حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ وَكِيعٍ، حَدَّثَنَا حَفْصُ بْنُ غِيَاثٍ، عَنِ الْحَجَّاجِ، عَنْ مَكْحُولٍ، عَنْ أَبِي الشِّمَالِ، عَنْ أَبِي أَيُّوبَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَرْبَعٌ مِنْ سُنَنِ الْمُرْسَلِينَ الْحَيَاءُ وَالتَّعَطُّرُ وَالسِّوَاكُ وَالنِّكَاحُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عُثْمَانَ وَثَوْبَانَ وَابْنِ مَسْعُودٍ وَعَائِشَةَ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَأَبِي نَجِيحٍ وَجَابِرٍ وَعَكَّافٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي أَيُّوبَ حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏ حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ خِدَاشٍ الْبَغْدَادِيُّ، حَدَّثَنَا عَبَّادُ بْنُ الْعَوَّامِ، عَنِ الْحَجَّاجِ، عَنْ مَكْحُولٍ، عَنْ أَبِي الشِّمَالِ، عَنْ أَبِي أَيُّوبَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَ حَدِيثِ حَفْصٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَرَوَى هَذَا الْحَدِيثَ هُشَيْمٌ وَمُحَمَّدُ بْنُ يَزِيدَ الْوَاسِطِيُّ وَأَبُو مُعَاوِيَةَ وَغَيْرُ وَاحِدٍ عَنِ الْحَجَّاجِ عَنْ مَكْحُولٍ عَنْ أَبِي أَيُّوبَ وَلَمْ يَذْكُرُوا فِيهِ عَنْ أَبِي الشِّمَالِ وَحَدِيثُ حَفْصِ بْنِ غِيَاثٍ وَعَبَّادِ بْنِ الْعَوَّامِ أَصَحُّ ‏.‏

Abu Ayyub (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Toʻrt narsa paygʻambarlarning sunnatlaridandir: hayo, atir surtinish, misvok ishlatish va nikoh», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Usmon, Savbon, Ibn Masʼud, Oisha, Abdulloh ibn Amr, Abu Najih, Jobir va Akkofdan ham (hadis rivoyat qilingan). Abu Iso aytdi: Abu Ayyubning hadisi hasan gʻaribdir. Bu hadisni Husaym, Muhammad ibn Yazid al-Vositiy, Abu Muoviya va boshqa bir necha kishi Hajjojdan, u Makhuldan, u Abu Ayyubdan rivoyat qilganlar va unda Abu Shimolni zikr qilmaganlar. Hafs ibn Gʻiyos hamda Abbod ibn al-Avvomning hadisi (esa) koʻproq sahihdir.Абу Айюб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Тўрт нарса пайғамбарларнинг суннатларидандир: ҳаё, атир суртиниш, мисвок ишлатиш ва никоҳ», дедилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Усмон, Савбон, Ибн Масъуд, Оиша, Абдуллоҳ ибн Амр, Абу Нажиҳ, Жобир ва Аккофдан ҳам (ҳадис ривоят қилинган). Абу Исо айтди: Абу Айюбнинг ҳадиси ҳасан ғарибдир. Бу ҳадисни Ҳусайм, Муҳаммад ибн Язид ал-Воситий, Абу Муовия ва бошқа бир неча киши Ҳажжождан, у Макҳулдан, у Абу Айюбдан ривоят қилганлар ва унда Абу Шимолни зикр қилмаганлар. Ҳафс ибн Ғиёс ҳамда Аббод ибн ал-Аввомнинг ҳадиси (эса) кўпроқ саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا أَبُو أَحْمَدَ الزُّبَيْرِيُّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ عُمَارَةَ بْنِ عُمَيْرٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ يَزِيدَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ خَرَجْنَا مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَنَحْنُ شَبَابٌ لاَ نَقْدِرُ عَلَى شَيْءٍ فَقَالَ ‏"‏ يَا مَعْشَرَ الشَّبَابِ عَلَيْكُمْ بِالْبَاءَةِ فَإِنَّهُ أَغَضُّ لِلْبَصَرِ وَأَحْصَنُ لِلْفَرْجِ فَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ مِنْكُمُ الْبَاءَةَ فَعَلَيْهِ بِالصَّوْمِ فَإِنَّ الصَّوْمَ لَهُ وِجَاءٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْخَلاَّلُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ نُمَيْرٍ، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، عَنْ عُمَارَةَ، نَحْوَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَقَدْ رَوَى غَيْرُ، وَاحِدٍ، عَنِ الأَعْمَشِ، بِهَذَا الإِسْنَادِ مِثْلَ هَذَا ‏.‏ وَرَوَى أَبُو مُعَاوِيَةَ، وَالْمُحَارِبِيُّ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَلْقَمَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى كِلاَهُمَا صَحِيحٌ ‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Biz Nabiy ﷺ bilan yosh yigitlar boʻlib, hech narsaga qodir boʻlmagan holda chiqdik. Shunda u zot: «Ey yigitlar jamoasi! Sizlar uylanishni lozim tutinglar, chunki bu koʻzni (harom narsalardan) eng yaxshi tiyguvchi va avrat (uyat joyini)ni eng yaxshi saqlovchidir. Sizlardan kim uylanishga qodir boʻlmasa, u roʻza tutsin, chunki roʻza unga (shahvatni boʻguvchi) toʻsiqdir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Биз Набий ﷺ билан ёш йигитлар бўлиб, ҳеч нарсага қодир бўлмаган ҳолда чиқдик. Шунда у зот: «Эй йигитлар жамоаси! Сизлар уйланишни лозим тутинглар, чунки бу кўзни (ҳаром нарсалардан) энг яхши тийгувчи ва аврат (уят жойини)ни энг яхши сақловчидир. Сизлардан ким уйланишга қодир бўлмаса, у рўза тутсин, чунки рўза унга (шаҳватни бўгувчи) тўсиқдир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا أَبُو هِشَامٍ الرِّفَاعِيُّ، وَزَيْدُ بْنُ أَخْزَمَ الطَّائِيُّ، وَإِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الْبَصْرِيُّ، قَالُوا حَدَّثَنَا مُعَاذُ بْنُ هِشَامٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنِ الْحَسَنِ، عَنْ سَمُرَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم نَهَى عَنِ التَّبَتُّلِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَزَادَ زَيْدُ بْنُ أَخْزَمَ فِي حَدِيثِهِ وَقَرَأَ قَتَادَةُ ‏:‏ ‏(‏ولقدْ أَرْسَلْنا رُسُلاً مِنْ قَبْلِكَ وَجَعَلْنَا لَهُمْ أَزْوَاجًا وَذُرِّيَّةً ‏)‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ سَعْدٍ وَأَنَسِ بْنِ مَالِكٍ وَعَائِشَةَ وَابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ سَمُرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَرَوَى الأَشْعَثُ بْنُ عَبْدِ الْمَلِكِ هَذَا الْحَدِيثَ عَنِ الْحَسَنِ عَنْ سَعْدِ بْنِ هِشَامٍ عَنْ عَائِشَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ ‏.‏ وَيُقَالُ كِلاَ الْحَدِيثَيْنِ صَحِيحٌ ‏.‏

Samura (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ (uylanmay) tark etishdan (tabattuldan) qaytardilar. Abu Iso aytdi: Zayd ibn Akhzam oʻz hadisida shu (ziyodani) qoʻshdi: «Qatoda: {Sendan oldin ham paygʻambarlarni yuborgan va ularga juftlar hamda zurriyot ato etgan edik} (Raʼd 38) oyatini oʻqidi». Abu Iso aytdi: Bu bobda Saʼd, Anas ibn Molik, Oisha va Ibn Abbosdan ham (hadis rivoyat qilingan). Abu Iso aytdi: Samuraning hadisi hasan gʻaribdir. Ashʼas ibn Abdulmalik bu hadisni al-Hasandan, u Saʼd ibn Hishomdan, u Oishadan, u Nabiy ﷺdan shunga oʻxshash rivoyat qilgan. Aytiladiki, har ikki hadis ham sahihdir.Самура (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ (уйланмай) тарк этишдан (табаттулдан) қайтардилар. Абу Исо айтди: Зайд ибн Акҳзам ўз ҳадисида шу (зиёдани) қўшди: «Қатода: {Сендан олдин ҳам пайғамбарларни юборган ва уларга жуфтлар ҳамда зурриёт ато этган эдик} (Раъд 38) оятини ўқиди». Абу Исо айтди: Бу бобда Саъд, Анас ибн Молик, Оиша ва Ибн Аббосдан ҳам (ҳадис ривоят қилинган). Абу Исо айтди: Самуранинг ҳадиси ҳасан ғарибдир. Ашъас ибн Абдулмалик бу ҳадисни ал-Ҳасандан, у Саъд ибн Ҳишомдан, у Оишадан, у Набий ﷺдан шунга ўхшаш ривоят қилган. Айтиладики, ҳар икки ҳадис ҳам саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْخَلاَّلُ، وَغَيْرُ، وَاحِدٍ، قَالُوا أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ سَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ، قَالَ رَدَّ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى عُثْمَانَ بْنِ مَظْعُونٍ التَّبَتُّلَ وَلَوْ أَذِنَ لَهُ لاَخْتَصَيْنَا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Saʼd ibn Abu Vaqqos (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ Usmon ibn Mazʼunga (uylanmay) tark etishni (tabattulni) rad etdilar. Agar u zot unga ruxsat berganlarida edi, biz oʻzimizni axta qilib (bichib) yuborgan boʻlardik. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Саъд ибн Абу Ваққос (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ Усмон ибн Мазъунга (уйланмай) тарк этишни (табаттулни) рад этдилар. Агар у зот унга рухсат берганларида эди, биз ўзимизни ахта қилиб (бичиб) юборган бўлардик. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْحَمِيدِ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنِ ابْنِ عَجْلاَنَ، عَنِ ابْنِ وَثِيمَةَ النَّصْرِيِّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِذَا خَطَبَ إِلَيْكُمْ مَنْ تَرْضَوْنَ دِينَهُ وَخُلُقَهُ فَزَوِّجُوهُ إِلاَّ تَفْعَلُوا تَكُنْ فِتْنَةٌ فِي الأَرْضِ وَفَسَادٌ عَرِيضٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي حَاتِمٍ الْمُزَنِيِّ وَعَائِشَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ قَدْ خُولِفَ عَبْدُ الْحَمِيدِ بْنُ سُلَيْمَانَ فِي هَذَا الْحَدِيثِ ‏.‏ فَرَوَاهُ اللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ عَجْلاَنَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ هُرْمُزَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مُرْسَلاً ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى قَالَ مُحَمَّدٌ وَحَدِيثُ اللَّيْثِ أَشْبَهُ ‏.‏ وَلَمْ يَعُدَّ حَدِيثَ عَبْدِ الْحَمِيدِ مَحْفُوظًا ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Sizlarga dini va xulqidan rozi boʻlgan kishingiz sovchi boʻlib kelsa, uni uylantiringlar. Agar bunday qilmasangiz, yer yuzida fitna va keng (yoyilgan) fasod boʻladi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Abu Hotim al-Muzaniy va Oishadan ham (hadis rivoyat qilingan). Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisida Abdulhamid ibn Sulaymonga muxolafat qilingan. Uni Lays ibn Saʼd Ibn Ajlondan, u Abdulloh ibn Hurmuzdan, u Nabiy ﷺdan mursal (suratda) rivoyat qilgan. Abu Iso aytdi: Muhammad aytdi: Laysning hadisi (haqiqatga) yaqinroqdir. U Abdulhamidning hadisini mahfuz (saqlangan) deb sanamadi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Сизларга дини ва хулқидан рози бўлган кишингиз совчи бўлиб келса, уни уйлантиринглар. Агар бундай қилмасангиз, ер юзида фитна ва кенг (ёйилган) фасод бўлади», дедилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Абу Ҳотим ал-Музаний ва Оишадан ҳам (ҳадис ривоят қилинган). Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадисида Абдулҳамид ибн Сулаймонга мухолафат қилинган. Уни Лайс ибн Саъд Ибн Ажлондан, у Абдуллоҳ ибн Ҳурмуздан, у Набий ﷺдан мурсал (суратда) ривоят қилган. Абу Исо айтди: Муҳаммад айтди: Лайснинг ҳадиси (ҳақиқатга) яқинроқдир. У Абдулҳамиднинг ҳадисини маҳфуз (сақланган) деб санамади.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَمْرٍو السَّوَّاقُ الْبَلْخِيُّ، حَدَّثَنَا حَاتِمُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُسْلِمِ بْنِ هُرْمُزَ، عَنْ مُحَمَّدٍ، وَسَعِيدٍ، ابْنَىْ عُبَيْدٍ عَنْ أَبِي حَاتِمٍ الْمُزَنِيِّ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِذَا جَاءَكُمْ مَنْ تَرْضَوْنَ دِينَهُ وَخُلُقَهُ فَأَنْكِحُوهُ إِلاَّ تَفْعَلُوا تَكُنْ فِتْنَةٌ فِي الأَرْضِ وَفَسَادٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ وَإِنْ كَانَ فِيهِ قَالَ ‏"‏ إِذَا جَاءَكُمْ مَنْ تَرْضَوْنَ دِينَهُ وَخُلُقَهُ فَأَنْكِحُوهُ ‏"‏ ‏.‏ ثَلاَثَ مَرَّاتٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَأَبُو حَاتِمٍ الْمُزَنِيُّ لَهُ صُحْبَةٌ وَلاَ نَعْرِفُ لَهُ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم غَيْرَ هَذَا الْحَدِيثِ ‏.‏

