حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِيرِينَ، عَنْ يُونُسَ بْنِ جُبَيْرٍ، قَالَ سَأَلْتُ ابْنَ عُمَرَ عَنْ رَجُلٍ، طَلَّقَ امْرَأَتَهُ وَهِيَ حَائِضٌ فَقَالَ هَلْ تَعْرِفُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ فَإِنَّهُ طَلَّقَ امْرَأَتَهُ وَهِيَ حَائِضٌ فَسَأَلَ عُمَرُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَأَمَرَهُ أَنْ يُرَاجِعَهَا ‏.‏ قَالَ قُلْتُ فَيُعْتَدُّ بِتِلْكَ التَّطْلِيقَةِ قَالَ فَمَهْ أَرَأَيْتَ إِنْ عَجَزَ وَاسْتَحْمَقَ

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Bir kishi xotinini hayz holatida taloq qilgani haqida (Yunus ibn Jubayr) undan soʻraganida, u: «Abdulloh ibn Umarni tanirmisan? U xotinini hayz holatida taloq qilgan edi. Shunda Umar Nabiy ﷺdan (bu haqda) soʻragan edi, u zot uni xotiniga qaytishga buyurdilar», dedi. (Yunus) aytdi: «Men: ‹Oʻsha taloq (taloqlar soniga) hisoblanadimi?› dedim. U: ‹Yana qanday boʻlardi? Agar (kishi) ojizlik qilsa va ahmoqlik qilsa, nima deysan?› dedi.»Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Бир киши хотинини ҳайз ҳолатида талоқ қилгани ҳақида (Юнус ибн Жубайр) ундан сўраганида, у: «Абдуллоҳ ибн Умарни танирмисан? У хотинини ҳайз ҳолатида талоқ қилган эди. Шунда Умар Набий ﷺдан (бу ҳақда) сўраган эди, у зот уни хотинига қайтишга буюрдилар», деди. (Юнус) айтди: «Мен: ‹Ўша талоқ (талоқлар сонига) ҳисобланадими?› дедим. У: ‹Яна қандай бўларди? Агар (киши) ожизлик қилса ва аҳмоқлик қилса, нима дейсан?› деди.»

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، مَوْلَى آلِ طَلْحَةَ عَنْ سَالِمٍ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّهُ طَلَّقَ امْرَأَتَهُ فِي الْحَيْضِ فَسَأَلَ عُمَرُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ مُرْهُ فَلْيُرَاجِعْهَا ثُمَّ لْيُطَلِّقْهَا طَاهِرًا أَوْ حَامِلاً ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ يُونُسَ بْنِ جُبَيْرٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَكَذَلِكَ حَدِيثُ سَالِمٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ أَنَّ طَلاَقَ السُّنَّةِ أَنْ يُطَلِّقَهَا طَاهِرًا مِنْ غَيْرِ جِمَاعٍ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُهُمْ إِنْ طَلَّقَهَا ثَلاَثًا وَهِيَ طَاهِرٌ فَإِنَّهُ يَكُونُ لِلسُّنَّةِ أَيْضًا ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ بْنِ حَنْبَلٍ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُهُمْ لاَ تَكُونُ ثَلاَثًا لِلسُّنَّةِ إِلاَّ أَنْ يُطَلِّقَهَا وَاحِدَةً وَاحِدَةً ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ وَقَالُوا فِي طَلاَقِ الْحَامِلِ يُطَلِّقُهَا مَتَى شَاءَ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُهُمْ يُطَلِّقُهَا عِنْدَ كُلِّ شَهْرٍ تَطْلِيقَةً ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, u xotinini hayz holatida taloq qilgan edi. Shunda Umar Nabiy ﷺdan (bu haqda) soʻradi, u zot: «Unga buyur, xotiniga qaytsin, soʻng uni pok holatida yoki homilador holatida taloq qilsin», dedilar. Abu Iso aytdi: Yunus ibn Jubayrning Ibn Umardan (rivoyat qilgan) hadisi hasan sahihdir, Salimning Ibn Umardan (rivoyat qilgani) ham shunday. Bu hadis Ibn Umardan Nabiy ﷺdan bir necha yoʻl bilan rivoyat qilingan. Nabiy ﷺ sahobalaridan boʻlgan va boshqa ilm ahli huzurida amal shunga muvofiqdir: sunnatga muvofiq taloq — (xotinni) jimoʼsiz pok holatida taloq qilishdir. Baʼzilari: «Agar xotinini pok holatida uch (taloq bilan) taloq qilsa, bu ham sunnatga muvofiq boʻladi», dedilar. Bu Shofeiy va Ahmad ibn Hanbalning soʻzidir. Baʼzilari esa: «Uch taloq, faqat birdan-birdan taloq qilinsagina sunnatga muvofiq boʻladi», dedilar. Bu Sufyon Savriy va Ishoqning soʻzidir. Ular homilador (xotin) talogʻi haqida: «Uni xohlagan paytida taloq qiladi», dedilar. Bu Shofeiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Baʼzilari esa: «Uni har oyda bir taloq bilan taloq qiladi», dedilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, у хотинини ҳайз ҳолатида талоқ қилган эди. Шунда Умар Набий ﷺдан (бу ҳақда) сўради, у зот: «Унга буюр, хотинига қайтсин, сўнг уни пок ҳолатида ёки ҳомиладор ҳолатида талоқ қилсин», дедилар. Абу Исо айтди: Юнус ибн Жубайрнинг Ибн Умардан (ривоят қилган) ҳадиси ҳасан саҳиҳдир, Салимнинг Ибн Умардан (ривоят қилгани) ҳам шундай. Бу ҳадис Ибн Умардан Набий ﷺдан бир неча йўл билан ривоят қилинган. Набий ﷺ саҳобаларидан бўлган ва бошқа илм аҳли ҳузурида амал шунга мувофиқдир: суннатга мувофиқ талоқ — (хотинни) жимўсиз пок ҳолатида талоқ қилишдир. Баъзилари: «Агар хотинини пок ҳолатида уч (талоқ билан) талоқ қилса, бу ҳам суннатга мувофиқ бўлади», дедилар. Бу Шофеий ва Аҳмад ибн Ҳанбалнинг сўзидир. Баъзилари эса: «Уч талоқ, фақат бирдан-бирдан талоқ қилинсагина суннатга мувофиқ бўлади», дедилар. Бу Суфён Саврий ва Ишоқнинг сўзидир. Улар ҳомиладор (хотин) талоғи ҳақида: «Уни хоҳлаган пайтида талоқ қилади», дедилар. Бу Шофеий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Баъзилари эса: «Уни ҳар ойда бир талоқ билан талоқ қилади», дедилар.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا قَبِيصَةُ، عَنْ جَرِيرِ بْنِ حَازِمٍ، عَنِ الزُّبَيْرِ بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ يَزِيدَ بْنِ رُكَانَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، قَالَ أَتَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي طَلَّقْتُ امْرَأَتِي الْبَتَّةَ ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ مَا أَرَدْتَ بِهَا ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ وَاحِدَةً ‏.‏ قَالَ ‏"‏ وَاللَّهِ ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ وَاللَّهِ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَهُوَ مَا أَرَدْتَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ وَسَأَلْتُ مُحَمَّدًا عَنْ هَذَا الْحَدِيثِ فَقَالَ فِيهِ اضْطِرَابٌ ‏.‏ وَيُرْوَى عَنْ عِكْرِمَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ رُكَانَةَ طَلَّقَ امْرَأَتَهُ ثَلاَثًا ‏.‏ - وَقَدِ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ فِي طَلاَقِ الْبَتَّةِ فَرُوِيَ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ أَنَّهُ جَعَلَ الْبَتَّةَ وَاحِدَةً وَرُوِيَ عَنْ عَلِيٍّ أَنَّهُ جَعَلَهَا ثَلاَثًا ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ فِيهِ نِيَّةُ الرَّجُلِ إِنْ نَوَى وَاحِدَةً فَوَاحِدَةٌ وَإِنْ نَوَى ثَلاَثًا فَثَلاَثٌ وَإِنْ نَوَى ثِنْتَيْنِ لَمْ تَكُنْ إِلاَّ وَاحِدَةً ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ الثَّوْرِيِّ وَأَهْلِ الْكُوفَةِ ‏.‏ وَقَالَ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ فِي الْبَتَّةِ إِنْ كَانَ قَدْ دَخَلَ بِهَا فَهِيَ ثَلاَثُ تَطْلِيقَاتٍ ‏.‏ وَقَالَ الشَّافِعِيُّ إِنْ نَوَى وَاحِدَةً فَوَاحِدَةٌ يَمْلِكُ الرَّجْعَةَ وَإِنْ نَوَى ثِنْتَيْنِ فَثِنْتَانِ وَإِنْ نَوَى ثَلاَثًا فَثَلاَثٌ ‏.‏

