلَى صَاحِبِ السِّلْعَةِ فَيَسْتَامُ بِأَكْثَرَ مِمَّا تَسْوَى وَذَلِكَ عِنْدَمَا يَحْضُرُهُ الْمُشْتَرِي يُرِيدُ أَنْ يَغْتَرَّ الْمُشْتَرِي بِهِ وَلَيْسَ مِنْ رَأْيِهِ الشِّرَاءُ إِنَّمَا يُرِيدُ أَنْ يَخْدَعَ الْمُشْتَرِيَ بِمَا يَسْتَامُ وَهَذَا ضَرْبٌ مِنَ الْخَدِيعَةِ ‏.‏ قَالَ الشَّافِعِيُّ وَإِنْ نَجَشَ رَجُلٌ فَالنَّاجِشُ آثِمٌ فِيمَا يَصْنَعُ وَالْبَيْعُ جَائِزٌ لأَنَّ الْبَائِعَ غَيْرُ النَّاجِشِ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ — Qutayba esa: «Buni u zot Nabiy ﷺga yetkazadi», dedi — «Najsh qilmanglar», dedilar. (Roviy) aytdi: Bu bobda Ibn Umar va Anasdan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan sahih hadisdir. Ilm ahli nazdida amal shunga binoandir; ular najshni makruh sanaganlar. Abu Iso aytdi: Najsh shuki, biror kishi mol-bahosini biladigan odam mol egasining oldiga kelib, xaridor hozir boʻlgan paytda, molni arzigan narxidan koʻproq narxga soʻraydi; u shu bilan xaridorni aldamoqchi boʻladi, ammo oʻzining sotib olish niyati yoʻq, balki faqat soʻragan narxi bilan xaridorni chalgʻitmoqchi boʻladi, bu esa bir turdagi aldovdir. Shofeiy aytdi: Agar biror kishi najsh qilsa, najsh qiluvchi qilgan ishida gunohkordir, savdo esa joizdir, chunki sotuvchi najsh qiluvchidan boshqadir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ — Қутайба эса: «Буни у зот Набий ﷺга етказади», деди — «Нажш қилманглар», дедилар. (Ровий) айтди: Бу бобда Ибн Умар ва Анасдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Илм аҳли наздида амал шунга биноандир; улар нажшни макруҳ санаганлар. Абу Исо айтди: Нажш шуки, бирор киши мол-баҳосини биладиган одам мол эгасининг олдига келиб, харидор ҳозир бўлган пайтда, молни арзиган нархидан кўпроқ нархга сўрайди; у шу билан харидорни алдамоқчи бўлади, аммо ўзининг сотиб олиш нияти йўқ, балки фақат сўраган нархи билан харидорни чалғитмоқчи бўлади, бу эса бир турдаги алдовдир. Шофеий айтди: Агар бирор киши нажш қилса, нажш қилувчи қилган ишида гуноҳкордир, савдо эса жоиздир, чунки сотувчи нажш қилувчидан бошқадир.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، وَمَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، قَالاَ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ سِمَاكِ بْنِ حَرْبٍ، عَنْ سُوَيْدِ بْنِ قَيْسٍ، قَالَ جَلَبْتُ أَنَا وَمَخْرَفَةُ الْعَبْدِيُّ، بَزًّا مِنْ هَجَرَ فَجَاءَنَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَسَاوَمَنَا بِسَرَاوِيلَ وَعِنْدِي وَزَّانٌ يَزِنُ بِالأَجْرِ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم لِلْوَزَّانِ ‏"‏ زِنْ وَأَرْجِحْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ جَابِرٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ سُوَيْدٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَأَهْلُ الْعِلْمِ يَسْتَحِبُّونَ الرُّجْحَانَ فِي الْوَزْنِ ‏.‏ وَرَوَى شُعْبَةُ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ سِمَاكٍ فَقَالَ عَنْ أَبِي صَفْوَانَ وَذَكَرَ الْحَدِيثَ ‏.‏

Suvayd ibn Qays (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U aytdi: Men va Maxrafa al-Abdiy Hajardan mato (gazlama) olib keldik. Bas, Nabiy ﷺ oldimizga kelib, biz bilan ishton (savdosi) borasida narx-navo qildilar. Mening yonimda esa haq evaziga tortib beradigan (toziuvchi) bir vaznchi bor edi. Shunda Nabiy ﷺ vaznchiga: «Tortib ber va ortigʻi bilan ber», dedilar. (Roviy) aytdi: Bu bobda Jobir va Abu Hurayradan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Suvaydning hadisi hasan sahih hadisdir. Ilm ahli tortishda ortiqcha berishni mustahab sanaydilar. Shuʼba bu hadisni Simokdan rivoyat qilib: «Abu Safvondan», dedi va hadisni zikr qildi.Сувайд ибн Қайс (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У айтди: Мен ва Махрафа ал-Абдий Ҳажардан мато (газлама) олиб келдик. Бас, Набий ﷺ олдимизга келиб, биз билан иштон (савдоси) борасида нарх-наво қилдилар. Менинг ёнимда эса ҳақ эвазига тортиб берадиган (тозиувчи) бир вазнчи бор эди. Шунда Набий ﷺ вазнчига: «Тортиб бер ва ортиғи билан бер», дедилар. (Ровий) айтди: Бу бобда Жобир ва Абу Ҳурайрадан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Сувайднинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Илм аҳли тортишда ортиқча беришни мустаҳаб санайдилар. Шуъба бу ҳадисни Симокдан ривоят қилиб: «Абу Сафвондан», деди ва ҳадисни зикр қилди.