Abu Hotim al-Muzaniy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Sizlarga dini va xulqidan rozi boʻlgan kishingiz kelsa, uni nikohlab beringlar. Agar bunday qilmasangiz, yer yuzida fitna va fasod boʻladi», dedilar. Ular: «Ey Rasululloh, unda (bir ayb) boʻlsa ham-mi?» deyishdi. U zot: «Sizlarga dini va xulqidan rozi boʻlgan kishingiz kelsa, uni nikohlab beringlar», deb (buni) uch marta (takror) aytdilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir. Abu Hotim al-Muzaniyning suhbati (sahobaligi) bor va biz undan Nabiy ﷺdan bu hadisdan boshqasini bilmaymiz.Абу Ҳотим ал-Музаний (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Сизларга дини ва хулқидан рози бўлган кишингиз келса, уни никоҳлаб беринглар. Агар бундай қилмасангиз, ер юзида фитна ва фасод бўлади», дедилар. Улар: «Эй Расулуллоҳ, унда (бир айб) бўлса ҳам-ми?» дейишди. У зот: «Сизларга дини ва хулқидан рози бўлган кишингиз келса, уни никоҳлаб беринглар», деб (буни) уч марта (такрор) айтдилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Абу Ҳотим ал-Музанийнинг суҳбати (саҳобалиги) бор ва биз ундан Набий ﷺдан бу ҳадисдан бошқасини билмаймиз.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ مُوسَى، أَخْبَرَنَا إِسْحَاقُ بْنُ يُوسُفَ الأَزْرَقُ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ أَبِي سُلَيْمَانَ، عَنْ عَطَاءٍ، عَنْ جَابِرٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِنَّ الْمَرْأَةَ تُنْكَحُ عَلَى دِينِهَا وَمَالِهَا وَجَمَالِهَا فَعَلَيْكَ بِذَاتِ الدِّينِ تَرِبَتْ يَدَاكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَوْفِ بْنِ مَالِكٍ وَعَائِشَةَ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَأَبِي سَعِيدٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ جَابِرٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Albatta, ayolga uch narsa — dini, moli va goʻzalligi uchun uylaniladi. Sen dindorini (tanlashni) lozim tut, qoʻllaring tuproqqa belansin (baraka topgaysan)!» dedilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Avf ibn Molik, Oisha, Abdulloh ibn Amr va Abu Saiddan ham (hadis rivoyat qilingan). Abu Iso aytdi: Jobirning hadisi hasan sahihdir.Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Албатта, аёлга уч нарса — дини, моли ва гўзаллиги учун уйланилади. Сен диндорини (танлашни) лозим тут, қўлларинг тупроққа белансин (барака топгайсан)!» дедилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Авф ибн Молик, Оиша, Абдуллоҳ ибн Амр ва Абу Саиддан ҳам (ҳадис ривоят қилинган). Абу Исо айтди: Жобирнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي زَائِدَةَ، قَالَ حَدَّثَنِي عَاصِمُ بْنُ سُلَيْمَانَ، هُوَ الأَحْوَلُ عَنْ بَكْرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْمُزَنِيِّ، عَنِ الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ، أَنَّهُ خَطَبَ امْرَأَةً فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ انْظُرْ إِلَيْهَا فَإِنَّهُ أَحْرَى أَنْ يُؤْدَمَ بَيْنَكُمَا ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مَسْلَمَةَ وَجَابِرٍ وَأَنَسٍ وَأَبِي حُمَيْدٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَقَدْ ذَهَبَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِلَى هَذَا الْحَدِيثِ وَقَالُوا لاَ بَأْسَ أَنْ يَنْظُرَ إِلَيْهَا مَا لَمْ يَرَ مِنْهَا مُحَرَّمًا ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ وَمَعْنَى قَوْلِهِ ‏"‏ أَحْرَى أَنْ يُؤْدَمَ بَيْنَكُمَا ‏"‏ قَالَ أَحْرَى أَنْ تَدُومَ الْمَوَدَّةُ بَيْنَكُمَا ‏.‏

Mugʻiyra ibn Shuʼba (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, u bir ayolga sovchi boʻlgan edi. Shunda Nabiy ﷺ: «Unga (bir bor) qarab ol, chunki bu ikkovingiz oʻrtangizda (ahillik) doimiy boʻlishiga koʻproq sababdir», dedilar. Bu bobda Muhammad ibn Maslama, Jobir, Anas, Abu Humayd va Abu Hurayradan ham (hadis rivoyat qilingan). Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir. Baʼzi ilm ahllari shu hadisga (amal qilganlar) va: «Undan harom (qaralmaydigan) joyni koʻrmas ekan, unga qarashda zarar yoʻq», deganlar. Bu Ahmad va Ishoqning soʻzidir. U zotning «ikkovingiz oʻrtangizda (ahillik) doimiy boʻlishiga koʻproq sababdir» degan soʻzlarining maʼnosi — u: «ikkovingiz orangizda mehr-muhabbat davom etishiga koʻproq sababdir», dedi (degani).Муғийра ибн Шуъба (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, у бир аёлга совчи бўлган эди. Шунда Набий ﷺ: «Унга (бир бор) қараб ол, чунки бу икковингиз ўртангизда (аҳиллик) доимий бўлишига кўпроқ сабабдир», дедилар. Бу бобда Муҳаммад ибн Маслама, Жобир, Анас, Абу Ҳумайд ва Абу Ҳурайрадан ҳам (ҳадис ривоят қилинган). Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир. Баъзи илм аҳллари шу ҳадисга (амал қилганлар) ва: «Ундан ҳаром (қаралмайдиган) жойни кўрмас экан, унга қарашда зарар йўқ», деганлар. Бу Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. У зотнинг «икковингиз ўртангизда (аҳиллик) доимий бўлишига кўпроқ сабабдир» деган сўзларининг маъноси — у: «икковингиз орангизда меҳр-муҳаббат давом этишига кўпроқ сабабдир», деди (дегани).

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، أَخْبَرَنَا أَبُو بَلْجٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حَاطِبٍ الْجُمَحِيِّ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ فَصْلُ مَا بَيْنَ الْحَرَامِ وَالْحَلاَلِ الدُّفُّ وَالصَّوْتُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَائِشَةَ وَجَابِرٍ وَالرُّبَيِّعِ بِنْتِ مُعَوِّذٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ مُحَمَّدِ بْنِ حَاطِبٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَأَبُو بَلْجٍ اسْمُهُ يَحْيَى بْنُ أَبِي سُلَيْمٍ وَيُقَالُ ابْنُ سُلَيْمٍ أَيْضًا ‏.‏ وَمُحَمَّدُ بْنُ حَاطِبٍ قَدْ رَأَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ غُلاَمٌ صَغِيرٌ ‏.‏

Muhammad ibn Hotib al-Jumahiy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Harom bilan halol orasini ajratuvchi (belgi) — childirma va (uni) ovoz (chiqarib chalish)dir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Oisha, Jobir va Rubayyi bint Muavvizdan ham (hadis rivoyat qilingan). Abu Iso aytdi: Muhammad ibn Hotibning hadisi hasandir. Abu Baljning ismi Yahyo ibn Abu Sulaymdir, uni Ibn Sulaym deb ham aytiladi. Muhammad ibn Hotib Nabiy ﷺni kichik bola chogʻida koʻrgan.Муҳаммад ибн Ҳотиб ал-Жумаҳий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ҳаром билан ҳалол орасини ажратувчи (белги) — чилдирма ва (уни) овоз (чиқариб чалиш)дир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Оиша, Жобир ва Рубаййи бинт Муаввиздан ҳам (ҳадис ривоят қилинган). Абу Исо айтди: Муҳаммад ибн Ҳотибнинг ҳадиси ҳасандир. Абу Балжнинг исми Яҳё ибн Абу Сулаймдир, уни Ибн Сулайм деб ҳам айтилади. Муҳаммад ибн Ҳотиб Набий ﷺни кичик бола чоғида кўрган.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، أَخْبَرَنَا عِيسَى بْنُ مَيْمُونٍ الأَنْصَارِيُّ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَعْلِنُوا هَذَا النِّكَاحَ وَاجْعَلُوهُ فِي الْمَسَاجِدِ وَاضْرِبُوا عَلَيْهِ بِالدُّفُوفِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ حَسَنٌ فِي هَذَا الْبَابِ ‏.‏ وَعِيسَى بْنُ مَيْمُونٍ الأَنْصَارِيُّ يُضَعَّفُ فِي الْحَدِيثِ ‏.‏ وَعِيسَى بْنُ مَيْمُونٍ الَّذِي يَرْوِي عَنِ ابْنِ أَبِي نَجِيحٍ التَّفْسِيرَ هُوَ ثِقَةٌ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Bu nikohni oshkor qilinglar, uni masjidlarda oʻtkazinglar va uning (sharafiga) childirmalar chalinglar», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis bu bobda gʻarib hasandir. Iso ibn Maymun al-Ansoriy hadisda zaif (sanaladi). Ibn Abu Najihdan tafsirni rivoyat qiladigan Iso ibn Maymun esa siqa (ishonchli)dir.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Бу никоҳни ошкор қилинглар, уни масжидларда ўтказинглар ва унинг (шарафига) чилдирмалар чалинглар», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис бу бобда ғариб ҳасандир. Исо ибн Маймун ал-Ансорий ҳадисда заиф (саналади). Ибн Абу Нажиҳдан тафсирни ривоят қиладиган Исо ибн Маймун эса сиқа (ишончли)дир.

حَدَّثَنَا حُمَيْدُ بْنُ مَسْعَدَةَ الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ الْمُفَضَّلِ، حَدَّثَنَا خَالِدُ بْنُ ذَكْوَانَ، عَنِ الرُّبَيِّعِ بِنْتِ مُعَوِّذٍ، قَالَتْ جَاءَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَدَخَلَ عَلَىَّ غَدَاةَ بُنِيَ بِي فَجَلَسَ عَلَى فِرَاشِي كَمَجْلِسِكَ مِنِّي وَجُوَيْرِيَاتٌ لَنَا يَضْرِبْنَ بِدُفُوفِهِنَّ وَيَنْدُبْنَ مَنْ قُتِلَ مِنْ آبَائِي يَوْمَ بَدْرٍ إِلَى أَنْ قَالَتْ إِحْدَاهُنَّ وَفِينَا نَبِيٌّ يَعْلَمُ مَا فِي غَدٍ ‏.‏ فَقَالَ لَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ اسْكُتِي عَنْ هَذِهِ وَقُولِي الَّذِي كُنْتِ تَقُولِينَ قَبْلَهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Rubayyi bint Muavviz (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ men kelin boʻlib tushgan kunimning ertasi huzurimga kirib keldilar va xuddi sening mendan (oʻtirganing kabi) yaqin oʻrinda toʻshagimga oʻtirdilar. (Yonimizda) bizning qizchalarimiz oʻz childirmalarini chalib, Badr kuni shahid boʻlgan otalarimni marsiya qilib (yodga olib) turishgan edi. Shu (asnoda) ulardan biri: «Bizning oramizda ertaga nima boʻlishini biladigan Nabiy bor», dedi. Shunda Rasululloh ﷺ unga: «Buni (aytishni) qoʻy-da, undan oldin aytayotgan (narsangni) ayt», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Рубаййи бинт Муаввиз (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ мен келин бўлиб тушган кунимнинг эртаси ҳузуримга кириб келдилар ва худди сенинг мендан (ўтирганинг каби) яқин ўринда тўшагимга ўтирдилар. (Ёнимизда) бизнинг қизчаларимиз ўз чилдирмаларини чалиб, Бадр куни шаҳид бўлган оталаримни марсия қилиб (ёдга олиб) туришган эди. Шу (аснода) улардан бири: «Бизнинг орамизда эртага нима бўлишини биладиган Набий бор», деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ унга: «Буни (айтишни) қўй-да, ундан олдин айтаётган (нарсангни) айт», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ سُهَيْلِ بْنِ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ إِذَا رَفَّأَ الإِنْسَانَ إِذَا تَزَوَّجَ قَالَ ‏"‏ بَارَكَ اللَّهُ لَكَ وَبَارَكَ عَلَيْكَ وَجَمَعَ بَيْنَكُمَا فِي خَيْرٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَقِيلِ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ uylangan kishini muborakbod qilganlarida: «Borakallohu laka va boraka alayk, va jamaʼa baynakumo fi xayr (Alloh senga baraka ato etsin, senga baraka yogʻdirsin va ikkovingizni yaxshilikda jamlasin)», deb aytar edilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Aqil ibn Abu Tolibdan ham (hadis rivoyat qilingan). Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan sahihdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ уйланган кишини муборакбод қилганларида: «Боракаллоҳу лака ва борака алайк, ва жамаъа байнакумо фи хайр (Аллоҳ сенга барака ато этсин, сенга барака ёғдирсин ва икковингизни яхшиликда жамласин)», деб айтар эдилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Ақил ибн Абу Толибдан ҳам (ҳадис ривоят қилинган). Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ سَالِمِ بْنِ أَبِي الْجَعْدِ، عَنْ كُرَيْبٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لَوْ أَنَّ أَحَدَكُمْ إِذَا أَتَى أَهْلَهُ قَالَ بِسْمِ اللَّهِ اللَّهُمَّ جَنِّبْنَا الشَّيْطَانَ وَجَنِّبِ الشَّيْطَانَ مَا رَزَقْتَنَا فَإِنْ قَضَى اللَّهُ بَيْنَهُمَا وَلَدًا لَمْ يَضُرَّهُ الشَّيْطَانُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Agar sizlardan biringiz ahli (xotini) huzuriga kelganida: ‹Bismillah, Allohumma jannibnash-shaytona va jannibish-shaytona mo razaqtano (Alloh nomi bilan boshlayman. Ey Alloh, bizni shaytondan yiroq qil va bizga ato etadigan (farzand)ingni shaytondan yiroq qil)› desa, soʻngra Alloh ular oʻrtasida bir farzandni (boʻlishini) hukm qilsa, unga shayton zarar yetkaza olmaydi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Агар сизлардан бирингиз аҳли (хотини) ҳузурига келганида: ‹Бисмиллаҳ, Аллоҳумма жаннибнаш-шайтона ва жаннибиш-шайтона мо разақтано (Аллоҳ номи билан бошлайман. Эй Аллоҳ, бизни шайтондан йироқ қил ва бизга ато этадиган (фарзанд)ингни шайтондан йироқ қил)› деса, сўнгра Аллоҳ улар ўртасида бир фарзандни (бўлишини) ҳукм қилса, унга шайтон зарар етказа олмайди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ أُمَيَّةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ تَزَوَّجَنِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي شَوَّالٍ وَبَنَى بِي فِي شَوَّالٍ ‏.‏ وَكَانَتْ عَائِشَةُ تَسْتَحِبُّ أَنْ يُبْنَى بِنِسَائِهَا فِي شَوَّالٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ الثَّوْرِيِّ عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ أُمَيَّةَ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ menga shavvol oyida uylandilar va shavvol oyida men bilan birga (turmush) qurdilar. Oisha oʻz ayollarining (qarindosh qizlarining) shavvolda kelin boʻlib tushishini yaxshi (mustahab) koʻrar edi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Biz uni faqat Savriyning Ismoil ibn Umayyadan (qilgan) rivoyati orqaligina bilamiz.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ менга шаввол ойида уйландилар ва шаввол ойида мен билан бирга (турмуш) қурдилар. Оиша ўз аёлларининг (қариндош қизларининг) шавволда келин бўлиб тушишини яхши (мустаҳаб) кўрар эди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Биз уни фақат Саврийнинг Исмоил ибн Умайядан (қилган) ривояти орқалигина биламиз.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ ثَابِتٍ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم رَأَى عَلَى عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ أَثَرَ صُفْرَةٍ فَقَالَ ‏"‏ مَا هَذَا ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ إِنِّي تَزَوَّجْتُ امْرَأَةً عَلَى وَزْنِ نَوَاةٍ مِنْ ذَهَبٍ ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ بَارَكَ اللَّهُ لَكَ أَوْلِمْ وَلَوْ بِشَاةٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ وَعَائِشَةَ وَجَابِرٍ وَزُهَيْرِ بْنِ عُثْمَانَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَنَسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَالَ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ وَزْنُ نَوَاةٍ مِنْ ذَهَبٍ وَزْنُ ثَلاَثَةِ دَرَاهِمَ وَثُلُثٍ ‏.‏ وَقَالَ إِسْحَاقُ هُوَ وَزْنُ خَمْسَةِ دَرَاهِمَ وَثُلُثٍ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ Abdurrahmon ibn Avfda sarigʻ (zaʼfaron) izini koʻrib: «Bu nima?» dedilar. U: «Men bir ayolga bir danak (xurmo urugʻi) ogʻirligicha oltin (mahr) evaziga uylandim», dedi. Shunda u zot: «Alloh senga baraka bersin, hatto bitta qoʻy bilan boʻlsa-da, valima (toʻy taomi) ber», dedilar. Abu Iso aytdi: Anasning hadisi hasan sahih hadisdir. Ahmad ibn Hanbal aytdi: Bir danak ogʻirligicha oltin uch dirham va uchdan bir (dirham) ogʻirligidir. Ishoq aytdi: U besh dirham va uchdan bir (dirham) ogʻirligidir.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ Абдурраҳмон ибн Авфда сариғ (заъфарон) изини кўриб: «Бу нима?» дедилар. У: «Мен бир аёлга бир данак (хурмо уруғи) оғирлигича олтин (маҳр) эвазига уйландим», деди. Шунда у зот: «Аллоҳ сенга барака берсин, ҳатто битта қўй билан бўлса-да, валима (тўй таоми) бер», дедилар. Абу Исо айтди: Анаснинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Аҳмад ибн Ҳанбал айтди: Бир данак оғирлигича олтин уч дирҳам ва учдан бир (дирҳам) оғирлигидир. Ишоқ айтди: У беш дирҳам ва учдан бир (дирҳам) оғирлигидир.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ وَائِلِ بْنِ دَاوُدَ، عَنِ ابْنِهِ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَوْلَمَ عَلَى صَفِيَّةَ بِنْتِ حُيَىٍّ بِسَوِيقٍ وَتَمْرٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ Safiyya bint Huyay (bilan nikohlari) uchun saviq (qovurilgan un) va xurmo bilan valima qildilar. Abu Iso aytdi: Bu hasan gʻarib hadisdir.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ Сафийя бинт Ҳуяй (билан никоҳлари) учун савиқ (қовурилган ун) ва хурмо билан валима қилдилар. Абу Исо айтди: Бу ҳасан ғариб ҳадисдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى، حَدَّثَنَا الْحُمَيْدِيُّ، عَنْ سُفْيَانَ، نَحْوَ هَذَا ‏.‏ وَقَدْ رَوَى غَيْرُ، وَاحِدٍ، هَذَا الْحَدِيثَ عَنِ ابْنِ عُيَيْنَةَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ أَنَسٍ، وَلَمْ يَذْكُرُوا فِيهِ عَنْ وَائِلٍ، عَنِ ابْنِهِ، ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَكَانَ سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ يُدَلِّسُ فِي هَذَا الْحَدِيثِ فَرُبَّمَا لَمْ يَذْكُرْ فِيهِ عَنْ وَائِلٍ عَنِ ابْنِهِ وَرُبَّمَا ذَكَرَهُ ‏.‏