Rukana (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U: «Men Nabiy ﷺ huzurlariga keldim va: ‹Ey Allohning Rasuli, men xotinimni ‹battata› (qatʼiy) qilib taloq qildim›, dedim. U zot: ‹Bu bilan nimani niyat qilding?› dedilar. Men: ‹Bir (taloqni)›, dedim. U zot: ‹Allohga qasam ichib (aytasanmi)?› dedilar. Men: ‹Allohga qasam›, dedim. U zot: ‹U holda u oʻzing niyat qilganingdek (bir taloq)dir›, dedilar», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadisni faqat shu yoʻl bilangina bilamiz. Men Muhammaddan (Buxoriy) bu hadis haqida soʻraganimda, u: «Unda iztirob bor», dedi. Ikrimadan, Ibn Abbosdan rivoyat qilinishicha, Rukana xotinini uch (taloq bilan) taloq qilgan. Nabiy ﷺ sahobalaridan boʻlgan va boshqa ilm ahli «battata» talogʻi haqida ixtilof qilganlar. Umar ibn al-Xattobdan rivoyat qilinishicha, u «battata»ni bir (taloq) deb hisoblagan; Alidan rivoyat qilinishicha, u uni uch (taloq) deb hisoblagan. Baʼzi ilm ahli esa: «Unda kishining niyatiga (qaraladi): agar bir (taloqni) niyat qilsa — bir, agar uchni niyat qilsa — uch, agar ikkini niyat qilsa — faqat bir boʻladi», dedilar. Bu Savriy va Kufa ahlining soʻzidir. Molik ibn Anas «battata» haqida: «Agar (xotini) bilan qoʻshilgan boʻlsa, u uch taloqdir», dedi. Shofeiy esa: «Agar bir (taloqni) niyat qilsa — bir boʻladi va u qaytarib olishga ega; agar ikkini niyat qilsa — ikki, agar uchni niyat qilsa — uch», dedi.Рукана (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У: «Мен Набий ﷺ ҳузурларига келдим ва: ‹Эй Аллоҳнинг Расули, мен хотинимни ‹баттата› (қатъий) қилиб талоқ қилдим›, дедим. У зот: ‹Бу билан нимани ният қилдинг?› дедилар. Мен: ‹Бир (талоқни)›, дедим. У зот: ‹Аллоҳга қасам ичиб (айтасанми)?› дедилар. Мен: ‹Аллоҳга қасам›, дедим. У зот: ‹У ҳолда у ўзинг ният қилганингдек (бир талоқ)дир›, дедилар», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадисни фақат шу йўл билангина биламиз. Мен Муҳаммаддан (Бухорий) бу ҳадис ҳақида сўраганимда, у: «Унда изтироб бор», деди. Икримадан, Ибн Аббосдан ривоят қилинишича, Рукана хотинини уч (талоқ билан) талоқ қилган. Набий ﷺ саҳобаларидан бўлган ва бошқа илм аҳли «баттата» талоғи ҳақида ихтилоф қилганлар. Умар ибн ал-Хаттобдан ривоят қилинишича, у «баттата»ни бир (талоқ) деб ҳисоблаган; Алидан ривоят қилинишича, у уни уч (талоқ) деб ҳисоблаган. Баъзи илм аҳли эса: «Унда кишининг ниятига (қаралади): агар бир (талоқни) ният қилса — бир, агар учни ният қилса — уч, агар иккини ният қилса — фақат бир бўлади», дедилар. Бу Саврий ва Куфа аҳлининг сўзидир. Молик ибн Анас «баттата» ҳақида: «Агар (хотини) билан қўшилган бўлса, у уч талоқдир», деди. Шофеий эса: «Агар бир (талоқни) ният қилса — бир бўлади ва у қайтариб олишга эга; агар иккини ният қилса — икки, агар учни ният қилса — уч», деди.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ نَصْرِ بْنِ عَلِيٍّ، حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، قَالَ قُلْتُ لأَيُّوبَ هَلْ عَلِمْتَ أَنَّ أَحَدًا قَالَ فِي أَمْرُكِ بِيَدِكِ أَنَّهَا ثَلاَثٌ إِلاَّ الْحَسَنَ فَقَالَ لاَ إِلاَّ الْحَسَنَ ‏.‏ ثُمَّ قَالَ اللَّهُمَّ غَفْرًا إِلاَّ مَا حَدَّثَنِي قَتَادَةُ عَنْ كَثِيرٍ مَوْلَى ابْنِ سَمُرَةَ عَنْ أَبِي سَلَمَةَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ ثَلاَثٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَيُّوبُ فَلَقِيتُ كَثِيرًا - مَوْلَى ابْنِ سَمُرَةَ فَسَأَلْتُهُ فَلَمْ يَعْرِفْهُ فَرَجَعْتُ إِلَى قَتَادَةَ فَأَخْبَرْتُهُ فَقَالَ نَسِيَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ سُلَيْمَانَ بْنِ حَرْبٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ زَيْدٍ ‏.‏ وَسَأَلْتُ مُحَمَّدًا عَنْ هَذَا الْحَدِيثِ، فَقَالَ حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ، عَنْ حَمَّادِ بْنِ زَيْدٍ، بِهَذَا وَإِنَّمَا هُوَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، مَوْقُوفٌ ‏.‏ وَلَمْ يُعْرَفْ حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ مَرْفُوعًا ‏.‏ وَكَانَ عَلِيُّ بْنُ نَصْرٍ حَافِظًا صَاحِبَ حَدِيثٍ ‏.‏ وَقَدِ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي أَمْرُكِ بِيَدِكِ فَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ مِنْهُمْ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودٍ هِيَ وَاحِدَةٌ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ غَيْرِ وَاحِدٍ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنَ التَّابِعِينَ وَمَنْ بَعْدَهُمْ ‏.‏ وَقَالَ عُثْمَانُ بْنُ عَفَّانَ وَزَيْدُ بْنُ ثَابِتٍ الْقَضَاءُ مَا قَضَتْ ‏.‏ وَقَالَ ابْنُ عُمَرَ إِذَا جَعَلَ أَمْرَهَا بِيَدِهَا وَطَلَّقَتْ نَفْسَهَا ثَلاَثًا وَأَنْكَرَ الزَّوْجُ وَقَالَ لَمْ أَجْعَلْ أَمْرَهَا بِيَدِهَا إِلاَّ فِي وَاحِدَةٍ اسْتُحْلِفَ الزَّوْجُ وَكَانَ الْقَوْلُ قَوْلَهُ مَعَ يَمِينِهِ ‏.‏ وَذَهَبَ سُفْيَانُ وَأَهْلُ الْكُوفَةِ إِلَى قَوْلِ عُمَرَ وَعَبْدِ اللَّهِ ‏.‏ وَأَمَّا مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ فَقَالَ الْقَضَاءُ مَا قَضَتْ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ ‏.‏ وَأَمَّا إِسْحَاقُ فَذَهَبَ إِلَى قَوْلِ ابْنِ عُمَرَ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi: U zot («Sening ishing oʻz qoʻlingda» degan haqida): «Uch (taloq)dir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir, uni faqat Sulaymon ibn Harbning Hammod ibn Zayddan (rivoyat qilgan) hadisidan bilamiz. Men Muhammaddan (Buxoriy) bu hadis haqida soʻraganimda, u: «Bizga Sulaymon ibn Harb Hammod ibn Zayddan shuni rivoyat qildi, lekin u faqat Abu Hurayradan mavqufdir (Paygʻambarga koʻtarilmagan)», dedi. Abu Hurayraning hadisi marfuʼ (Paygʻambarga koʻtarilgan) holda maʼlum emas. Ali ibn Nasr esa hofiz, hadis sohibi edi. Ilm ahli «sening ishing oʻz qoʻlingda» (degan soʻz) haqida ixtilof qilganlar. Nabiy ﷺ sahobalaridan va boshqalardan baʼzi ilm ahli — ular orasida Umar ibn al-Xattob va Abdulloh ibn Masʼud — «u bir (taloq)dir», dedilar. Bu tobeʼinlardan va ulardan keyingilardan boʻlgan bir necha ilm ahlining soʻzidir. Usmon ibn Affon va Zayd ibn Sobit esa: «(Xotin) qanday hukm qilsa, hukm shudir», dedilar. Ibn Umar: «Agar (er) xotinining ishini uning oʻz qoʻliga bersa, u oʻzini uch (taloq bilan) taloq qilsa-yu, er buni inkor etib: ‹Men uning ishini faqat bir (taloq) haqida qoʻliga berdim›, desa, erdan qasam oldiriladi va qasami bilan birga uning soʻzi (qabul qilinadigan) soʻz boʻladi», dedi. Sufyon va Kufa ahli Umar va Abdullohning soʻziga oʻtdilar. Molik ibn Anas esa: «(Xotin) qanday hukm qilsa, hukm shudir», dedi. Bu Ahmadning ham soʻzidir. Ishoq esa Ibn Umarning soʻziga oʻtdi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) Набий ﷺдан ривоят қилади: У зот («Сенинг ишинг ўз қўлингда» деган ҳақида): «Уч (талоқ)дир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир, уни фақат Сулаймон ибн Ҳарбнинг Ҳаммод ибн Зайддан (ривоят қилган) ҳадисидан биламиз. Мен Муҳаммаддан (Бухорий) бу ҳадис ҳақида сўраганимда, у: «Бизга Сулаймон ибн Ҳарб Ҳаммод ибн Зайддан шуни ривоят қилди, лекин у фақат Абу Ҳурайрадан мавқуфдир (Пайғамбарга кўтарилмаган)», деди. Абу Ҳурайранинг ҳадиси марфуъ (Пайғамбарга кўтарилган) ҳолда маълум эмас. Али ибн Наср эса ҳофиз, ҳадис соҳиби эди. Илм аҳли «сенинг ишинг ўз қўлингда» (деган сўз) ҳақида ихтилоф қилганлар. Набий ﷺ саҳобаларидан ва бошқалардан баъзи илм аҳли — улар орасида Умар ибн ал-Хаттоб ва Абдуллоҳ ибн Масъуд — «у бир (талоқ)дир», дедилар. Бу тобеъинлардан ва улардан кейингилардан бўлган бир неча илм аҳлининг сўзидир. Усмон ибн Аффон ва Зайд ибн Собит эса: «(Хотин) қандай ҳукм қилса, ҳукм шудир», дедилар. Ибн Умар: «Агар (эр) хотинининг ишини унинг ўз қўлига берса, у ўзини уч (талоқ билан) талоқ қилса-ю, эр буни инкор этиб: ‹Мен унинг ишини фақат бир (талоқ) ҳақида қўлига бердим›, деса, эрдан қасам олдирилади ва қасами билан бирга унинг сўзи (қабул қилинадиган) сўз бўлади», деди. Суфён ва Куфа аҳли Умар ва Абдуллоҳнинг сўзига ўтдилар. Молик ибн Анас эса: «(Хотин) қандай ҳукм қилса, ҳукм шудир», деди. Бу Аҳмаднинг ҳам сўзидир. Ишоқ эса Ибн Умарнинг сўзига ўтди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ أَبِي خَالِدٍ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنْ مَسْرُوقٍ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ خَيَّرَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَاخْتَرْنَاهُ أَفَكَانَ طَلاَقًا؟ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي الضُّحَى، عَنْ مَسْرُوقٍ، عَنْ عَائِشَةَ، بِمِثْلِهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي الْخِيَارِ فَرُوِيَ عَنْ عُمَرَ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ أَنَّهُمَا قَالاَ إِنِ اخْتَارَتْ نَفْسَهَا فَوَاحِدَةٌ بَائِنَةٌ ‏.‏ وَرُوِيَ عَنْهُمَا أَنَّهُمَا قَالاَ أَيْضًا وَاحِدَةٌ يَمْلِكُ الرَّجْعَةَ وَإِنِ اخْتَارَتْ زَوْجَهَا فَلاَ شَىْءَ ‏.‏ وَرُوِيَ عَنْ عَلِيٍّ أَنَّهُ قَالَ إِنِ اخْتَارَتْ نَفْسَهَا فَوَاحِدَةٌ بَائِنَةٌ وَإِنِ اخْتَارَتْ زَوْجَهَا فَوَاحِدَةٌ يَمْلِكُ الرَّجْعَةَ ‏.‏ وَقَالَ زَيْدُ بْنُ ثَابِتٍ إِنِ اخْتَارَتْ زَوْجَهَا فَوَاحِدَةٌ وَإِنِ اخْتَارَتْ نَفْسَهَا فَثَلاَثٌ ‏.‏ وَذَهَبَ أَكْثَرُ أَهْلِ الْعِلْمِ وَالْفِقْهِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَمَنْ بَعْدَهُمْ فِي هَذَا الْبَابِ إِلَى قَوْلِ عُمَرَ وَعَبْدِ اللَّهِ وَهُوَ قَوْلُ الثَّوْرِيِّ وَأَهْلِ الْكُوفَةِ وَأَمَّا أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ فَذَهَبَ إِلَى قَوْلِ عَلِيٍّ رضى الله عنه ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho) aytdi: «Allohning Rasuli ﷺ bizni ixtiyor (qilishimiz)ga qoʻydilar va biz u zotni ixtiyor qildik. Bu taloq boʻldimi?» Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Ilm ahli ixtiyor (haqi berilishi) haqida ixtilof qilganlar. Umar va Abdulloh ibn Masʼuddan rivoyat qilinishicha, ular: «Agar (xotin) oʻzini ixtiyor qilsa, bu bir boyin (qaytarib boʻlmaydigan) taloqdir», dedilar. Yana ulardan rivoyat qilinishicha, ular: «(Bu) bir (taloq) boʻlib, (er) qaytarib olishga ega; agar erini ixtiyor qilsa, hech narsa boʻlmaydi», ham dedilar. Alidan rivoyat qilinishicha, u: «Agar oʻzini ixtiyor qilsa — bir boyin taloq, agar erini ixtiyor qilsa — bir (taloq) boʻlib, (er) qaytarib olishga ega», dedi. Zayd ibn Sobit: «Agar erini ixtiyor qilsa — bir, agar oʻzini ixtiyor qilsa — uch (taloq)dir», dedi. Nabiy ﷺ sahobalaridan va ulardan keyingilardan koʻpchilik ilm va fiqh ahli bu bobda Umar va Abdullohning soʻziga oʻtdilar; bu Savriy va Kufa ahlining soʻzidir. Ahmad ibn Hanbal esa Ali (roziyallohu anhu)ning soʻziga oʻtdi.Оиша (розияллоҳу анҳо) айтди: «Аллоҳнинг Расули ﷺ бизни ихтиёр (қилишимиз)га қўйдилар ва биз у зотни ихтиёр қилдик. Бу талоқ бўлдими?» Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Илм аҳли ихтиёр (ҳақи берилиши) ҳақида ихтилоф қилганлар. Умар ва Абдуллоҳ ибн Масъуддан ривоят қилинишича, улар: «Агар (хотин) ўзини ихтиёр қилса, бу бир бойин (қайтариб бўлмайдиган) талоқдир», дедилар. Яна улардан ривоят қилинишича, улар: «(Бу) бир (талоқ) бўлиб, (эр) қайтариб олишга эга; агар эрини ихтиёр қилса, ҳеч нарса бўлмайди», ҳам дедилар. Алидан ривоят қилинишича, у: «Агар ўзини ихтиёр қилса — бир бойин талоқ, агар эрини ихтиёр қилса — бир (талоқ) бўлиб, (эр) қайтариб олишга эга», деди. Зайд ибн Собит: «Агар эрини ихтиёр қилса — бир, агар ўзини ихтиёр қилса — уч (талоқ)дир», деди. Набий ﷺ саҳобаларидан ва улардан кейингилардан кўпчилик илм ва фиқҳ аҳли бу бобда Умар ва Абдуллоҳнинг сўзига ўтдилар; бу Саврий ва Куфа аҳлининг сўзидир. Аҳмад ибн Ҳанбал эса Али (розияллоҳу анҳу)нинг сўзига ўтди.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنْ مُغِيرَةَ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، قَالَ قَالَتْ فَاطِمَةُ بِنْتُ قَيْسٍ طَلَّقَنِي زَوْجِي ثَلاَثًا عَلَى عَهْدِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ سُكْنَى لَكِ وَلاَ نَفَقَةَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ مُغِيرَةُ فَذَكَرْتُهُ لإِبْرَاهِيمَ فَقَالَ قَالَ عُمَرُ لاَ نَدَعُ كِتَابَ اللَّهِ وَسُنَّةَ نَبِيِّنَا صلى الله عليه وسلم لِقَوْلِ امْرَأَةٍ لاَ نَدْرِي أَحَفِظَتْ أَمْ نَسِيَتْ ‏.‏ وَكَانَ عُمَرُ يَجْعَلُ لَهَا السُّكْنَى وَالنَّفَقَةَ ‏.‏ حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، أَنْبَأَنَا حُصَيْنٌ، وَإِسْمَاعِيلُ، وَمُجَالِدٌ، قَالَ هُشَيْمٌ وَحَدَّثَنَا دَاوُدُ، أَيْضًا عَنِ الشَّعْبِيِّ، قَالَ دَخَلْتُ عَلَى فَاطِمَةَ بِنْتِ قَيْسٍ فَسَأَلْتُهَا عَنْ قَضَاءِ، رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِيهَا فَقَالَتْ طَلَّقَهَا زَوْجُهَا الْبَتَّةَ فَخَاصَمَتْهُ فِي السُّكْنَى وَالنَّفَقَةِ فَلَمْ يَجْعَلْ لَهَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم سُكْنَى وَلاَ نَفَقَةً ‏.‏ وَفِي حَدِيثِ دَاوُدَ قَالَتْ وَأَمَرَنِي أَنْ أَعْتَدَّ فِي بَيْتِ ابْنِ أُمِّ مَكْتُومٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْهُمُ الْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ وَعَطَاءُ بْنُ أَبِي رَبَاحٍ وَالشَّعْبِيُّ وَبِهِ يَقُولُ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏ وَقَالُوا لَيْسَ لِلْمُطَلَّقَةِ سُكْنَى وَلاَ نَفَقَةٌ إِذَا لَمْ يَمْلِكْ زَوْجُهَا الرَّجْعَةَ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنْهُمْ عُمَرُ وَعَبْدُ اللَّهِ إِنَّ الْمُطَلَّقَةَ ثَلاَثًا لَهَا السُّكْنَى وَالنَّفَقَةُ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَأَهْلِ الْكُوفَةِ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ لَهَا السُّكْنَى وَلاَ نَفَقَةَ لَهَا ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ وَاللَّيْثِ بْنِ سَعْدٍ وَالشَّافِعِيِّ ‏.‏ وَقَالَ الشَّافِعِيُّ إِنَّمَا جَعَلْنَا لَهَا السُّكْنَى بِكِتَابِ اللَّهِ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى‏:‏ ‏(‏لاَ تُخْرِجُوهُنَّ مِنْ بُيُوتِهِنَّ وَلاَ يَخْرُجْنَ إِلاَّ أَنْ يَأْتِينَ بِفَاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ ‏)‏ قَالُوا هُوَ الْبَذَاءُ أَنْ تَبْذُوَ عَلَى أَهْلِهَا ‏.‏ وَاعْتَلَّ بِأَنَّ فَاطِمَةَ بِنْتَ قَيْسٍ لَمْ يَجْعَلْ لَهَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم السُّكْنَى لِمَا كَانَتْ تَبْذُو عَلَى أَهْلِهَا ‏.‏ قَالَ الشَّافِعِيُّ وَلاَ نَفَقَةَ لَهَا لِحَدِيثِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي قِصَّةِ حَدِيثِ فَاطِمَةَ بِنْتِ قَيْسٍ ‏.‏