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ سُلَيْمَانَ الرَّازِيُّ، عَنْ دَاوُدَ بْنِ قَيْسٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ أَنْظَرَ مُعْسِرًا أَوْ وَضَعَ لَهُ أَظَلَّهُ اللَّهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ تَحْتَ ظِلِّ عَرْشِهِ يَوْمَ لاَ ظِلَّ إِلاَّ ظِلُّهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي الْيَسَرِ وَأَبِي قَتَادَةَ وَحُذَيْفَةَ وَابْنِ مَسْعُودٍ وَعُبَادَةَ وَجَابِرٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim qiynalgan (qarzdor)ga muhlat bersa yoki (qarzini) kechib qoʻysa, Alloh uni Qiyomat kunida — Oʻz soyasidan boshqa soya boʻlmagan kunda — Oʻz Arshining soyasi ostida soyalantiradi», dedilar. (Roviy) aytdi: Bu bobda Abul-Yasar, Abu Qatoda, Huzayfa, Ibn Masʼud, Uboda va Jobirdan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi bu yoʻldan hasan sahih gʻarib hadisdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким қийналган (қарздор)га муҳлат берса ёки (қарзини) кечиб қўйса, Аллоҳ уни Қиёмат кунида — Ўз соясидан бошқа соя бўлмаган кунда — Ўз Аршининг сояси остида соялантиради», дедилар. (Ровий) айтди: Бу бобда Абул-Ясар, Абу Қатода, Ҳузайфа, Ибн Масъуд, Убода ва Жобирдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси бу йўлдан ҳасан саҳиҳ ғариб ҳадисдир.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ شَقِيقٍ، عَنْ أَبِي مَسْعُودٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ حُوسِبَ رَجُلٌ مِمَّنْ كَانَ قَبْلَكُمْ فَلَمْ يُوجَدْ لَهُ مِنَ الْخَيْرِ شَيْءٌ إِلاَّ أَنَّهُ كَانَ رَجُلاً مُوسِرًا وَكَانَ يُخَالِطُ النَّاسَ وَكَانَ يَأْمُرُ غِلْمَانَهُ أَنْ يَتَجَاوَزُوا عَنِ الْمُعْسِرِ فَقَالَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ نَحْنُ أَحَقُّ بِذَلِكَ مِنْهُ تَجَاوَزُوا عَنْهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَأَبُو الْيَسَرِ كَعْبُ بْنُ عَمْرٍو ‏.‏

Abu Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Sizlardan oldin oʻtganlardan bir kishi hisob-kitob qilindi, unda hech qanday yaxshilik topilmadi. Faqat u boy kishi boʻlib, odamlar bilan muomala qilar va xizmatkorlariga qiynalgan (qarzdor)dan kechib yuborishni buyurar edi. Shunda Alloh azza va jalla: ‹Biz bunga undan koʻra haqliroqmiz, undan kechib yuboringlar›, dedi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Abul-Yasar — Kaʼb ibn Amrdir.Абу Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Сизлардан олдин ўтганлардан бир киши ҳисоб-китоб қилинди, унда ҳеч қандай яхшилик топилмади. Фақат у бой киши бўлиб, одамлар билан муомала қилар ва хизматкорларига қийналган (қарздор)дан кечиб юборишни буюрар эди. Шунда Аллоҳ азза ва жалла: ‹Биз бунга ундан кўра ҳақлироқмиз, ундан кечиб юборинглар›, деди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Абул-Ясар — Каъб ибн Амрдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ أَبِي الزِّنَادِ، عَنِ الأَعْرَجِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَطْلُ الْغَنِيِّ ظُلْمٌ وَإِذَا أُتْبِعَ أَحَدُكُمْ عَلَى مَلِيٍّ فَلْيَتْبَعْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَالشَّرِيدِ بْنِ سُوَيْدٍ الثَّقَفِيِّ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Boyning (qarzni) choʻzib (kechiktirib) yurishi zulmdir. Qachon biringizning (qarzi) badavlat kishiga havola qilinsa, (uni) qabul qilsin», dedilar. (Roviy) aytdi: Bu bobda Ibn Umar va Sharid ibn Suvayd as-Saqafiydan ham (rivoyatlar) bor.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) Набий ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Бойнинг (қарзни) чўзиб (кечиктириб) юриши зулмдир. Қачон бирингизнинг (қарзи) бадавлат кишига ҳавола қилинса, (уни) қабул қилсин», дедилар. (Ровий) айтди: Бу бобда Ибн Умар ва Шарид ибн Сувайд ас-Сақафийдан ҳам (ривоятлар) бор.

حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْهَرَوِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، قَالَ حَدَّثَنَا يُونُسُ بْنُ عُبَيْدٍ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَطْلُ الْغَنِيِّ ظُلْمٌ وَإِذَا أُحِلْتَ عَلَى مَلِيءٍ فَاتْبَعْهُ وَلاَ تَبِعْ بَيْعَتَيْنِ فِي بَيْعَةٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَمَعْنَاهُ أَنَّهُ إِذَا أُحِيلَ أَحَدُكُمْ عَلَى مَلِيٍّ فَلْيَتْبَعْ ‏.‏ فَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِذَا أُحِيلَ الرَّجُلُ عَلَى مَلِيٍّ فَاحْتَالَهُ فَقَدْ بَرِئَ الْمُحِيلُ وَلَيْسَ لَهُ أَنْ يَرْجِعَ عَلَى الْمُحِيلِ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِذَا تَوِيَ مَالُ هَذَا بِإِفْلاَسِ الْمُحَالِ عَلَيْهِ فَلَهُ أَنْ يَرْجِعَ عَلَى الأَوَّلِ ‏.‏ وَاحْتَجُّوا بِقَوْلِ عُثْمَانَ وَغَيْرِهِ حِينَ قَالُوا لَيْسَ عَلَى مَالِ مُسْلِمٍ تَوًى ‏.‏ قَالَ إِسْحَاقُ مَعْنَى هَذَا الْحَدِيثِ ‏"‏ لَيْسَ عَلَى مَالِ مُسْلِمٍ تَوًى ‏"‏ ‏.‏ هَذَا إِذَا أُحِيلَ الرَّجُلُ عَلَى آخَرَ وَهُوَ يَرَى أَنَّهُ مَلِيٌّ فَإِذَا هُوَ مُعْدِمٌ فَلَيْسَ عَلَى مَالِ مُسْلِمٍ تَوًى ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo) Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Boyning (qarzni) choʻzib yurishi zulmdir. Qachon (qarzing) badavlat kishiga havola qilinsa, (uni) qabul qil; va bir savdoda ikki savdo qilma», dedilar. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan sahih hadisdir. Uning maʼnosi shuki, qachon biringizning (qarzi) badavlat kishiga havola qilinsa, (uni) qabul qilsin. Baʼzi ilm ahli: «Qachon bir kishining (qarzi) badavlat kishiga havola qilinib, u (havolani) qabul qilsa, havola qiluvchi (qarzdan) xalos boʻladi va (oluvchi) havola qiluvchiga qaytib (talab qilishga) haqli emas», deganlar. Bu Shofeiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Baʼzi ilm ahli esa: «Qachon havola qilingan kishining sinishi (iflos boʻlishi) sababli bu kishining moli yoʻqolsa, u birinchi (havola qiluvchi)ga qaytib (talab qilishga) haqlidir», deb Usmon va boshqalarning: ‹Musulmonning moli zoye boʻlmaydi›, degan soʻzi bilan dalil keltirganlar. Ishoq aytdi: Bu hadisning maʼnosi ‹Musulmonning moli zoye boʻlmaydi› deganidir; bu shuki, qachon bir kishining (qarzi) boshqasiga havola qilinib, u (havola qilingan)ni badavlat deb bilsa-yu, u esa qashshoq boʻlib chiqsa, (oʻshanda) musulmonning moli zoye boʻlmaydi.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) Набий ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Бойнинг (қарзни) чўзиб юриши зулмдир. Қачон (қарзинг) бадавлат кишига ҳавола қилинса, (уни) қабул қил; ва бир савдода икки савдо қилма», дедилар. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Унинг маъноси шуки, қачон бирингизнинг (қарзи) бадавлат кишига ҳавола қилинса, (уни) қабул қилсин. Баъзи илм аҳли: «Қачон бир кишининг (қарзи) бадавлат кишига ҳавола қилиниб, у (ҳаволани) қабул қилса, ҳавола қилувчи (қарздан) халос бўлади ва (олувчи) ҳавола қилувчига қайтиб (талаб қилишга) ҳақли эмас», деганлар. Бу Шофеий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Баъзи илм аҳли эса: «Қачон ҳавола қилинган кишининг синиши (ифлос бўлиши) сабабли бу кишининг моли йўқолса, у биринчи (ҳавола қилувчи)га қайтиб (талаб қилишга) ҳақлидир», деб Усмон ва бошқаларнинг: ‹Мусулмоннинг моли зое бўлмайди›, деган сўзи билан далил келтирганлар. Ишоқ айтди: Бу ҳадиснинг маъноси ‹Мусулмоннинг моли зое бўлмайди› деганидир; бу шуки, қачон бир кишининг (қарзи) бошқасига ҳавола қилиниб, у (ҳавола қилинган)ни бадавлат деб билса-ю, у эса қашшоқ бўлиб чиқса, (ўшанда) мусулмоннинг моли зое бўлмайди.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، وَمَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، قَالاَ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ أَبِي الزِّنَادِ، عَنِ الأَعْرَجِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ نَهَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْ بَيْعِ الْمُنَابَذَةِ وَالْمُلاَمَسَةِ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ وَابْنِ عُمَرَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَمَعْنَى هَذَا الْحَدِيثِ أَنْ يَقُولَ إِذَا نَبَذْتُ إِلَيْكَ الشَّىْءَ فَقَدْ وَجَبَ الْبَيْعُ بَيْنِي وَبَيْنَكَ ‏.