حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ اللَّهَ حَرَّمَ مِنَ الرَّضَاعِ مَا حَرَّمَ مِنَ النَّسَبِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَائِشَةَ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَأُمِّ حَبِيبَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَلِيٍّ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Ali ibn Abu Tolib (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Alloh nasab (qarindoshlik) orqali harom qilgan narsalarni emizish (suti) orqali ham harom qildi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Oisha, Ibn Abbos va Ummu Habibadan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Alining hadisi hasan sahihdir.Али ибн Абу Толиб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Аллоҳ насаб (қариндошлик) орқали ҳаром қилган нарсаларни эмизиш (сути) орқали ҳам ҳаром қилди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Оиша, Ибн Аббос ва Умму Ҳабибадан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Алининг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا بُنْدَارٌ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الْقَطَّانُ، حَدَّثَنَا مَالِكٌ، ح وَحَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مُوسَى الأَنْصَارِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا مَعْنٌ، قَالَ حَدَّثَنَا مَالِكٌ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ دِينَارٍ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ اللَّهَ حَرَّمَ مِنَ الرَّضَاعَةِ مَا حَرَّمَ مِنَ الْوِلاَدَةِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ لاَ نَعْلَمُ بَيْنَهُمْ فِي ذَلِكَ اخْتِلاَفًا ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Alloh tugʻilish (nasab) orqali harom qilgan narsalarni emizish (suti) orqali ham harom qildi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Paygʻambar ﷺning sahobalari va boshqa ilm ahli huzurida amal shunga binoandir; bu borada ular orasida ixtilof borligini bilmaymiz.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Аллоҳ туғилиш (насаб) орқали ҳаром қилган нарсаларни эмизиш (сути) орқали ҳам ҳаром қилди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Пайғамбар ﷺнинг саҳобалари ва бошқа илм аҳли ҳузурида амал шунга биноандир; бу борада улар орасида ихтилоф борлигини билмаймиз.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْخَلاَّلُ، حَدَّثَنَا ابْنُ نُمَيْرٍ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ جَاءَ عَمِّي مِنَ الرَّضَاعَةِ يَسْتَأْذِنُ عَلَىَّ فَأَبَيْتُ أَنْ آذَنَ لَهُ حَتَّى أَسْتَأْمِرَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ فَلْيَلِجْ عَلَيْكِ فَإِنَّهُ عَمُّكِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ إِنَّمَا أَرْضَعَتْنِي الْمَرْأَةُ وَلَمْ يُرْضِعْنِي الرَّجُلُ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَإِنَّهُ عَمُّكِ فَلْيَلِجْ عَلَيْكِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ كَرِهُوا لَبَنَ الْفَحْلِ وَالأَصْلُ فِي هَذَا حَدِيثُ عَائِشَةَ وَقَدْ رَخَّصَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي لَبَنِ الْفَحْلِ وَالْقَوْلُ الأَوَّلُ أَصَحُّ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: U: «Emizish orqali (paydo boʻlgan) amakim kelib, oldimga kirishga izn soʻradi. Men Rasululloh ﷺdan soʻramagunimcha unga izn berishdan bosh tortdim. Shunda Rasululloh ﷺ: ‹Oldingga kiraversin, u amakingdir›, dedilar. Men: ‹Meni emizgan ayol edi, erkak emizmagan-ku›, dedim. U zot: ‹Albatta u amakingdir, oldingga kiraversin›, dedilar», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Paygʻambar ﷺning sahobalaridan baʼzi ilm ahli va boshqalar huzurida amal shunga binoan boʻlib, ular «erkak suti»ni (yaʼni er suti orqali harom boʻlishni) makruh sanaganlar. Bunda asos Oishaning hadisidir. Baʼzi ilm ahli erkak suti(ning harom qilmasligi)da ruxsat berishgan, biroq birinchi soʻz sahihroqdir.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: У: «Эмизиш орқали (пайдо бўлган) амаким келиб, олдимга киришга изн сўради. Мен Расулуллоҳ ﷺдан сўрамагунимча унга изн беришдан бош тортдим. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: ‹Олдингга кираверсин, у амакингдир›, дедилар. Мен: ‹Мени эмизган аёл эди, эркак эмизмаган-ку›, дедим. У зот: ‹Албатта у амакингдир, олдингга кираверсин›, дедилар», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Пайғамбар ﷺнинг саҳобаларидан баъзи илм аҳли ва бошқалар ҳузурида амал шунга биноан бўлиб, улар «эркак сути»ни (яъни эр сути орқали ҳаром бўлишни) макруҳ санаганлар. Бунда асос Оишанинг ҳадисидир. Баъзи илм аҳли эркак сути(нинг ҳаром қилмаслиги)да рухсат беришган, бироқ биринчи сўз саҳиҳроқдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا مَالِكٌ، ح وَحَدَّثَنَا الأَنْصَارِيُّ، حَدَّثَنَا مَعْنٌ، قَالَ حَدَّثَنَا مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ الشَّرِيدِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّهُ سُئِلَ عَنْ رَجُلٍ، لَهُ جَارِيَتَانِ أَرْضَعَتْ إِحْدَاهُمَا جَارِيَةً وَالأُخْرَى غُلاَمًا أَيَحِلُّ لِلْغُلاَمِ أَنْ يَتَزَوَّجَ بِالْجَارِيَةِ فَقَالَ لاَ اللِّقَاحُ وَاحِدٌ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَذَا تَفْسِيرُ لَبَنِ الْفَحْلِ وَهَذَا الأَصْلُ فِي هَذَا الْبَابِ وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏

Amr ibn ash-Sharid (rahimahulloh) Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qiladi: U kishidan ikkita choʻrisi bor bir kishi haqida soʻraldi — choʻrilarning biri bir qizni, ikkinchisi bir oʻgʻil bolani emizgan boʻlsa, oʻsha oʻgʻil bolaga oʻsha qizga uylanish halol boʻladimi? U: «Yoʻq, urugʻ (suti manbai) bir», dedi. Abu Iso aytdi: Bu — «erkak suti»ning tafsiri boʻlib, bu bobda asos shudir va bu Ahmad hamda Ishoqning soʻzidir.Амр ибн аш-Шарид (раҳимаҳуллоҳ) Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилади: У кишидан иккита чўриси бор бир киши ҳақида сўралди — чўриларнинг бири бир қизни, иккинчиси бир ўғил болани эмизган бўлса, ўша ўғил болага ўша қизга уйланиш ҳалол бўладими? У: «Йўқ, уруғ (сути манбаи) бир», деди. Абу Исо айтди: Бу — «эркак сути»нинг тафсири бўлиб, бу бобда асос шудир ва бу Аҳмад ҳамда Ишоқнинг сўзидир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى الصَّنْعَانِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا الْمُعْتَمِرُ بْنُ سُلَيْمَانَ، قَالَ سَمِعْتُ أَيُّوبَ، يُحَدِّثُ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ، عَنْ عَائِشَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ تُحَرِّمُ الْمَصَّةُ وَلاَ الْمَصَّتَانِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أُمِّ الْفَضْلِ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَالزُّبَيْرِ بْنِ الْعَوَّامِ وَابْنِ الزُّبَيْرِ ‏.‏ وَرَوَى غَيْرُ وَاحِدٍ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ تُحَرِّمُ الْمَصَّةُ وَلاَ الْمَصَّتَانِ ‏"‏ ‏.‏ وَرَوَى مُحَمَّدُ بْنُ دِينَارٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ عَنِ الزُّبَيْرِ عَنِ النَّبِيِّ عَلَيْهِ الصَّلاَةُ وَالسَّلاَمُ ‏.‏ وَزَادَ فِيهِ مُحَمَّدُ بْنُ دِينَارٍ الْبَصْرِيُّ عَنِ الزُّبَيْرِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ غَيْرُ مَحْفُوظٍ ‏.