Fotima bint Qays (roziyallohu anho) aytdi: «Erim Nabiy ﷺ zamonida meni uch (taloq bilan) taloq qildi. Shunda Allohning Rasuli ﷺ: ‹Sen uchun na turar joy bor, na nafaqa›, dedilar.» Mugʻiyra (rivoyat qiluvchilardan biri) aytdi: «Buni Ibrohimga zikr qilganimda, u: ‹Umar: ‹Biz Allohning Kitobini va Paygʻambarimiz ﷺning sunnatini, eslaganmi yoki unutganmi bilmaydigan bir ayolning soʻzi uchun tark etmaymiz›, dedi›, dedi.» Umar esa unga (taloq qilingan ayolga) turar joy ham, nafaqa ham (berishni) belgilar edi. Shaʼbiy aytdi: «Men Fotima bint Qays huzuriga kirdim va undan Allohning Rasuli ﷺning uning haqidagi hukmlari toʻgʻrisida soʻradim. U: ‹Erim meni ‹battata› (qatʼiy) qilib taloq qildi, men u bilan turar joy va nafaqa haqida daʼvolashdim, ammo Nabiy ﷺ menga na turar joy, na nafaqa belgilamadilar›, dedi.» Dovudning hadisida: «(Fotima): ‹U zot menga Ibn Ummu Maktumning uyida idda saqlashimni buyurdilar›, dedi», (deyilgan). Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Bu baʼzi ilm ahlining — ular orasida Hasan Basriy, Ato ibn Abi Raboh va Shaʼbiy — soʻzidir; Ahmad va Ishoq ham shuni aytadilar. Ular: «Eri qaytarib olishga ega boʻlmasa, taloq qilingan ayol uchun na turar joy, na nafaqa bordir», dedilar. Nabiy ﷺ sahobalaridan boʻlgan baʼzi ilm ahli — ular orasida Umar va Abdulloh — «uch (taloq bilan) taloq qilingan ayol uchun turar joy ham, nafaqa ham bordir», dedilar. Bu Sufyon Savriy va Kufa ahlining soʻzidir. Baʼzi ilm ahli: «Uning uchun turar joy bor, lekin nafaqa yoʻq», dedilar. Bu Molik ibn Anas, Lays ibn Saʼd va Shofeiyning soʻzidir. Shofeiy: «Biz uning uchun turar joyni Allohning Kitobiga koʻra belgiladik. Alloh taolo: {Ularni uylaridan chiqarmang, ular ham (oʻzlari) chiqmasinlar, magar ochiq bir fohisha (ish) qilsalargina (chiqarish mumkin)} (Taloq 1), dedi», dedi. Ular: «Bu — (ayolning) er-xeshlariga qoʻpollik (fohish soʻz) qilishidir», dedilar. (Shofeiy): «Fotima bint Qaysga Nabiy ﷺ turar joy belgilamaganlari, uning er-xeshlariga qoʻpollik qilgani sababli edi», deb dalil keltirdi. Shofeiy: «Uning uchun nafaqa ham yoʻq — Allohning Rasuli ﷺning Fotima bint Qays qissasidagi hadislari sababli», dedi.Фотима бинт Қайс (розияллоҳу анҳо) айтди: «Эрим Набий ﷺ замонида мени уч (талоқ билан) талоқ қилди. Шунда Аллоҳнинг Расули ﷺ: ‹Сен учун на турар жой бор, на нафақа›, дедилар.» Муғийра (ривоят қилувчилардан бири) айтди: «Буни Иброҳимга зикр қилганимда, у: ‹Умар: ‹Биз Аллоҳнинг Китобини ва Пайғамбаримиз ﷺнинг суннатини, эслаганми ёки унутганми билмайдиган бир аёлнинг сўзи учун тарк этмаймиз›, деди›, деди.» Умар эса унга (талоқ қилинган аёлга) турар жой ҳам, нафақа ҳам (беришни) белгилар эди. Шаъбий айтди: «Мен Фотима бинт Қайс ҳузурига кирдим ва ундан Аллоҳнинг Расули ﷺнинг унинг ҳақидаги ҳукмлари тўғрисида сўрадим. У: ‹Эрим мени ‹баттата› (қатъий) қилиб талоқ қилди, мен у билан турар жой ва нафақа ҳақида даъволашдим, аммо Набий ﷺ менга на турар жой, на нафақа белгиламадилар›, деди.» Довуднинг ҳадисида: «(Фотима): ‹У зот менга Ибн Умму Мактумнинг уйида идда сақлашимни буюрдилар›, деди», (дейилган). Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу баъзи илм аҳлининг — улар орасида Ҳасан Басрий, Ато ибн Аби Рабоҳ ва Шаъбий — сўзидир; Аҳмад ва Ишоқ ҳам шуни айтадилар. Улар: «Эри қайтариб олишга эга бўлмаса, талоқ қилинган аёл учун на турар жой, на нафақа бордир», дедилар. Набий ﷺ саҳобаларидан бўлган баъзи илм аҳли — улар орасида Умар ва Абдуллоҳ — «уч (талоқ билан) талоқ қилинган аёл учун турар жой ҳам, нафақа ҳам бордир», дедилар. Бу Суфён Саврий ва Куфа аҳлининг сўзидир. Баъзи илм аҳли: «Унинг учун турар жой бор, лекин нафақа йўқ», дедилар. Бу Молик ибн Анас, Лайс ибн Саъд ва Шофеийнинг сўзидир. Шофеий: «Биз унинг учун турар жойни Аллоҳнинг Китобига кўра белгиладик. Аллоҳ таоло: {Уларни уйларидан чиқарманг, улар ҳам (ўзлари) чиқмасинлар, магар очиқ бир фоҳиша (иш) қилсаларгина (чиқариш мумкин)} (Талоқ 1), деди», деди. Улар: «Бу — (аёлнинг) эр-хешларига қўполлик (фоҳиш сўз) қилишидир», дедилар. (Шофеий): «Фотима бинт Қайсга Набий ﷺ турар жой белгиламаганлари, унинг эр-хешларига қўполлик қилгани сабабли эди», деб далил келтирди. Шофеий: «Унинг учун нафақа ҳам йўқ — Аллоҳнинг Расули ﷺнинг Фотима бинт Қайс қиссасидаги ҳадислари сабабли», деди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، حَدَّثَنَا عَامِرٌ الأَحْوَلُ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ نَذْرَ لاِبْنِ آدَمَ فِيمَا لاَ يَمْلِكُ وَلاَ عِتْقَ لَهُ فِيمَا لاَ يَمْلِكُ وَلاَ طَلاَقَ لَهُ فِيمَا لاَ يَمْلِكُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَمُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ وَجَابِرٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَعَائِشَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَهُوَ أَحْسَنُ شَيْءٍ رُوِيَ فِي هَذَا الْبَابِ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ رُوِيَ ذَلِكَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَجَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ وَسَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ وَالْحَسَنِ وَسَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ وَعَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ وَشُرَيْحٍ وَجَابِرِ بْنِ زَيْدٍ وَغَيْرِ وَاحِدٍ مِنْ فُقَهَاءِ التَّابِعِينَ وَبِهِ يَقُولُ الشَّافِعِيُّ ‏.‏ وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ أَنَّهُ قَالَ فِي الْمَنْصُوبَةِ إِنَّهَا تَطْلُقُ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ إِبْرَاهِيمَ النَّخَعِيِّ وَالشَّعْبِيِّ وَغَيْرِهِمَا مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّهُمْ قَالُوا إِذَا وَقَّتَ نُزِّلَ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَمَالِكِ بْنِ أَنَسٍ أَنَّهُ إِذَا سَمَّى امْرَأَةً بِعَيْنِهَا أَوْ وَقَّتَ وَقْتًا أَوْ قَالَ إِنْ تَزَوَّجْتُ مِنْ كُورَةِ كَذَا فَإِنَّهُ إِنْ تَزَوَّجَ فَإِنَّهَا تَطْلُقُ ‏.‏ وَأَمَّا ابْنُ الْمُبَارَكِ فَشَدَّدَ فِي هَذَا الْبَابِ وَقَالَ إِنْ فَعَلَ لاَ أَقُولُ هِيَ حَرَامٌ ‏.‏ وَقَالَ أَحْمَدُ إِنْ تَزَوَّجَ لاَ آمُرُهُ أَنْ يُفَارِقَ امْرَأَتَهُ ‏.‏ وَقَالَ إِسْحَاقُ أَنَا أُجِيزُ فِي الْمَنْصُوبَةِ لِحَدِيثِ ابْنِ مَسْعُودٍ وَإِنْ تَزَوَّجَهَا لاَ أَقُولُ تَحْرُمُ عَلَيْهِ امْرَأَتُهُ ‏.‏ وَوَسَّعَ إِسْحَاقُ فِي غَيْرِ الْمَنْصُوبَةِ ‏.‏ وَذُكِرَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُبَارَكِ أَنَّهُ سُئِلَ عَنْ رَجُلٍ حَلَفَ بِالطَّلاَقِ أَنَّهُ لاَ يَتَزَوَّجُ ثُمَّ بَدَا لَهُ أَنْ يَتَزَوَّجَ هَلْ لَهُ رُخْصَةٌ بِأَنْ يَأْخُذَ بِقَوْلِ الْفُقَهَاءِ الَّذِينَ رَخَّصُوا فِي هَذَا فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ إِنْ كَانَ يَرَى هَذَا الْقَوْلَ حَقًّا مِنْ قَبْلِ أَنْ يُبْتَلَى بِهَذِهِ الْمَسْأَلَةِ فَلَهُ أَنْ يَأْخُذَ بِقَوْلِهِمْ فَأَمَّا مَنْ لَمْ يَرْضَ بِهَذَا فَلَمَّا ابْتُلِيَ أَحَبَّ أَنْ يَأْخُذَ بِقَوْلِهِمْ فَلاَ أَرَى لَهُ ذَلِكَ ‏.‏

Abdulloh ibn Amr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ: «Odam farzandi uchun oʻzi ega boʻlmagan narsada nazr yoʻq, oʻzi ega boʻlmagan (qul)da ozod qilish yoʻq, oʻzi ega boʻlmagan (xotin)da taloq yoʻq», dedilar. (Rivoyat qiluvchi) aytdi: Bu bobda Ali, Muoz ibn Jabal, Jobir, Ibn Abbos va Oishadan ham (hadislar) bor. Abu Iso aytdi: Abdulloh ibn Amrning hadisi hasan sahihdir va bu bobda rivoyat qilingan eng yaxshi (hadis)dir. Bu Nabiy ﷺ sahobalaridan boʻlgan va boshqa koʻpchilik ilm ahlining soʻzidir. Bu Ali ibn Abu Tolib, Ibn Abbos, Jobir ibn Abdulloh, Said ibn Musayyab, Hasan, Said ibn Jubayr, Ali ibn Husayn, Shurayh, Jobir ibn Zayd va boshqa bir necha tobeʼin fuqaholaridan rivoyat qilingan; Shofeiy ham shuni aytadi. Ibn Masʼuddan rivoyat qilinishicha, u aniq belgilangan (ayol) haqida: «U taloq boʻladi», degan. Ibrohim Naxaiy, Shaʼbiy va boshqa ilm ahlidan rivoyat qilinishicha, ular: «Agar (taloqni biror vaqtga) belgilab qoʻysa, (oʻsha vaqt kelganda taloq) tushadi», dedilar. Bu Sufyon Savriy va Molik ibn Anasning soʻzidirki: «Agar muayyan bir ayolni nomma-nom aytsa, yoki bir vaqtni belgilasa, yoki ‹falon viloyatdan uylansam (talogʻi qoʻyilgan boʻlsin)› desa, uylangan taqdirda u (ayol) taloq boʻladi». Ibn Muborak esa bu bobda qattiqlik qildi va: «Agar (shunday) qilsa, men u (xotin) harom deb aytmayman», dedi. Ahmad: «Agar uylansa, men unga xotinidan ajralishni buyurmayman», dedi. Ishoq: «Men aniq belgilangan (ayol) haqida — Ibn Masʼudning hadisi sababli — (taloq tushishini) joiz deb bilaman, agar uylansa, xotini unga harom boʻladi demayman», dedi. Ishoq aniq belgilanmaganda (hukmni) kengaytirdi. Abdulloh ibn Muborakdan zikr qilinishicha, undan: agar taloq bilan ‹uylanmayman› deb qasam ichgan, soʻng uylanish koʻngliga kelgan kishiga, bu haqda ruxsat bergan fuqaholarning soʻzini olishga ruxsat bormi? — deb soʻralganda, Abdulloh ibn Muborak: «Agar u shu masalaga giriftor boʻlishidan oldin bu soʻzni haq deb bilgan boʻlsa, ularning soʻzini olishi mumkin. Ammo buni rozi boʻlmagan, giriftor boʻlgach esa ularning soʻzini olishni xohlab qolgan kishi — men uning uchun bunga (ruxsat) deb koʻrmayman», dedi.Абдуллоҳ ибн Амр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ: «Одам фарзанди учун ўзи эга бўлмаган нарсада назр йўқ, ўзи эга бўлмаган (қул)да озод қилиш йўқ, ўзи эга бўлмаган (хотин)да талоқ йўқ», дедилар. (Ривоят қилувчи) айтди: Бу бобда Али, Муоз ибн Жабал, Жобир, Ибн Аббос ва Оишадан ҳам (ҳадислар) бор. Абу Исо айтди: Абдуллоҳ ибн Амрнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир ва бу бобда ривоят қилинган энг яхши (ҳадис)дир. Бу Набий ﷺ саҳобаларидан бўлган ва бошқа кўпчилик илм аҳлининг сўзидир. Бу Али ибн Абу Толиб, Ибн Аббос, Жобир ибн Абдуллоҳ, Саид ибн Мусайяб, Ҳасан, Саид ибн Жубайр, Али ибн Ҳусайн, Шурайҳ, Жобир ибн Зайд ва бошқа бир неча тобеъин фуқаҳоларидан ривоят қилинган; Шофеий ҳам шуни айтади. Ибн Масъуддан ривоят қилинишича, у аниқ белгиланган (аёл) ҳақида: «У талоқ бўлади», деган. Иброҳим Нахаий, Шаъбий ва бошқа илм аҳлидан ривоят қилинишича, улар: «Агар (талоқни бирор вақтга) белгилаб қўйса, (ўша вақт келганда талоқ) тушади», дедилар. Бу Суфён Саврий ва Молик ибн Анаснинг сўзидирки: «Агар муайян бир аёлни номма-ном айтса, ёки бир вақтни белгиласа, ёки ‹фалон вилоятдан уйлансам (талоғи қўйилган бўлсин)› деса, уйланган тақдирда у (аёл) талоқ бўлади». Ибн Муборак эса бу бобда қаттиқлик қилди ва: «Агар (шундай) қилса, мен у (хотин) ҳаром деб айтмайман», деди. Аҳмад: «Агар уйланса, мен унга хотинидан ажралишни буюрмайман», деди. Ишоқ: «Мен аниқ белгиланган (аёл) ҳақида — Ибн Масъуднинг ҳадиси сабабли — (талоқ тушишини) жоиз деб биламан, агар уйланса, хотини унга ҳаром бўлади демайман», деди. Ишоқ аниқ белгиланмаганда (ҳукмни) кенгайтирди. Абдуллоҳ ибн Муборакдан зикр қилинишича, ундан: агар талоқ билан ‹уйланмайман› деб қасам ичган, сўнг уйланиш кўнглига келган кишига, бу ҳақда рухсат берган фуқаҳоларнинг сўзини олишга рухсат борми? — деб сўралганда, Абдуллоҳ ибн Муборак: «Агар у шу масалага гирифтор бўлишидан олдин бу сўзни ҳақ деб билган бўлса, уларнинг сўзини олиши мумкин. Аммо буни рози бўлмаган, гирифтор бўлгач эса уларнинг сўзини олишни хоҳлаб қолган киши — мен унинг учун бунга (рухсат) деб кўрмайман», деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى النَّيْسَابُورِيُّ، حَدَّثَنَا أَبُو عَاصِمٍ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، قَالَ حَدَّثَنِي مُظَاهِرُ بْنُ أَسْلَمَ، قَالَ حَدَّثَنِي الْقَاسِمُ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ طَلاَقُ الأَمَةِ تَطْلِيقَتَانِ وَعِدَّتُهَا حَيْضَتَانِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى وَحَدَّثَنَا أَبُو عَاصِمٍ، أَنْبَأَنَا مُظَاهِرٌ، بِهَذَا ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَائِشَةَ حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ مَرْفُوعًا إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ مُظَاهِرِ بْنِ أَسْلَمَ وَمُظَاهِرٌ لاَ نَعْرِفُ لَهُ فِي الْعِلْمِ غَيْرَ هَذَا الْحَدِيثِ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ: «Choʻri (qiz)ning talogʻi ikki taloq, uning iddasi esa ikki hayzdir», dedilar. (Rivoyat qiluvchi) aytdi: Bu bobda Abdulloh ibn Umardan ham (hadis) bor. Abu Iso aytdi: Oishaning hadisi gʻaribdir, biz uni marfuʼ (Paygʻambarga koʻtarilgan) holda faqat Muzohir ibn Aslamning hadisidan bilamiz, Muzohirning esa ilmda shu hadisidan boshqasini bilmaymiz. Nabiy ﷺ sahobalaridan boʻlgan va boshqa ilm ahli huzurida amal shunga muvofiqdir; bu Sufyon Savriy, Shofeiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ: «Чўри (қиз)нинг талоғи икки талоқ, унинг иддаси эса икки ҳайздир», дедилар. (Ривоят қилувчи) айтди: Бу бобда Абдуллоҳ ибн Умардан ҳам (ҳадис) бор. Абу Исо айтди: Оишанинг ҳадиси ғарибдир, биз уни марфуъ (Пайғамбарга кўтарилган) ҳолда фақат Музоҳир ибн Асламнинг ҳадисидан биламиз, Музоҳирнинг эса илмда шу ҳадисидан бошқасини билмаймиз. Набий ﷺ саҳобаларидан бўлган ва бошқа илм аҳли ҳузурида амал шунга мувофиқдир; бу Суфён Саврий, Шофеий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ زُرَارَةَ بْنِ أَوْفَى، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ تَجَاوَزَ اللَّهُ لأُمَّتِي مَا حَدَّثَتْ بِهِ أَنْفُسَهَا مَا لَمْ تَكَلَّمْ بِهِ أَوْ تَعْمَلْ بِهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّ الرَّجُلَ إِذَا حَدَّثَ نَفْسَهُ بِالطَّلاَقِ لَمْ يَكُنْ شَيْءٌ حَتَّى يَتَكَلَّمَ بِهِ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ: «Alloh ummatim koʻngliga keltirgan narsalarni — toki uni soʻzlamas yoki amal qilmas ekan — kechirdi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Ilm ahli huzurida amal shunga muvofiqdir: kishi koʻngliga taloqni keltirsa, toki uni tilga olmagunicha hech narsa (taloq) boʻlmaydi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ: «Аллоҳ умматим кўнглига келтирган нарсаларни — токи уни сўзламас ёки амал қилмас экан — кечирди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Илм аҳли ҳузурида амал шунга мувофиқдир: киши кўнглига талоқни келтирса, токи уни тилга олмагунича ҳеч нарса (талоқ) бўлмайди.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا حَاتِمُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَرْدَكَ، عَنْ عَطَاءٍ، عَنِ ابْنِ مَاهَكَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ ثَلاَثٌ جِدُّهُنَّ جِدٌّ وَهَزْلُهُنَّ جِدٌّ النِّكَاحُ وَالطَّلاَقُ وَالرَّجْعَةُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ هُوَ ابْنُ حَبِيبِ بْنِ أَرْدَكَ الْمَدَنِيُّ وَابْنُ مَاهَكَ هُوَ عِنْدِي يُوسُفُ بْنُ مَاهَكَ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ: «Uch (narsa) borki, ularning jiddiysi ham jiddiy, hazili ham jiddiydir: nikoh, taloq va (taloqdan) qaytish», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir. Nabiy ﷺ sahobalaridan boʻlgan va boshqa ilm ahli huzurida amal shunga muvofiqdir. Abu Iso aytdi: Abdurrahmon — u Ibn Habib ibn Ardak al-Madaniydir; Ibn Mohak esa, mening nazdimda, Yusuf ibn Mohakdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ: «Уч (нарса) борки, уларнинг жиддийси ҳам жиддий, ҳазили ҳам жиддийдир: никоҳ, талоқ ва (талоқдан) қайтиш», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Набий ﷺ саҳобаларидан бўлган ва бошқа илм аҳли ҳузурида амал шунга мувофиқдир. Абу Исо айтди: Абдурраҳмон — у Ибн Ҳабиб ибн Ардак ал-Маданийдир; Ибн Моҳак эса, менинг наздимда, Юсуф ибн Моҳакдир.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، أَنْبَأَنَا الْفَضْلُ بْنُ مُوسَى، عَنْ سُفْيَانَ، أَنْبَأَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، وَهُوَ مَوْلَى آلِ طَلْحَةَ عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ يَسَارٍ، عَنِ الرُّبَيِّعِ بِنْتِ مُعَوِّذِ بْنِ عَفْرَاءَ، أَنَّهَا اخْتَلَعَتْ عَلَى عَهْدِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَأَمَرَهَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم - أَوْ أُمِرَتْ - أَنْ تَعْتَدَّ بِحَيْضَةٍ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ الرُّبَيِّعِ الصَّحِيحُ أَنَّهَا أُمِرَتْ أَنْ تَعْتَدَّ بِحَيْضَةٍ ‏.‏