‏ وَالْمُلاَمَسَةُ أَنْ يَقُولَ إِذَا لَمَسْتَ الشَّىْءَ فَقَدْ وَجَبَ الْبَيْعُ وَإِنْ كَانَ لاَ يَرَى مِنْهُ شَيْئًا مِثْلَ مَا يَكُونُ فِي الْجِرَابِ أَوْ غَيْرِ ذَلِكَ وَإِنَّمَا كَانَ هَذَا مِنْ بُيُوعِ أَهْلِ الْجَاهِلِيَّةِ فَنَهَى عَنْ ذَلِكَ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ munobaza va mulomasa savdosidan qaytardilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Abu Said va Ibn Umardan ham (rivoyatlar bor). Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan sahih hadisdir. Bu hadisning maʼnosi shuki, (kishi): «Senga biror narsani uloqtirsam, oramizdagi savdo lozim boʻldi», deydi. Mulomasa esa: «Biror narsaga qoʻl tegizsang, savdo lozim boʻldi», deyishidir, garchi xaltadagi va shunga oʻxshash narsalardek hech narsani koʻrmasa ham. Bu johiliyat ahlining savdolaridan boʻlib, (Rasululloh ﷺ) undan qaytardilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ мунобаза ва муломаса савдосидан қайтардилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Абу Саид ва Ибн Умардан ҳам (ривоятлар бор). Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Бу ҳадиснинг маъноси шуки, (киши): «Сенга бирор нарсани улоқтирсам, орамиздаги савдо лозим бўлди», дейди. Муломаса эса: «Бирор нарсага қўл тегизсанг, савдо лозим бўлди», дейишидир, гарчи халтадаги ва шунга ўхшаш нарсалардек ҳеч нарсани кўрмаса ҳам. Бу жоҳилият аҳлининг савдоларидан бўлиб, (Расулуллоҳ ﷺ) ундан қайтардилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ ابْنِ أَبِي نَجِيحٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ كَثِيرٍ، عَنْ أَبِي الْمِنْهَالِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَدِمَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْمَدِينَةَ وَهُمْ يُسْلِفُونَ فِي الثَّمَرِ فَقَالَ ‏"‏ مَنْ أَسْلَفَ فَلْيُسْلِفْ فِي كَيْلٍ مَعْلُومٍ وَوَزْنٍ مَعْلُومٍ إِلَى أَجَلٍ مَعْلُومٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ أَبِي أَوْفَى وَعَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبْزَى ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ أَجَازُوا السَّلَفَ فِي الطَّعَامِ وَالثِّيَابِ وَغَيْرِ ذَلِكَ مِمَّا يُعْرَفُ حَدُّهُ وَصِفَتُهُ وَاخْتَلَفُوا فِي السَّلَمِ فِي الْحَيَوَانِ فَرَأَى بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمُ السَّلَمَ فِي الْحَيَوَانِ جَائِزًا ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ وَكَرِهَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمُ السَّلَمَ فِي الْحَيَوَانِ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَأَهْلِ الْكُوفَةِ ‏.‏ أَبُو الْمِنْهَالِ اسْمُهُ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مُطْعِمٍ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ Madinaga kelganlarida, ular meva (uchun puli) oldindan toʻlab (salaf savdosi) qilishardi. Shunda u zot: «Kim oldindan toʻlab (salaf) qilsa, maʼlum oʻlchovda, maʼlum vaznda va maʼlum muddatga oldindan toʻlasin», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Ibn Abu Avfo va Abdurrahmon ibn Abzodan ham (rivoyatlar bor). Abu Iso aytdi: Ibn Abbosning hadisi hasan sahih hadisdir. Nabiy ﷺ sahobalaridan va boshqalardan boʻlgan ilm ahlining amali shunga (muvofiq)dir: ular taom, kiyim va chegarasi hamda sifati maʼlum boʻlgan boshqa narsalarda salaf (savdosi)ni joiz koʻrganlar. Hayvonda salam (savdosi) haqida esa ixtilof qilganlar: Nabiy ﷺ sahobalaridan va boshqalardan boʻlgan baʼzi ilm ahli hayvonda salamni joiz deb bilgan. Bu Shofiiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Nabiy ﷺ sahobalaridan va boshqalardan boʻlgan baʼzi ilm ahli esa hayvonda salamni makruh sanagan. Bu Sufyon as-Savriy va Kufa ahlining soʻzidir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ Мадинага келганларида, улар мева (учун пули) олдиндан тўлаб (салаф савдоси) қилишарди. Шунда