‏ وَالصَّحِيحُ عِنْدَ أَهْلِ الْحَدِيثِ حَدِيثُ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ عَنْ عَائِشَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَائِشَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَسَأَلْتُ مُحَمَّدًا عَنْ هَذَا فَقَالَ الصَّحِيحُ عَنِ ابْنِ الزُّبَيْرِ عَنْ عَائِشَةَ وَحَدِيثُ مُحَمَّدِ بْنِ دِينَارٍ خَطَأٌ أَخْطَأَ فِيهِ مُحَمَّدُ بْنُ دِينَارٍ وَزَادَ فِيهِ عَنِ الزُّبَيْرِ وَإِنَّمَا هُوَ هِشَامُ بْنُ عُرْوَةَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ الزُّبَيْرِ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ ‏.‏ وَقَالَتْ عَائِشَةُ أُنْزِلَ فِي الْقُرْآنِ عَشْرُ رَضَعَاتٍ مَعْلُومَاتٍ ‏.‏ فَنُسِخَ مِنْ ذَلِكَ خَمْسٌ وَصَارَ إِلَى خَمْسِ رَضَعَاتٍ مَعْلُومَاتٍ ‏.‏ فَتُوُفِّيَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَالأَمْرُ عَلَى ذَلِكَ ‏.‏ حَدَّثَنَا بِذَلِكَ إِسْحَاقُ بْنُ مُوسَى الأَنْصَارِيُّ حَدَّثَنَا مَعْنٌ حَدَّثَنَا مَالِكٌ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ عَنْ عَمْرَةَ عَنْ عَائِشَةَ بِهَذَا ‏.‏ وَبِهَذَا كَانَتْ عَائِشَةُ تُفْتِي وَبَعْضُ أَزْوَاجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ وَقَالَ أَحْمَدُ بِحَدِيثِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ تُحَرِّمُ الْمَصَّةُ وَلاَ الْمَصَّتَانِ ‏"‏ ‏.‏ وَقَالَ إِنْ ذَهَبَ ذَاهِبٌ إِلَى قَوْلِ عَائِشَةَ فِي خَمْسِ رَضَعَاتٍ فَهُوَ مَذْهَبٌ قَوِيٌّ ‏.‏ وَجَبُنَ عَنْهُ أَنْ يَقُولَ فِيهِ شَيْئًا ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ يُحَرِّمُ قَلِيلُ الرَّضَاعِ وَكَثِيرُهُ إِذَا وَصَلَ إِلَى الْجَوْفِ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَمَالِكِ بْنِ أَنَسٍ وَالأَوْزَاعِيِّ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُبَارَكِ وَوَكِيعٍ وَأَهْلِ الْكُوفَةِ ‏.‏ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي مُلَيْكَةَ هُوَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ وَيُكْنَى أَبَا مُحَمَّدٍ وَكَانَ عَبْدُ اللَّهِ قَدِ اسْتَقْضَاهُ عَلَى الطَّائِفِ وَقَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ قَالَ أَدْرَكْتُ ثَلاَثِينَ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Bir marta emish ham, ikki marta emish ham (harom) qilmaydi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Ummu Fazl, Abu Hurayra, Zubayr ibn al-Avvom va Ibnuz-Zubayrdan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Oishaning hadisi hasan sahihdir. Oisha aytdi: «Qurʼonda maʼlum oʻn marta emish (orqali harom boʻlishi) nozil boʻlgan edi. Soʻng undan beshtasi nasx qilinib, maʼlum besh marta emishga aylandi. Rasululloh ﷺ vafot etganlarida ish shu (hukm) ustida edi.» Paygʻambar ﷺning sahobalaridan baʼzi ilm ahli va boshqalar huzurida amal shunga binoandir. Oisha va Paygʻambar ﷺning baʼzi xotinlari shunga fatvo bergan boʻlib, bu Shofiiy va Ishoqning soʻzidir. Ahmad esa Paygʻambar ﷺning «Bir marta emish ham, ikki marta emish ham harom qilmaydi» hadisi bilan (hujjat keltirib) aytdi: «Agar kimdir Oishaning besh marta emish haqidagi soʻziga moyil boʻlsa, bu kuchli mazhabdir», dedi-yu, bu haqda biror narsa deyishdan tiyildi. Paygʻambar ﷺning baʼzi sahobalaridan boʻlmish ilm ahli va boshqalar esa: «Emizish ozi ham, koʻpi ham, agar ichga yetib borsa, harom qiladi», dedilar. Bu Sufyon as-Savriy, Molik ibn Anas, al-Avzoiy, Abdulloh ibnul-Muborak, Vakiʼ va Kufa ahlining soʻzidir.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Бир марта эмиш ҳам, икки марта эмиш ҳам (ҳаром) қилмайди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Умму Фазл, Абу Ҳурайра, Зубайр ибн ал-Аввом ва Ибнуз-Зубайрдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Оишанинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Оиша айтди: «Қуръонда маълум ўн марта эмиш (орқали ҳаром бўлиши) нозил бўлган эди. Сўнг ундан бештаси насх қилиниб, маълум беш марта эмишга айланди. Расулуллоҳ ﷺ вафот этганларида иш шу (ҳукм) устида эди.» Пайғамбар ﷺнинг саҳобаларидан баъзи илм аҳли ва бошқалар ҳузурида амал шунга биноандир. Оиша ва Пайғамбар ﷺнинг баъзи хотинлари шунга фатво берган бўлиб, бу Шофиий ва Ишоқнинг сўзидир. Аҳмад эса Пайғамбар ﷺнинг «Бир марта эмиш ҳам, икки марта эмиш ҳам ҳаром қилмайди» ҳадиси билан (ҳужжат келтириб) айтди: «Агар кимдир Оишанинг беш марта эмиш ҳақидаги сўзига мойил бўлса, бу кучли мазҳабдир», деди-ю, бу ҳақда бирор нарса дейишдан тийилди. Пайғамбар ﷺнинг баъзи саҳобаларидан бўлмиш илм аҳли ва бошқалар эса: «Эмизиш ози ҳам, кўпи ҳам, агар ичга етиб борса, ҳаром қилади», дедилар. Бу Суфён ас-Саврий, Молик ибн Анас, ал-Авзоий, Абдуллоҳ ибнул-Муборак, Вакиъ ва Куфа аҳлининг сўзидир.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ، قَالَ حَدَّثَنِي عُبَيْدُ بْنُ أَبِي مَرْيَمَ، عَنْ عُقْبَةَ بْنِ الْحَارِثِ، قَالَ وَسَمِعْتُهُ مِنْ، عُقْبَةَ وَلَكِنِّي لِحَدِيثِ عُبَيْدٍ أَحْفَظُ قَالَ تَزَوَّجْتُ امْرَأَةً فَجَاءَتْنَا امْرَأَةٌ سَوْدَاءُ فَقَالَتْ إِنِّي قَدْ أَرْضَعْتُكُمَا ‏.‏ فَأَتَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقُلْتُ تَزَوَّجْتُ فُلاَنَةَ بِنْتَ فُلاَنٍ فَجَاءَتْنَا امْرَأَةٌ سَوْدَاءُ فَقَالَتْ إِنِّي قَدْ أَرْضَعْتُكُمَا وَهِيَ كَاذِبَةٌ ‏.‏ قَالَ فَأَعْرَضَ عَنِّي ‏.‏ قَالَ فَأَتَيْتُهُ مِنْ قِبَلِ وَجْهِهِ فَأَعْرَضَ عَنِّي بِوَجْهِهِ فَقُلْتُ إِنَّهَا كَاذِبَةٌ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ وَكَيْفَ بِهَا وَقَدْ زَعَمَتْ أَنَّهَا قَدْ أَرْضَعَتْكُمَا دَعْهَا عَنْكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عُقْبَةَ بْنِ الْحَارِثِ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى غَيْرُ وَاحِدٍ هَذَا الْحَدِيثَ عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ عَنْ عُقْبَةَ بْنِ الْحَارِثِ وَلَمْ يَذْكُرُوا فِيهِ عَنْ عُبَيْدِ بْنِ أَبِي مَرْيَمَ وَلَمْ يَذْكُرُوا فِيهِ ‏"‏ دَعْهَا عَنْكَ ‏"‏ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا الْحَدِيثِ عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ أَجَازُوا شَهَادَةَ الْمَرْأَةِ الْوَاحِدَةِ فِي الرَّضَاعِ ‏.‏ وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ تَجُوزُ شَهَادَةُ امْرَأَةٍ وَاحِدَةٍ فِي الرَّضَاعِ وَيُؤْخَذُ يَمِينُهَا ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏ وَقَدْ قَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ لاَ تَجُوزُ شَهَادَةُ الْمَرْأَةِ الْوَاحِدَةِ حَتَّى يَكُونَ أَكْثَرَ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ ‏.‏ سَمِعْتُ الْجَارُودَ يَقُولُ سَمِعْتُ وَكِيعًا يَقُولُ لاَ تَجُوزُ شَهَادَةُ امْرَأَةٍ وَاحِدَةٍ فِي الْحُكْمِ وَيُفَارِقُهَا فِي الْوَرَعِ ‏.‏

Uqba ibnul-Horis (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U aytdi: «Men bir ayolga uylandim. Soʻng oldimizga bir qora ayol kelib: ‹Men ikkovingizni emizganman›, dedi. Men Paygʻambar ﷺning oldilariga kelib: ‹Falon binti falonga uylangan edim, oldimizga bir qora ayol kelib: ‹Men ikkovingizni emizganman› deyapti, holbuki u yolgʻonchidir›, dedim. U zot mendan yuz oʻgirdilar. Men yuzlari tomonidan kelsam, yuzlarini mendan oʻgirdilar. Men: ‹U yolgʻonchidir›, dedim. U zot: ‹Sizni ikkalangizni emizganini daʼvo qilgan boʻlsa, u bilan qanday (oila boʻlasiz)? Uni oʻzingdan qoʻyib yubor (yaʼni undan ajral)›, dedilar.» Abu Iso aytdi: Bu bobda Ibn Umardan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Uqba ibnul-Horisning hadisi hasan sahihdir. Paygʻambar ﷺning baʼzi sahobalaridan boʻlmish ilm ahli va boshqalar huzurida amal shu hadisga binoan boʻlib, ular emizish (masalasi)da bitta ayolning guvohligini joiz sanaganlar. Ibn Abbos: «Emizishda bitta ayolning guvohligi joizdir va undan qasam olinadi», degan. Buni Ahmad va Ishoq ham aytadi. Baʼzi ilm ahli esa: «Bitta ayolning guvohligi (koʻproq boʻlmaguncha) joiz emas», deganlar. Bu Shofiiyning soʻzidir.