Rubayyi bint Muavviz ibn Afro (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadiki, u Nabiy ﷺ zamonida xulʼ qildi (eridan ajralib chiqdi). Shunda Nabiy ﷺ unga buyurdilar — yoki: unga buyurildi — bir hayz bilan idda saqlashni. (Rivoyat qiluvchi) aytdi: Bu bobda Ibn Abbosdan ham (hadis) bor. Abu Iso aytdi: Rubayyining hadisida sahih boʻlgani — uning bir hayz bilan idda saqlashga buyurilganidir.Рубаййи бинт Муаввиз ибн Афро (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинадики, у Набий ﷺ замонида хулъ қилди (эридан ажралиб чиқди). Шунда Набий ﷺ унга буюрдилар — ёки: унга буюрилди — бир ҳайз билан идда сақлашни. (Ривоят қилувчи) айтди: Бу бобда Ибн Аббосдан ҳам (ҳадис) бор. Абу Исо айтди: Рубаййининг ҳадисида саҳиҳ бўлгани — унинг бир ҳайз билан идда сақлашга буюрилганидир.

أَنْبَأَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحِيمِ الْبَغْدَادِيُّ، أَنْبَأَنَا عَلِيُّ بْنُ بَحْرٍ، أَنْبَأَنَا هِشَامُ بْنُ يُوسُفَ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مُسْلِمٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ امْرَأَةَ، ثَابِتِ بْنِ قَيْسٍ اخْتَلَعَتْ مِنْ زَوْجِهَا عَلَى عَهْدِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَأَمَرَهَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَنْ تَعْتَدَّ بِحَيْضَةٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي عِدَّةِ الْمُخْتَلِعَةِ فَقَالَ أَكْثَرُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ إِنَّ عِدَّةَ الْمُخْتَلِعَةِ عِدَّةُ الْمُطَلَّقَةِ ثَلاَثُ حِيَضٍ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَأَهْلِ الْكُوفَةِ وَبِهِ يَقُولُ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ إِنَّ عِدَّةَ الْمُخْتَلِعَةِ حَيْضَةٌ ‏.‏ قَالَ إِسْحَاقُ وَإِنْ ذَهَبَ ذَاهِبٌ إِلَى هَذَا فَهُوَ مَذْهَبٌ قَوِيٌّ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Sobit ibn Qaysning xotini Nabiy ﷺ zamonida eridan xulʼ qildi (kelishib ajraldi). Shunda Nabiy ﷺ unga bir hayz bilan idda saqlashni buyurdilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir. Ilm ahli xulʼ qilgan ayolning iddasi haqida ixtilof qilganlar. Nabiy ﷺ sahobalaridan boʻlgan va boshqa koʻpchilik ilm ahli: «Xulʼ qilgan ayolning iddasi — taloq qilingan ayolning iddasi kabi, uch hayzdir», dedilar. Bu Sufyon Savriy va Kufa ahlining soʻzidir; Ahmad va Ishoq ham shuni aytadilar. Nabiy ﷺ sahobalaridan boʻlgan va boshqa baʼzi ilm ahli: «Xulʼ qilgan ayolning iddasi bir hayzdir», dedilar. Ishoq: «Agar kimdir bu (soʻz)ga oʻtsa, bu kuchli mazhabdir», dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Собит ибн Қайснинг хотини Набий ﷺ замонида эридан хулъ қилди (келишиб ажралди). Шунда Набий ﷺ унга бир ҳайз билан идда сақлашни буюрдилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Илм аҳли хулъ қилган аёлнинг иддаси ҳақида ихтилоф қилганлар. Набий ﷺ саҳобаларидан бўлган ва бошқа кўпчилик илм аҳли: «Хулъ қилган аёлнинг иддаси — талоқ қилинган аёлнинг иддаси каби, уч ҳайздир», дедилар. Бу Суфён Саврий ва Куфа аҳлининг сўзидир; Аҳмад ва Ишоқ ҳам шуни айтадилар. Набий ﷺ саҳобаларидан бўлган ва бошқа баъзи илм аҳли: «Хулъ қилган аёлнинг иддаси бир ҳайздир», дедилар. Ишоқ: «Агар кимдир бу (сўз)га ўтса, бу кучли мазҳабдир», деди.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا مُزَاحِمُ بْنُ ذَوَّادِ بْنِ عُلْبَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ لَيْثٍ، عَنْ أَبِي الْخَطَّابِ، عَنْ أَبِي زُرْعَةَ، عَنْ أَبِي إِدْرِيسَ، عَنْ ثَوْبَانَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ الْمُخْتَلِعَاتُ هُنَّ الْمُنَافِقَاتُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ وَلَيْسَ إِسْنَادُهُ بِالْقَوِيِّ ‏.‏ وَرُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ ‏"‏ أَيُّمَا امْرَأَةٍ اخْتَلَعَتْ مِنْ زَوْجِهَا مِنْ غَيْرِ بَأْسٍ لَمْ تَرِحْ رَائِحَةَ الْجَنَّةِ ‏"‏

Savbon (roziyallohu anhu) Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Xulʼ qilib ajralib chiquvchi ayollar — ular munofiqalardir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis shu yoʻl bilan gʻaribdir va uning isnodi kuchli emas. Nabiy ﷺdan yana rivoyat qilinishicha, u zot: «Qaysi ayol biror zarurat (sabab)siz eridan xulʼ qilib ajralib chiqsa, jannat hidini hidlamaydi», dedilar.Савбон (розияллоҳу анҳу) Набий ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Хулъ қилиб ажралиб чиқувчи аёллар — улар мунофиқалардир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис шу йўл билан ғарибдир ва унинг исноди кучли эмас. Набий ﷺдан яна ривоят қилинишича, у зот: «Қайси аёл бирор зарурат (сабаб)сиз эридан хулъ қилиб ажралиб чиқса, жаннат ҳидини ҳидламайди», дедилар.

أَنْبَأَنَا بِذَلِكَ بُنْدَارٌ أَنْبَأَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ أَنْبَأَنَا أَيُّوبُ عَنْ أَبِي قِلاَبَةَ عَمَّنْ حَدَّثَهُ عَنْ ثَوْبَانَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ أَيُّمَا امْرَأَةٍ سَأَلَتْ زَوْجَهَا طَلاَقًا مِنْ غَيْرِ بَأْسٍ فَحَرَامٌ عَلَيْهَا رَائِحَةُ الْجَنَّةِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَيُرْوَى هَذَا الْحَدِيثُ عَنْ أَيُّوبَ عَنْ أَبِي قِلاَبَةَ عَنْ أَبِي أَسْمَاءَ عَنْ ثَوْبَانَ ‏.‏ وَرَوَاهُ بَعْضُهُمْ عَنْ أَيُّوبَ بِهَذَا الإِسْنَادِ وَلَمْ يَرْفَعْهُ ‏.‏