Bu hadisni Sufyondan birdan ortiq kishi az-Zuhriydan, u Anasdan rivoyat qilgan boʻlib, ularning rivoyatida Voildan, uning oʻgʻlidan (degan qismni) zikr qilishmagan. Abu Iso aytdi: Sufyon ibn Uyayna bu hadisda tadlis qilar edi, baʼzan unda Voildan, uning oʻgʻlidan (deganini) zikr qilmas, baʼzan zikr qilar edi.Бу ҳадисни Суфёндан бирдан ортиқ киши аз-Зуҳрийдан, у Анасдан ривоят қилган бўлиб, уларнинг ривоятида Воилдан, унинг ўғлидан (деган қисмни) зикр қилишмаган. Абу Исо айтди: Суфён ибн Уяйна бу ҳадисда тадлис қилар эди, баъзан унда Воилдан, унинг ўғлидан (деганини) зикр қилмас, баъзан зикр қилар эди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مُوسَى الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا زِيَادُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا عَطَاءُ بْنُ السَّائِبِ، عَنْ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ طَعَامُ أَوَّلِ يَوْمٍ حَقٌّ وَطَعَامُ يَوْمِ الثَّانِي سُنَّةٌ وَطَعَامُ يَوْمِ الثَّالِثِ سُمْعَةٌ وَمَنْ سَمَّعَ سَمَّعَ اللَّهُ بِهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ مَسْعُودٍ لاَ نَعْرِفُهُ مَرْفُوعًا إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ زِيَادِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ‏.‏ وَزِيَادُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ كَثِيرُ الْغَرَائِبِ وَالْمَنَاكِيرِ ‏.‏ قَالَ وَسَمِعْتُ مُحَمَّدَ بْنَ إِسْمَاعِيلَ يَذْكُرُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عُقْبَةَ قَالَ قَالَ وَكِيعٌ زِيَادُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ مَعَ شَرَفِهِ لاَ يَكْذِبُ فِي الْحَدِيثِ ‏.‏

Ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Birinchi kunning taomi haqdir, ikkinchi kunning taomi sunnatdir, uchinchi kunning taomi (shuhrat uchun) eshittirishdir. Kim (amalini) eshittirsa, Alloh ham uni (sharmandalik bilan) eshittiradi», dedilar. Abu Iso aytdi: Ibn Masʼudning hadisini Ziyod ibn Abdullohning hadisidan boshqa yoʻl bilan marfuʼ holida bilmaymiz. Ziyod ibn Abdulloh esa gʻarib va munkar (rivoyatlari) koʻp (rovi)dir. (Abu Iso) aytdi: Men Muhammad ibn Ismoilning Muhammad ibn Uqbadan zikr qilib aytishini eshitdim: Vakiʼ aytdi: Ziyod ibn Abdulloh oʻz sharafi bilan birga hadisda yolgʻon gapirmaydi.Ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Биринчи куннинг таоми ҳақдир, иккинчи куннинг таоми суннатдир, учинчи куннинг таоми (шуҳрат учун) эшиттиришдир. Ким (амалини) эшиттирса, Аллоҳ ҳам уни (шармандалик билан) эшиттиради», дедилар. Абу Исо айтди: Ибн Масъуднинг ҳадисини Зиёд ибн Абдуллоҳнинг ҳадисидан бошқа йўл билан марфуъ ҳолида билмаймиз. Зиёд ибн Абдуллоҳ эса ғариб ва мункар (ривоятлари) кўп (рови)дир. (Абу Исо) айтди: Мен Муҳаммад ибн Исмоилнинг Муҳаммад ибн Уқбадан зикр қилиб айтишини эшитдим: Вакиъ айтди: Зиёд ибн Абдуллоҳ ўз шарафи билан бирга ҳадисда ёлғон гапирмайди.

حَدَّثَنَا أَبُو سَلَمَةَ، يَحْيَى بْنُ خَلَفٍ حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ الْمُفَضَّلِ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ أُمَيَّةَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ ائْتُوا الدَّعْوَةَ إِذَا دُعِيتُمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَالْبَرَاءِ وَأَنَسٍ وَأَبِي أَيُّوبَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Taklif qilinsangizlar, daʼvatga (toʻyga) keling», dedilar. Abu Iso aytdi: Ibn Umarning hadisi hasan sahih hadisdir.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Таклиф қилинсангизлар, даъватга (тўйга) келинг», дедилар. Абу Исо айтди: Ибн Умарнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ شَقِيقٍ، عَنْ أَبِي مَسْعُودٍ، قَالَ جَاءَ رَجُلٌ يُقَالُ لَهُ أَبُو شُعَيْبٍ إِلَى غُلاَمٍ لَهُ لَحَّامٍ فَقَالَ اصْنَعْ لِي طَعَامًا يَكْفِي خَمْسَةً فَإِنِّي رَأَيْتُ فِي وَجْهِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْجُوعَ ‏.‏ قَالَ فَصَنَعَ طَعَامًا ثُمَّ أَرْسَلَ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَدَعَاهُ وَجُلَسَاءَهُ الَّذِينَ مَعَهُ فَلَمَّا قَامَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم اتَّبَعَهُمْ رَجُلٌ لَمْ يَكُنْ مَعَهُمْ حِينَ دُعُوا فَلَمَّا انْتَهَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلَى الْبَابِ قَالَ لِصَاحِبِ الْمَنْزِلِ ‏"‏ إِنَّهُ اتَّبَعَنَا رَجُلٌ لَمْ يَكُنْ مَعَنَا حِينَ دَعَوْتَنَا فَإِنْ أَذِنْتَ لَهُ دَخَلَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَقَدْ أَذِنَّا لَهُ فَلْيَدْخُلْ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ ‏.‏

Abu Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Abu Shuʼayb deb atalgan bir kishi oʻzining qassob xizmatkori oldiga kelib: «Menga beshtaga yetadigan taom tayyorlab ber, chunki men Rasululloh ﷺning yuzlarida ochlik (asarini) koʻrdim», dedi. (Rovi) aytdi: U taom tayyorladi, soʻng Nabiy ﷺ huzurlariga (kishi) yuborib, u zotni va birga oʻtirgan hamrohlarini daʼvat qildi. Nabiy ﷺ (oʻrinlaridan) turganlarida, ularga daʼvat qilinganda ular bilan birga boʻlmagan bir kishi ergashdi. Rasululloh ﷺ eshik oldiga yetganlarida uy egasiga: «Bizga, sen bizni daʼvat qilganingda biz bilan birga boʻlmagan bir kishi ergashdi, agar unga izn bersang, kiradi», dedilar. U: «Biz unga izn berdik, kiraversin», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hasan sahih hadisdir.Абу Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Абу Шуъайб деб аталган бир киши ўзининг қассоб хизматкори олдига келиб: «Менга бештага етадиган таом тайёрлаб бер, чунки мен Расулуллоҳ ﷺнинг юзларида очлик (асарини) кўрдим», деди. (Рови) айтди: У таом тайёрлади, сўнг Набий ﷺ ҳузурларига (киши) юбориб, у зотни ва бирга ўтирган ҳамроҳларини даъват қилди. Набий ﷺ (ўринларидан) турганларида, уларга даъват қилинганда улар билан бирга бўлмаган бир киши эргашди. Расулуллоҳ ﷺ эшик олдига етганларида уй эгасига: «Бизга, сен бизни даъват қилганингда биз билан бирга бўлмаган бир киши эргашди, агар унга изн берсанг, киради», дедилар. У: «Биз унга изн бердик, кираверсин», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ تَزَوَّجْتُ امْرَأَةً فَأَتَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ أَتَزَوَّجْتَ يَا جَابِرُ ‏"‏ ‏.‏ فَقُلْتُ نَعَمْ ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ بِكْرًا أَمْ ثَيِّبًا ‏"‏ ‏.‏ فَقُلْتُ لاَ بَلْ ثَيِّبًا ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ هَلاَّ جَارِيَةً تُلاَعِبُهَا وَتُلاَعِبُكَ ‏"‏ ‏.‏ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ عَبْدَ اللَّهِ مَاتَ وَتَرَكَ سَبْعَ بَنَاتٍ أَوْ تِسْعًا فَجِئْتُ بِمَنْ يَقُومُ عَلَيْهِنَّ ‏.‏ قَالَ فَدَعَا لِي ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أُبَىِّ بْنِ كَعْبٍ وَكَعْبِ بْنِ عُجْرَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Men bir ayolga uylandim, soʻng Nabiy ﷺ huzurlariga keldim. U zot: «Uylandingmi, ey Jobir?» dedilar. Men: «Ha», dedim. U zot: «Bokira qizgami yoki tul (eri boʻlgan ayol)gami?» dedilar. Men: «Yoʻq, balki tul (ayol)ga», dedim. U zot: «Nega sen oʻzing oʻynashadigan, u ham sen bilan oʻynashadigan yosh qizga uylanmading?» dedilar. Men: «Ey Rasululloh, Abdulloh (otam) vafot etib, yetti yoki toʻqqiz qiz qoldirdi, shu sababli men ularga qarab turadigan (ayol)ni olib keldim», dedim. (Rovi) aytdi: Shunda u zot men uchun duo qildilar. Abu Iso aytdi: Jobir ibn Abdullohning hadisi hasan sahih hadisdir.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Мен бир аёлга уйландим, сўнг Набий ﷺ ҳузурларига келдим. У зот: «Уйландингми, эй Жобир?» дедилар. Мен: «Ҳа», дедим. У зот: «Бокира қизгами ёки тул (эри бўлган аёл)гами?» дедилар. Мен: «Йўқ, балки тул (аёл)га», дедим. У зот: «Нега сен ўзинг ўйнашадиган, у ҳам сен билан ўйнашадиган ёш қизга уйланмадинг?» дедилар. Мен: «Эй Расулуллоҳ, Абдуллоҳ (отам) вафот этиб, етти ёки тўққиз қиз қолдирди, шу сабабли мен уларга қараб турадиган (аёл)ни олиб келдим», дедим. (Рови) айтди: Шунда у зот мен учун дуо қилдилар. Абу Исо айтди: Жобир ибн Абдуллоҳнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، أَخْبَرَنَا شَرِيكُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، ح وَحَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، ح وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، عَنْ إِسْرَائِيلَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، ح وَحَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي زِيَادٍ، حَدَّثَنَا زَيْدُ بْنُ حُبَابٍ، عَنْ يُونُسَ بْنِ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ أَبِي بُرْدَةَ، عَنْ أَبِي مُوسَى، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ نِكَاحَ إِلاَّ بِوَلِيٍّ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَائِشَةَ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَعِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ وَأَنَسٍ ‏.‏