Уқба ибнул-Ҳорис (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У айтди: «Мен бир аёлга уйландим. Сўнг олдимизга бир қора аёл келиб: ‹Мен икковингизни эмизганман›, деди. Мен Пайғамбар ﷺнинг олдиларига келиб: ‹Фалон бинти фалонга уйланган эдим, олдимизга бир қора аёл келиб: ‹Мен икковингизни эмизганман› деяпти, ҳолбуки у ёлғончидир›, дедим. У зот мендан юз ўгирдилар. Мен юзлари томонидан келсам, юзларини мендан ўгирдилар. Мен: ‹У ёлғончидир›, дедим. У зот: ‹Сизни иккалангизни эмизганини даъво қилган бўлса, у билан қандай (оила бўласиз)? Уни ўзингдан қўйиб юбор (яъни ундан ажрал)›, дедилар.» Абу Исо айтди: Бу бобда Ибн Умардан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Уқба ибнул-Ҳориснинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Пайғамбар ﷺнинг баъзи саҳобаларидан бўлмиш илм аҳли ва бошқалар ҳузурида амал шу ҳадисга биноан бўлиб, улар эмизиш (масаласи)да битта аёлнинг гувоҳлигини жоиз санаганлар. Ибн Аббос: «Эмизишда битта аёлнинг гувоҳлиги жоиздир ва ундан қасам олинади», деган. Буни Аҳмад ва Ишоқ ҳам айтади. Баъзи илм аҳли эса: «Битта аёлнинг гувоҳлиги (кўпроқ бўлмагунча) жоиз эмас», деганлар. Бу Шофиийнинг сўзидир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ فَاطِمَةَ بِنْتِ الْمُنْذِرِ، عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ، قَالَتْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ يُحَرِّمُ مِنَ الرَّضَاعَةِ إِلاَّ مَا فَتَقَ الأَمْعَاءَ فِي الثَّدْىِ وَكَانَ قَبْلَ الْفِطَامِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ أَنَّ الرَّضَاعَةَ لاَ تُحَرِّمُ إِلاَّ مَا كَانَ دُونَ الْحَوْلَيْنِ وَمَا كَانَ بَعْدَ الْحَوْلَيْنِ الْكَامِلَيْنِ فَإِنَّهُ لاَ يُحَرِّمُ شَيْئًا ‏.‏ وَفَاطِمَةُ بِنْتُ الْمُنْذِرِ بْنِ الزُّبَيْرِ بْنِ الْعَوَّامِ هِيَ امْرَأَةُ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ ‏.‏

Ummu Salama (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Emizishdan faqat koʻkrak (suti) ichaklarga yetib borgan va sutdan ajralishdan (yaʼni emizikdan chiqishdan) oldin boʻlgani harom qiladi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Paygʻambar ﷺning sahobalaridan koʻpchilik ilm ahli va boshqalar huzurida amal shunga binoandir: emizish faqat ikki yoshdan kichik (boladagi)si harom qiladi, ikki yil toʻliq tugagandan keyin boʻlgani esa hech narsani harom qilmaydi. Fotima binti Munzir ibn Zubayr ibnul-Avvom — Hishom ibn Urvaning xotinidir.Умму Салама (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Эмизишдан фақат кўкрак (сути) ичакларга етиб борган ва сутдан ажралишдан (яъни эмизикдан чиқишдан) олдин бўлгани ҳаром қилади», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Пайғамбар ﷺнинг саҳобаларидан кўпчилик илм аҳли ва бошқалар ҳузурида амал шунга биноандир: эмизиш фақат икки ёшдан кичик (боладаги)си ҳаром қилади, икки йил тўлиқ тугагандан кейин бўлгани эса ҳеч нарсани ҳаром қилмайди. Фотима бинти Мунзир ибн Зубайр ибнул-Аввом — Ҳишом ибн Урванинг хотинидир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا حَاتِمُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ حَجَّاجِ بْنِ حَجَّاجٍ الأَسْلَمِيِّ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّهُ سَأَلَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا يُذْهِبُ عَنِّي مَذَمَّةَ الرَّضَاعِ فَقَالَ ‏"‏ غُرَّةٌ عَبْدٌ أَوْ أَمَةٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَمَعْنَى قَوْلِهِ مَا يُذْهِبُ عَنِّي مَذَمَّةَ الرَّضَاعِ ‏.‏ يَقُولُ إِنَّمَا يَعْنِي بِهِ ذِمَامَ الرَّضَاعَةِ وَحَقَّهَا يَقُولُ إِذَا أَعْطَيْتَ الْمُرْضِعَةَ عَبْدًا أَوْ أَمَةً فَقَدْ قَضَيْتَ ذِمَامَهَا ‏.‏ وَيُرْوَى عَنْ أَبِي الطُّفَيْلِ قَالَ كُنْتُ جَالِسًا مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم إِذْ أَقْبَلَتِ امْرَأَةٌ فَبَسَطَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم رِدَاءَهُ حَتَّى قَعَدَتْ عَلَيْهِ فَلَمَّا ذَهَبَتْ قِيلَ هِيَ كَانَتْ أَرْضَعَتِ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ هَكَذَا رَوَاهُ يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الْقَطَّانُ وَحَاتِمُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ وَغَيْرُ وَاحِدٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ حَجَّاجِ بْنِ حَجَّاجٍ عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَرَوَى سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ حَجَّاجِ بْنِ أَبِي حَجَّاجٍ عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَحَدِيثُ ابْنِ عُيَيْنَةَ غَيْرُ مَحْفُوظٍ وَالصَّحِيحُ مَا رَوَى هَؤُلاَءِ عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ عَنْ أَبِيهِ ‏.‏ وَهِشَامُ بْنُ عُرْوَةَ يُكْنَى أَبَا الْمُنْذِرِ وَقَدْ أَدْرَكَ جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ وَابْنَ عُمَرَ ‏.‏

Hajjoj ibn Hajjoj al-Aslamiy (rahimahulloh) otasidan rivoyat qiladi: Otasi Paygʻambar ﷺdan soʻrab: «Ey Allohning Rasuli! Mendan emizish haqqini nima ado qiladi (yaʼni emizgan onaga boʻlgan burchni nima uzadi)?» dedi. U zot: «Bir gʻurra — qul yoki choʻri», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Uning «Mendan emizish (madhammatini) nima ketkazadi» degan soʻzining maʼnosi — emizishning haqqi va burchini koʻzda tutadi; yaʼni emizgan ayolga qul yoki choʻri bersang, uning haqqini ado etgan boʻlasan, demoqchidir. Abut-Tufayldan rivoyat qilinadi: U aytdi: «Men Paygʻambar ﷺ bilan oʻtirgan edim, shunda bir ayol keldi. Paygʻambar ﷺ ridolarini yozib, u (ayol) uning ustiga oʻtirdi. U ketganda: ‹Bu (ayol) Paygʻambar ﷺni emizgan edi›, deyildi.» Hishom ibn Urva Abul-Munzir deb kunyalanadi va u Jobir ibn Abdulloh hamda Ibn Umarga yetishgan.Ҳажжож ибн Ҳажжож ал-Асламий (раҳимаҳуллоҳ) отасидан ривоят қилади: Отаси Пайғамбар ﷺдан сўраб: «Эй Аллоҳнинг Расули! Мендан эмизиш ҳаққини нима адо қилади (яъни эмизган онага бўлган бурчни нима узади)?» деди. У зот: «Бир ғурра — қул ёки чўри», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Унинг «Мендан эмизиш (мадҳамматини) нима кетказади» деган сўзининг маъноси — эмизишнинг ҳаққи ва бурчини кўзда тутади; яъни эмизган аёлга қул ёки чўри берсанг, унинг ҳаққини адо этган бўласан, демоқчидир. Абут-Туфайлдан ривоят қилинади: У айтди: «Мен Пайғамбар ﷺ билан ўтирган эдим, шунда бир аёл келди. Пайғамбар ﷺ ридоларини ёзиб, у (аёл) унинг устига ўтирди. У кетганда: ‹Бу (аёл) Пайғамбар ﷺни эмизган эди›, дейилди.» Ҳишом ибн Урва Абул-Мунзир деб куняланади ва у Жобир ибн Абдуллоҳ ҳамда Ибн Умарга етишган.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، أَخْبَرَنَا جَرِيرُ بْنُ عَبْدِ الْحَمِيدِ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ كَانَ زَوْجُ بَرِيرَةَ عَبْدًا فَخَيَّرَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَاخْتَارَتْ نَفْسَهَا وَلَوْ كَانَ حُرًّا لَمْ يُخَيِّرْهَا ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: U aytdi: «Bariraning eri qul edi, shuning uchun Rasululloh ﷺ uni (ozod boʻlgach erini tanlash yoki ajrashishda) ixtiyorli qildilar. U esa oʻzini (ajrashishni) ixtiyor qildi. Agar (eri) ozod kishi boʻlganida, uni ixtiyorli qilmas edilar.»Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: У айтди: «Бариранинг эри қул эди, шунинг учун Расулуллоҳ ﷺ уни (озод бўлгач эрини танлаш ёки ажрашишда) ихтиёрли қилдилар. У эса ўзини (ажрашишни) ихтиёр қилди. Агар (эри) озод киши бўлганида, уни ихтиёрли қилмас эдилар.»