Savbon (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ: «Qaysi ayol eridan biror zarurat (sabab)siz taloq soʻrasa, jannat hidi unga harom boʻladi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir. Bu hadis Ayyubdan, Abu Qilobadan, Abu Asmodan, Savbondan (degan yoʻl bilan ham) rivoyat qilinadi. Baʼzilari uni Ayyubdan shu isnod bilan rivoyat qilib, marfuʼ (Paygʻambarga koʻtarilgan) holda keltirmaganlar.Савбон (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ: «Қайси аёл эридан бирор зарурат (сабаб)сиз талоқ сўраса, жаннат ҳиди унга ҳаром бўлади», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир. Бу ҳадис Айюбдан, Абу Қилобадан, Абу Асмодан, Савбондан (деган йўл билан ҳам) ривоят қилинади. Баъзилари уни Айюбдан шу иснод билан ривоят қилиб, марфуъ (Пайғамбарга кўтарилган) ҳолда келтирмаганлар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي زِيَادٍ، حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ سَعْدٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَخِي ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عَمِّهِ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ الْمَرْأَةَ كَالضِّلَعِ إِنْ ذَهَبْتَ تُقِيمُهَا كَسَرْتَهَا وَإِنْ تَرَكْتَهَا اسْتَمْتَعْتَ بِهَا عَلَى عِوَجٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي ذَرٍّ وَسَمُرَةَ وَعَائِشَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Albatta, ayol qovurgʻaga oʻxshaydi. Agar uni toʻgʻrilamoqchi boʻlsang, sindirib qoʻyasan. Agar uni (oʻz holiga) qoldirsang, egriligi bilan undan bahramand boʻlasan», dedilar. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi bu yoʻldan kelishi jihatidan hasan sahih gʻaribdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Албатта, аёл қовурғага ўхшайди. Агар уни тўғриламоқчи бўлсанг, синдириб қўясан. Агар уни (ўз ҳолига) қолдирсанг, эгрилиги билан ундан баҳраманд бўласан», дедилар. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси бу йўлдан келиши жиҳатидан ҳасан саҳиҳ ғарибдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ، أَنْبَأَنَا ابْنُ الْمُبَارَكِ، أَنْبَأَنَا ابْنُ أَبِي ذِئْبٍ، عَنِ الْحَارِثِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ حَمْزَةَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ كَانَتْ تَحْتِي امْرَأَةٌ أُحِبُّهَا وَكَانَ أَبِي يَكْرَهُهَا فَأَمَرَنِي أَبِي أَنْ أُطَلِّقَهَا فَأَبَيْتُ فَذَكَرْتُ ذَلِكَ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ يَا عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ طَلِّقِ امْرَأَتَكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ إِنَّمَا نَعْرِفُهُ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ أَبِي ذِئْبٍ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U: «Nikohimda men sevadigan bir ayol bor edi, lekin otam uni yoqtirmas edi. Otam menga uni taloq qilishni buyurdi, men esa bosh tortdim. Buni Paygʻambar ﷺga aytsam, u zot: ‹Ey Abdulloh ibn Umar, xotiningni taloq qil›, dedilar», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Biz uni faqat Ibn Abu Zibning hadisidan bilamiz.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У: «Никоҳимда мен севадиган бир аёл бор эди, лекин отам уни ёқтирмас эди. Отам менга уни талоқ қилишни буюрди, мен эса бош тортдим. Буни Пайғамбар ﷺга айтсам, у зот: ‹Эй Абдуллоҳ ибн Умар, хотинингни талоқ қил›, дедилар», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Биз уни фақат Ибн Абу Зибнинг ҳадисидан биламиз.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، يَبْلُغُ بِهِ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ تَسْأَلُ الْمَرْأَةُ طَلاَقَ أُخْتِهَا لِتَكْتَفِئَ مَا فِي إِنَائِهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Ayol kishi (oʻz din qardoshi boʻlmish) opa-singlisining idishidagini agʻdarib olish uchun uning taloq qilinishini soʻramasin», dedilar. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan sahihdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Аёл киши (ўз дин қардоши бўлмиш) опа-синглисининг идишидагини ағдариб олиш учун унинг талоқ қилинишини сўрамасин», дедилар. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى الصَّنْعَانِيُّ، أَنْبَأَنَا مَرْوَانُ بْنُ مُعَاوِيَةَ الْفَزَارِيُّ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ عَجْلاَنَ، عَنْ عِكْرِمَةَ بْنِ خَالِدٍ الْمَخْزُومِيِّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ كُلُّ طَلاَقٍ جَائِزٌ إِلاَّ طَلاَقَ الْمَعْتُوهِ الْمَغْلُوبِ عَلَى عَقْلِهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ لاَ نَعْرِفُهُ مَرْفُوعًا إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ عَطَاءِ بْنِ عَجْلاَنَ ‏.‏ وَعَطَاءُ بْنُ عَجْلاَنَ ضَعِيفٌ ذَاهِبُ الْحَدِيثِ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ أَنَّ طَلاَقَ الْمَعْتُوهِ الْمَغْلُوبِ عَلَى عَقْلِهِ لاَ يَجُوزُ إِلاَّ أَنْ يَكُونَ مَعْتُوهًا يُفِيقُ الأَحْيَانَ فَيُطَلِّقُ فِي حَالِ إِفَاقَتِهِ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Har bir taloq joizdir, magar aqli yengilgan, aqldan ozgan kishining taloqi joiz emas», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadisni biz faqat Ato ibn Ajlonning hadisidangina marfuʼ holda bilamiz. Ato ibn Ajlon esa zaif boʻlib, hadisi tashlab qoʻyilgan kishidir. Paygʻambar ﷺ ashoblari va boshqa ilm ahli huzurida amal shunga koʻradir: aqli yengilgan, aqldan ozgan kishining taloqi joiz emas, magar aqldan ozgan kishi baʼzan oʻziga kelib qoladigan boʻlsa, oʻziga kelgan holatda taloq qilsa, (joizdir).Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ҳар бир талоқ жоиздир, магар ақли енгилган, ақлдан озган кишининг талоқи жоиз эмас», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадисни биз фақат Ато ибн Ажлоннинг ҳадисидангина марфуъ ҳолда биламиз. Ато ибн Ажлон эса заиф бўлиб, ҳадиси ташлаб қўйилган кишидир. Пайғамбар ﷺ ашоблари ва бошқа илм аҳли ҳузурида амал шунга кўрадир: ақли енгилган, ақлдан озган кишининг талоқи жоиз эмас, магар ақлдан озган киши баъзан ўзига келиб қоладиган бўлса, ўзига келган ҳолатда талоқ қилса, (жоиздир).

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا يَعْلَى بْنُ شَبِيبٍ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ كَانَ النَّاسُ وَالرَّجُلُ يُطَلِّقُ امْرَأَتَهُ مَا شَاءَ أَنْ يُطَلِّقَهَا وَهِيَ امْرَأَتُهُ إِذَا ارْتَجَعَهَا وَهِيَ فِي الْعِدَّةِ وَإِنْ طَلَّقَهَا مِائَةَ مَرَّةٍ أَوْ أَكْثَرَ حَتَّى قَالَ رَجُلٌ لاِمْرَأَتِهِ وَاللَّهِ لاَ أُطَلِّقُكِ فَتَبِينِي مِنِّي وَلاَ آوِيكِ أَبَدًا ‏.‏ قَالَتْ وَكَيْفَ ذَاكَ قَالَ أُطَلِّقُكِ فَكُلَّمَا هَمَّتْ عِدَّتُكِ أَنْ تَنْقَضِيَ رَاجَعْتُكِ ‏.‏ فَذَهَبَتِ الْمَرْأَةُ حَتَّى دَخَلَتْ عَلَى عَائِشَةَ فَأَخْبَرَتْهَا فَسَكَتَتْ عَائِشَةُ حَتَّى جَاءَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَأَخْبَرَتْهُ فَسَكَتَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم حَتَّى نَزَلَ الْقُرْآنُ ‏:‏ ‏(‏ الطَّلاَقُ مَرَّتَانِ فَإِمْسَاكٌ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسَانٍ ‏)‏ قَالَتْ عَائِشَةُ فَاسْتَأْنَفَ النَّاسُ الطَّلاَقَ مُسْتَقْبَلاً مَنْ كَانَ طَلَّقَ وَمَنْ لَمْ يَكُنْ طَلَّقَ ‏.‏ حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ إِدْرِيسَ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، نَحْوَ هَذَا الْحَدِيثِ بِمَعْنَاهُ وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ عَنْ عَائِشَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَذَا أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ يَعْلَى بْنِ شَبِيبٍ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: U: «Avvallari odamlar shunday edi: erkak xotinini xohlagancha taloq qilaverardi, agar ayol iddasi ichida boʻlsayu, er uni qaytarib olsa, u yana uning xotini boʻlaverardi. Garchi uni yuz marta yoki undan koʻproq taloq qilgan boʻlsa ham. Hatto bir kishi oʻz xotiniga: ‹Vallohi, men seni mendan ajralib ketadigan qilib taloq ham qilmayman va seni hech qachon (oʻz panohimga) olib ham qoʻymayman›, dedi. Ayol: ‹Bu qanday boʻladi?› dedi. Er: ‹Seni taloq qilaman, iddating tugashga yaqinlashganda esa seni qaytarib olaveraman›, dedi. Shunda ayol borib, Oishaning huzuriga kirib, unga buni xabar qildi. Oisha jim turdi, hatto Paygʻambar ﷺ kelganlarida, u zotga buni xabar qildi. Paygʻambar ﷺ ham jim turdilar, hatto Qurʼon nozil boʻldi: {Taloq (qaytarish mumkin boʻlgani) ikki martadir. Soʻngra (xotinni) yaxshilik bilan ushlab qolish yoki chiroyli ravishda qoʻyib yuborish (lozim)} (Baqara 229). Oisha aytdi: Shundan soʻng odamlar taloq qilgan boʻlsin yoki taloq qilmagan boʻlsin, taloqni yangidan (shu hukm boʻyicha) boshladilar», dedi. Abu Iso aytdi: Bu (boshqa tariqdagi rivoyat) Yaʼlo ibn Shabibning hadisidan koʻra sahihroqdir.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: У: «Авваллари одамлар шундай эди: эркак хотинини хоҳлаганча талоқ қилаверарди, агар аёл иддаси ичида бўлсаю, эр уни қайтариб олса, у яна унинг хотини бўлаверарди. Гарчи уни юз марта ёки ундан кўпроқ талоқ қилган бўлса ҳам. Ҳатто бир киши ўз хотинига: ‹Валлоҳи, мен сени мендан ажралиб кетадиган қилиб талоқ ҳам қилмайман ва сени ҳеч қачон (ўз паноҳимга) олиб ҳам қўймайман›, деди. Аёл: ‹Бу қандай бўлади?› деди. Эр: ‹Сени талоқ қиламан, иддатинг тугашга яқинлашганда эса сени қайтариб олавераман›, деди. Шунда аёл бориб, Оишанинг ҳузурига кириб, унга буни хабар қилди. Оиша жим турди, ҳатто Пайғамбар ﷺ келганларида, у зотга буни хабар қилди. Пайғамбар ﷺ ҳам жим турдилар, ҳатто Қуръон нозил бўлди: {Талоқ (қайтариш мумкин бўлгани) икки мартадир. Сўнгра (хотинни) яхшилик билан ушлаб қолиш ёки чиройли равишда қўйиб юбориш (лозим)} (Бақара 229). Оиша айтди: Шундан сўнг одамлар талоқ қилган бўлсин ёки талоқ қилмаган бўлсин, талоқни янгидан (шу ҳукм бўйича) бошладилар», деди. Абу Исо айтди: Бу (бошқа тариқдаги ривоят) Яъло ибн Шабибнинг ҳадисидан кўра саҳиҳроқдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا حُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا شَيْبَانُ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنِ الأَسْوَدِ، عَنْ أَبِي السَّنَابِلِ بْنِ بَعْكَكٍ، قَالَ وَضَعَتْ سُبَيْعَةُ بَعْدَ وَفَاةِ زَوْجِهَا بِثَلاَثَةٍ وَعِشْرِينَ أَوْ خَمْسَةٍ وَعِشْرِينَ يَوْمًا فَلَمَّا تَعَلَّتْ تَشَوَّفَتْ لِلنِّكَاحِ فَأُنْكِرَ عَلَيْهَا ذَلِكَ فَذُكِرَ ذَلِكَ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ إِنْ تَفْعَلْ فَقَدْ حَلَّ أَجَلُهَا ‏"‏ ‏.‏ حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ مُوسَى، حَدَّثَنَا شَيْبَانُ، عَنْ مَنْصُورٍ، نَحْوَهُ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ، ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي السَّنَابِلِ حَدِيثٌ مَشْهُورٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَلاَ نَعْرِفُ لِلأَسْوَدِ سَمَاعًا مِنْ أَبِي السَّنَابِلِ ‏.‏ وَسَمِعْتُ مُحَمَّدًا يَقُولُ لاَ أَعْرِفُ أَنَّ أَبَا السَّنَابِلِ عَاشَ بَعْدَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ أَنَّ الْحَامِلَ الْمُتَوَفَّى عَنْهَا زَوْجُهَا إِذَا وَضَعَتْ فَقَدْ حَلَّ التَّزْوِيجُ لَهَا وَإِنْ لَمْ تَكُنِ انْقَضَتْ عِدَّتُهَا ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ تَعْتَدُّ آخِرَ الأَجَلَيْنِ ‏.‏ وَالْقَوْلُ الأَوَّلُ أَصَحُّ ‏.‏

Abus-Sanobil ibn Baʼkak (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U: «Subayʼa eri vafot etganidan keyin yigirma uch yoki yigirma besh kun oʻtgach (farzand) tugʻdi. (Tugʻruqdan) poklanib boʻlgach, nikohga (turmushga chiqishga) intildi. Bu unga aybga olindi va bu Paygʻambar ﷺga zikr qilindi. U zot: ‹Agar shunday qilsa (turmushga chiqsa), uning muddati (iddasi) tugab boʻlibdi›, dedilar», dedi. Abu Iso aytdi: Abus-Sanobilning hadisi bu yoʻldan kelishi jihatidan mashhur hadisdir. Biz al-Asvadning Abus-Sanobildan eshitganini bilmaymiz. Men Muhammad (al-Buxoriy)ning: ‹Men Abus-Sanobil Paygʻambar ﷺdan keyin hayot kechirganini bilmayman›, deganini eshitdim. Paygʻambar ﷺ ashoblaridan boʻlmish koʻpchilik ilm ahli va boshqalar huzurida amal shunga koʻradir: eri vafot etgan homilador ayol (farzand) tugʻsa, garchi iddasi tugamagan boʻlsa ham, uning turmushga chiqishi halol boʻladi. Bu Sufyon as-Savriy, Shofeʼiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Paygʻambar ﷺ ashoblaridan baʼzi ilm ahli va boshqalar esa: ‹U ikki muddatning oxirgisi (uzunrogʻi)cha idda kutadi›, dedilar. Birinchi soʻz sahihroqdir.Абус-Санобил ибн Баъкак (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У: «Субайъа эри вафот этганидан кейин йигирма уч ёки йигирма беш кун ўтгач (фарзанд) туғди. (Туғруқдан) покланиб бўлгач, никоҳга (турмушга чиқишга) интилди. Бу унга айбга олинди ва бу Пайғамбар ﷺга зикр қилинди. У зот: ‹Агар шундай қилса (турмушга чиқса), унинг муддати (иддаси) тугаб бўлибди›, дедилар», деди. Абу Исо айтди: Абус-Санобилнинг ҳадиси бу йўлдан келиши жиҳатидан машҳур ҳадисдир. Биз ал-Асваднинг Абус-Санобилдан эшитганини билмаймиз. Мен Муҳаммад (ал-Бухорий)нинг: ‹Мен Абус-Санобил Пайғамбар ﷺдан кейин ҳаёт кечирганини билмайман›, деганини эшитдим. Пайғамбар ﷺ ашобларидан бўлмиш кўпчилик илм аҳли ва бошқалар ҳузурида амал шунга кўрадир: эри вафот этган ҳомиладор аёл (фарзанд) туғса, гарчи иддаси тугамаган бўлса ҳам, унинг турмушга чиқиши ҳалол бўлади. Бу Суфён ас-Саврий, Шофеъий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Пайғамбар ﷺ ашобларидан баъзи илм аҳли ва бошқалар эса: ‹У икки муддатнинг охиргиси (узунроғи)ча идда кутади›, дедилар. Биринчи сўз саҳиҳроқдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ يَسَارٍ، أَنَّ أَبَا هُرَيْرَةَ، وَابْنَ، عَبَّاسٍ وَأَبَا سَلَمَةَ بْنَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ تَذَاكَرُوا الْمُتَوَفَّى عَنْهَا زَوْجُهَا الْحَامِلَ تَضَعُ عِنْدَ وَفَاةِ زَوْجِهَا فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ تَعْتَدُّ آخِرَ الأَجَلَيْنِ ‏.‏ وَقَالَ أَبُو سَلَمَةَ بَلْ تَحِلُّ حِينَ تَضَعُ ‏.‏ وَقَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ أَنَا مَعَ ابْنِ أَخِي يَعْنِي أَبَا سَلَمَةَ فَأَرْسَلُوا إِلَى أُمِّ سَلَمَةَ زَوْجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَتْ قَدْ وَضَعَتْ سُبَيْعَةُ الأَسْلَمِيَّةُ بَعْدَ وَفَاةِ زَوْجِهَا بِيَسِيرٍ فَاسْتَفْتَتْ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَمَرَهَا أَنْ تَتَزَوَّجَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ.‏