у зот: «Ким олдиндан тўлаб (салаф) қилса, маълум ўлчовда, маълум вазнда ва маълум муддатга олдиндан тўласин», дедилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Ибн Абу Авфо ва Абдурраҳмон ибн Абзодан ҳам (ривоятлар бор). Абу Исо айтди: Ибн Аббоснинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Набий ﷺ саҳобаларидан ва бошқалардан бўлган илм аҳлининг амали шунга (мувофиқ)дир: улар таом, кийим ва чегараси ҳамда сифати маълум бўлган бошқа нарсаларда салаф (савдоси)ни жоиз кўрганлар. Ҳайвонда салам (савдоси) ҳақида эса ихтилоф қилганлар: Набий ﷺ саҳобаларидан ва бошқалардан бўлган баъзи илм аҳли ҳайвонда саламни жоиз деб билган. Бу Шофиий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Набий ﷺ саҳобаларидан ва бошқалардан бўлган баъзи илм аҳли эса ҳайвонда саламни макруҳ санаган. Бу Суфён ас-Саврий ва Куфа аҳлининг сўзидир.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ خَشْرَمٍ، حَدَّثَنَا عِيسَى بْنُ يُونُسَ، عَنْ سَعِيدٍ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ سُلَيْمَانَ الْيَشْكُرِيِّ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، أَنَّ نَبِيَّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ كَانَ لَهُ شَرِيكٌ فِي حَائِطٍ فَلاَ يَبِيعُ نَصِيبَهُ مِنْ ذَلِكَ حَتَّى يَعْرِضَهُ عَلَى شَرِيكِهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ إِسْنَادُهُ لَيْسَ بِمُتَّصِلٍ ‏.‏ سَمِعْتُ مُحَمَّدًا يَقُولُ سُلَيْمَانُ الْيَشْكُرِيُّ يُقَالُ إِنَّهُ مَاتَ فِي حَيَاةِ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ‏.‏ قَالَ وَلَمْ يَسْمَعْ مِنْهُ قَتَادَةُ وَلاَ أَبُو بِشْرٍ ‏.‏ قَالَ مُحَمَّدٌ وَلاَ نَعْرِفُ لأَحَدٍ مِنْهُمْ سَمَاعًا مِنْ سُلَيْمَانَ الْيَشْكُرِيِّ إِلاَّ أَنْ يَكُونَ عَمْرُو بْنُ دِينَارٍ فَلَعَلَّهُ سَمِعَ مِنْهُ فِي حَيَاةِ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ‏.‏ قَالَ وَإِنَّمَا يُحَدِّثُ قَتَادَةُ عَنْ صَحِيفَةِ سُلَيْمَانَ الْيَشْكُرِيِّ وَكَانَ لَهُ كِتَابٌ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ‏.‏ حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرٍ الْعَطَّارُ عَبْدُ الْقُدُّوسِ قَالَ قَالَ عَلِيُّ بْنُ الْمَدِينِيِّ قَالَ يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ قَالَ سُلَيْمَانُ التَّيْمِيُّ ذَهَبُوا بِصَحِيفَةِ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ إِلَى الْحَسَنِ الْبَصْرِيِّ فَأَخَذَهَا أَوْ قَالَ فَرَوَاهَا وَذَهَبُوا بِهَا إِلَى قَتَادَةَ فَرَوَاهَا وَأَتَوْنِي بِهَا فَلَمْ أَرْوِهَا ‏.‏ يَقُولُ رَدَدْتُهَا ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Allohning Nabiysi ﷺ: «Kimning bogʻda sherigi boʻlsa, oʻz ulushini sherigiga taklif qilmaguncha sotmasin», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadisning isnodi muttasil (uzluksiz) emas. Muhammad (ibn Ismoil)ning shunday deganini eshitdim: «Sulaymon al-Yashkuriy Jobir ibn Abdulloh hayotligida vafot etgan, deyiladi». U aytdi: «Qatoda ham, Abu Bishr ham undan eshitmagan». Muhammad aytdi: «Ulardan birortasining Sulaymon al-Yashkuriydan (bevosita) eshitganini bilmaymiz, faqat Amr ibn Dinor boʻlishi mumkin — ehtimol u Jobir ibn Abdulloh hayotligida undan eshitgandir». U aytdi: «Qatoda esa faqat Sulaymon al-Yashkuriyning sahifasidan rivoyat qiladi, uning Jobir ibn Abdullohdan (yozib olgan) kitobi bor edi».Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Аллоҳнинг Набийси ﷺ: «Кимнинг боғда шериги бўлса, ўз улушини шеригига таклиф қилмагунча сотмасин», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадиснинг исноди муттасил (узлуксиз) эмас. Муҳаммад (ибн Исмоил)нинг шундай деганини эшитдим: «Сулаймон ал-Яшкурий Жобир ибн Абдуллоҳ ҳаётлигида вафот этган, дейилади». У айтди: «Қатода ҳам, Абу Бишр ҳам ундан эшитмаган». Муҳаммад айтди: «Улардан бирортасининг Сулаймон ал-Яшкурийдан (бевосита) эшитганини билмаймиз, фақат Амр ибн Динор бўлиши мумкин — эҳтимол у Жобир ибн Абдуллоҳ ҳаётлигида ундан эшитгандир». У айтди: «Қатода эса фақат Сулаймон ал-Яшкурийнинг саҳифасидан ривоят қилади, унинг Жобир ибн Абдуллоҳдан (ёзиб олган) китоби бор эди».