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنِ الأَسْوَدِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ كَانَ زَوْجُ بَرِيرَةَ حُرًّا فَخَيَّرَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَائِشَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ هَكَذَا رَوَى هِشَامٌ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَائِشَةَ قَالَتْ كَانَ زَوْجُ بَرِيرَةَ عَبْدًا ‏.‏ وَرَوَى عِكْرِمَةُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ رَأَيْتُ زَوْجَ بَرِيرَةَ وَكَانَ عَبْدًا يُقَالُ لَهُ مُغِيثٌ ‏.‏ وَهَكَذَا رُوِيَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ وَقَالُوا إِذَا كَانَتِ الأَمَةُ تَحْتَ الْحُرِّ فَأُعْتِقَتْ فَلاَ خِيَارَ لَهَا وَإِنَّمَا يَكُونُ لَهَا الْخِيَارُ إِذَا أُعْتِقَتْ وَكَانَتْ تَحْتَ عَبْدٍ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ وَرَوَى الأَعْمَشُ عَنْ إِبْرَاهِيمَ عَنِ الأَسْوَدِ عَنْ عَائِشَةَ قَالَتْ كَانَ زَوْجُ بَرِيرَةَ حُرًّا فَخَيَّرَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَرَوَى أَبُو عَوَانَةَ هَذَا الْحَدِيثَ عَنِ الأَعْمَشِ عَنْ إِبْرَاهِيمَ عَنِ الأَسْوَدِ عَنْ عَائِشَةَ فِي قِصَّةِ بَرِيرَةَ قَالَ الأَسْوَدُ وَكَانَ زَوْجُهَا حُرًّا ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنَ التَّابِعِينَ وَمَنْ بَعْدَهُمْ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَأَهْلِ الْكُوفَةِ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: U aytdi: «Bariraning eri hur (ozod) edi, shuning uchun Rasululloh ﷺ uni ixtiyorli qildilar.» Abu Iso aytdi: Oishaning hadisi hasan sahihdir. Hishom otasidan, u Oishadan shunday rivoyat qilgan: «Bariraning eri qul edi.» Ikrima Ibn Abbosdan rivoyat qilib: «Men Bariraning erini koʻrganman, u Mugʻis deb ataluvchi qul edi», degan. Ibn Umardan ham shunday rivoyat qilingan. Baʼzi ilm ahli huzurida amal shunga binoan boʻlib, ular: «Agar choʻri hur (ozod kishi) nikohida boʻlsa-yu, soʻng ozod qilinsa, unga ixtiyor yoʻq; ixtiyor faqat ozod qilinganida qul nikohida boʻlgan taqdirda boʻladi», deganlar. Bu Shofiiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Aʼmash Ibrohimdan, u al-Asvaddan, u Oishadan: «Bariraning eri hur edi, shuning uchun Rasululloh ﷺ uni ixtiyorli qildilar», deb rivoyat qilgan. Baʼzi tobeʼinlar va ulardan keyingilarning baʼzi ilm ahli huzurida amal shunga binoandir; bu Sufyon as-Savriy va Kufa ahlining soʻzidir.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: У айтди: «Бариранинг эри ҳур (озод) эди, шунинг учун Расулуллоҳ ﷺ уни ихтиёрли қилдилар.» Абу Исо айтди: Оишанинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Ҳишом отасидан, у Оишадан шундай ривоят қилган: «Бариранинг эри қул эди.» Икрима Ибн Аббосдан ривоят қилиб: «Мен Бариранинг эрини кўрганман, у Муғис деб аталувчи қул эди», деган. Ибн Умардан ҳам шундай ривоят қилинган. Баъзи илм аҳли ҳузурида амал шунга биноан бўлиб, улар: «Агар чўри ҳур (озод киши) никоҳида бўлса-ю, сўнг озод қилинса, унга ихтиёр йўқ; ихтиёр фақат озод қилинганида қул никоҳида бўлган тақдирда бўлади», деганлар. Бу Шофиий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Аъмаш Иброҳимдан, у ал-Асваддан, у Оишадан: «Бариранинг эри ҳур эди, шунинг учун Расулуллоҳ ﷺ уни ихтиёрли қилдилар», деб ривоят қилган. Баъзи тобеъинлар ва улардан кейингиларнинг баъзи илм аҳли ҳузурида амал шунга биноандир; бу Суфён ас-Саврий ва Куфа аҳлининг сўзидир.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي عَرُوبَةَ، عَنْ أَيُّوبَ، وَقَتَادَةَ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ زَوْجَ، بَرِيرَةَ كَانَ عَبْدًا أَسْوَدَ لِبَنِي الْمُغِيرَةِ يَوْمَ أُعْتِقَتْ بَرِيرَةُ وَاللَّهِ لَكَأَنِّي بِهِ فِي طُرُقِ الْمَدِينَةِ وَنَوَاحِيهَا وَإِنَّ دُمُوعَهُ لَتَسِيلُ عَلَى لِحْيَتِهِ يَتَرَضَّاهَا لِتَخْتَارَهُ فَلَمْ تَفْعَلْ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَسَعِيدُ بْنُ أَبِي عَرُوبَةَ هُوَ سَعِيدُ بْنُ مِهْرَانَ وَيُكْنَى أَبَا النَّضْرِ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Barira ozod qilingan kuni uning eri Bani Mugʻiraga tegishli bir qora qul edi. «Allohga qasamki, men uni hozir ham Madina koʻchalari va atroflarida koʻrib turgandekman — soqoli ustidan koʻz yoshlari oqib, u (ayolni) oʻzini tanlashga koʻndirmoqchi boʻlardi, biroq u (ayol) bunday qilmadi (yaʼni uni tanlamadi).» Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Said ibn Abu Aruba — bu Said ibn Mehron boʻlib, Abun-Nazr deb kunyalanadi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Барира озод қилинган куни унинг эри Бани Муғирага тегишли бир қора қул эди. «Аллоҳга қасамки, мен уни ҳозир ҳам Мадина кўчалари ва атрофларида кўриб тургандекман — соқоли устидан кўз ёшлари оқиб, у (аёлни) ўзини танлашга кўндирмоқчи бўларди, бироқ у (аёл) бундай қилмади (яъни уни танламади).» Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Саид ибн Абу Аруба — бу Саид ибн Меҳрон бўлиб, Абун-Назр деб куняланади.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الْوَلَدُ لِلْفِرَاشِ وَلِلْعَاهِرِ الْحَجَرُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عُمَرَ وَعُثْمَانَ وَعَائِشَةَ وَأَبِي أُمَامَةَ وَعَمْرِو بْنِ خَارِجَةَ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَالْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ وَزَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ ‏.‏ وَقَدْ رَوَاهُ الزُّهْرِيُّ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ وَأَبِي سَلَمَةَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Bola (qonuniy) toʻshakka (yaʼni nikohli erga) tegishlidir, zinokorga esa tosh (mahrumlik)», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Umar, Usmon, Oisha, Abu Umoma, Amr ibn Xorija, Abdulloh ibn Amr, al-Baro ibn Ozib va Zayd ibn Arqamdan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan sahihdir. Ilm ahli huzurida amal shunga binoandir. az-Zuhriy buni Said ibnul-Musayyab va Abu Salamadan, ular Abu Hurayradan rivoyat qilganlar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Бола (қонуний) тўшакка (яъни никоҳли эрга) тегишлидир, зинокорга эса тош (маҳрумлик)», дедилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Умар, Усмон, Оиша, Абу Умома, Амр ибн Хорижа, Абдуллоҳ ибн Амр, ал-Баро ибн Озиб ва Зайд ибн Арқамдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Илм аҳли ҳузурида амал шунга биноандир. аз-Зуҳрий буни Саид ибнул-Мусайяб ва Абу Саламадан, улар Абу Ҳурайрадан ривоят қилганлар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الأَعْلَى، حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ، وَهُوَ الدَّسْتَوَائِيُّ عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم رَأَى امْرَأَةً فَدَخَلَ عَلَى زَيْنَبَ فَقَضَى حَاجَتَهُ وَخَرَجَ وَقَالَ ‏"‏ إِنَّ الْمَرْأَةَ إِذَا أَقْبَلَتْ أَقْبَلَتْ فِي صُورَةِ شَيْطَانٍ فَإِذَا رَأَى أَحَدُكُمُ امْرَأَةً فَأَعْجَبَتْهُ فَلْيَأْتِ أَهْلَهُ فَإِنَّ مَعَهَا مِثْلَ الَّذِي مَعَهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ جَابِرٍ حَدِيثٌ صَحِيحٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَهِشَامٌ الدَّسْتَوَائِيُّ هُوَ هِشَامُ بْنُ سَنْبَرٍ ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ bir ayolni koʻrdilar, soʻng Zaynabning oldiga kirib, hojatlarini ado etib chiqdilar va: «Albatta ayol (kishiga) yuzlanganda shayton suratida yuzlanadi. Bas, sizlardan biringiz bir ayolni koʻrib, u (ayol) unga yoqib qolsa, oʻz ahli (xotini) oldiga borsin, chunki uning (xotinining) yonida ham (oʻsha ayolda) bori bordir (yaʼni shahvatni qondiruvchi narsa bor)», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Ibn Masʼuddan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Jobirning hadisi sahih hasan gʻaribdir. Hishom ad-Dastavoiy — bu Hishom ibn Sanbardir.