Sulaymon ibn Yasor (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Abu Hurayra, Ibn Abbos va Abu Salama ibn Abdurrahmon eri vafot etgan paytda (farzand) tugʻgan homilador ayol haqida muzokara qildilar. Ibn Abbos: «U ikki muddatning oxirgisi (uzunrogʻi)cha idda kutadi», dedi. Abu Salama esa: «Yoʻq, balki (farzand) tugʻishi bilanoq (turmushga chiqishi) halol boʻladi», dedi. Abu Hurayra: «Men jiyanim — yaʼni Abu Salama bilanman», dedi. Soʻng ular Paygʻambar ﷺning xotinlari Ummu Salama (roziyallohu anho)ga (kishi) yubordilar. U: «Subayʼa al-Aslamiyya eri vafot etganidan biroz keyin (farzand) tugʻdi va Rasululloh ﷺdan fatvo soʻradi, u zot esa unga turmushga chiqishni buyurdilar», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Сулаймон ибн Ясор (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Абу Ҳурайра, Ибн Аббос ва Абу Салама ибн Абдурраҳмон эри вафот этган пайтда (фарзанд) туғган ҳомиладор аёл ҳақида музокара қилдилар. Ибн Аббос: «У икки муддатнинг охиргиси (узунроғи)ча идда кутади», деди. Абу Салама эса: «Йўқ, балки (фарзанд) туғиши биланоқ (турмушга чиқиши) ҳалол бўлади», деди. Абу Ҳурайра: «Мен жияним — яъни Абу Салама биланман», деди. Сўнг улар Пайғамбар ﷺнинг хотинлари Умму Салама (розияллоҳу анҳо)га (киши) юбордилар. У: «Субайъа ал-Асламийя эри вафот этганидан бироз кейин (фарзанд) туғди ва Расулуллоҳ ﷺдан фатво сўради, у зот эса унга турмушга чиқишни буюрдилар», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا الأَنْصَارِيُّ، حَدَّثَنَا مَعْنُ بْنُ عِيسَى، أَنْبَأَنَا مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي بَكْرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ حَزْمٍ، عَنْ حُمَيْدِ بْنِ نَافِعٍ، عَنْ زَيْنَبَ بِنْتِ أَبِي سَلَمَةَ، أَنَّهَا أَخْبَرَتْهُ بِهَذِهِ الأَحَادِيثِ الثَّلاَثَةِ، قَالَ قَالَتْ زَيْنَبُ دَخَلْتُ عَلَى أُمِّ حَبِيبَةَ زَوْجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم حِينَ تُوُفِّيَ أَبُوهَا أَبُو سُفْيَانَ بْنُ حَرْبٍ فَدَعَتْ بِطِيبٍ فِيهِ صُفْرَةُ خَلُوقٍ أَوْ غَيْرُهُ فَدَهَنَتْ بِهِ جَارِيَةً ثُمَّ مَسَّتْ بِعَارِضَيْهَا ثُمَّ قَالَتْ وَاللَّهِ مَا لِي بِالطِّيبِ مِنْ حَاجَةٍ غَيْرَ أَنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ لاَ يَحِلُّ لاِمْرَأَةٍ تُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ أَنْ تُحِدَّ عَلَى مَيِّتٍ فَوْقَ ثَلاَثَةِ أَيَّامٍ إِلاَّ عَلَى زَوْجٍ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا ‏"‏ ‏.‏

Zaynab binti Abu Salama (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: U: «Paygʻambar ﷺning xotinlari Ummu Habiba (roziyallohu anho)ning otasi Abu Sufyon ibn Harb vafot etgan paytda uning huzuriga kirdim. U sargʻish xaluq yoki boshqa atirni keltirtirib, undan bir choriga surtdi, soʻng oʻz yuziga tegizdi. Keyin: ‹Vallohi, mening atirga hech qanday ehtiyojim yoʻq, faqat men Rasululloh ﷺning: ‹Allohga va oxirat kuniga iymon keltirgan ayolga marhum uchun uch kundan ortiq aza tutishi halol emas, magar er uchun toʻrt oyu oʻn kun (aza tutishi mumkin)›, deyayotganlarini eshitganman›, dedi», dedi.Зайнаб бинти Абу Салама (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: У: «Пайғамбар ﷺнинг хотинлари Умму Ҳабиба (розияллоҳу анҳо)нинг отаси Абу Суфён ибн Ҳарб вафот этган пайтда унинг ҳузурига кирдим. У сарғиш халуқ ёки бошқа атирни келтиртириб, ундан бир чорига суртди, сўнг ўз юзига тегизди. Кейин: ‹Валлоҳи, менинг атирга ҳеч қандай эҳтиёжим йўқ, фақат мен Расулуллоҳ ﷺнинг: ‹Аллоҳга ва охират кунига иймон келтирган аёлга марҳум учун уч кундан ортиқ аза тутиши ҳалол эмас, магар эр учун тўрт ою ўн кун (аза тутиши мумкин)›, деяётганларини эшитганман›, деди», деди.

قَالَتْ زَيْنَبُ فَدَخَلْتُ عَلَى زَيْنَبَ بِنْتِ جَحْشٍ حِينَ تُوُفِّيَ أَخُوهَا فَدَعَتْ بِطِيبٍ فَمَسَّتْ مِنْهُ ثُمَّ قَالَتْ وَاللَّهِ مَا لِي فِي الطِّيبِ مِنْ حَاجَةٍ غَيْرَ أَنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ لاَ يَحِلُّ لاِمْرَأَةٍ تُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ أَنْ تُحِدَّ عَلَى مَيِّتٍ فَوْقَ ثَلاَثِ لَيَالٍ إِلاَّ عَلَى زَوْجٍ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا ‏"‏ ‏.‏

Zaynab binti Abu Salama (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: U: «Akasi vafot etgan paytda Zaynab binti Jahsh (roziyallohu anho)ning huzuriga kirdim. U atir keltirtirib, undan (oʻziga) surtdi, soʻng: ‹Vallohi, mening atirga hech qanday ehtiyojim yoʻq, faqat men Rasululloh ﷺning: ‹Allohga va oxirat kuniga iymon keltirgan ayolga marhum uchun uch kechadan ortiq aza tutishi halol emas, magar er uchun toʻrt oyu oʻn kun (aza tutishi mumkin)›, deyayotganlarini eshitganman›, dedi», dedi.Зайнаб бинти Абу Салама (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: У: «Акаси вафот этган пайтда Зайнаб бинти Жаҳш (розияллоҳу анҳо)нинг ҳузурига кирдим. У атир келтиртириб, ундан (ўзига) суртди, сўнг: ‹Валлоҳи, менинг атирга ҳеч қандай эҳтиёжим йўқ, фақат мен Расулуллоҳ ﷺнинг: ‹Аллоҳга ва охират кунига иймон келтирган аёлга марҳум учун уч кечадан ортиқ аза тутиши ҳалол эмас, магар эр учун тўрт ою ўн кун (аза тутиши мумкин)›, деяётганларини эшитганман›, деди», деди.

قَالَتْ زَيْنَبُ وَسَمِعْتُ أُمِّي أُمَّ سَلَمَةَ، تَقُولُ جَاءَتِ امْرَأَةٌ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ ابْنَتِي تُوُفِّيَ عَنْهَا زَوْجُهَا وَقَدِ اشْتَكَتْ عَيْنَيْهَا أَفَنَكْحَلُهَا فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ ‏"‏ مَرَّتَيْنِ أَوْ ثَلاَثَ مَرَّاتٍ كُلُّ ذَلِكَ يَقُولُ ‏"‏ لاَ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ إِنَّمَا هِيَ أَرْبَعَةُ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا وَقَدْ كَانَتْ إِحْدَاكُنَّ فِي الْجَاهِلِيَّةِ تَرْمِي بِالْبَعْرَةِ عَلَى رَأْسِ الْحَوْلِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ فُرَيْعَةَ بِنْتِ مَالِكٍ أُخْتِ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ وَحَفْصَةَ بِنْتِ عُمَرَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ زَيْنَبَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ - وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ أَنَّ الْمُتَوَفَّى عَنْهَا زَوْجُهَا تَتَّقِي فِي عِدَّتِهَا الطِّيبَ وَالزِّينَةَ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَمَالِكِ بْنِ أَنَسٍ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏

Zaynab binti Abu Salama (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: U: «Onam Ummu Salama (roziyallohu anho)ning bunday deganini eshitdim: Bir ayol Rasululloh ﷺ huzuriga kelib: ‹Ey Allohning Rasuli, qizimning eri vafot etdi, koʻzlari ham ogʻrib turibdi, unga surma surtsak boʻladimi?› dedi. Rasululloh ﷺ: ‹Yoʻq›, dedilar. Ayol ikki yoki uch marta (soʻradi), har safar u zot: ‹Yoʻq›, dedilar. Soʻng u zot: ‹U faqat toʻrt oyu oʻn kundir. Holbuki, johiliyatda sizlardan biringiz bir yil tugaganda (azaning tugaganligiga ishorat qilib) tuyaning tezagini otardi›, dedilar», dedi. Abu Iso aytdi: Zaynabning hadisi hasan sahihdir. Paygʻambar ﷺ ashoblari va boshqalar huzurida amal shunga koʻradir: eri vafot etgan ayol iddasida atir va ziynatdan saqlanadi. Bu Sufyon as-Savriy, Molik ibn Anas, Shofeʼiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir.Зайнаб бинти Абу Салама (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: У: «Онам Умму Салама (розияллоҳу анҳо)нинг бундай деганини эшитдим: Бир аёл Расулуллоҳ ﷺ ҳузурига келиб: ‹Эй Аллоҳнинг Расули, қизимнинг эри вафот этди, кўзлари ҳам оғриб турибди, унга сурма суртсак бўладими?› деди. Расулуллоҳ ﷺ: ‹Йўқ›, дедилар. Аёл икки ёки уч марта (сўради), ҳар сафар у зот: ‹Йўқ›, дедилар. Сўнг у зот: ‹У фақат тўрт ою ўн кундир. Ҳолбуки, жоҳилиятда сизлардан бирингиз бир йил тугаганда (азанинг тугаганлигига ишорат қилиб) туянинг тезагини отарди›, дедилар», деди. Абу Исо айтди: Зайнабнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Пайғамбар ﷺ ашоблари ва бошқалар ҳузурида амал шунга кўрадир: эри вафот этган аёл иддасида атир ва зийнатдан сақланади. Бу Суфён ас-Саврий, Молик ибн Анас, Шофеъий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир.

حَدَّثَنَا أَبُو سَعِيدٍ الأَشَجُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ إِدْرِيسَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ عَطَاءٍ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ سَلَمَةَ بْنِ صَخْرٍ الْبَيَاضِيِّ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي الْمُظَاهِرِ يُوَاقِعُ قَبْلَ أَنْ يُكَفِّرَ قَالَ ‏"‏ كَفَّارَةٌ وَاحِدَةٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَمَالِكٍ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُهُمْ إِذَا وَاقَعَهَا قَبْلَ أَنْ يُكَفِّرَ فَعَلَيْهِ كَفَّارَتَانِ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ مَهْدِيٍّ ‏.‏

Salama ibn Saxr al-Bayoziy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ zihor qilib, kafforat berishdan oldin (xotini bilan) yaqinlik qilgan kishi haqida: «Bitta kafforat (yetarli)», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir. Koʻpchilik ilm ahli huzurida amal shunga koʻradir, bu Sufyon as-Savriy, Molik, Shofeʼiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Baʼzilari esa: ‹Agar kafforat berishdan oldin u bilan yaqinlik qilsa, unga ikkita kafforat (lozim)›, dedilar. Bu Abdurrahmon ibn Mahdiyning soʻzidir.Салама ибн Сахр ал-Баёзий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ зиҳор қилиб, каффорат беришдан олдин (хотини билан) яқинлик қилган киши ҳақида: «Битта каффорат (етарли)», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Кўпчилик илм аҳли ҳузурида амал шунга кўрадир, бу Суфён ас-Саврий, Молик, Шофеъий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Баъзилари эса: ‹Агар каффорат беришдан олдин у билан яқинлик қилса, унга иккита каффорат (лозим)›, дедилар. Бу Абдурраҳмон ибн Маҳдийнинг сўзидир.