Abu Muso (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Valiysiz nikoh (sahih) boʻlmaydi», dedilar.Абу Мусо (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Валийсиз никоҳ (саҳиҳ) бўлмайди», дедилар.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ مُوسَى، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ أَيُّمَا امْرَأَةٍ نُكِحَتْ بِغَيْرِ إِذْنِ وَلِيِّهَا فَنِكَاحُهَا بَاطِلٌ فَنِكَاحُهَا بَاطِلٌ فَنِكَاحُهَا بَاطِلٌ فَإِنْ دَخَلَ بِهَا فَلَهَا الْمَهْرُ بِمَا اسْتَحَلَّ مِنْ فَرْجِهَا فَإِنِ اشْتَجَرُوا فَالسُّلْطَانُ وَلِيُّ مَنْ لاَ وَلِيَّ لَهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الأَنْصَارِيُّ وَيَحْيَى بْنُ أَيُّوبَ وَسُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَغَيْرُ وَاحِدٍ مِنَ الْحُفَّاظِ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ نَحْوَ هَذَا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَحَدِيثُ أَبِي مُوسَى حَدِيثٌ فِيهِ اخْتِلاَفٌ رَوَاهُ إِسْرَائِيلُ وَشَرِيكُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ وَأَبُو عَوَانَةَ وَزُهَيْرُ بْنُ مُعَاوِيَةَ وَقَيْسُ بْنُ الرَّبِيعِ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ أَبِي بُرْدَةَ عَنْ أَبِي مُوسَى عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَرَوَى أَسْبَاطُ بْنُ مُحَمَّدٍ وَزَيْدُ بْنُ حُبَابٍ عَنْ يُونُسَ بْنِ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ أَبِي بُرْدَةَ عَنْ أَبِي مُوسَى عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَرَوَى أَبُو عُبَيْدَةَ الْحَدَّادُ عَنْ يُونُسَ بْنِ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ أَبِي بُرْدَةَ عَنْ أَبِي مُوسَى عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ يُونُسَ بْنِ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ أَبِي بُرْدَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَيْضًا ‏.‏ وَرَوَى شُعْبَةُ وَالثَّوْرِيُّ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ أَبِي بُرْدَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ نِكَاحَ إِلاَّ بِوَلِيٍّ ‏"‏ ‏.‏ وَقَدْ ذَكَرَ بَعْضُ أَصْحَابِ سُفْيَانَ عَنْ سُفْيَانَ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ أَبِي بُرْدَةَ عَنْ أَبِي مُوسَى ‏.‏ وَلاَ يَصِحُّ ‏.‏ وَرِوَايَةُ هَؤُلاَءِ الَّذِينَ رَوَوْا عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ أَبِي بُرْدَةَ عَنْ أَبِي مُوسَى عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ نِكَاحَ إِلاَّ بِوَلِيٍّ ‏"‏ ‏.‏ عِنْدِي أَصَحُّ لأَنَّ سَمَاعَهُمْ مِنْ أَبِي إِسْحَاقَ فِي أَوْقَاتٍ مُخْتَلِفَةٍ وَإِنْ كَانَ شُعْبَةُ وَالثَّوْرِيُّ أَحْفَظَ وَأَثْبَتَ مِنْ جَمِيعِ هَؤُلاَءِ الَّذِينَ رَوَوْا عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ هَذَا الْحَدِيثَ فَإِنَّ رِوَايَةَ هَؤُلاَءِ عِنْدِي أَشْبَهُ لأَنَّ شُعْبَةَ وَالثَّوْرِيَّ سَمِعَا هَذَا الْحَدِيثَ مِنْ أَبِي إِسْحَاقَ فِي مَجْلِسٍ وَاحِدٍ ‏.‏ وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ مَا حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ، قَالَ أَنْبَأَنَا شُعْبَةُ، قَالَ سَمِعْتُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيَّ، يَسْأَلُ أَبَا إِسْحَاقَ أَسَمِعْتَ أَبَا بُرْدَةَ يَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ نِكَاحَ إِلاَّ بِوَلِيٍّ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ نَعَمْ ‏.‏ فَدَلَّ هَذَا الْحَدِيثُ عَلَى أَنَّ سَمَاعَ شُعْبَةَ وَالثَّوْرِيِّ هَذَا الْحَدِيثَ فِي وَقْتٍ وَاحِدٍ ‏.‏ وَإِسْرَائِيلُ هُوَ ثِقَةٌ ثَبْتٌ فِي أَبِي إِسْحَاقَ ‏.‏ سَمِعْتُ مُحَمَّدَ بْنَ الْمُثَنَّى يَقُولُ سَمِعْتُ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ مَهْدِيٍّ يَقُولُ مَا فَاتَنِي مِنْ حَدِيثِ الثَّوْرِيِّ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ الَّذِي فَاتَنِي إِلاَّ لَمَّا اتَّكَلْتُ بِهِ عَلَى إِسْرَائِيلَ لأَنَّهُ كَانَ يَأْتِي بِهِ أَتَمَّ ‏.‏ - وَحَدِيثُ عَائِشَةَ فِي هَذَا الْبَابِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ نِكَاحَ إِلاَّ بِوَلِيٍّ ‏"‏ حَدِيثٌ عِنْدِي حَسَنٌ ‏.‏ رَوَاهُ ابْنُ جُرَيْجٍ عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ مُوسَى عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عُرْوَةَ عَنْ عَائِشَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَرَوَاهُ الْحَجَّاجُ بْنُ أَرْطَاةَ وَجَعْفَرُ بْنُ رَبِيعَةَ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عُرْوَةَ عَنْ عَائِشَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَرُوِيَ عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَائِشَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِثْلُهُ ‏.‏ وَقَدْ تَكَلَّمَ بَعْضُ أَصْحَابِ الْحَدِيثِ فِي حَدِيثِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عُرْوَةَ عَنْ عَائِشَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ ثُمَّ لَقِيتُ الزُّهْرِيَّ فَسَأَلْتُهُ فَأَنْكَرَهُ ‏.‏ فَضَعَّفُوا هَذَا الْحَدِيثَ مِنْ أَجْلِ هَذَا ‏.‏ وَذُكِرَ عَنْ يَحْيَى بْنِ مَعِينٍ أَنَّهُ قَالَ لَمْ يَذْكُرْ هَذَا الْحَرْفَ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ إِلاَّ إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ ‏.‏ قَالَ يَحْيَى بْنُ مَعِينٍ وَسَمَاعُ إِسْمَاعِيلَ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ لَيْسَ بِذَاكَ إِنَّمَا صَحَّحَ كُتُبَهُ عَلَى كُتُبِ عَبْدِ الْمَجِيدِ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ أَبِي رَوَّادٍ مَا سَمِعَ مِنِ ابْنِ جُرَيْجٍ وَضَعَّفَ يَحْيَى رِوَايَةَ إِسْمَاعِيلَ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ ‏.‏ - وَالْعَمَلُ فِي هَذَا الْبَابِ عَلَى حَدِيثِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ نِكَاحَ إِلاَّ بِوَلِيٍّ ‏"‏ ‏.‏ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنْهُمْ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ وَعَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبَّاسٍ وَأَبُو هُرَيْرَةَ وَغَيْرُهُمْ ‏.‏ وَهَكَذَا رُوِيَ عَنْ بَعْضِ فُقَهَاءِ التَّابِعِينَ أَنَّهُمْ قَالُوا لاَ نِكَاحَ إِلاَّ بِوَلِيٍّ ‏.‏ مِنْهُمْ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ وَالْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ وَشُرَيْحٌ وَإِبْرَاهِيمُ النَّخَعِيُّ وَعُمَرُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ وَغَيْرُهُمْ وَبِهَذَا يَقُولُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَالأَوْزَاعِيُّ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ وَمَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Qaysi bir ayol oʻz valiysining iznisiz nikohlansa, uning nikohi botildir, uning nikohi botildir, uning nikohi botildir. Agar (eri) unga qoʻshilgan boʻlsa, undan (jinsiy aloqani) halol qilib olgani evaziga unga mahr (vojib) boʻladi. Agar (valiylari) ixtilof qilsalar, valiysi boʻlmagan kishining valiysi sultondir (hokimdir)», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hasan hadisdir. Bu bobda ish Nabiy ﷺning «Valiysiz nikoh (sahih) boʻlmaydi» degan hadislari ustidadir. Bu Nabiy ﷺning sahobalaridan ilm ahllari — Umar ibn al-Xattob, Ali ibn Abu Tolib, Abdulloh ibn Abbos, Abu Hurayra va boshqalarning soʻzidir. Shuningdek, baʼzi tobeʼin fuqaholaridan ham «Valiysiz nikoh (sahih) boʻlmaydi», deganlari rivoyat qilingan. Ular orasida Said ibn al-Musayyab, Hasan al-Basriy, Shurayh, Ibrohim an-Naxaiy, Umar ibn Abdulaziz va boshqalar bor. Sufyon as-Savriy, Avzoiy, Abdulloh ibn al-Muborak, Molik, Shofeiy, Ahmad va Ishoq ham shu (soʻz)ni aytadilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Қайси бир аёл ўз валийсининг изнисиз никоҳланса, унинг никоҳи ботилдир, унинг никоҳи ботилдир, унинг никоҳи ботилдир. Агар (эри) унга қўшилган бўлса, ундан (жинсий алоқани) ҳалол қилиб олгани эвазига унга маҳр (вожиб) бўлади. Агар (валийлари) ихтилоф қилсалар, валийси бўлмаган кишининг валийси султондир (ҳокимдир)», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳасан ҳадисдир. Бу бобда иш Набий ﷺнинг «Валийсиз никоҳ (саҳиҳ) бўлмайди» деган ҳадислари устидадир. Бу Набий ﷺнинг саҳобаларидан илм аҳллари — Умар ибн ал-Хаттоб, Али ибн Абу Толиб, Абдуллоҳ ибн Аббос, Абу Ҳурайра ва бошқаларнинг сўзидир. Шунингдек, баъзи тобеъин фуқаҳоларидан ҳам «Валийсиз никоҳ (саҳиҳ) бўлмайди», деганлари ривоят қилинган. Улар орасида Саид ибн ал-Мусайяб, Ҳасан ал-Басрий, Шурайҳ, Иброҳим ан-Нахаий, Умар ибн Абдулазиз ва бошқалар бор. Суфён ас-Саврий, Авзоий, Абдуллоҳ ибн ал-Муборак, Молик, Шофеий, Аҳмад ва Ишоқ ҳам шу (сўз)ни айтадилар.

حَدَّثَنَا يُوسُفُ بْنُ حَمَّادٍ الْمَعْنِيُّ الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الأَعْلَى، عَنْ سَعِيدٍ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ جَابِرِ بْنِ زَيْدٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ الْبَغَايَا اللاَّتِي يُنْكِحْنَ أَنْفُسَهُنَّ بِغَيْرِ بَيِّنَةٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ يُوسُفُ بْنُ حَمَّادٍ رَفَعَ عَبْدُ الأَعْلَى هَذَا الْحَدِيثَ فِي التَّفْسِيرِ وَأَوْقَفَهُ فِي كِتَابِ الطَّلاَقِ وَلَمْ يَرْفَعْهُ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Fohishalar — guvohsiz oʻzlarini (oʻzlari) nikohlaydiganlardir», dedilar. Yusuf ibn Hammod aytdi: Abdulaʼlo bu hadisni tafsir (kitobi)da marfuʼ qilgan, taloq kitobida esa uni mavquf qilib, marfuʼ qilmagan.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Фоҳишалар — гувоҳсиз ўзларини (ўзлари) никоҳлайдиганлардир», дедилар. Юсуф ибн Ҳаммод айтди: Абдулаъло бу ҳадисни тафсир (китоби)да марфуъ қилган, талоқ китобида эса уни мавқуф қилиб, марфуъ қилмаган.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا غُنْدَرٌ، مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي عَرُوبَةَ، نَحْوَهُ وَلَمْ يَرْفَعْهُ ‏.‏ وَهَذَا أَصَحُّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَيْرُ مَحْفُوظٍ لاَ نَعْلَمُ أَحَدًا رَفَعَهُ إِلاَّ مَا رُوِيَ عَنْ عَبْدِ الأَعْلَى عَنْ سَعِيدٍ عَنْ قَتَادَةَ مَرْفُوعًا ‏.‏ وَرُوِيَ عَنْ عَبْدِ الأَعْلَى عَنْ سَعِيدٍ هَذَا الْحَدِيثُ مَوْقُوفًا وَالصَّحِيحُ مَا رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَوْلُهُ لاَ نِكَاحَ إِلاَّ بِبَيِّنَةٍ هَكَذَا رَوَى أَصْحَابُ قَتَادَةَ عَنْ قَتَادَةَ عَنْ جَابِرِ بْنِ زَيْدٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ لاَ نِكَاحَ إِلاَّ بِبَيِّنَةٍ ‏.‏ وَهَكَذَا رَوَى غَيْرُ وَاحِدٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي عَرُوبَةَ نَحْوَ هَذَا مَوْقُوفًا ‏.‏ وَفِي هَذَا الْبَابِ عَنْ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ وَأَنَسٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَمَنْ بَعْدَهُمْ مِنَ التَّابِعِينَ وَغَيْرِهِمْ قَالُوا لاَ نِكَاحَ إِلاَّ بِشُهُودٍ ‏.‏ لَمْ يَخْتَلِفُوا فِي ذَلِكَ مَنْ مَضَى مِنْهُمْ إِلاَّ قَوْمًا مِنَ الْمُتَأَخِّرِينَ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ ‏.‏ وَإِنَّمَا اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي هَذَا إِذَا شَهِدَ وَاحِدٌ بَعْدَ وَاحِدٍ فَقَالَ أَكْثَرُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَهْلِ الْكُوفَةِ وَغَيْرِهِمْ لاَ يَجُوزُ النِّكَاحُ حَتَّى يَشْهَدَ الشَّاهِدَانِ مَعًا عِنْدَ عُقْدَةِ النِّكَاحِ ‏.‏ وَقَدْ رَأَى بَعْضُ أَهْلِ الْمَدِينَةِ إِذَا أُشْهِدَ وَاحِدٌ بَعْدَ وَاحِدٍ فَإِنَّهُ جَائِزٌ إِذَا أَعْلَنُوا ذَلِكَ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ وَغَيْرِهِ ‏.‏ هَكَذَا قَالَ إِسْحَاقُ فِيمَا حَكَى عَنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ يَجُوزُ شَهَادَةُ رَجُلٍ وَامْرَأَتَيْنِ فِي النِّكَاحِ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏

Said ibn Abu Aruba(ning hadisi)dan shunga oʻxshash (rivoyat qilingan) boʻlib, uni marfuʼ qilmagan, bu sahihroqdir. Abu Iso aytdi: Bu hadis mahfuz (sobit) emas, uni Abdulaʼlodan, u Saiddan, u Qatodadan marfuʼ holda rivoyat qilingandan boshqa hech kim marfuʼ qilganini bilmaymiz. Abdulaʼlodan, u Saiddan bu hadis mavquf holda ham rivoyat qilingan. Sahihi esa Ibn Abbosdan rivoyat qilingan «Guvohsiz nikoh boʻlmaydi» degan soʻzidir. Qatodaning ashoblari Qatodadan, u Jobir ibn Zayddan, u Ibn Abbosdan «Guvohsiz nikoh boʻlmaydi» (deb) shunday rivoyat qilishgan. Said ibn Abu Arubadan ham birdan ortiq kishi shunga oʻxshashini mavquf holda rivoyat qilgan. Bu bobda Imron ibn Husayn, Anas va Abu Hurayradan (ham hadis bor). Bu bobda Nabiy ﷺning sahobalaridan va ulardan keyingi tobeʼinlar va boshqalardan ilm ahllarining ishi shu ustidadir: ular «Guvohsiz nikoh boʻlmaydi», deganlar. Oʻtganlardan hech biri bunda ixtilof qilmagan, faqat keyingi davr ilm ahllaridan baʼzi qavm (ixtilof qilgan). Ilm ahllari bunda faqat bir guvoh keyin yana bir guvoh (ketma-ket) guvohlik bergan holatda ixtilof qilganlar. Kufa ahli va boshqa koʻpchilik ilm ahllari: «Nikoh aqdi paytida ikki guvoh birga guvohlik bermaguncha nikoh joiz boʻlmaydi», deganlar. Madina ahlidan baʼzilari esa: «Agar bir guvoh keyin yana bir guvoh guvohlik berilsa, buni oshkor qilsalar, joizdir», deb koʻrganlar. Bu Molik ibn Anas va boshqalarning soʻzidir. Ishoq Madina ahlidan hikoya qilganda shunday degan. Baʼzi ilm ahllari esa: «Nikohda bir erkak va ikki ayolning guvohligi joizdir», deganlar. Bu Ahmad va Ishoqning soʻzidir.Саид ибн Абу Аруба(нинг ҳадиси)дан шунга ўхшаш (ривоят қилинган) бўлиб, уни марфуъ қилмаган, бу саҳиҳроқдир. Абу Исо айтди: Бу ҳадис маҳфуз (собит) эмас, уни Абдулаълодан, у Саиддан, у Қатодадан марфуъ ҳолда ривоят қилингандан бошқа ҳеч ким марфуъ қилганини билмаймиз. Абдулаълодан, у Саиддан бу ҳадис мавқуф ҳолда ҳам ривоят қилинган. Саҳиҳи эса Ибн Аббосдан ривоят қилинган «Гувоҳсиз никоҳ бўлмайди» деган сўзидир. Қатоданинг ашоблари Қатодадан, у Жобир ибн Зайддан, у Ибн Аббосдан «Гувоҳсиз никоҳ бўлмайди» (деб) шундай ривоят қилишган. Саид ибн Абу Арубадан ҳам бирдан ортиқ киши шунга ўхшашини мавқуф ҳолда ривоят қилган. Бу бобда Имрон ибн Ҳусайн, Анас ва Абу Ҳурайрадан (ҳам ҳадис бор). Бу бобда Набий ﷺнинг саҳобаларидан ва улардан кейинги тобеъинлар ва бошқалардан илм аҳлларининг иши шу устидадир: улар «Гувоҳсиз никоҳ бўлмайди», деганлар. Ўтганлардан ҳеч бири бунда ихтилоф қилмаган, фақат кейинги давр илм аҳлларидан баъзи қавм (ихтилоф қилган). Илм аҳллари бунда фақат бир гувоҳ кейин яна бир гувоҳ (кетма-кет) гувоҳлик берган ҳолатда ихтилоф қилганлар. Куфа аҳли ва бошқа кўпчилик илм аҳллари: «Никоҳ ақди пайтида икки гувоҳ бирга гувоҳлик бермагунча никоҳ жоиз бўлмайди», деганлар. Мадина аҳлидан баъзилари эса: «Агар бир гувоҳ кейин яна бир гувоҳ гувоҳлик берилса, буни ошкор қилсалар, жоиздир», деб кўрганлар. Бу Молик ибн Анас ва бошқаларнинг сўзидир. Ишоқ Мадина аҳлидан ҳикоя қилганда шундай деган. Баъзи илм аҳллари эса: «Никоҳда бир эркак ва икки аёлнинг гувоҳлиги жоиздир», деганлар. Бу Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا عَبْثَرُ بْنُ الْقَاسِمِ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ أَبِي الأَحْوَصِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ عَلَّمَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم التَّشَهُّدَ فِي الصَّلاَةِ وَالتَّشَهُّدَ فِي الْحَاجَةِ قَالَ ‏"‏ التَّشَهُّدُ فِي الصَّلاَةِ التَّحِيَّاتُ لِلَّهِ وَالصَّلَوَاتُ وَالطَّيِّبَاتُ السَّلاَمُ عَلَيْكَ أَيُّهَا النَّبِيُّ وَرَحْمَةُ اللَّهِ وَبَرَكَاتُهُ السَّلاَمُ عَلَيْنَا وَعَلَى عِبَادِ اللَّهِ الصَّالِحِينَ أَشْهَدُ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَأَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ ‏"‏ ‏.‏ وَالتَّشَهُّدُ فِي الْحَاجَةِ ‏"‏ إِنَّ الْحَمْدَ لِلَّهِ نَسْتَعِينُهُ وَنَسْتَغْفِرُهُ وَنَعُوذُ بِاللَّهِ مِنْ شُرُورِ أَنْفُسِنَا وَسَيِّئَاتِ أَعْمَالِنَا فَمَنْ يَهْدِهِ اللَّهُ فَلاَ مُضِلَّ لَهُ وَمَنْ يُضْلِلْ فَلاَ هَادِيَ لَهُ وَأَشْهَدُ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَأَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ ‏"‏ ‏.‏ وَيَقْرَأُ ثَلاَثَ آيَاتٍ ‏.‏ قَالَ عَبْثَرٌ فَفَسَّرَهُ لَنَا سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ ‏:‏ ‏(‏اتَّقوا الله حقَّ تقاتهِ ولا تموتنَّ إلاَّ وأنتمْ مسلمونَ‏)‏‏.‏ ‏(‏اتّقوا الله الَّذي تساءلونَ بهِ والأرحامَ إنَّ اللهَ كانَ عليكُم رقيباً‏)‏‏.‏ ‏(‏اتَّقوا الله وقولوا قولاً سديداً‏)‏‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَدِيِّ بْنِ حَاتِمٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَبْدِ اللَّهِ حَدِيثٌ حَسَنٌ رَوَاهُ الأَعْمَشُ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ أَبِي الأَحْوَصِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَرَوَاهُ شُعْبَةُ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَكِلاَ الْحَدِيثَيْنِ صَحِيحٌ لأَنَّ إِسْرَائِيلَ جَمَعَهُمَا فَقَالَ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ أَبِي الأَحْوَصِ وَأَبِي عُبَيْدَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَقَدْ قَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِنَّ النِّكَاحَ جَائِزٌ بِغَيْرِ خُطْبَةٍ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَغَيْرِهِ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ ‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ bizga namozdagi tashahhudni va hojat (oldidagi) tashahhudni oʻrgatdilar. U zot: «Namozdagi tashahhud: ‹At-tahiyyotu lillahi vas-salavotu vat-tayyibot. As-salomu alayka ayyuhan-Nabiyyu va rahmatullohi va barakotuh. As-salomu alayno va alo ibodillahis-solihiyn. Ashhadu an la ilaha illalloh, va ashhadu anna Muhammadan abduhu va rasuluh› (boʻladi). Hojat (oldidagi) tashahhud esa: ‹Innal-hamda lillahi nastaiynuhu va nastagʻfiruhu va naʼuzu billahi min shururi anfusina va sayyiati aʼmalina. Faman yahdihillahu fala mudilla lah, va man yudlil fala hadiya lah. Va ashhadu an la ilaha illalloh, va ashhadu anna Muhammadan abduhu va rasuluh› (boʻladi)», dedilar va uch oyat oʻqir edilar. Absar aytdi: Sufyon as-Savriy buni bizga (shu oyatlar bilan) tafsir qildi: {Allohdan haqiqiy taqvo bilan qoʻrqinglar va faqat musulmon holingizda oʻlinglar} (Oli Imron 102), {Bir-birlaringizdan (haqlaringizni) soʻraydiganingiz Allohdan va qarindoshlik (rishtalarini uzish)dan qoʻrqinglar. Albatta, Alloh sizlarni kuzatib turuvchidir} (Niso 1), {Allohdan qoʻrqinglar va toʻgʻri soʻz soʻzlanglar} (Ahzob 70). Abu Iso aytdi: Abdullohning hadisi hasan hadisdir. Uni Aʼmash Abu Ishoqdan, u Abul-Ahvasdan, u Abdullohdan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qilgan. Uni Shuʼba ham Abu Ishoqdan, u Abu Ubaydadan, u Abdullohdan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qilgan. Ikkala hadis ham sahihdir, chunki Isroil ularni jamlab: «Abu Ishoqdan, u Abul-Ahvas va Abu Ubaydadan, ular Abdulloh ibn Masʼuddan, u Nabiy ﷺdan» degan. Baʼzi ilm ahllari: «Nikoh xutbasiz ham joizdir», deganlar. Bu Sufyon as-Savriy va boshqa ilm ahllarining soʻzidir.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ бизга намоздаги ташаҳҳудни ва ҳожат (олдидаги) ташаҳҳудни ўргатдилар. У зот: «Намоздаги ташаҳҳуд: ‹Ат-таҳийёту лиллаҳи вас-салавоту ват-таййибот. Ас-салому алайка айюҳан-Набийю ва раҳматуллоҳи ва баракотуҳ. Ас-салому алайно ва ало ибодиллаҳис-солиҳийн. Ашҳаду ан ла илаҳа иллаллоҳ, ва ашҳаду анна Муҳаммадан абдуҳу ва расулуҳ› (бўлади). Ҳожат (олдидаги) ташаҳҳуд эса: ‹Иннал-ҳамда лиллаҳи настаийнуҳу ва настағфируҳу ва наъузу биллаҳи мин шурури анфусина ва саййиати аъмалина. Фаман яҳдиҳиллаҳу фала мудилла лаҳ, ва ман юдлил фала ҳадия лаҳ. Ва ашҳаду ан ла илаҳа иллаллоҳ, ва ашҳаду анна Муҳаммадан абдуҳу ва расулуҳ› (бўлади)», дедилар ва уч оят ўқир эдилар. Абсар айтди: Суфён ас-Саврий буни бизга (шу оятлар билан) тафсир қилди: {Аллоҳдан ҳақиқий тақво билан қўрқинглар ва фақат мусулмон ҳолингизда ўлинглар} (Оли Имрон 102), {Бир-бирларингиздан (ҳақларингизни) сўрайдиганингиз Аллоҳдан ва қариндошлик (ришталарини узиш)дан қўрқинглар. Албатта, Аллоҳ сизларни кузатиб турувчидир} (Нисо 1), {Аллоҳдан қўрқинглар ва тўғри сўз сўзланглар} (Аҳзоб 70). Абу Исо айтди: Абдуллоҳнинг ҳадиси ҳасан ҳадисдир. Уни Аъмаш Абу Ишоқдан, у Абул-Аҳвасдан, у Абдуллоҳдан, у Набий ﷺдан ривоят қилган. Уни Шуъба ҳам Абу Ишоқдан, у Абу Убайдадан, у Абдуллоҳдан, у Набий ﷺдан ривоят қилган. Иккала ҳадис ҳам саҳиҳдир, чунки Исроил уларни жамлаб: «Абу Ишоқдан, у Абул-Аҳвас ва Абу Убайдадан, улар Абдуллоҳ ибн Масъуддан, у Набий ﷺдан» деган. Баъзи илм аҳллари: «Никоҳ хутбасиз ҳам жоиздир», деганлар. Бу Суфён ас-Саврий ва бошқа илм аҳлларининг сўзидир.