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ бир аёлни кўрдилар, сўнг Зайнабнинг олдига кириб, ҳожатларини адо этиб чиқдилар ва: «Албатта аёл (кишига) юзланганда шайтон суратида юзланади. Бас, сизлардан бирингиз бир аёлни кўриб, у (аёл) унга ёқиб қолса, ўз аҳли (хотини) олдига борсин, чунки унинг (хотинининг) ёнида ҳам (ўша аёлда) бори бордир (яъни шаҳватни қондирувчи нарса бор)», дедилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Ибн Масъуддан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Жобирнинг ҳадиси саҳиҳ ҳасан ғарибдир. Ҳишом ад-Даставоий — бу Ҳишом ибн Санбардир.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا النَّضْرُ بْنُ شُمَيْلٍ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَمْرٍو، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لَوْ كُنْتُ آمِرًا أَحَدًا أَنْ يَسْجُدَ لأَحَدٍ لأَمَرْتُ الْمَرْأَةَ أَنْ تَسْجُدَ لِزَوْجِهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ وَسُرَاقَةَ بْنِ مَالِكِ بْنِ جُعْشُمٍ وَعَائِشَةَ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي أَوْفَى وَطَلْقِ بْنِ عَلِيٍّ وَأُمِّ سَلَمَةَ وَأَنَسٍ وَابْنِ عُمَرَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ مِنْ حَدِيثِ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو عَنْ أَبِي سَلَمَةَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Agar men birovga boshqa birovga sajda qilishni buyuradigan boʻlganimda, ayolga eriga sajda qilishni buyurardim», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Muoz ibn Jabal, Suroqa ibn Molik ibn Juʼshum, Oisha, Ibn Abbos, Abdulloh ibn Abu Avfo, Talq ibn Ali, Ummu Salama, Anas va Ibn Umardan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi bu vajhdan — Muhammad ibn Amrning Abu Salamadan, uning Abu Hurayradan (qilgan rivoyati) yoʻlidan — hasan gʻaribdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Агар мен бировга бошқа бировга сажда қилишни буюрадиган бўлганимда, аёлга эрига сажда қилишни буюрардим», дедилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Муоз ибн Жабал, Суроқа ибн Молик ибн Жуъшум, Оиша, Ибн Аббос, Абдуллоҳ ибн Абу Авфо, Талқ ибн Али, Умму Салама, Анас ва Ибн Умардан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси бу важҳдан — Муҳаммад ибн Амрнинг Абу Саламадан, унинг Абу Ҳурайрадан (қилган ривояти) йўлидан — ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا مُلاَزِمُ بْنُ عَمْرٍو، قَالَ حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ بَدْرٍ، عَنْ قَيْسِ بْنِ طَلْقٍ، عَنْ أَبِيهِ، طَلْقِ بْنِ عَلِيٍّ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِذَا الرَّجُلُ دَعَا زَوْجَتَهُ لِحَاجَتِهِ فَلْتَأْتِهِ وَإِنْ كَانَتْ عَلَى التَّنُّورِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Talq ibn Ali (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Erkak xotinini oʻz hojati uchun chaqirsa, u tandir ustida boʻlsa ham, kelsin», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir.Талқ ибн Али (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Эркак хотинини ўз ҳожати учун чақирса, у тандир устида бўлса ҳам, келсин», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا وَاصِلُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى الْكُوفِيُّ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ فُضَيْلٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ أَبِي نَصْرٍ، عَنْ مُسَاوِرٍ الْحِمْيَرِيِّ، عَنْ أُمِّهِ، عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ، قَالَتْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَيُّمَا امْرَأَةٍ مَاتَتْ وَزَوْجُهَا عَنْهَا رَاضٍ دَخَلَتِ الْجَنَّةَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Ummu Salama (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Qaysi bir ayol eri undan rozi boʻlgan holda vafot etsa, jannatga kiradi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir.Умму Салама (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Қайси бир аёл эри ундан рози бўлган ҳолда вафот этса, жаннатга киради», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاَءِ حَدَّثَنَا عَبْدَةُ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو، حَدَّثَنَا أَبُو سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَكْمَلُ الْمُؤْمِنِينَ إِيمَانًا أَحْسَنُهُمْ خُلُقًا وَخِيَارُكُمْ خِيَارُكُمْ لِنِسَائِهِمْ خُلُقًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَائِشَةَ وَابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Moʻminlarning iymoni eng kamoli — axloqi eng goʻzal boʻlganidir. Sizlarning yaxshilaringiz — ayollariga axloqi jihatidan yaxshi boʻlganlaringizdir», dedilar. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Oisha va Ibn Abbosdan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning bu hadisi hasan sahihdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Мўминларнинг иймони энг камоли — ахлоқи энг гўзал бўлганидир. Сизларнинг яхшиларингиз — аёлларига ахлоқи жиҳатидан яхши бўлганларингиздир», дедилар. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Оиша ва Ибн Аббосдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг бу ҳадиси ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْخَلاَّلُ، حَدَّثَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ عَلِيٍّ الْجُعْفِيُّ، عَنْ زَائِدَةَ، عَنْ شَبِيبِ بْنِ غَرْقَدَةَ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ عَمْرِو بْنِ الأَحْوَصِ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي أَنَّهُ، شَهِدَ حَجَّةَ الْوَدَاعِ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَحَمِدَ اللَّهَ وَأَثْنَى عَلَيْهِ وَذَكَّرَ وَوَعَظَ فَذَكَرَ فِي الْحَدِيثِ قِصَّةً فَقَالَ ‏"‏ أَلاَ وَاسْتَوْصُوا بِالنِّسَاءِ خَيْرًا فَإِنَّمَا هُنَّ عَوَانٌ عِنْدَكُمْ لَيْسَ تَمْلِكُونَ مِنْهُنَّ شَيْئًا غَيْرَ ذَلِكَ إِلاَّ أَنْ يَأْتِينَ بِفَاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ فَإِنْ فَعَلْنَ فَاهْجُرُوهُنَّ فِي الْمَضَاجِعِ وَاضْرِبُوهُنَّ ضَرْبًا غَيْرَ مُبَرِّحٍ فَإِنْ أَطَعْنَكُمْ فَلاَ تَبْغُوا عَلَيْهِنَّ سَبِيلاً أَلاَ إِنَّ لَكُمْ عَلَى نِسَائِكُمْ حَقًّا وَلِنِسَائِكُمْ عَلَيْكُمْ حَقًّا فَأَمَّا حَقُّكُمْ عَلَى نِسَائِكُمْ أَلاَّ يُوطِئْنَ فُرُشَكُمْ مَنْ تَكْرَهُونَ وَلاَ يَأْذَنَّ فِي بُيُوتِكُمْ لِمَنْ تَكْرَهُونَ أَلاَ وَحَقُّهُنَّ عَلَيْكُمْ أَنْ تُحْسِنُوا إِلَيْهِنَّ فِي كِسْوَتِهِنَّ وَطَعَامِهِنَّ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَمَعْنَى قَوْلِهِ ‏"‏ عَوَانٌ عِنْدَكُمْ ‏"‏ ‏.‏ يَعْنِي أَسْرَى فِي أَيْدِيكُمْ ‏.‏

Sulaymon ibn Amr ibn al-Ahvas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, otasi unga (Amr ibn al-Ahvas (roziyallohu anhu)) Vidolashuv hajjida Rasululloh ﷺ bilan birga ishtirok etganini aytdi. (Paygʻambar ﷺ) Allohga hamd va sano aytib, eslatma va vaʼz qildilar — u (rovi) hadisda bir voqeani zikr qildi — soʻng (Paygʻambar ﷺ): «Ogoh boʻlinglar, ayollarga yaxshilik qilishni bir-biringizga tavsiya qilinglar, chunki ular sizlarning qoʻlingizdagi asirlardir. Ulardan bundan boshqa hech narsaga molik boʻlmaysizlar, magar ular ochiq-oydin fahsh ish qilsalar (bundan mustasno). Agar shunday qilsalar, ularni yotoqlarida tanho qoldiringlar va ularni ogʻritmaydigan tarzda uringlar. Agar sizlarga itoat qilsalar, ularga (qarshi) yoʻl izlamanglar. Ogoh boʻlinglar, sizlarning ayollaringiz ustida haqqingiz bor, ayollaringizning ham sizlar ustida haqqi bor. Sizlarning ayollaringiz ustidagi haqqingiz — yotoqlaringizga oʻzingiz yoqtirmagan kishini bostirmasliklari va uylaringizga oʻzingiz yoqtirmagan kishiga izn bermasliklaridir. Ogoh boʻlinglar, ularning sizlar ustidagi haqqi — kiyim-kechagi va taomida ularga yaxshilik qilishingizdir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Uning «sizlarning qoʻlingizdagi avon» degan soʻzining maʼnosi — qoʻllaringizdagi asirlar demakdir.