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ الثَّقَفِيُّ، حَدَّثَنَا أَيُّوبُ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم نَهَى عَنِ الْمُحَاقَلَةِ وَالْمُزَابَنَةِ وَالْمُخَابَرَةِ وَالْمُعَاوَمَةِ وَرَخَّصَ فِي الْعَرَايَا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ muhoqala, muzobana, muxobara va muovamadan qaytardilar va aroyoga (esa) ruxsat berdilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ муҳоқала, музобана, мухобара ва муовамадан қайтардилар ва ароёга (эса) рухсат бердилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا الْحَجَّاجُ بْنُ مِنْهَالٍ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، وَثَابِتٍ، وَحُمَيْدٍ، عَنْ أَنَسٍ، قَالَ غَلاَ السِّعْرُ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ سَعِّرْ لَنَا ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْمُسَعِّرُ الْقَابِضُ الْبَاسِطُ الرَّزَّاقُ وَإِنِّي لأَرْجُو أَنْ أَلْقَى رَبِّي وَلَيْسَ أَحَدٌ مِنْكُمْ يَطْلُبُنِي بِمَظْلَمَةٍ فِي دَمٍ وَلاَ مَالٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ zamonlarida narx koʻtarilib ketdi. Shunda (odamlar): «Yo Rasululloh, bizga narx belgilab bering», deyishdi. U zot: «Albatta, narx belgilovchi — Allohdir; U (rizqni) qisuvchi, (rizqni) keng qiluvchi va rizq beruvchidir. Men, sizlardan birortangiz qon yoki mol borasida menda boʻlgan zulm (haqi)ni talab qilmasligi holida, Robbimga yoʻliqishni umid qilaman», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ замонларида нарх кўтарилиб кетди. Шунда (одамлар): «Ё Расулуллоҳ, бизга нарх белгилаб беринг», дейишди. У зот: «Албатта, нарх белгиловчи — Аллоҳдир; У (ризқни) қисувчи, (ризқни) кенг қилувчи ва ризқ берувчидир. Мен, сизлардан бирортангиз қон ёки мол борасида менда бўлган зулм (ҳақи)ни талаб қилмаслиги ҳолида, Роббимга йўлиқишни умид қиламан», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ جَعْفَرٍ، عَنِ الْعَلاَءِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَرَّ عَلَى صُبْرَةٍ مِنْ طَعَامٍ فَأَدْخَلَ يَدَهُ فِيهَا فَنَالَتْ أَصَابِعُهُ بَلَلاً فَقَالَ ‏"‏ يَا صَاحِبَ الطَّعَامِ مَا هَذَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَصَابَتْهُ السَّمَاءُ يَا رَسُولَ اللَّهِ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ أَفَلاَ جَعَلْتَهُ فَوْقَ الطَّعَامِ حَتَّى يَرَاهُ النَّاسُ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ مَنْ غَشَّ فَلَيْسَ مِنَّا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَأَبِي الْحَمْرَاءِ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَبُرَيْدَةَ وَأَبِي بُرْدَةَ بْنِ نِيَارٍ وَحُذَيْفَةَ بْنِ الْيَمَانِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ كَرِهُوا الْغِشَّ وَقَالُوا الْغِشُّ حَرَامٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ bir uyum taom yonidan oʻtdilar-da, qoʻllarini uning ichiga tiqdilar, shunda barmoqlariga namlik tegdi. U zot: «Ey taom egasi, bu nima?» dedilar. (Egasi): «Unga osmon (yomgʻiri) yetdi, yo Rasululloh», dedi. U zot: «Uni odamlar koʻrishi uchun taomning ustiga qoʻysang boʻlmasmidi?!» dedilar. Soʻng: «Kim aldasa, u bizdan emas», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Ibn Umar, Abulhamro, Ibn Abbos, Burayda, Abu Burda ibn Niyor va Huzayfa ibn al-Yamondan ham (rivoyatlar bor). Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan sahih hadisdir. Ilm ahlining amali shunga (muvofiq)dir: ular aldashni makruh sanaganlar va: «Aldash haromdir», deganlar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ бир уюм таом ёнидан ўтдилар-да, қўлларини унинг ичига тиқдилар, шунда бармоқларига намлик тегди. У зот: «Эй таом эгаси, бу нима?» дедилар. (Эгаси): «Унга осмон (ёмғири) етди, ё Расулуллоҳ», деди. У зот: «Уни одамлар кўриши учун таомнинг устига қўйсанг бўлмасмиди?!» дедилар. Сўнг: «Ким алдаса, у биздан эмас», дедилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Ибн Умар, Абулҳамро, Ибн Аббос, Бурайда, Абу Бурда ибн Ниёр ва Ҳузайфа ибн ал-Ямондан ҳам (ривоятлар бор). Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Илм аҳлининг амали шунга (мувофиқ)дир: улар алдашни макруҳ санаганлар ва: «Алдаш ҳаромдир», деганлар.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ صَالِحٍ، عَنْ سَلَمَةَ بْنِ كُهَيْلٍ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ اسْتَقْرَضَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم سِنًّا فَأَعْطَاهُ سِنًّا خَيْرًا مِنْ سِنِّهِ وَقَالَ ‏"‏ خِيَارُكُمْ أَحَاسِنُكُمْ قَضَاءً ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي رَافِعٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَاهُ شُعْبَةُ وَسُفْيَانُ عَنْ سَلَمَةَ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ لَمْ يَرَوْا بِاسْتِقْرَاضِ السِّنِّ بَأْسًا مِنَ الإِبِلِ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ وَكَرِهَ بَعْضُهُمْ ذَلِكَ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ (maʼlum yoshdagi) bir tuyani qarzga oldilar, soʻng (qaytarganda) uning tuyasidan koʻra yaxshiroq tuya berdilar va: «Eng yaxshilaringiz — qarzni eng chiroyli ado etganlaringizdir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Abu Rofiʼdan ham (rivoyat bor). Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan sahih hadisdir. Buni Shuʼba va Sufyon ham Salamadan rivoyat qilganlar. Baʼzi ilm ahlining amali shunga (muvofiq)dir: ular tuyani (maʼlum yoshda) qarzga olishda zarar koʻrmaganlar. Bu Shofiiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Baʼzilari esa buni makruh sanagan.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ (маълум ёшдаги) бир туяни қарзга олдилар, сўнг (қайтарганда) унинг туясидан кўра яхшироқ туя бердилар ва: «Энг яхшиларингиз — қарзни энг чиройли адо этганларингиздир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Абу Рофиъдан ҳам (ривоят бор). Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Буни Шуъба ва Суфён ҳам Саламадан ривоят қилганлар. Баъзи илм аҳлининг амали шунга (мувофиқ)дир: улар туяни (маълум ёшда) қарзга олишда зарар кўрмаганлар. Бу Шофиий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Баъзилари эса буни макруҳ санаган.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا وَهْبُ بْنُ جَرِيرٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ سَلَمَةَ بْنِ كُهَيْلٍ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَجُلاً، تَقَاضَى رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَغْلَظَ لَهُ فَهَمَّ بِهِ أَصْحَابُهُ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ دَعُوهُ فَإِنَّ لِصَاحِبِ الْحَقِّ مَقَالاً ‏"‏ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ اشْتَرُوا لَهُ بَعِيرًا فَأَعْطُوهُ إِيَّاهُ ‏"‏ ‏.‏ فَطَلَبُوهُ فَلَمْ يَجِدُوا إِلاَّ سِنًّا أَفْضَلَ مِنْ سِنِّهِ ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ اشْتَرُوهُ فَأَعْطُوهُ إِيَّاهُ فَإِنَّ خَيْرَكُمْ أَحْسَنُكُمْ قَضَاءً ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, bir kishi Rasululloh ﷺdan qarzini talab qilib, u zotga qoʻpollik qildi. Shunda sahobalar unga (gap qaytarmoqchi) boʻlishdi. Rasululloh ﷺ: «Uni qoʻyib beringlar, chunki haq egasiga (gapirishga) soʻz (haqqi) bor», dedilar. Soʻng: «Unga bir tuya sotib olib beringlar», dedilar. Ular izlashdi, ammo uning tuyasidan koʻra yaxshiroq (yoshdagi) tuyadan boshqasini topisholmadi. Shunda u zot: «Uni sotib olib beringlar, chunki sizlarning eng yaxshilaringiz — qarzni eng chiroyli ado etganlaringizdir», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, бир киши Расулуллоҳ ﷺдан қарзини талаб қилиб, у зотга қўполлик қилди. Шунда саҳобалар унга (гап қайтармоқчи) бўлишди. Расулуллоҳ ﷺ: «Уни қўйиб беринглар, чунки ҳақ эгасига (гапиришга) сўз (ҳаққи) бор», дедилар. Сўнг: «Унга бир туя сотиб олиб беринглар», дедилар. Улар излашди, аммо унинг туясидан кўра яхшироқ (ёшдаги) туядан бошқасини топишолмади. Шунда у зот: «Уни сотиб олиб беринглар, чунки сизларнинг энг яхшиларингиз — қарзни энг чиройли адо этганларингиздир», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ سَلَمَةَ بْنِ كُهَيْلٍ، نَحْوَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan (Salama ibn Kuhayl orqali) shunga oʻxshash rivoyat qilinadi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан (Салама ибн Куҳайл орқали) шунга ўхшаш ривоят қилинади. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا رَوْحُ بْنُ عُبَادَةَ، حَدَّثَنَا مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ أَبِي رَافِعٍ، مَوْلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ اسْتَسْلَفَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَكْرًا فَجَاءَتْهُ إِبِلٌ مِنَ الصَّدَقَةِ ‏.‏ قَالَ أَبُو رَافِعٍ فَأَمَرَنِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ أَقْضِيَ الرَّجُلَ بَكْرَهُ ‏.‏ فَقُلْتُ لاَ أَجِدُ فِي الإِبِلِ إِلاَّ جَمَلاً خِيَارًا رَبَاعِيًّا ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَعْطِهِ إِيَّاهُ فَإِنَّ خِيَارَ النَّاسِ أَحْسَنُهُمْ قَضَاءً ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Rasululloh ﷺning ozod qilgan quli Abu Rofiʼ (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ yosh tuyani qarzga oldilar. Soʻng u zotga sadaqa (tuyalari)dan tuyalar keldi. Abu Rofiʼ aytdi: Rasululloh ﷺ menga oʻsha kishining yosh tuyasini qaytarib berishni buyurdilar. Men: «Tuyalar orasida yaxshi, toʻrt yoshli (yirik) tuyadan boshqasini topmadim», dedim. Rasululloh ﷺ: «Uni unga ber, chunki odamlarning eng yaxshisi — qarzni eng chiroyli ado