حَدَّثَنَا أَبُو هِشَامٍ الرِّفَاعِيُّ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ فُضَيْلٍ، عَنْ عَاصِمِ بْنِ كُلَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ كُلُّ خُطْبَةٍ لَيْسَ فِيهَا تَشَهُّدٌ فَهِيَ كَالْيَدِ الْجَذْمَاءِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ [صَحِيحٌ] غَرِيبٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Har bir xutba (boshlanishi)da tashahhud boʻlmasa, u kesilgan qoʻlga oʻxshaydi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hasan [sahih] gʻarib hadisdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ҳар бир хутба (бошланиши)да ташаҳҳуд бўлмаса, у кесилган қўлга ўхшайди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳасан [саҳиҳ] ғариб ҳадисдир.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، حَدَّثَنَا الأَوْزَاعِيُّ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ تُنْكَحُ الثَّيِّبُ حَتَّى تُسْتَأْمَرَ وَلاَ تُنْكَحُ الْبِكْرُ حَتَّى تُسْتَأْذَنَ وَإِذْنُهَا الصُّمُوتُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عُمَرَ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَعَائِشَةَ وَالْعُرْسِ بْنِ عَمِيرَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّ الثَّيِّبَ لاَ تُزَوَّجُ حَتَّى تُسْتَأْمَرَ وَإِنْ زَوَّجَهَا الأَبُ مِنْ غَيْرِ أَنْ يَسْتَأْمِرَهَا فَكَرِهَتْ ذَلِكَ فَالنِّكَاحُ مَفْسُوخٌ عِنْدَ عَامَّةِ أَهْلِ الْعِلْمِ ‏.‏ وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي تَزْوِيجِ الأَبْكَارِ إِذَا زَوَّجَهُنَّ الآبَاءُ فَرَأَى أَكْثَرُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَهْلِ الْكُوفَةِ وَغَيْرِهِمْ أَنَّ الأَبَ إِذَا زَوَّجَ الْبِكْرَ وَهِيَ بَالِغَةٌ بِغَيْرِ أَمْرِهَا فَلَمْ تَرْضَ بِتَزْوِيجِ الأَبِ فَالنِّكَاحُ مَفْسُوخٌ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْمَدِينَةِ تَزْوِيجُ الأَبِ عَلَى الْبِكْرِ جَائِزٌ وَإِنْ كَرِهَتْ ذَلِكَ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Tul (ayol) maslahati soʻralmaguncha nikohga berilmaydi, bokira qiz esa izni soʻralmaguncha nikohga berilmaydi, uning izni — sukut (jim turishi)dir», dedilar. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan sahih hadisdir. Bu bobda ilm ahllarining ishi shu ustidadir: tul (ayol) maslahati soʻralmaguncha (nikohga) berilmaydi, agar ota uning maslahatini soʻramay uni (nikohga) bersa-yu, u bunday boʻlishini yoqtirmasa, koʻpchilik ilm ahli nazdida nikoh buziladi. Ilm ahllari otalar bokira qizlarni nikohga berishlarida ixtilof qilganlar. Kufa ahli va boshqa koʻpchilik ilm ahllari: «Agar ota bokira qizni — u baligʻ boʻlsa — uning (roziligi) buyrugʻisiz nikohga bersa, u esa otaning bunday qilishidan rozi boʻlmasa, nikoh buziladi», deb koʻrganlar. Madina ahlidan baʼzilari esa: «Otaning bokira qizni (nikohga) berishi, garchi u buni yoqtirmasa ham, joizdir», deganlar. Bu Molik ibn Anas, Shofeiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Тул (аёл) маслаҳати сўралмагунча никоҳга берилмайди, бокира қиз эса изни сўралмагунча никоҳга берилмайди, унинг изни — сукут (жим туриши)дир», дедилар. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Бу бобда илм аҳлларининг иши шу устидадир: тул (аёл) маслаҳати сўралмагунча (никоҳга) берилмайди, агар ота унинг маслаҳатини сўрамай уни (никоҳга) берса-ю, у бундай бўлишини ёқтирмаса, кўпчилик илм аҳли наздида никоҳ бузилади. Илм аҳллари оталар бокира қизларни никоҳга беришларида ихтилоф қилганлар. Куфа аҳли ва бошқа кўпчилик илм аҳллари: «Агар ота бокира қизни — у балиғ бўлса — унинг (розилиги) буйруғисиз никоҳга берса, у эса отанинг бундай қилишидан рози бўлмаса, никоҳ бузилади», деб кўрганлар. Мадина аҳлидан баъзилари эса: «Отанинг бокира қизни (никоҳга) бериши, гарчи у буни ёқтирмаса ҳам, жоиздир», деганлар. Бу Молик ибн Анас, Шофеий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْفَضْلِ، عَنْ نَافِعِ بْنِ جُبَيْرِ بْنِ مُطْعِمٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ الأَيِّمُ أَحَقُّ بِنَفْسِهَا مِنْ وَلِيِّهَا وَالْبِكْرُ تُسْتَأْذَنُ فِي نَفْسِهَا وَإِذْنُهَا صُمَاتُهَا ‏"‏ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى شُعْبَةُ وَسُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ ‏.‏ وَقَدِ احْتَجَّ بَعْضُ النَّاسِ فِي إِجَازَةِ النِّكَاحِ بِغَيْرِ وَلِيٍّ بِهَذَا الْحَدِيثِ وَلَيْسَ فِي هَذَا الْحَدِيثِ مَا احْتَجُّوا بِهِ لأَنَّهُ قَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ نِكَاحَ إِلاَّ بِوَلِيٍّ ‏"‏ وَهَكَذَا أَفْتَى بِهِ ابْنُ عَبَّاسٍ بَعْدَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ لاَ نِكَاحَ إِلاَّ بِوَلِيٍّ ‏.‏ وَإِنَّمَا مَعْنَى قَوْلِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الأَيِّمُ أَحَقُّ بِنَفْسِهَا مِنْ وَلِيِّهَا ‏"‏ ‏.‏ عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّ الْوَلِيَّ لاَ يُزَوِّجُهَا إِلاَّ بِرِضَاهَا وَأَمْرِهَا فَإِنْ زَوَّجَهَا فَالنِّكَاحُ مَفْسُوخٌ عَلَى حَدِيثِ خَنْسَاءَ بِنْتِ خِذَامٍ حَيْثُ زَوَّجَهَا أَبُوهَا وَهِيَ ثَيِّبٌ فَكَرِهَتْ ذَلِكَ فَرَدَّ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم نِكَاحَهُ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Tul (eri oʻlgan yoki ajrashgan) ayol oʻzi haqida valiysidan koʻra haqliroqdir, bokira qiz esa oʻzi haqida (nikohi xususida) izn soʻraladi, uning izni — sukut saqlashidir», dedilar. Bu hadis hasan sahihdir. Bu hadisni Shuʼba va Sufyon as-Savriy ham Molik ibn Anasdan rivoyat qilganlar. Baʼzi kishilar valiysiz nikohni joiz deb bu hadisni dalil keltirganlar, ammo bu hadisda ular dalil qilgan narsa yoʻq. Chunki Ibn Abbosdan Nabiy ﷺdan bir necha yoʻl bilan: «Valiysiz nikoh yoʻq», deb rivoyat qilingan. Ibn Abbos ham Nabiy ﷺdan keyin shunga fatvo bergan va: «Valiysiz nikoh yoʻq», degan. Nabiy ﷺning: «Tul ayol oʻzi haqida valiysidan haqliroqdir», degan soʻzlarining maʼnosi koʻpchilik ilm ahli nazdida shuki, valiy uni rizosi va izni bilangina turmushga beradi. Agar uning rizosisiz turmushga bersa, nikoh buziladi. Bu Xansoʼ binti Xizom hadisiga koʻradir; uni otasi tul boʻlsa ham (rizosisiz) turmushga bergan, u esa buni yoqtirmagan, shunda Nabiy ﷺ uning nikohini bekor qilganlar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Тул (эри ўлган ёки ажрашган) аёл ўзи ҳақида валийсидан кўра ҳақлироқдир, бокира қиз эса ўзи ҳақида (никоҳи хусусида) изн сўралади, унинг изни — сукут сақлашидир», дедилар. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу ҳадисни Шуъба ва Суфён ас-Саврий ҳам Молик ибн Анасдан ривоят қилганлар. Баъзи кишилар валийсиз никоҳни жоиз деб бу ҳадисни далил келтирганлар, аммо бу ҳадисда улар далил қилган нарса йўқ. Чунки Ибн Аббосдан Набий ﷺдан бир неча йўл билан: «Валийсиз никоҳ йўқ», деб ривоят қилинган. Ибн Аббос ҳам Набий ﷺдан кейин шунга фатво берган ва: «Валийсиз никоҳ йўқ», деган. Набий ﷺнинг: «Тул аёл ўзи ҳақида валийсидан ҳақлироқдир», деган сўзларининг маъноси кўпчилик илм аҳли наздида шуки, валий уни ризоси ва изни билангина турмушга беради. Агар унинг ризосисиз турмушга берса, никоҳ бузилади. Бу Хансў бинти Хизом ҳадисига кўрадир; уни отаси тул бўлса ҳам (ризосисиз) турмушга берган, у эса буни ёқтирмаган, шунда Набий ﷺ унинг никоҳини бекор қилганлар.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الْيَتِيمَةُ تُسْتَأْمَرُ فِي نَفْسِهَا فَإِنْ صَمَتَتْ فَهُوَ إِذْنُهَا وَإِنْ أَبَتْ فَلاَ جَوَازَ عَلَيْهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي مُوسَى وَابْنِ عُمَرَ وَعَائِشَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي تَزْوِيجِ الْيَتِيمَةِ فَرَأَى بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّ الْيَتِيمَةَ إِذَا زُوِّجَتْ فَالنِّكَاحُ مَوْقُوفٌ حَتَّى تَبْلُغَ فَإِذَا بَلَغَتْ فَلَهَا الْخِيَارُ فِي إِجَازَةِ النِّكَاحِ أَوْ فَسْخِهِ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ بَعْضِ التَّابِعِينَ وَغَيْرِهِمْ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُهُمْ لاَ يَجُوزُ نِكَاحُ الْيَتِيمَةِ حَتَّى تَبْلُغَ ‏.‏ وَلاَ يَجُوزُ الْخِيَارُ فِي النِّكَاحِ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَالشَّافِعِيِّ وَغَيْرِهِمَا مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ ‏.‏ وَقَالَ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ إِذَا بَلَغَتِ الْيَتِيمَةُ تِسْعَ سِنِينَ فَزُوِّجَتْ فَرَضِيَتْ فَالنِّكَاحُ جَائِزٌ وَلاَ خِيَارَ لَهَا إِذَا أَدْرَكَتْ ‏.‏ وَاحْتَجَّا بِحَدِيثِ عَائِشَةَ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم بَنَى بِهَا وَهِيَ بِنْتُ تِسْعِ سِنِينَ ‏.‏ وَقَدْ قَالَتْ عَائِشَةُ إِذَا بَلَغَتِ الْجَارِيَةُ تِسْعَ سِنِينَ فَهِيَ امْرَأَةٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Yetim qiz oʻzi haqida (nikohi xususida) izn soʻraladi. Agar sukut saqlasa, bu uning izni boʻladi; agar bosh tortsa, unga (nikoh) joriy etilmaydi», dedilar. (Roviy) aytdi: Bu bobda Abu Muso, Ibn Umar va Oishadan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Abu Hurayra hadisi hasan hadisdir. Ilm ahli yetim qizni turmushga berish xususida ixtilof qilganlar. Baʼzi ilm ahli yetim qiz turmushga berilsa, balogʻatga yetguncha nikoh toʻxtab turadi, balogʻatga yetganda esa nikohni joiz qilish yoki buzish ixtiyori unga beriladi, deyishgan. Bu baʼzi tobeʼinlar va boshqalarning soʻzidir. Baʼzilar esa: Yetim qizning nikohi balogʻatga yetmaguncha joiz emas, nikohda (keyin) ixtiyor (qilish) ham joiz emas, deyishgan. Bu Sufyon as-Savriy, Shofeʼiy va ulardan boshqa ilm ahlining soʻzidir. Ahmad va Ishoq esa: Yetim qiz toʻqqiz yoshga yetib turmushga berilsa va u rozi boʻlsa, nikoh joizdir, balogʻatga yetganda unga ixtiyor yoʻq, deyishgan. Ular Oisha hadisini dalil keltirganlarki, Nabiy ﷺ u bilan toʻqqiz yoshida turmush qurganlar. Oisha: «Qiz toʻqqiz yoshga yetsa, u ayoldir», degan.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Етим қиз ўзи ҳақида (никоҳи хусусида) изн сўралади. Агар сукут сақласа, бу унинг изни бўлади; агар бош тортса, унга (никоҳ) жорий этилмайди», дедилар. (Ровий) айтди: Бу бобда Абу Мусо, Ибн Умар ва Оишадан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайра ҳадиси ҳасан ҳадисдир. Илм аҳли етим қизни турмушга бериш хусусида ихтилоф қилганлар. Баъзи илм аҳли етим қиз турмушга берилса, балоғатга етгунча никоҳ тўхтаб туради, балоғатга етганда эса никоҳни жоиз қилиш ёки бузиш ихтиёри унга берилади, дейишган. Бу баъзи тобеъинлар ва бошқаларнинг сўзидир. Баъзилар эса: Етим қизнинг никоҳи балоғатга етмагунча жоиз эмас, никоҳда (кейин) ихтиёр (қилиш) ҳам жоиз эмас, дейишган. Бу Суфён ас-Саврий, Шофеъий ва улардан бошқа илм аҳлининг сўзидир. Аҳмад ва Ишоқ эса: Етим қиз тўққиз ёшга етиб турмушга берилса ва у рози бўлса, никоҳ жоиздир, балоғатга етганда унга ихтиёр йўқ, дейишган. Улар Оиша ҳадисини далил келтирганларки, Набий ﷺ у билан тўққиз ёшида турмуш қурганлар. Оиша: «Қиз тўққиз ёшга етса, у аёлдир», деган.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا غُنْدَرٌ، حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ أَبِي عَرُوبَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنِ الْحَسَنِ، عَنْ سَمُرَةَ بْنِ جُنْدَبٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ أَيُّمَا امْرَأَةٍ زَوَّجَهَا وَلِيَّانِ فَهِيَ لِلأَوَّلِ مِنْهُمَا وَمَنْ بَاعَ بَيْعًا مِنْ رَجُلَيْنِ فَهُوَ لِلأَوَّلِ مِنْهُمَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ لاَ نَعْلَمُ بَيْنَهُمْ فِي ذَلِكَ اخْتِلاَفًا إِذَا زَوَّجَ أَحَدُ الْوَلِيَّيْنِ قَبْلَ الآخَرِ فَنِكَاحُ الأَوَّلِ جَائِزٌ وَنِكَاحُ الآخَرِ مَفْسُوخٌ وَإِذَا زَوَّجَا جَمِيعًا فَنِكَاحُهُمَا جَمِيعًا مَفْسُوخٌ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ الثَّوْرِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏

Samura ibn Jundab (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Qaysi bir ayolni ikki valiy turmushga bergan boʻlsa, u ulardan birinchisiniki boʻladi. Kim bir narsani ikki kishiga sotgan boʻlsa, u ulardan birinchisiniki boʻladi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir. Ilm ahli nazdida amal shunga koʻradir, bu xususda ularning orasida ixtilof borligini bilmaymiz: ikki valiydan biri ikkinchisidan oldin turmushga bergan boʻlsa, birinchisining nikohi joiz, ikkinchisining nikohi buziladi; ikkalasi birga turmushga bergan boʻlsa, ikkalasining ham nikohi buziladi. Bu Savriy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir.Самура ибн Жундаб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Қайси бир аёлни икки валий турмушга берган бўлса, у улардан биринчисиники бўлади. Ким бир нарсани икки кишига сотган бўлса, у улардан биринчисиники бўлади», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир. Илм аҳли наздида амал шунга кўрадир, бу хусусда уларнинг орасида ихтилоф борлигини билмаймиз: икки валийдан бири иккинчисидан олдин турмушга берган бўлса, биринчисининг никоҳи жоиз, иккинчисининг никоҳи бузилади; иккаласи бирга турмушга берган бўлса, иккаласининг ҳам никоҳи бузилади. Бу Саврий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، أَخْبَرَنَا الْوَلِيدُ بْنُ مُسْلِمٍ، عَنْ زُهَيْرِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَقِيلٍ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ أَيُّمَا عَبْدٍ تَزَوَّجَ بِغَيْرِ إِذْنِ سَيِّدِهِ فَهُوَ عَاهِرٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ جَابِرٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَرَوَى بَعْضُهُمْ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَقِيلٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَلاَ يَصِحُّ وَالصَّحِيحُ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَقِيلٍ عَنْ جَابِرٍ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ أَنَّ نِكَاحَ الْعَبْدِ بِغَيْرِ إِذْنِ سَيِّدِهِ لاَ يَجُوزُ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ وَغَيْرِهِمَا ‏بِلَا اخْتِلَافٍ.