Сулаймон ибн Амр ибн ал-Аҳвас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, отаси унга (Амр ибн ал-Аҳвас (розияллоҳу анҳу)) Видолашув ҳажжида Расулуллоҳ ﷺ билан бирга иштирок этганини айтди. (Пайғамбар ﷺ) Аллоҳга ҳамд ва сано айтиб, эслатма ва ваъз қилдилар — у (рови) ҳадисда бир воқеани зикр қилди — сўнг (Пайғамбар ﷺ): «Огоҳ бўлинглар, аёлларга яхшилик қилишни бир-бирингизга тавсия қилинглар, чунки улар сизларнинг қўлингиздаги асирлардир. Улардан бундан бошқа ҳеч нарсага молик бўлмайсизлар, магар улар очиқ-ойдин фаҳш иш қилсалар (бундан мустасно). Агар шундай қилсалар, уларни ётоқларида танҳо қолдиринглар ва уларни оғритмайдиган тарзда уринглар. Агар сизларга итоат қилсалар, уларга (қарши) йўл изламанглар. Огоҳ бўлинглар, сизларнинг аёлларингиз устида ҳаққингиз бор, аёлларингизнинг ҳам сизлар устида ҳаққи бор. Сизларнинг аёлларингиз устидаги ҳаққингиз — ётоқларингизга ўзингиз ёқтирмаган кишини бостирмасликлари ва уйларингизга ўзингиз ёқтирмаган кишига изн бермасликларидир. Огоҳ бўлинглар, уларнинг сизлар устидаги ҳаққи — кийим-кечаги ва таомида уларга яхшилик қилишингиздир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Унинг «сизларнинг қўлингиздаги авон» деган сўзининг маъноси — қўлларингиздаги асирлар демакдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، وَهَنَّادٌ، قَالاَ حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنْ عَاصِمٍ الأَحْوَلِ، عَنْ عِيسَى بْنِ حِطَّانَ، عَنْ مُسْلِمِ بْنِ سَلاَّمٍ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ طَلْقٍ، قَالَ أَتَى أَعْرَابِيٌّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ الرَّجُلُ مِنَّا يَكُونُ فِي الْفَلاَةِ فَتَكُونُ مِنْهُ الرُّوَيْحَةُ وَيَكُونُ فِي الْمَاءِ قِلَّةٌ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِذَا فَسَا أَحَدُكُمْ فَلْيَتَوَضَّأْ وَلاَ تَأْتُوا النِّسَاءَ فِي أَعْجَازِهِنَّ فَإِنَّ اللَّهَ لاَ يَسْتَحْيِي مِنَ الْحَقِّ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عُمَرَ وَخُزَيْمَةَ بْنِ ثَابِتٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَلِيِّ بْنِ طَلْقٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَسَمِعْتُ مُحَمَّدًا يَقُولُ لاَ أَعْرِفُ لِعَلِيِّ بْنِ طَلْقٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم غَيْرَ هَذَا الْحَدِيثِ الْوَاحِدِ وَلاَ أَعْرِفُ هَذَا الْحَدِيثَ مِنْ حَدِيثِ طَلْقِ بْنِ عَلِيٍّ السُّحَيْمِيِّ ‏.‏ وَكَأَنَّهُ رَأَى أَنَّ هَذَا رَجُلٌ آخَرُ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Ali ibn Talq (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, bir aʼrobiy Paygʻambar ﷺ huzuriga kelib: «Yo Rasululloh, bizdan bir kishi sahroda boʻladi, undan yel chiqadi, suv esa oz boʻladi (qanday qilsin)?» dedi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Biringizdan yel chiqsa, tahorat olsin va ayollaringizga orqa (dubur)laridan kelmanglar, chunki Alloh haqdan uyalmaydi», dedilar. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Umar, Xuzayma ibn Sobit, Ibn Abbos va Abu Hurayradan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Ali ibn Talqning hadisi hasan hadisdir. Men Muhammad (al-Buxoriy)ning shunday deganini eshitdim: Men Ali ibn Talqning Paygʻambar ﷺdan bu yagona hadisdan boshqa (rivoyatini) bilmayman, hamda bu hadisni Talq ibn Ali as-Suhaymiyning hadisidan deb bilmayman. Goʻyo u bu (Ali ibn Talq) Paygʻambar ﷺ sahobalaridan boshqa bir kishi deb hisoblagan koʻrinadi.Али ибн Талқ (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, бир аъробий Пайғамбар ﷺ ҳузурига келиб: «Ё Расулуллоҳ, биздан бир киши саҳрода бўлади, ундан ел чиқади, сув эса оз бўлади (қандай қилсин)?» деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Бирингиздан ел чиқса, таҳорат олсин ва аёлларингизга орқа (дубур)ларидан келманглар, чунки Аллоҳ ҳақдан уялмайди», дедилар. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Умар, Хузайма ибн Собит, Ибн Аббос ва Абу Ҳурайрадан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Али ибн Талқнинг ҳадиси ҳасан ҳадисдир. Мен Муҳаммад (ал-Бухорий)нинг шундай деганини эшитдим: Мен Али ибн Талқнинг Пайғамбар ﷺдан бу ягона ҳадисдан бошқа (ривоятини) билмайман, ҳамда бу ҳадисни Талқ ибн Али ас-Суҳаймийнинг ҳадисидан деб билмайман. Гўё у бу (Али ибн Талқ) Пайғамбар ﷺ саҳобаларидан бошқа бир киши деб ҳисоблаган кўринади.

حَدَّثَنَا أَبُو سَعِيدٍ الأَشَجُّ، حَدَّثَنَا أَبُو خَالِدٍ الأَحْمَرُ، عَنِ الضَّحَّاكِ بْنِ عُثْمَانَ، عَنْ مَخْرَمَةَ بْنِ سُلَيْمَانَ، عَنْ كُرَيْبٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ يَنْظُرُ اللَّهُ إِلَى رَجُلٍ أَتَى رَجُلاً أَوِ امْرَأَةً فِي الدُّبُرِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَرَوَى وَكِيعٌ هَذَا الْحَدِيثَ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Alloh erkak yoki ayolga orqa (dubur)dan kelgan kishiga (rahmat nazari bilan) qaramaydi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir. Bu hadisni Vakiʼ ham rivoyat qilgan.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Аллоҳ эркак ёки аёлга орқа (дубур)дан келган кишига (раҳмат назари билан) қарамайди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Бу ҳадисни Вакиъ ҳам ривоят қилган.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، وَغَيْرُ، وَاحِدٍ، قَالُوا حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ مُسْلِمٍ، وَهُوَ ابْنُ سَلاَّمٍ عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَلِيٍّ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِذَا فَسَا أَحَدُكُمْ فَلْيَتَوَضَّأْ وَلاَ تَأْتُوا النِّسَاءَ فِي أَعْجَازِهِنَّ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَعَلِيٌّ هَذَا هُوَ عَلِيُّ بْنُ طَلْقٍ ‏.‏

Ali (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Biringizdan yel chiqsa, tahorat olsin va ayollaringizga orqa (dubur)laridan kelmanglar», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu Ali — Ali ibn Talqning oʻzidir.Али (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Бирингиздан ел чиқса, таҳорат олсин ва аёлларингизга орқа (дубур)ларидан келманглар», дедилар. Абу Исо айтди: Бу Али — Али ибн Талқнинг ўзидир.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ خَشْرَمٍ، أَخْبَرَنَا عِيسَى بْنُ يُونُسَ، عَنْ مُوسَى بْنِ عُبَيْدَةَ، عَنْ أَيُّوبَ بْنِ خَالِدٍ، عَنْ مَيْمُونَةَ بِنْتِ سَعْدٍ، وَكَانَتْ، خَادِمًا لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَتْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَثَلُ الرَّافِلَةِ فِي الزِّينَةِ فِي غَيْرِ أَهْلِهَا كَمَثَلِ ظُلْمَةِ يَوْمِ الْقِيَامَةِ لاَ نُورَ لَهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ مُوسَى بْنِ عُبَيْدَةَ ‏.‏ وَمُوسَى بْنُ عُبَيْدَةَ يُضَعَّفُ فِي الْحَدِيثِ مِنْ قِبَلِ حِفْظِهِ وَهُوَ صَدُوقٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَاهُ بَعْضُهُمْ عَنْ مُوسَى بْنِ عُبَيْدَةَ وَلَمْ يَرْفَعْهُ ‏.‏

Maymuna binti Saʼd (roziyallohu anho)dan — u Paygʻambar ﷺning xizmatkori edi — rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Oʻz ahli (eri)dan boshqasi uchun ziynatlanib, kerilib yuradigan ayolning misoli — qiyomat kunidagi qorongʻulik misolidir, unga (hech) nur boʻlmaydi», dedilar. Abu Iso aytdi: Biz bu hadisni faqat Muso ibn Ubaydaning hadisidangina bilamiz. Muso ibn Ubayda hadisda hifzi (xotirasi) jihatidan zaif sanaladi, garchi u rostgoʻy boʻlsa-da. Baʼzilari uni Muso ibn Ubaydadan rivoyat qilib, marfuʼ qilmaganlar (Paygʻambar ﷺga koʻtarmaganlar).Маймуна бинти Саъд (розияллоҳу анҳо)дан — у Пайғамбар ﷺнинг хизматкори эди — ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ўз аҳли (эри)дан бошқаси учун зийнатланиб, керилиб юрадиган аёлнинг мисоли — қиёмат кунидаги қоронғулик мисолидир, унга (ҳеч) нур бўлмайди», дедилар. Абу Исо айтди: Биз бу ҳадисни фақат Мусо ибн Убайданинг ҳадисидангина биламиз. Мусо ибн Убайда ҳадисда ҳифзи (хотираси) жиҳатидан заиф саналади, гарчи у ростгўй бўлса-да. Баъзилари уни Мусо ибн Убайдадан ривоят қилиб, марфуъ қилмаганлар (Пайғамбар ﷺга кўтармаганлар).