etganidir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Расулуллоҳ ﷺнинг озод қилган қули Абу Рофиъ (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ ёш туяни қарзга олдилар. Сўнг у зотга садақа (туялари)дан туялар келди. Абу Рофиъ айтди: Расулуллоҳ ﷺ менга ўша кишининг ёш туясини қайтариб беришни буюрдилар. Мен: «Туялар орасида яхши, тўрт ёшли (йирик) туядан бошқасини топмадим», дедим. Расулуллоҳ ﷺ: «Уни унга бер, чунки одамларнинг энг яхшиси — қарзни энг чиройли адо этганидир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ سُلَيْمَانَ الرَّازِيُّ، عَنْ مُغِيرَةَ بْنِ مُسْلِمٍ، عَنْ يُونُسَ، عَنِ الْحَسَنِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ سَمْحَ الْبَيْعِ سَمْحَ الشِّرَاءِ سَمْحَ الْقَضَاءِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ جَابِرٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى بَعْضُهُمْ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ يُونُسَ عَنْ سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Albatta, Alloh saxovat bilan sotishni, saxovat bilan sotib olishni va saxovat bilan (qarzni) ado etishni yaxshi koʻradi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Jobirdan ham (rivoyat bor). Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir. Baʼzilar bu hadisni Yunusdan, u Said al-Maqburiydan, u Abu Hurayradan (sanad bilan) rivoyat qilganlar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Албатта, Аллоҳ саховат билан сотишни, саховат билан сотиб олишни ва саховат билан (қарзни) адо этишни яхши кўради», дедилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Жобирдан ҳам (ривоят бор). Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир. Баъзилар бу ҳадисни Юнусдан, у Саид ал-Мақбурийдан, у Абу Ҳурайрадан (санад билан) ривоят қилганлар.

حَدَّثَنَا عَبَّاسُ بْنُ مُحَمَّدٍ الدُّورِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ بْنُ عَطَاءٍ، أَخْبَرَنَا إِسْرَائِيلُ، عَنْ زَيْدِ بْنِ عَطَاءِ بْنِ السَّائِبِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُنْكَدِرِ، عَنْ جَابِرٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ غَفَرَ اللَّهُ لِرَجُلٍ كَانَ قَبْلَكُمْ كَانَ سَهْلاً إِذَا بَاعَ سَهْلاً إِذَا اشْتَرَى سَهْلاً إِذَا اقْتَضَى ‏"‏ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Alloh sizlardan oldin oʻtgan bir kishini magʻfirat qildi — u sotganida muruvvatli, sotib olganida muruvvatli va (qarzini) talab qilganida muruvvatli edi», dedilar. (Abu Iso) aytdi: Bu hadis bu yoʻldan sahih hasan gʻaribdir.Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Аллоҳ сизлардан олдин ўтган бир кишини мағфират қилди — у сотганида мурувватли, сотиб олганида мурувватли ва (қарзини) талаб қилганида мурувватли эди», дедилар. (Абу Исо) айтди: Бу ҳадис бу йўлдан саҳиҳ ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْخَلاَّلُ، حَدَّثَنَا عَارِمٌ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ، أَخْبَرَنَا يَزِيدُ بْنُ خُصَيْفَةَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ ثَوْبَانَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِذَا رَأَيْتُمْ مَنْ يَبِيعُ أَوْ يَبْتَاعُ فِي الْمَسْجِدِ فَقُولُوا لاَ أَرْبَحَ اللَّهُ تِجَارَتَكَ وَإِذَا رَأَيْتُمْ مَنْ يَنْشُدُ فِيهِ ضَالَّةً فَقُولُوا لاَ رَدَّ اللَّهُ عَلَيْكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ كَرِهُوا الْبَيْعَ وَالشِّرَاءَ فِي الْمَسْجِدِ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ وَقَدْ رَخَّصَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي الْبَيْعِ وَالشِّرَاءِ فِي الْمَسْجِدِ ‏.

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Masjidda sotayotgan yoki sotib olayotgan kishini koʻrsangiz: ‹Alloh savdongga foyda bermasin›, denglar. Masjidda yoʻqolgan narsasini soʻrab eʼlon qilayotgan kishini koʻrsangiz: ‹Alloh uni senga qaytarmasin›, denglar», dedilar. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan gʻarib hadisdir. Baʼzi ilm ahlining amali shunga (muvofiq)dir: ular masjidda sotish va sotib olishni makruh sanaganlar. Bu Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Baʼzi ilm ahli esa masjidda sotish va sotib olishga ruxsat berganlar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Масжидда сотаётган ёки сотиб олаётган кишини кўрсангиз: ‹Аллоҳ савдонгга фойда бермасин›, денглар. Масжидда йўқолган нарсасини сўраб эълон қилаётган кишини кўрсангиз: ‹Аллоҳ уни сенга қайтармасин›, денглар», дедилар. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан ғариб ҳадисдир. Баъзи илм аҳлининг амали шунга (мувофиқ)дир: улар масжидда сотиш ва сотиб олишни макруҳ санаганлар. Бу Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Баъзи илм аҳли эса масжидда сотиш ва сотиб олишга рухсат берганлар.