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan Nabiy ﷺdan rivoyat qilinadiki, u zot: «Qaysi bir qul xoʻjasining iznisiz uylansa, u zinokordir», dedilar. (Roviy) aytdi: Bu bobda Ibn Umardan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Jobir hadisi hasan hadisdir. Baʼzilar bu hadisni Abdulloh ibn Muhammad ibn Aqildan, u Ibn Umardan, u Nabiy ﷺdan deb rivoyat qilganlar, ammo bu sahih emas. Sahihi — Abdulloh ibn Muhammad ibn Aqildan, u Jobirdan (rivoyat qilgani)dir. Nabiy ﷺning sahobalaridan va boshqalardan boʻlgan ilm ahli nazdida amal shunga koʻradir: qulning xoʻjasi iznisiz nikohi joiz emas. Bu Ahmad, Ishoq va ulardan boshqalarning ixtilofsiz soʻzidir.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан Набий ﷺдан ривоят қилинадики, у зот: «Қайси бир қул хўжасининг изнисиз уйланса, у зинокордир», дедилар. (Ровий) айтди: Бу бобда Ибн Умардан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Жобир ҳадиси ҳасан ҳадисдир. Баъзилар бу ҳадисни Абдуллоҳ ибн Муҳаммад ибн Ақилдан, у Ибн Умардан, у Набий ﷺдан деб ривоят қилганлар, аммо бу саҳиҳ эмас. Саҳиҳи — Абдуллоҳ ибн Муҳаммад ибн Ақилдан, у Жобирдан (ривоят қилгани)дир. Набий ﷺнинг саҳобаларидан ва бошқалардан бўлган илм аҳли наздида амал шунга кўрадир: қулнинг хўжаси изнисиз никоҳи жоиз эмас. Бу Аҳмад, Ишоқ ва улардан бошқаларнинг ихтилофсиз сўзидир.

حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ الأُمَوِيُّ، حَدَّثَنَا أَبِي، حَدَّثَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَقِيلٍ، عَنْ جَابِرٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ أَيُّمَا عَبْدٍ تَزَوَّجَ بِغَيْرِ إِذْنِ سَيِّدِهِ فَهُوَ عَاهِرٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Jobir (roziyallohu anhumo)dan Nabiy ﷺdan rivoyat qilinadiki, u zot: «Qaysi bir qul xoʻjasining iznisiz uylansa, u zinokordir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Жобир (розияллоҳу анҳумо)дан Набий ﷺдан ривоят қилинадики, у зот: «Қайси бир қул хўжасининг изнисиз уйланса, у зинокордир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، وَمُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، قَالُوا حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ عَاصِمِ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ، قَالَ سَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَامِرِ بْنِ رَبِيعَةَ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ امْرَأَةً، مِنْ بَنِي فَزَارَةَ تَزَوَّجَتْ عَلَى نَعْلَيْنِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَرَضِيتِ مِنْ نَفْسِكِ وَمَالِكِ بِنَعْلَيْنِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ نَعَمْ ‏.‏ قَالَ فَأَجَازَهُ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عُمَرَ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَسَهْلِ بْنِ سَعْدٍ وَأَبِي سَعِيدٍ وَأَنَسٍ وَعَائِشَةَ وَجَابِرٍ وَأَبِي حَدْرَدٍ الأَسْلَمِيِّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَامِرِ بْنِ رَبِيعَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي الْمَهْرِ فَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ الْمَهْرُ عَلَى مَا تَرَاضَوْا عَلَيْهِ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ وَقَالَ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ لاَ يَكُونُ الْمَهْرُ أَقَلَّ مِنْ رُبْعِ دِينَارٍ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْكُوفَةِ لاَ يَكُونُ الْمَهْرُ أَقَلَّ مِنْ عَشْرَةِ دَرَاهِمَ ‏.‏

Abdulloh ibn Omir ibn Robiʼa otasidan rivoyat qilishicha, Banu Fazora qabilasidan boʻlgan bir ayol ikki kavush (sadoq) evaziga turmushga chiqdi. Shunda Rasululloh ﷺ unga: «Oʻzingni va molingni ikki kavush evaziga (berishga) rozimisan?» dedilar. U: «Ha», dedi. (Roviy) aytdi: Shunda u zot buni joiz qildilar. (Roviy) aytdi: Bu bobda Umar, Abu Hurayra, Sahl ibn Saʼd, Abu Said, Anas, Oisha, Jobir va Abu Hadrad al-Aslamiydan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Omir ibn Robiʼa hadisi hasan sahihdir. Ilm ahli mahr xususida ixtilof qilganlar. Baʼzi ilm ahli: Mahr ular oʻzaro rozi boʻlgan narsadir, deyishgan. Bu Sufyon as-Savriy, Shofeʼiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Molik ibn Anas esa: Mahr chorak dinordan kam boʻlmaydi, degan. Baʼzi Kufa ahli esa: Mahr oʻn dirhamdan kam boʻlmaydi, deyishgan.Абдуллоҳ ибн Омир ибн Робиъа отасидан ривоят қилишича, Бану Фазора қабиласидан бўлган бир аёл икки кавуш (садоқ) эвазига турмушга чиқди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ унга: «Ўзингни ва молингни икки кавуш эвазига (беришга) розимисан?» дедилар. У: «Ҳа», деди. (Ровий) айтди: Шунда у зот буни жоиз қилдилар. (Ровий) айтди: Бу бобда Умар, Абу Ҳурайра, Саҳл ибн Саъд, Абу Саид, Анас, Оиша, Жобир ва Абу Ҳадрад ал-Асламийдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Омир ибн Робиъа ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Илм аҳли маҳр хусусида ихтилоф қилганлар. Баъзи илм аҳли: Маҳр улар ўзаро рози бўлган нарсадир, дейишган. Бу Суфён ас-Саврий, Шофеъий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Молик ибн Анас эса: Маҳр чорак динордан кам бўлмайди, деган. Баъзи Куфа аҳли эса: Маҳр ўн дирҳамдан кам бўлмайди, дейишган.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْخَلاَّلُ، حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ عِيسَى، وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ نَافِعٍ الصَّائِغُ، قَالاَ أَخْبَرَنَا مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ، عَنْ أَبِي حَازِمِ بْنِ دِينَارٍ، عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ السَّاعِدِيِّ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم جَاءَتْهُ امْرَأَةٌ فَقَالَتْ إِنِّي وَهَبْتُ نَفْسِي لَكَ ‏.‏ فَقَامَتْ طَوِيلاً فَقَالَ رَجُلٌ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَزَوِّجْنِيهَا إِنْ لَمْ تَكُنْ لَكَ بِهَا حَاجَةٌ ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ هَلْ عِنْدَكَ مِنْ شَيْءٍ تُصْدِقُهَا ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ مَا عِنْدِي إِلاَّ إِزَارِي هَذَا ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِزَارَكَ إِنْ أَعْطَيْتَهَا جَلَسْتَ وَلاَ إِزَارَ لَكَ فَالْتَمِسْ شَيْئًا ‏"‏ قَالَ مَا أَجِدُ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَالْتَمِسْ وَلَوْ خَاتَمًا مِنْ حَدِيدٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَالْتَمَسَ فَلَمْ يَجِدْ شَيْئًا فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ هَلْ مَعَكَ مِنَ الْقُرْآنِ شَيْءٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ نَعَمْ سُورَةُ كَذَا وَسُورَةُ كَذَا ‏.‏ لِسُوَرٍ سَمَّاهَا فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ زَوَّجْتُكَهَا بِمَا مَعَكَ مِنَ الْقُرْآنِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ ذَهَبَ الشَّافِعِيُّ إِلَى هَذَا الْحَدِيثِ فَقَالَ إِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ شَيْءٌ يُصْدِقُهَا وَتَزَوَّجَهَا عَلَى سُورَةٍ مِنَ الْقُرْآنِ فَالنِّكَاحُ جَائِزٌ وَيُعَلِّمُهَا سُورَةً مِنَ الْقُرْآنِ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ النِّكَاحُ جَائِزٌ وَيَجْعَلُ لَهَا صَدَاقَ مِثْلِهَا ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ أَهْلِ الْكُوفَةِ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ

Sahl ibn Saʼd as-Soidiy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺning huzurlariga bir ayol kelib: «Men oʻzimni sizga hadya qildim», dedi va uzoq vaqt turdi. Shunda bir kishi: «Yo Rasululloh, agar sizga uning hojati boʻlmasa, uni menga nikohlab bering», dedi. U zot: «Senda unga sadoq qiladigan biror narsa bormi?» dedilar. U: «Mana shu izorimdan boshqa narsam yoʻq», dedi. Rasululloh ﷺ: «Izoringni unga bersang, oʻzing izorsiz qolasan; biror narsa qidirib koʻr», dedilar. U: «Hech narsa topolmayapman», dedi. U zot: «Temirdan boʻlsa ham bir uzuk qidirib koʻr», dedilar. (Roviy) aytdi: U qidirdi, ammo hech narsa topmadi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Qurʼondan biror narsa yodingda bormi?» dedilar. U: «Ha, falon sura va falon sura», deb baʼzi suralarni aytdi. Rasululloh ﷺ: «Seni unga yodingdagi Qurʼon evaziga nikohlab berdim», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Shofeʼiy shu hadisga amal qilib: Agar (erkakning) ayolga sadoq qiladigan narsasi boʻlmasa va u Qurʼondan bir sura evaziga uylansa, nikoh joizdir va u ayolga Qurʼondan bir sura oʻrgatadi, degan. Baʼzi ilm ahli esa: Nikoh joizdir, lekin unga oʻziga oʻxshashlarning mahrini belgilaydi, deyishgan. Bu Kufa ahli, Ahmad va Ishoqning soʻzidir.Саҳл ибн Саъд ас-Соидий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺнинг ҳузурларига бир аёл келиб: «Мен ўзимни сизга ҳадя қилдим», деди ва узоқ вақт турди. Шунда бир киши: «Ё Расулуллоҳ, агар сизга унинг ҳожати бўлмаса, уни менга никоҳлаб беринг», деди. У зот: «Сенда унга садоқ қиладиган бирор нарса борми?» дедилар. У: «Мана шу изоримдан бошқа нарсам йўқ», деди. Расулуллоҳ ﷺ: «Изорингни унга берсанг, ўзинг изорсиз қоласан; бирор нарса қидириб кўр», дедилар. У: «Ҳеч нарса тополмаяпман», деди. У зот: «Темирдан бўлса ҳам бир узук қидириб кўр», дедилар. (Ровий) айтди: У қидирди, аммо ҳеч нарса топмади. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Қуръондан бирор нарса ёдингда борми?» дедилар. У: «Ҳа, фалон сура ва фалон сура», деб баъзи сураларни айтди. Расулуллоҳ ﷺ: «Сени унга ёдингдаги Қуръон эвазига никоҳлаб бердим», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Шофеъий шу ҳадисга амал қилиб: Агар (эркакнинг) аёлга садоқ қиладиган нарсаси бўлмаса ва у Қуръондан бир сура эвазига уйланса, никоҳ жоиздир ва у аёлга Қуръондан бир сура ўргатади, деган. Баъзи илм аҳли эса: Никоҳ жоиздир, лекин унга ўзига ўхшашларнинг маҳрини белгилайди, дейишган. Бу Куфа аҳли, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنِ ابْنِ سِيرِينَ، عَنْ أَبِي الْعَجْفَاءِ السُّلَمِيِّ، قَالَ قَالَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ أَلاَ لاَ تُغَالُوا صَدُقَةَ النِّسَاءِ فَإِنَّهَا لَوْ كَانَتْ مَكْرُمَةً فِي الدُّنْيَا أَوْ تَقْوَى عِنْدَ اللَّهِ لَكَانَ أَوْلاَكُمْ بِهَا نَبِيُّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَا عَلِمْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَكَحَ شَيْئًا مِنْ نِسَائِهِ وَلاَ أَنْكَحَ شَيْئًا مِنْ بَنَاتِهِ عَلَى أَكْثَرَ مِنْ ثِنْتَىْ عَشْرَةَ أُوقِيَّةً ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَأَبُو الْعَجْفَاءِ السُّلَمِيُّ اسْمُهُ هَرَمٌ ‏.‏ وَالأُوقِيَّةُ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ أَرْبَعُونَ دِرْهَمًا وَثِنْتَا عَشْرَةَ أُوقِيَّةً أَرْبَعُمِائَةٍ وَثَمَانُونَ دِرْهَمًا ‏.‏