حَدَّثَنَا حُمَيْدُ بْنُ مَسْعَدَةَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ حَبِيبٍ، عَنِ الْحَجَّاجِ الصَّوَّافِ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ اللَّهَ يَغَارُ وَالْمُؤْمِنُ يَغَارُ وَغَيْرَةُ اللَّهِ أَنْ يَأْتِيَ الْمُؤْمِنُ مَا حَرَّمَ عَلَيْهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَائِشَةَ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ عَنْ أَبِي سَلَمَةَ عَنْ عُرْوَةَ عَنْ أَسْمَاءَ بِنْتِ أَبِي بَكْرٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم هَذَا الْحَدِيثُ وَكِلاَ الْحَدِيثَيْنِ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْحَجَّاجُ الصَّوَّافُ هُوَ الْحَجَّاجُ بْنُ أَبِي عُثْمَانَ وَأَبُو عُثْمَانَ اسْمُهُ مَيْسَرَةُ وَالْحَجَّاجُ يُكْنَى أَبَا الصَّلْتِ وَثَّقَهُ يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الْقَطَّانُ ‏.‏ حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرٍ الْعَطَّارُ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْمَدِينِيِّ قَالَ سَأَلْتُ يَحْيَى بْنَ سَعِيدٍ الْقَطَّانَ عَنْ حَجَّاجٍ الصَّوَّافِ فَقَالَ ثِقَةٌ فَطِنٌ كَيِّسٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Albatta, Alloh gʻayrat qiladi, moʻmin ham gʻayrat qiladi. Allohning gʻayrati — moʻmin Alloh unga harom qilgan narsani qilishidadir», dedilar. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Oisha va Abdulloh ibn Umardan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan gʻaribdir. Bu hadis Yahyo ibn Abu Kasirdan, u Abu Salamadan, u Urvadan, u Asmo binti Abu Bakrdan, u Paygʻambar ﷺdan (qilingan tariqda) ham rivoyat qilingan va har ikkala hadis ham sahihdir. Hajjoj as-Savvof — bu Hajjoj ibn Abu Usmondir, Abu Usmonning ismi Maysaradir, Hajjojning kunyasi Abus-Saltdir, uni Yahyo ibn Said al-Qatton ishonchli (siqa) sanagan. Bizga Abu Bakr al-Attor Ali ibn al-Madiniydan rivoyat qildiki, u: Men Yahyo ibn Said al-Qattondan Hajjoj as-Savvof haqida soʻradim, u: «Ishonchli, ziyrak, aql-idrokli», dedi, dedi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Албатта, Аллоҳ ғайрат қилади, мўмин ҳам ғайрат қилади. Аллоҳнинг ғайрати — мўмин Аллоҳ унга ҳаром қилган нарсани қилишидадир», дедилар. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Оиша ва Абдуллоҳ ибн Умардан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан ғарибдир. Бу ҳадис Яҳё ибн Абу Касирдан, у Абу Саламадан, у Урвадан, у Асмо бинти Абу Бакрдан, у Пайғамбар ﷺдан (қилинган тариқда) ҳам ривоят қилинган ва ҳар иккала ҳадис ҳам саҳиҳдир. Ҳажжож ас-Саввоф — бу Ҳажжож ибн Абу Усмондир, Абу Усмоннинг исми Майсарадир, Ҳажжожнинг куняси Абус-Салтдир, уни Яҳё ибн Саид ал-Қаттон ишончли (сиқа) санаган. Бизга Абу Бакр ал-Аттор Али ибн ал-Мадинийдан ривоят қилдики, у: Мен Яҳё ибн Саид ал-Қаттондан Ҳажжож ас-Саввоф ҳақида сўрадим, у: «Ишончли, зийрак, ақл-идрокли», деди, деди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ يَحِلُّ لاِمْرَأَةٍ تُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ أَنْ تُسَافِرَ سَفَرًا يَكُونُ ثَلاَثَةَ أَيَّامٍ فَصَاعِدًا إِلاَّ وَمَعَهَا أَبُوهَا أَوْ أَخُوهَا أَوْ زَوْجُهَا أَوِ ابْنُهَا أَوْ ذُو مَحْرَمٍ مِنْهَا ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَابْنِ عُمَرَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَرُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ ‏"‏ لاَ تُسَافِرُ الْمَرْأَةُ مَسِيرَةَ يَوْمٍ وَلَيْلَةٍ إِلاَّ مَعَ ذِي مَحْرَمٍ ‏"‏ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ يَكْرَهُونَ لِلْمَرْأَةِ أَنْ تُسَافِرَ إِلاَّ مَعَ ذِي مَحْرَمٍ ‏.‏ وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي الْمَرْأَةِ إِذَا كَانَتْ مُوسِرَةً وَلَمْ يَكُنْ لَهَا مَحْرَمٌ هَلْ تَحُجُّ ‏.‏ فَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ لاَ يَجِبُ عَلَيْهَا الْحَجُّ لأَنَّ الْمَحْرَمَ مِنَ السَّبِيلِ لِقَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَِّ ‏:‏ ‏(‏ لِمَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلاً ‏)‏ فَقَالُوا إِذَا لَمْ يَكُنْ لَهَا مَحْرَمٌ فَلاَ تَسْتَطِيعُ إِلَيْهِ سَبِيلاً ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَأَهْلِ الْكُوفَةِ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِذَا كَانَ الطَّرِيقُ آمِنًا فَإِنَّهَا تَخْرُجُ مَعَ النَّاسِ فِي الْحَجِّ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ وَالشَّافِعِيِّ ‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Allohga va oxirat kuniga iymon keltirgan ayolga uch kun yoki undan ortiq (davom etadigan) safarga otasi yoki akasi yoki eri yoki oʻgʻli yoki biror mahrami hamroh boʻlmasdan safar qilishi halol emas», dedilar. Bu bobda Abu Hurayra, Ibn Abbos va Ibn Umardan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Paygʻambar ﷺdan: «Ayol bir kun-bir kechalik masofaga mahramisiz safar qilmasin», deb aytganlari ham rivoyat qilingan. Ilm ahli huzurida amal shunga binoandir: ular ayolning mahramisiz safar qilishini makruh sanaydilar. Ilm ahli ayol toʻkin-sochin (boy) boʻlib, mahrami boʻlmasa, haj qiladimi, degan masalada ixtilof qilganlar. Baʼzi ilm ahli: «Unga haj vojib boʻlmaydi, chunki mahram (haj) yoʻlining (sharti)dandir», dedilar, Allohning {Unga yoʻl topa olganlar uchun} (Oli Imron 97) degan soʻzi sababidan. Ular: «Mahrami boʻlmasa, u unga yoʻl topa olmaydi», dedilar. Bu Sufyon as-Savriy va Kufa ahlining soʻzidir. Baʼzi ilm ahli: «Agar yoʻl xavfsiz boʻlsa, u odamlar bilan birga hajga chiqaveradi», dedilar. Bu Molik ibn Anas va Shofiʼiyning soʻzidir.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Аллоҳга ва охират кунига иймон келтирган аёлга уч кун ёки ундан ортиқ (давом этадиган) сафарга отаси ёки акаси ёки эри ёки ўғли ёки бирор маҳрами ҳамроҳ бўлмасдан сафар қилиши ҳалол эмас», дедилар. Бу бобда Абу Ҳурайра, Ибн Аббос ва Ибн Умардан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Пайғамбар ﷺдан: «Аёл бир кун-бир кечалик масофага маҳрамисиз сафар қилмасин», деб айтганлари ҳам ривоят қилинган. Илм аҳли ҳузурида амал шунга биноандир: улар аёлнинг маҳрамисиз сафар қилишини макруҳ санайдилар. Илм аҳли аёл тўкин-сочин (бой) бўлиб, маҳрами бўлмаса, ҳаж қиладими, деган масалада ихтилоф қилганлар. Баъзи илм аҳли: «Унга ҳаж вожиб бўлмайди, чунки маҳрам (ҳаж) йўлининг (шарти)дандир», дедилар, Аллоҳнинг {Унга йўл топа олганлар учун} (Оли Имрон 97) деган сўзи сабабидан. Улар: «Маҳрами бўлмаса, у унга йўл топа олмайди», дедилар. Бу Суфён ас-Саврий ва Куфа аҳлининг сўзидир. Баъзи илм аҳли: «Агар йўл хавфсиз бўлса, у одамлар билан бирга ҳажга чиқаверади», дедилар. Бу Молик ибн Анас ва Шофиъийнинг сўзидир.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْخَلاَّلُ، حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ عُمَرَ، حَدَّثَنَا مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي سَعِيدٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ تُسَافِرُ امْرَأَةٌ مَسِيرَةَ يَوْمٍ وَلَيْلَةٍ إِلاَّ وَمَعَهَا ذُو مَحْرَمٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Ayol bir kun-bir kechalik masofaga oʻzi bilan mahram boʻlmasdan safar qilmasin», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Аёл бир кун-бир кечалик масофага ўзи билан маҳрам бўлмасдан сафар қилмасин», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي حَبِيبٍ، عَنْ أَبِي الْخَيْرِ، عَنْ عُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِيَّاكُمْ وَالدُّخُولَ عَلَى النِّسَاءِ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ رَجُلٌ مِنَ الأَنْصَارِ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَفَرَأَيْتَ الْحَمْوَ قَالَ ‏"‏ الْحَمْوُ الْمَوْتُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عُمَرَ وَجَابِرٍ وَعَمْرِو بْنِ الْعَاصِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَإِنَّمَا مَعْنَى كَرَاهِيَةِ الدُّخُولِ عَلَى النِّسَاءِ عَلَى نَحْوِ مَا رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ يَخْلُوَنَّ رَجُلٌ بِامْرَأَةٍ إِلاَّ كَانَ ثَالِثَهُمَا الشَّيْطَانُ ‏"‏ ‏.‏ وَمَعْنَى قَوْلِهِ ‏"‏ الْحَمْوُ ‏"‏ ‏.‏ يُقَالُ هُوَ أَخُو الزَّوْجِ كَأَنَّهُ كَرِهَ لَهُ أَنْ يَخْلُوَ بِهَا ‏.‏

Uqba ibn Omir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Ayollarning oldiga kirishdan saqlaninglar», dedilar. Shunda ansorlardan bir kishi: «Yo Rasululloh, hamv (erning qarindoshi) haqida nima deysiz?» dedi. (U zot): «Hamv — oʻlimdir», dedilar. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Umar, Jobir va Amr ibn al-Osdan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Uqba ibn Omirning hadisi hasan sahihdir. Ayollarning oldiga kirishning makruhligi maʼnosi Paygʻambar ﷺdan rivoyat qilingan: «Erkak ayol bilan yolgʻiz qolmasin, albatta uchinchisi shaytondir», degan soʻzlari kabidir. «Hamv» soʻzining maʼnosi haqida aytiladiki, u — erning akasi (yoki ukasi)dir, goʻyo (Paygʻambar ﷺ) uning u bilan yolgʻiz qolishini makruh sangan.Уқба ибн Омир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Аёлларнинг олдига киришдан сақланинглар», дедилар. Шунда ансорлардан бир киши: «Ё Расулуллоҳ, ҳамв (эрнинг қариндоши) ҳақида нима дейсиз?» деди. (У зот): «Ҳамв — ўлимдир», дедилар. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Умар, Жобир ва Амр ибн ал-Осдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Уқба ибн Омирнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Аёлларнинг олдига киришнинг макруҳлиги маъноси Пайғамбар ﷺдан ривоят қилинган: «Эркак аёл билан ёлғиз қолмасин, албатта учинчиси шайтондир», деган сўзлари кабидир. «Ҳамв» сўзининг маъноси ҳақида айтиладики, у — эрнинг акаси (ёки укаси)дир, гўё (Пайғамбар ﷺ) унинг у билан ёлғиз қолишини макруҳ санган.

حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ، حَدَّثَنَا عِيسَى بْنُ يُونُسَ، عَنْ مُجَالِدٍ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنْ جَابِرٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ تَلِجُوا عَلَى الْمُغِيبَاتِ فَإِنَّ الشَّيْطَانَ يَجْرِي مِنْ أَحَدِكُمْ مَجْرَى الدَّمِ ‏"‏ ‏.‏ قُلْنَا وَمِنْكَ قَالَ ‏"‏ وَمِنِّي وَلَكِنَّ اللَّهَ أَعَانَنِي عَلَيْهِ فَأَسْلَمُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَقَدْ تَكَلَّمَ بَعْضُهُمْ فِي مُجَالِدِ بْنِ سَعِيدٍ مِنْ قِبَلِ حِفْظِهِ ‏.‏ وَسَمِعْتُ عَلِيَّ بْنَ خَشْرَمٍ يَقُولُ قَالَ سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ وَلَكِنَّ اللَّهَ أَعَانَنِي عَلَيْهِ فَأَسْلَمُ ‏"‏ ‏.‏ يَعْنِي أَسْلَمُ أَنَا مِنْهُ ‏.‏ قَالَ سُفْيَانُ وَالشَّيْطَانُ لاَ يُسْلِمُ ‏.‏ وَ ‏"‏ لاَ تَلِجُوا عَلَى الْمُغِيبَاتِ ‏"‏ وَالْمُغِيبَةُ الْمَرْأَةُ الَّتِي يَكُونُ زَوْجُهَا غَائِبًا وَالْمُغِيبَاتُ جَمَاعَةُ الْمُغِيبَةِ ‏.‏

Jobir (roziyallohu anhu)dan, u Paygʻambar ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Eri yoʻq (gʻoyib) ayollarning oldiga kirmanglar, chunki shayton biringizning (vujudingizda) qon yurgani kabi yuradi», dedilar. Biz: «Sizning (vujudingizda) hammi?» dedik. (U zot): «Mening (vujudimda) ham, lekin Alloh menga uning ustidan yordam berdi, men (undan) salomat boʻldim», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis bu jihatdan gʻaribdir. Baʼzilari Mujolid ibn Said haqida hifzi (xotirasi) jihatidan (tanqid) gapirganlar. Men Ali ibn Xashramning shunday deganini eshitdim: Sufyon ibn Uyayna Paygʻambar ﷺning «lekin Alloh menga uning ustidan yordam berdi, men salomat boʻldim» degan soʻzlarining tafsirida: «Yaʼni, men undan salomat boʻlaman, demakdir», dedi. Sufyon aytdi: Shayton musulmon boʻlmaydi. «Eri yoʻq ayollarning oldiga kirmanglar» (degandagi) mugʻiyba — eri gʻoyib boʻlgan ayoldir, mugʻiybot esa mugʻiybaning koʻpligidir.Жобир (розияллоҳу анҳу)дан, у Пайғамбар ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Эри йўқ (ғойиб) аёлларнинг олдига кирманглар, чунки шайтон бирингизнинг (вужудингизда) қон юргани каби юради», дедилар. Биз: «Сизнинг (вужудингизда) ҳамми?» дедик. (У зот): «Менинг (вужудимда) ҳам, лекин Аллоҳ менга унинг устидан ёрдам берди, мен (ундан) саломат бўлдим», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис бу жиҳатдан ғарибдир. Баъзилари Мужолид ибн Саид ҳақида ҳифзи (хотираси) жиҳатидан (танқид) гапирганлар. Мен Али ибн Хашрамнинг шундай деганини эшитдим: Суфён ибн Уяйна Пайғамбар ﷺнинг «лекин Аллоҳ менга унинг устидан ёрдам берди, мен саломат бўлдим» деган сўзларининг тафсирида: «Яъни, мен ундан саломат бўламан, демакдир», деди. Суфён айтди: Шайтон мусулмон бўлмайди. «Эри йўқ аёлларнинг олдига кирманглар» (дегандаги) муғийба — эри ғойиб бўлган аёлдир, муғийбот эса муғийбанинг кўплигидир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ عَاصِمٍ، حَدَّثَنَا هَمَّامٌ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ مُوَرِّقٍ، عَنْ أَبِي الأَحْوَصِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ الْمَرْأَةُ عَوْرَةٌ فَإِذَا خَرَجَتِ اسْتَشْرَفَهَا الشَّيْطَانُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Abdulloh (ibn Masʼud) (roziyallohu anhu)dan, u Paygʻambar ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Ayol avratdir, qachon (tashqariga) chiqsa, shayton uni (gunohga) qaratib koʻrsatishga intiladi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir.Абдуллоҳ (ибн Масъуд) (розияллоҳу анҳу)дан, у Пайғамбар ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Аёл авратдир, қачон (ташқарига) чиқса, шайтон уни (гуноҳга) қаратиб кўрсатишга интилади», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَرَفَةَ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَيَّاشٍ، عَنْ بَحِيرِ بْنِ سَعْدٍ، عَنْ خَالِدِ بْنِ مَعْدَانَ، عَنْ كَثِيرِ بْنِ مُرَّةَ الْحَضْرَمِيِّ، عَنْ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ تُؤْذِي امْرَأَةٌ زَوْجَهَا فِي الدُّنْيَا إِلاَّ قَالَتْ زَوْجَتُهُ مِنَ الْحُورِ الْعِينِ لاَ تُؤْذِيهِ قَاتَلَكِ اللَّهُ فَإِنَّمَا هُوَ عِنْدَكِ دَخِيلٌ يُوشِكُ أَنْ يُفَارِقَكِ إِلَيْنَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَرِوَايَةُ إِسْمَاعِيلَ بْنِ عَيَّاشٍ عَنِ الشَّامِيِّينَ أَصْلَحُ وَلَهُ عَنْ أَهْلِ الْحِجَازِ وَأَهْلِ الْعِرَاقِ مَنَاكِيرُ ‏.‏

Muoz ibn Jabal (roziyallohu anhu) Paygʻambar ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Bu dunyoda biror ayol erini ranjitsa, albatta uning hurul-iyndan boʻlgan (jannatdagi) xotini: ‹Uni ranjitma, Alloh seni halok qilsin! U sening yoningda faqat bir mehmondir, tez orada u sendan ajralib bizning oldimizga keladi›, deydi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir, biz uni faqat shu yoʻl orqaligina bilamiz. Ismoil ibn Ayyoshning shomliklardan qilgan rivoyati saqlanarliroqdir, hijozliklar va iroqliklardan qilgan rivoyatlarida esa munkar (rivoyatlar) bor.Муоз ибн Жабал (розияллоҳу анҳу) Пайғамбар ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Бу дунёда бирор аёл эрини ранжитса, албатта унинг ҳурул-ийндан бўлган (жаннатдаги) хотини: ‹Уни ранжитма, Аллоҳ сени ҳалок қилсин! У сенинг ёнингда фақат бир меҳмондир, тез орада у сендан ажралиб бизнинг олдимизга келади›, дейди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир, биз уни фақат шу йўл орқалигина биламиз. Исмоил ибн Айёшнинг шомликлардан қилган ривояти сақланарлироқдир, ҳижозликлар ва ироқликлардан қилган ривоятларида эса мункар (ривоятлар) бор.