أَنْبَأَنَا أَبُو عَمَّارٍ الْحُسَيْنُ بْنُ حُرَيْثٍ، أَنْبَأَنَا الْفَضْلُ بْنُ مُوسَى، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنِ الْحَكَمِ بْنِ أَبَانَ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ رَجُلاً، أَتَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَدْ ظَاهَرَ مِنِ امْرَأَتِهِ فَوَقَعَ عَلَيْهَا فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي قَدْ ظَاهَرْتُ مِنْ زَوْجَتِي فَوَقَعْتُ عَلَيْهَا قَبْلَ أَنْ أُكَفِّرَ ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ وَمَا حَمَلَكَ عَلَى ذَلِكَ يَرْحَمُكَ اللَّهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ رَأَيْتُ خُلْخَالَهَا فِي ضَوْءِ الْقَمَرِ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَلاَ تَقْرَبْهَا حَتَّى تَفْعَلَ مَا أَمَرَكَ اللَّهُ بِهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Bir kishi xotinidan zihor qilib, soʻng u bilan yaqinlik qilgan holida Paygʻambar ﷺ huzuriga keldi va: «Ey Allohning Rasuli, men xotinimdan zihor qilib, kafforat berishdan oldin u bilan yaqinlik qildim», dedi. U zot: «Alloh senga rahm qilsin, seni bunga nima undadi?» dedilar. U: «Oy nurida uning oyogʻidagi halqani koʻrib qoldim», dedi. U zot: «Alloh senga buyurgan narsani qilmaguningcha, unga yaqinlashma», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻarib sahihdir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Бир киши хотинидан зиҳор қилиб, сўнг у билан яқинлик қилган ҳолида Пайғамбар ﷺ ҳузурига келди ва: «Эй Аллоҳнинг Расули, мен хотинимдан зиҳор қилиб, каффорат беришдан олдин у билан яқинлик қилдим», деди. У зот: «Аллоҳ сенга раҳм қилсин, сени бунга нима ундади?» дедилар. У: «Ой нурида унинг оёғидаги ҳалқани кўриб қолдим», деди. У зот: «Аллоҳ сенга буюрган нарсани қилмагунингча, унга яқинлашма», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғариб саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ، أَنْبَأَنَا هَارُونُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ الْخَزَّازُ، أَنْبَأَنَا عَلِيُّ بْنُ الْمُبَارَكِ، أَنْبَأَنَا يَحْيَى بْنُ أَبِي كَثِيرٍ، أَنْبَأَنَا أَبُو سَلَمَةَ، وَمُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ ثَوْبَانَ، أَنَّ سَلْمَانَ بْنَ صَخْرٍ الأَنْصَارِيَّ، أَحَدَ بَنِي بَيَاضَةَ جَعَلَ امْرَأَتَهُ عَلَيْهِ كَظَهْرِ أُمِّهِ حَتَّى يَمْضِيَ رَمَضَانُ فَلَمَّا مَضَى نِصْفٌ مِنْ رَمَضَانَ وَقَعَ عَلَيْهَا لَيْلاً فَأَتَى رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَذَكَرَ ذَلِكَ لَهُ فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَعْتِقْ رَقَبَةً ‏"‏ ‏.‏ قَالَ لاَ أَجِدُهَا ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَصُمْ شَهْرَيْنِ مُتَتَابِعَيْنِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ لاَ أَسْتَطِيعُ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ أَطْعِمْ سِتِّينَ مِسْكِينًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ لاَ أَجِدُ ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لِفَرْوَةَ بْنِ عَمْرٍو ‏"‏ أَعْطِهِ ذَلِكَ الْعَرَقَ ‏"‏ ‏.‏ وَهُوَ مِكْتَلٌ يَأْخُذُ خَمْسَةَ عَشَرَ صَاعًا أَوْ سِتَّةَ عَشَرَ صَاعًا فَقَالَ ‏"‏ أَطْعِمْ سِتِّينَ مِسْكِينًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ يُقَالُ سَلْمَانُ بْنُ صَخْرٍ وَيُقَالُ سَلَمَةُ بْنُ صَخْرٍ الْبَيَاضِيُّ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا الْحَدِيثِ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي كَفَّارَةِ الظِّهَارِ ‏.‏

Salmon ibn Saxr al-Ansoriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi — u Banu Bayoza qabilasidan edi: U xotinini Ramazon tugaguncha oʻziga onasining beli kabi (harom) qilib qoʻydi. Ramazonning yarmi oʻtganda esa, kechasi u bilan yaqinlik qilib qoʻydi. Soʻng Rasululloh ﷺ huzuriga kelib, buni u zotga zikr qildi. Rasululloh ﷺ unga: «Bir qul ozod qil», dedilar. U: «Topa olmayman», dedi. U zot: «Unday boʻlsa, ikki oy ketma-ket roʻza tut», dedilar. U: «Bunga qodir emasman», dedi. U zot: «Oltmish miskinni taomlantir», dedilar. U: «Topa olmayman», dedi. Shunda Rasululloh ﷺ Farva ibn Amrga: «Unga ana shu araq (savatdagi xurmo)ni ber», dedilar. U on besh yoki on olti soʼ simaydigan savat edi. Soʻng u zot: «(Buni) oltmish miskinga taomlantir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir. (Bu kishini) Salmon ibn Saxr ham, Salama ibn Saxr al-Bayoziy ham deyiladi. Ilm ahli huzurida zihor kafforati borasida amal shu hadisga koʻradir.Салмон ибн Сахр ал-Ансорий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади — у Бану Баёза қабиласидан эди: У хотинини Рамазон тугагунча ўзига онасининг бели каби (ҳаром) қилиб қўйди. Рамазоннинг ярми ўтганда эса, кечаси у билан яқинлик қилиб қўйди. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ ҳузурига келиб, буни у зотга зикр қилди. Расулуллоҳ ﷺ унга: «Бир қул озод қил», дедилар. У: «Топа олмайман», деди. У зот: «Ундай бўлса, икки ой кетма-кет рўза тут», дедилар. У: «Бунга қодир эмасман», деди. У зот: «Олтмиш мискинни таомлантир», дедилар. У: «Топа олмайман», деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ Фарва ибн Амрга: «Унга ана шу арақ (саватдаги хурмо)ни бер», дедилар. У он беш ёки он олти сў симайдиган сават эди. Сўнг у зот: «(Буни) олтмиш мискинга таомлантир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир. (Бу кишини) Салмон ибн Сахр ҳам, Салама ибн Сахр ал-Баёзий ҳам дейилади. Илм аҳли ҳузурида зиҳор каффорати борасида амал шу ҳадисга кўрадир.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ قَزَعَةَ الْبَصْرِيُّ، أَنْبَأَنَا مَسْلَمَةُ بْنُ عَلْقَمَةَ، أَنْبَأَنَا دَاوُدُ بْنُ عَلِيٍّ، عَنْ عَامِرٍ، عَنْ مَسْرُوقٍ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ آلَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنْ نِسَائِهِ وَحَرَّمَ فَجَعَلَ الْحَرَامَ حَلاَلاً وَجَعَلَ فِي الْيَمِينِ كَفَّارَةً ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَنَسٍ وَأَبِي مُوسَى ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ مَسْلَمَةَ بْنِ عَلْقَمَةَ عَنْ دَاوُدَ رَوَاهُ عَلِيُّ بْنُ مُسْهِرٍ وَغَيْرُهُ عَنْ دَاوُدَ عَنِ الشَّعْبِيِّ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ مُرْسَلاً ‏.‏ وَلَيْسَ فِيهِ عَنْ مَسْرُوقٍ عَنْ عَائِشَةَ وَهَذَا أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ مَسْلَمَةَ بْنِ عَلْقَمَةَ ‏.‏ وَالإِيلاَءُ هُوَ أَنْ يَحْلِفَ الرَّجُلُ أَنْ لاَ يَقْرُبَ امْرَأَتَهُ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ فَأَكْثَرَ ‏.‏ وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِيهِ إِذَا مَضَتْ أَرْبَعَةُ أَشْهُرٍ فَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ إِذَا مَضَتْ أَرْبَعَةُ أَشْهُرٍ يُوقَفُ فَإِمَّا أَنْ يَفِيءَ وَإِمَّا أَنْ يُطَلِّقَ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ إِذَا مَضَتْ أَرْبَعَةُ أَشْهُرٍ فَهِيَ تَطْلِيقَةٌ بَائِنَةٌ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَأَهْلِ الْكُوفَةِ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: U: «Rasululloh ﷺ xotinlaridan iyloʼ qildilar (ularga yaqinlashmaslikka qasam ichdilar) va (baʼzi narsani oʻzlariga) harom qildilar. Soʻng harom (qilgan)ni halol qildilar va qasam (uchun) kafforat berdilar», dedi. Abu Iso aytdi: Maslama ibn Alqamaning Dovuddan rivoyat qilgan bu hadisini Ali ibn Mushir va boshqalar Dovuddan, u Shaʼbiydan: ‹Paygʻambar ﷺ...› deb mursal holda rivoyat qilganlar va unda Masruqdan, u Oishadan, degan (qism) yoʻq. Bu Maslama ibn Alqamaning hadisidan sahihroqdir. Iyloʼ — erkakning toʻrt oy yoki undan koʻproq xotiniga yaqinlashmaslikka qasam ichishidir. Toʻrt oy oʻtgach (qanday hukm boʻlishi) haqida ilm ahli ixtilof qilgan. Paygʻambar ﷺ ashoblaridan baʼzi ilm ahli va boshqalar: ‹Toʻrt oy oʻtgach, u toʻxtatiladi: yo (xotiniga) qaytadi, yo taloq qiladi›, dedilar. Bu Molik ibn Anas, Shofeʼiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Paygʻambar ﷺ ashoblaridan baʼzi ilm ahli va boshqalar esa: ‹Toʻrt oy oʻtgach, u boyin (qaytarib boʻlmaydigan) bir taloq boʻladi›, dedilar. Bu Sufyon as-Savriy va Kufa ahlining soʻzidir.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: У: «Расулуллоҳ ﷺ хотинларидан ийлў қилдилар (уларга яқинлашмасликка қасам ичдилар) ва (баъзи нарсани ўзларига) ҳаром қилдилар. Сўнг ҳаром (қилган)ни ҳалол қилдилар ва қасам (учун) каффорат бердилар», деди. Абу Исо айтди: Маслама ибн Алқаманинг Довуддан ривоят қилган бу ҳадисини Али ибн Мушир ва бошқалар Довуддан, у Шаъбийдан: ‹Пайғамбар ﷺ...› деб мурсал ҳолда ривоят қилганлар ва унда Масруқдан, у Оишадан, деган (қисм) йўқ. Бу Маслама ибн Алқаманинг ҳадисидан саҳиҳроқдир. Ийлў — эркакнинг тўрт ой ёки ундан кўпроқ хотинига яқинлашмасликка қасам ичишидир. Тўрт ой ўтгач (қандай ҳукм бўлиши) ҳақида илм аҳли ихтилоф қилган. Пайғамбар ﷺ ашобларидан баъзи илм аҳли ва бошқалар: ‹Тўрт ой ўтгач, у тўхтатилади: ё (хотинига) қайтади, ё талоқ қилади›, дедилар. Бу Молик ибн Анас, Шофеъий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Пайғамбар ﷺ ашобларидан баъзи илм аҳли ва бошқалар эса: ‹Тўрт ой ўтгач, у бойин (қайтариб бўлмайдиган) бир талоқ бўлади›, дедилар. Бу Суфён ас-Саврий ва Куфа аҳлининг сўзидир.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ أَبِي سُلَيْمَانَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، قَالَ سُئِلْتُ عَنِ الْمُتَلاَعِنَيْنِ، فِي إِمَارَةِ مُصْعَبِ بْنِ الزُّبَيْرِ أَيُفَرَّقُ بَيْنَهُمَا فَمَا دَرَيْتُ مَا أَقُولُ فَقُمْتُ مَكَانِي إِلَى مَنْزِلِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ اسْتَأْذَنْتُ عَلَيْهِ فَقِيلَ لِي إِنَّهُ قَائِلٌ ‏.‏ فَسَمِعَ كَلاَمِي فَقَالَ ابْنُ جُبَيْرٍ ادْخُلْ مَا جَاءَ بِكَ إِلاَّ حَاجَةٌ ‏.‏ قَالَ فَدَخَلْتُ فَإِذَا هُوَ مُفْتَرِشٌ بَرْدَعَةَ رَحْلٍ لَهُ ‏.‏ فَقُلْتُ يَا أَبَا عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْمُتَلاَعِنَانِ أَيُفَرَّقُ بَيْنَهُمَا قَالَ سُبْحَانَ اللَّهِ نَعَمْ إِنَّ أَوَّلَ مَنْ سَأَلَ عَنْ ذَلِكَ فُلاَنُ بْنُ فُلاَنٍ أَتَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَرَأَيْتَ لَوْ أَنَّ أَحَدَنَا رَأَى امْرَأَتَهُ عَلَى فَاحِشَةٍ كَيْفَ يَصْنَعُ إِنْ تَكَلَّمَ تَكَلَّمَ بِأَمْرٍ عَظِيمٍ وَإِنْ سَكَتَ سَكَتَ عَلَى أَمْرٍ عَظِيمٍ ‏.‏ قَالَ فَسَكَتَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَلَمْ يُجِبْهُ فَلَمَّا كَانَ بَعْدَ ذَلِكَ أَتَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ إِنَّ الَّذِي سَأَلْتُكَ عَنْهُ قَدِ ابْتُلِيتُ بِهِ ‏.‏ فَأَنْزَلَ اللَّهُ هَذِهِ الآيَاتِ الَّتِي فِي سُورَةِ النُّور ‏:‏ ‏(‏وَالَّذِينَ يَرْمُونَ أَزْوَاجَهُمْ وَلَمْ يَكُنْ لَهُمْ شُهَدَاءُ إِلاَّ أَنْفُسُهُمْ ‏)‏ حَتَّى خَتَمَ الآيَاتِ فَدَعَا الرَّجُلَ فَتَلاَ الآيَاتِ عَلَيْهِ وَوَعَظَهُ وَذَكَّرَهُ وَأَخْبَرَهُ أَنَّ عَذَابَ الدُّنْيَا أَهْوَنُ مِنْ عَذَابِ الآخِرَةِ ‏.‏ فَقَالَ لاَ وَالَّذِي بَعَثَكَ بِالْحَقِّ مَا كَذَبْتُ عَلَيْهَا ‏.‏ ثُمَّ ثَنَّى بِالْمَرْأَةِ فَوَعَظَهَا وَذَكَّرَهَا وَأَخْبَرَهَا أَنَّ عَذَابَ الدُّنْيَا أَهْوَنُ مِنْ عَذَابِ الآخِرَةِ فَقَالَتْ لاَ وَالَّذِي بَعَثَكَ بِالْحَقِّ مَا صَدَقَ ‏.‏ قَالَ فَبَدَأَ بِالرَّجُلِ فَشَهِدَ أَرْبَعَ شَهَادَاتٍ بِاللَّهِ إِنَّهُ لَمِنَ الصَّادِقِينَ وَالْخَامِسَةُ أَنَّ لَعْنَةَ اللَّهِ عَلَيْهِ إِنْ كَانَ مِنَ الْكَاذِبِينَ ‏.‏ ثُمَّ ثَنَّى بِالْمَرْأَةِ فَشَهِدَتْ أَرْبَعَ شَهَادَاتٍ بِاللَّهِ إِنَّهُ لَمِنَ الْكَاذِبِينَ وَالْخَامِسَةَ أَنَّ غَضَبَ اللَّهِ عَلَيْهَا إِنْ كَانَ مِنَ الصَّادِقِينَ ‏.‏ ثُمَّ فَرَّقَ بَيْنَهُمَا ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَابْنِ مَسْعُودٍ وَحُذَيْفَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا الْحَدِيثِ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ ‏.‏

Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Saiyd ibn Jubayr aytadi: «Musʼab ibn Zubayrning amirligi davrida mendan laʼnatlashgan (muloana qilgan) er-xotin haqida — ular orasi ajratiladimi, deb soʻrashdi. Men nima deyishni bilmadim. Shu zahoti oʻrnimdan turib, Abdulloh ibn Umarning uyiga bordim. Uning huzuriga kirishga ruxsat soʻradim. Menga: ‹U qaylula qilmoqda›, deyishdi. U mening gapimni eshitib qoldi-da: ‹Ibn Jubayrmi? Kir, seni biror hojat bilan kelgan boʻlsang kerak›, dedi. Men kirsam, u oʻzining ulov choprogʻini toʻshab yotgan ekan. ‹Ey Abu Abdurahmon! Laʼnatlashgan er-xotinning orasi ajratiladimi?› dedim. U: ‹Subhanalloh! Ha. Bu haqda birinchi boʻlib soʻragan kishi falon ibn falon edi. U Nabiy ﷺning huzuriga kelib: ‹Ey Rasululloh! Aytingchi, bizdan biri xotinini fohisha ish ustida koʻrsa, qanday qiladi? Agar gapirsa, ulkan bir ish haqida gapirgan boʻladi; agar jim tursa, ulkan bir ish ustiga jim turgan boʻladi›, dedi. Nabiy ﷺ jim turdilar va unga javob bermadilar. Soʻngra oradan biroz oʻtgach, u Nabiy ﷺning huzuriga kelib: ‹Men sizdan soʻragan narsaga oʻzim mubtalo boʻldim›, dedi. Shunda Alloh Nur surasidagi ushbu oyatlarni nozil qildi: {Oʻz juftlarini (zinoda) ayblab, oʻzlaridan boshqa guvohlari boʻlmagan kishilar...} oyatlar oxiriga qadar (nozil boʻldi). Soʻng (Nabiy ﷺ) u kishini chaqirib, unga oyatlarni tilovat qilib berdilar, unga vaʼz qildilar, eslatdilar va dunyo azobi oxirat azobidan yengilroq ekanini bildirdilar. U: ‹Yoʻq, sizni haq bilan yuborgan Zot haqqi, men unga (xotinimga) nisbatan yolgʻon gapirmadim›, dedi. Soʻng (Nabiy ﷺ) xotinga qaratib, unga vaʼz qildilar, eslatdilar va dunyo azobi oxirat azobidan yengilroq ekanini bildirdilar. U (ayol): ‹Yoʻq, sizni haq bilan yuborgan Zot haqqi, u rost gapirmadi›, dedi. Soʻng (Nabiy ﷺ) erdan boshladilar: u Alloh nomi bilan oʻzi rostgoʻylardan ekaniga toʻrt marta guvohlik berdi, beshinchisida — agar yolgʻonchilardan boʻlsa, oʻziga Allohning laʼnati boʻlishini (aytdi). Soʻng xotinga qaratdilar: u Alloh nomi bilan erning yolgʻonchilardan ekaniga toʻrt marta guvohlik berdi, beshinchisida — agar er rostgoʻylardan boʻlsa, oʻziga Allohning gʻazabi boʻlishini (aytdi). Soʻng (Nabiy ﷺ) ular orasini ajratdilar›, dedi». Abu Iso aytdi: Bu bobda Sahl ibn Saʼd, Ibn Abbos, Ibn Masʼud va Huzayfadan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Ibn Umarning hadisi hasan sahih hadisdir. Ilm ahli huzurida amal shu hadisga binoandir.Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Саийд ибн Жубайр айтади: «Мусъаб ибн Зубайрнинг амирлиги даврида мендан лаънатлашган (мулоана қилган) эр-хотин ҳақида — улар ораси ажратиладими, деб сўрашди. Мен нима дейишни билмадим. Шу заҳоти ўрнимдан туриб, Абдуллоҳ ибн Умарнинг уйига бордим. Унинг ҳузурига киришга рухсат сўрадим. Менга: ‹У қайлула қилмоқда›, дейишди. У менинг гапимни эшитиб қолди-да: ‹Ибн Жубайрми? Кир, сени бирор ҳожат билан келган бўлсанг керак›, деди. Мен кирсам, у ўзининг улов чопроғини тўшаб ётган экан. ‹Эй Абу Абдураҳмон! Лаънатлашган эр-хотиннинг ораси ажратиладими?› дедим. У: ‹Субҳаналлоҳ! Ҳа. Бу ҳақда биринчи бўлиб сўраган киши фалон ибн фалон эди. У Набий ﷺнинг ҳузурига келиб: ‹Эй Расулуллоҳ! Айтингчи, биздан бири хотинини фоҳиша иш устида кўрса, қандай қилади? Агар гапирса, улкан бир иш ҳақида гапирган бўлади; агар жим турса, улкан бир иш устига жим турган бўлади›, деди. Набий ﷺ жим турдилар ва унга жавоб бермадилар. Сўнгра орадан бироз ўтгач, у Набий ﷺнинг ҳузурига келиб: ‹Мен сиздан сўраган нарсага ўзим мубтало бўлдим›, деди. Шунда Аллоҳ Нур сурасидаги ушбу оятларни нозил қилди: {Ўз жуфтларини (зинода) айблаб, ўзларидан бошқа гувоҳлари бўлмаган кишилар...} оятлар охирига қадар (нозил бўлди). Сўнг (Набий ﷺ) у кишини чақириб, унга оятларни тиловат қилиб бердилар, унга ваъз қилдилар, эслатдилар ва дунё азоби охират азобидан енгилроқ эканини билдирдилар. У: ‹Йўқ, сизни ҳақ билан юборган Зот ҳаққи, мен унга (хотинимга) нисбатан ёлғон гапирмадим›, деди. Сўнг (Набий ﷺ) хотинга қаратиб, унга ваъз қилдилар, эслатдилар ва дунё азоби охират азобидан енгилроқ эканини билдирдилар. У (аёл): ‹Йўқ, сизни ҳақ билан юборган Зот ҳаққи, у рост гапирмади›, деди. Сўнг (Набий ﷺ) эрдан бошладилар: у Аллоҳ номи билан ўзи ростгўйлардан эканига тўрт марта гувоҳлик берди, бешинчисида — агар ёлғончилардан бўлса, ўзига Аллоҳнинг лаънати бўлишини (айтди). Сўнг хотинга қаратдилар: у Аллоҳ номи билан эрнинг ёлғончилардан эканига тўрт марта гувоҳлик берди, бешинчисида — агар эр ростгўйлардан бўлса, ўзига Аллоҳнинг ғазаби бўлишини (айтди). Сўнг (Набий ﷺ) улар орасини ажратдилар›, деди». Абу Исо айтди: Бу бобда Саҳл ибн Саъд, Ибн Аббос, Ибн Масъуд ва Ҳузайфадан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Ибн Умарнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Илм аҳли ҳузурида амал шу ҳадисга биноандир.

أَنْبَأَنَا قُتَيْبَةُ، أَنْبَأَنَا مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ لاَعَنَ رَجُلٌ امْرَأَتَهُ وَفَرَّقَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بَيْنَهُمَا وَأَلْحَقَ الْوَلَدَ بِالأُمِّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U aytdi: «Bir kishi xotini bilan laʼnatlashdi (muloana qildi), Nabiy ﷺ ular orasini ajratdilar va bolani onaga qoʻshib hukm qildilar». Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahih hadisdir. Ilm ahli huzurida amal shunga binoandir.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У айтди: «Бир киши хотини билан лаънатлашди (мулоана қилди), Набий ﷺ улар орасини ажратдилар ва болани онага қўшиб ҳукм қилдилар». Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Илм аҳли ҳузурида амал шунга биноандир.

حَدَّثَنَا الأَنْصَارِيُّ، أَنْبَأَنَا مَعْنٌ، أَنْبَأَنَا مَالِكٌ، عَنْ سَعْدِ بْنِ إِسْحَاقَ بْنِ كَعْبِ بْنِ عُجْرَةَ، عَنْ عَمَّتِهِ، زَيْنَبَ بِنْتِ كَعْبِ بْنِ عُجْرَةَ أَنَّ الْفُرَيْعَةَ بِنْتَ مَالِكِ بْنِ سِنَانٍ، وَهِيَ أُخْتُ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ أَخْبَرَتْهَا أَنَّهَا، جَاءَتْ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم تَسْأَلُهُ أَنْ تَرْجِعَ إِلَى أَهْلِهَا فِي بَنِي خُدْرَةَ وَأَنَّ زَوْجَهَا خَرَجَ فِي طَلَبِ أَعْبُدٍ لَهُ أَبَقُوا حَتَّى إِذَا كَانَ بِطَرَفِ الْقَدُومِ لَحِقَهُمْ فَقَتَلُوهُ ‏.‏ قَالَتْ فَسَأَلْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ أَرْجِعَ إِلَى أَهْلِي فَإِنَّ زَوْجِي لَمْ يَتْرُكْ لِي مَسْكَنًا يَمْلِكُهُ وَلاَ نَفَقَةً ‏.‏ قَالَتْ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ نَعَمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ فَانْصَرَفْتُ حَتَّى إِذَا كُنْتُ فِي الْحُجْرَةِ أَوْ فِي الْمَسْجِدِ نَادَانِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَوْ أَمَرَ بِي فَنُودِيتُ لَهُ فَقَالَ ‏"‏ كَيْفَ قُلْتِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ فَرَدَدْتُ عَلَيْهِ الْقِصَّةَ الَّتِي ذَكَرْتُ لَهُ مِنْ شَأْنِ زَوْجِي قَالَ ‏"‏ امْكُثِي فِي بَيْتِكِ حَتَّى يَبْلُغَ الْكِتَابُ أَجَلَهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ فَاعْتَدَدْتُ فِيهِ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا ‏.‏ قَالَتْ فَلَمَّا كَانَ عُثْمَانُ أَرْسَلَ إِلَىَّ فَسَأَلَنِي عَنْ ذَلِكَ فَأَخْبَرْتُهُ فَاتَّبَعَهُ وَقَضَى بِهِ ‏.‏ أَنْبَأَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، أَنْبَأَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، أَنْبَأَنَا سَعْدُ بْنُ إِسْحَاقَ بْنِ كَعْبِ بْنِ عُجْرَةَ، فَذَكَرَ نَحْوَهُ بِمَعْنَاهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا الْحَدِيثِ عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ لَمْ يَرَوْا لِلْمُعْتَدَّةِ أَنْ تَنْتَقِلَ مِنْ بَيْتِ زَوْجِهَا حَتَّى تَنْقَضِيَ عِدَّتُهَا ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ لِلْمَرْأَةِ أَنْ تَعْتَدَّ حَيْثُ شَاءَتْ وَإِنْ لَمْ تَعْتَدَّ فِي بَيْتِ زَوْجِهَا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَالْقَوْلُ الأَوَّلُ أَصَحُّ ‏.‏

Zaynab bint Kaʼb ibn Ujra (rahimahalloh)dan rivoyat qilinadiki, Abu Saʼid al-Xudriyning singlisi Furayʼa bint Molik ibn Sinon (roziyallohu anho) unga shuni xabar berdi: U Rasululloh ﷺning huzuriga kelib, Banu Xudrodagi oʻz oilasiga qaytishga ruxsat soʻradi. Eri esa qochib ketgan qullarini izlab chiqqan, Qadum chetiga yetganda ularga yetib olgan, ammo (qullar) uni oʻldirib qoʻyishgan edi. U aytdi: «Men Rasululloh ﷺdan oʻz oilamga qaytishimga ruxsat soʻradim, chunki erim menga oʻziga tegishli boshpana ham, nafaqa ham qoldirmagan edi». U aytdi: «Rasululloh ﷺ: ‹Ha (qaytaver)›, dedilar. Men ortga qaytdim. Hujraga yoki masjidga yetganimda, Rasululloh ﷺ meni chaqirdilar yoki men haqimda amr qildilar-da, men chaqirildim. Shunda u zot: ‹Qanday deding?› dedilar. Men erimning ahvoli haqida aytib bergan voqeani u zotga qaytarib aytib berdim. U zot: ‹(Idda) muddati toʻlguncha oʻz uyingda turgin›, dedilar». U aytdi: «Shunda men oʻsha (uyda) toʻrt oyu oʻn kun idda saqladim». U aytdi: «Usmon (xalifa) boʻlganida, menga (odam) yuborib, shu haqda mendan soʻradi. Men unga xabar berdim, u shunga ergashdi va shu bilan hukm chiqardi». Muhammad ibn Bashshor ham Yahyo ibn Saʼid orqali Saʼd ibn Ishoq ibn Kaʼb ibn Ujradan shunga oʻxshash maʼnoda zikr qildi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahih hadisdir. Nabiy ﷺning sahobalaridan va ulardan boshqalardan boʻlgan ilm ahlining koʻpchiligi huzurida amal shu hadisga binoandir — ular idda saqlayotgan ayolning idda muddati tugaguncha eri uyidan boshqa joyga koʻchishini joiz koʻrmaganlar. Bu Sufyon as-Savriy, Shofiiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Nabiy ﷺning sahobalaridan va boshqalardan boʻlgan baʼzi ilm ahli esa: ayol eri uyida idda saqlamasa ham, xohlagan joyida idda saqlashi mumkin, dedilar. Abu Iso aytdi: Birinchi soʻz sahihroqdir.Зайнаб бинт Каъб ибн Ужра (раҳимаҳаллоҳ)дан ривоят қилинадики, Абу Саъид ал-Худрийнинг синглиси Фурайъа бинт Молик ибн Синон (розияллоҳу анҳо) унга шуни хабар берди: У Расулуллоҳ ﷺнинг ҳузурига келиб, Бану Худродаги ўз оиласига қайтишга рухсат сўради. Эри эса қочиб кетган қулларини излаб чиққан, Қадум четига етганда уларга етиб олган, аммо (қуллар) уни ўлдириб қўйишган эди. У айтди: «Мен Расулуллоҳ ﷺдан ўз оиламга қайтишимга рухсат сўрадим, чунки эрим менга ўзига тегишли бошпана ҳам, нафақа ҳам қолдирмаган эди». У айтди: «Расулуллоҳ ﷺ: ‹Ҳа (қайтавер)›, дедилар. Мен ортга қайтдим. Ҳужрага ёки масжидга етганимда, Расулуллоҳ ﷺ мени чақирдилар ёки мен ҳақимда амр қилдилар-да, мен чақирилдим. Шунда у зот: ‹Қандай дединг?› дедилар. Мен эримнинг аҳволи ҳақида айтиб берган воқеани у зотга қайтариб айтиб бердим. У зот: ‹(Идда) муддати тўлгунча ўз уйингда тургин›, дедилар». У айтди: «Шунда мен ўша (уйда) тўрт ою ўн кун идда сақладим». У айтди: «Усмон (халифа) бўлганида, менга (одам) юбориб, шу ҳақда мендан сўради. Мен унга хабар бердим, у шунга эргашди ва шу билан ҳукм чиқарди». Муҳаммад ибн Башшор ҳам Яҳё ибн Саъид орқали Саъд ибн Ишоқ ибн Каъб ибн Ужрадан шунга ўхшаш маънода зикр қилди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Набий ﷺнинг саҳобаларидан ва улардан бошқалардан бўлган илм аҳлининг кўпчилиги ҳузурида амал шу ҳадисга биноандир — улар идда сақлаётган аёлнинг идда муддати тугагунча эри уйидан бошқа жойга кўчишини жоиз кўрмаганлар. Бу Суфён ас-Саврий, Шофиий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Набий ﷺнинг саҳобаларидан ва бошқалардан бўлган баъзи илм аҳли эса: аёл эри уйида идда сақламаса ҳам, хоҳлаган жойида идда сақлаши мумкин, дедилар. Абу Исо айтди: Биринчи сўз саҳиҳроқдир.