Abu Ajfa as-Sulamiy aytdi: Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu): «Ogoh boʻlinglar, ayollarning mahrini oshirib yubormanglar. Agar bu dunyoda bir sharaf yoki Alloh nazdida bir taqvo boʻlganida, unga sizlardan koʻra haqliroq Allohning Paygʻambari ﷺ boʻlardilar. Men Rasululloh ﷺning oʻz ayollaridan birortasini oʻn ikki uqiyadan ortiqqa nikohlaganlarini yoki qizlaridan birortasini oʻn ikki uqiyadan ortiqqa turmushga berganlarini bilmayman», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Abu Ajfa as-Sulamiyning ismi Haramdir. Uqiya ilm ahli nazdida qirq dirham, oʻn ikki uqiya esa toʻrt yuz sakson dirhamdir.Абу Ажфа ас-Суламий айтди: Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу): «Огоҳ бўлинглар, аёлларнинг маҳрини ошириб юборманглар. Агар бу дунёда бир шараф ёки Аллоҳ наздида бир тақво бўлганида, унга сизлардан кўра ҳақлироқ Аллоҳнинг Пайғамбари ﷺ бўлардилар. Мен Расулуллоҳ ﷺнинг ўз аёлларидан бирортасини ўн икки уқиядан ортиққа никоҳлаганларини ёки қизларидан бирортасини ўн икки уқиядан ортиққа турмушга берганларини билмайман», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Абу Ажфа ас-Суламийнинг исми Ҳарамдир. Уқия илм аҳли наздида қирқ дирҳам, ўн икки уқия эса тўрт юз саксон дирҳамдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، وَعَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ صُهَيْبٍ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَعْتَقَ صَفِيَّةَ وَجَعَلَ عِتْقَهَا صَدَاقَهَا ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ صَفِيَّةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَنَسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ وَكَرِهَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنْ يُجْعَلَ عِتْقُهَا صَدَاقَهَا حَتَّى يَجْعَلَ لَهَا مَهْرًا سِوَى الْعِتْقِ ‏.‏ وَالْقَوْلُ الأَوَّلُ أَصَحُّ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ Safiyyani ozod qildilar va uning ozodligini sadoqi (mahri) qildilar. (Roviy) aytdi: Bu bobda Safiyyadan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Anas hadisi hasan sahihdir. Nabiy ﷺning sahobalaridan va boshqalardan boʻlgan baʼzi ilm ahli nazdida amal shunga koʻradir. Bu Shofeʼiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Baʼzi ilm ahli esa, ozodlikdan tashqari unga (alohida) mahr belgilanmaguncha, ozodlikni sadoq qilishni yoqtirmaganlar. Birinchi soʻz esa sahihroqdir.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ Сафийяни озод қилдилар ва унинг озодлигини садоқи (маҳри) қилдилар. (Ровий) айтди: Бу бобда Сафийядан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Анас ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Набий ﷺнинг саҳобаларидан ва бошқалардан бўлган баъзи илм аҳли наздида амал шунга кўрадир. Бу Шофеъий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Баъзи илм аҳли эса, озодликдан ташқари унга (алоҳида) маҳр белгиланмагунча, озодликни садоқ қилишни ёқтирмаганлар. Биринчи сўз эса саҳиҳроқдир.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ مُسْهِرٍ، عَنِ الْفَضْلِ بْنِ يَزِيدَ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنْ أَبِي بُرْدَةَ بْنِ أَبِي مُوسَى، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ ثَلاَثَةٌ يُؤْتَوْنَ أَجْرَهُمْ مَرَّتَيْنِ عَبْدٌ أَدَّى حَقَّ اللَّهِ وَحَقَّ مَوَالِيهِ فَذَلِكَ يُؤْتَى أَجْرَهُ مَرَّتَيْنِ وَرَجُلٌ كَانَتْ عِنْدَهُ جَارِيَةٌ وَضِيئَةٌ فَأَدَّبَهَا فَأَحْسَنَ أَدَبَهَا ثُمَّ أَعْتَقَهَا ثُمَّ تَزَوَّجَهَا يَبْتَغِي بِذَلِكَ وَجْهَ اللَّهِ فَذَلِكَ يُؤْتَى أَجْرَهُ مَرَّتَيْنِ وَرَجُلٌ آمَنَ بِالْكِتَابِ الأَوَّلِ ثُمَّ جَاءَ الْكِتَابُ الآخَرُ فَآمَنَ بِهِ فَذَلِكَ يُؤْتَى أَجْرَهُ مَرَّتَيْنِ ‏"‏ ‏.‏ حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ صَالِحِ بْنِ صَالِحٍ، وَهُوَ ابْنُ حَىٍّ عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنْ أَبِي بُرْدَةَ، عَنْ أَبِي مُوسَى، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي مُوسَى حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَأَبُو بُرْدَةَ بْنُ أَبِي مُوسَى اسْمُهُ عَامِرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ قَيْسٍ ‏.‏ وَرَوَى شُعْبَةُ وَسُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ صَالِحِ بْنِ صَالِحِ بْنِ حَىٍّ ‏.‏ وَصَالِحُ بْنُ صَالِحِ بْنِ حَىٍّ هُوَ وَالِدُ الْحَسَنِ بْنِ صَالِحِ بْنِ حَىٍّ ‏.‏

Abu Muso (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Uch (toifa) kishiga ajrlari ikki marta beriladi: Allohning haqini va xoʻjalarining haqini ado etgan qul — unga ajri ikki marta beriladi; chiroyli choʻrisi boʻlib, uni odob bilan tarbiyalab, yaxshi tarbiya bergan, soʻng uni ozod qilib, soʻng Allohning yuzini istab unga uylangan kishi — unga ajri ikki marta beriladi; avvalgi Kitobga iymon keltirgan, soʻng keyingi Kitob kelganda unga ham iymon keltirgan kishi — unga ajri ikki marta beriladi», dedilar. Abu Iso aytdi: Abu Muso hadisi hasan sahihdir. Abu Burda ibn Abu Musoning ismi Omir ibn Abdulloh ibn Qaysdir. Bu hadisni Shuʼba va Sufyon as-Savriy Solih ibn Solih ibn Hayydan rivoyat qilganlar. Solih ibn Solih ibn Hayy esa Hasan ibn Solih ibn Hayyning otasidir.Абу Мусо (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Уч (тоифа) кишига ажрлари икки марта берилади: Аллоҳнинг ҳақини ва хўжаларининг ҳақини адо этган қул — унга ажри икки марта берилади; чиройли чўриси бўлиб, уни одоб билан тарбиялаб, яхши тарбия берган, сўнг уни озод қилиб, сўнг Аллоҳнинг юзини истаб унга уйланган киши — унга ажри икки марта берилади; аввалги Китобга иймон келтирган, сўнг кейинги Китоб келганда унга ҳам иймон келтирган киши — унга ажри икки марта берилади», дедилар. Абу Исо айтди: Абу Мусо ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Абу Бурда ибн Абу Мусонинг исми Омир ибн Абдуллоҳ ибн Қайсдир. Бу ҳадисни Шуъба ва Суфён ас-Саврий Солиҳ ибн Солиҳ ибн Ҳаййдан ривоят қилганлар. Солиҳ ибн Солиҳ ибн Ҳайй эса Ҳасан ибн Солиҳ ибн Ҳаййнинг отасидир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا ابْنُ لَهِيعَةَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ أَيُّمَا رَجُلٍ نَكَحَ امْرَأَةً فَدَخَلَ بِهَا فَلاَ يَحِلُّ لَهُ نِكَاحُ ابْنَتِهَا فَإِنْ لَمْ يَكُنْ دَخَلَ بِهَا فَلْيَنْكِحِ ابْنَتَهَا وَأَيُّمَا رَجُلٍ نَكَحَ امْرَأَةً فَدَخَلَ بِهَا أَوْ لَمْ يَدْخُلْ بِهَا فَلاَ يَحِلُّ لَهُ نِكَاحُ أُمِّهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ لاَ يَصِحُّ مِنْ قِبَلِ إِسْنَادِهِ وَإِنَّمَا رَوَاهُ ابْنُ لَهِيعَةَ وَالْمُثَنَّى بْنُ الصَّبَّاحِ عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ ‏.‏ وَالْمُثَنَّى بْنُ الصَّبَّاحِ وَابْنُ لَهِيعَةَ يُضَعَّفَانِ فِي الْحَدِيثِ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ قَالُوا إِذَا تَزَوَّجَ الرَّجُلُ امْرَأَةً ثُمَّ طَلَّقَهَا قَبْلَ أَنْ يَدْخُلَ بِهَا حَلَّ لَهُ أَنْ يَنْكِحَ ابْنَتَهَا وَإِذَا تَزَوَّجَ الرَّجُلُ الاِبْنَةَ فَطَلَّقَهَا قَبْلَ أَنْ يَدْخُلَ بِهَا لَمْ يَحِلَّ لَهُ نِكَاحُ أُمِّهَا لِقَوْلِ اللَّهِ تَعَالَى ‏(‏وَأُمَّهَاتُ نِسَائِكُمْ ‏)‏ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏

Amr ibn Shuayb otasidan, u bobosidan rivoyat qilishicha, Nabiy ﷺ: «Qaysi bir kishi bir ayolga uylanib, u bilan qoʻshilgan boʻlsa, unga uning qizini nikohlash halol boʻlmaydi. Agar u bilan qoʻshilmagan boʻlsa, uning qizini nikohlasa boʻladi. Qaysi bir kishi bir ayolga uylanib, u bilan qoʻshilgan boʻlsin yoki qoʻshilmagan boʻlsin, unga uning onasini nikohlash halol boʻlmaydi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis isnodi tomonidan sahih emas. Buni faqat Ibn Lahiʼa va Musanno ibn Sabboh Amr ibn Shuaybdan rivoyat qilganlar. Musanno ibn Sabboh va Ibn Lahiʼa esa hadisda zaif sanaladilar. Koʻpchilik ilm ahli nazdida amal shunga koʻradir; ular aytishlaricha: Kishi bir ayolga uylanib, u bilan qoʻshilishdan oldin uni taloq qilsa, unga uning qizini nikohlash halol boʻladi; kishi qizga uylanib, u bilan qoʻshilishdan oldin uni taloq qilsa, unga uning onasini nikohlash halol boʻlmaydi. Bu Allohning {…ayollaringizning onalari…} (Niso 23) degan soʻziga koʻradir. Bu Shofeʼiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir.Амр ибн Шуайб отасидан, у бобосидан ривоят қилишича, Набий ﷺ: «Қайси бир киши бир аёлга уйланиб, у билан қўшилган бўлса, унга унинг қизини никоҳлаш ҳалол бўлмайди. Агар у билан қўшилмаган бўлса, унинг қизини никоҳласа бўлади. Қайси бир киши бир аёлга уйланиб, у билан қўшилган бўлсин ёки қўшилмаган бўлсин, унга унинг онасини никоҳлаш ҳалол бўлмайди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис исноди томонидан саҳиҳ эмас. Буни фақат Ибн Лаҳиъа ва Мусанно ибн Саббоҳ Амр ибн Шуайбдан ривоят қилганлар. Мусанно ибн Саббоҳ ва Ибн Лаҳиъа эса ҳадисда заиф саналадилар. Кўпчилик илм аҳли наздида амал шунга кўрадир; улар айтишларича: Киши бир аёлга уйланиб, у билан қўшилишдан олдин уни талоқ қилса, унга унинг қизини никоҳлаш ҳалол бўлади; киши қизга уйланиб, у билан қўшилишдан олдин уни талоқ қилса, унга унинг онасини никоҳлаш ҳалол бўлмайди. Бу Аллоҳнинг {…аёлларингизнинг оналари…} (Нисо 23) деган сўзига кўрадир. Бу Шофеъий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، وَإِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ جَاءَتِ امْرَأَةُ رِفَاعَةَ الْقُرَظِيِّ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَتْ إِنِّي كُنْتُ عِنْدَ رِفَاعَةَ فَطَلَّقَنِي فَبَتَّ طَلاَقِي فَتَزَوَّجْتُ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ الزُّبَيْرِ وَمَا مَعَهُ إِلاَّ مِثْلُ هُدْبَةِ الثَّوْبِ ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ أَتُرِيدِينَ أَنْ تَرْجِعِي إِلَى رِفَاعَةَ لاَ حَتَّى تَذُوقِي عُسَيْلَتَهُ وَيَذُوقَ عُسَيْلَتَكِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَأَنَسٍ وَالرُّمَيْصَاءِ أَوِ الْغُمَيْصَاءِ وَأَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَائِشَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ عَامَّةِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ أَنَّ الرَّجُلَ إِذَا طَلَّقَ امْرَأَتَهُ ثَلاَثًا فَتَزَوَّجَتْ زَوْجًا غَيْرَهُ فَطَلَّقَهَا قَبْلَ أَنْ يَدْخُلَ بِهَا أَنَّهَا لاَ تَحِلُّ لِلزَّوْجِ الأَوَّلِ إِذَا لَمْ يَكُنْ جَامَعَ الزَّوْجُ الآخَرُ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho) aytdilar: Rifoʼa al-Quraziyning xotini Rasululloh ﷺning huzurlariga kelib: «Men Rifoʼaning nikohida edim, u meni taloq qildi va talogʻimni qatʼiy (uch taloq) qildi. Soʻng men Abdurrahmon ibn az-Zubayrga turmushga chiqdim, ammo unda kiyim popugiday (ojiz) narsadan boshqa hech narsa yoʻq ekan», dedi. Shunda u zot: «Rifoʼaga qaytishni istayapsanmi? Yoʻq, toki sen uning asalidan, u esa sening asalingdan totmaguncha (bu boʻlmaydi)», dedilar. (Roviy) aytdi: Bu bobda Ibn Umar, Anas, Rumaysoʼ — yoki Gʻumaysoʼ — va Abu Hurayradan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Oisha hadisi hasan sahihdir. Nabiy ﷺning sahobalaridan va boshqalardan boʻlgan umum ilm ahli nazdida amal shunga koʻradir: kishi xotinini uch taloq qilsa, ayol boshqa erga turmushga chiqsa, u esa u bilan qoʻshilishdan oldin taloq qilsa, agar keyingi er u bilan jimoʼ qilmagan boʻlsa, ayol birinchi erga halol boʻlmaydi.Оиша (розияллоҳу анҳо) айтдилар: Рифўа ал-Қуразийнинг хотини Расулуллоҳ ﷺнинг ҳузурларига келиб: «Мен Рифўанинг никоҳида эдим, у мени талоқ қилди ва талоғимни қатъий (уч талоқ) қилди. Сўнг мен Абдурраҳмон ибн аз-Зубайрга турмушга чиқдим, аммо унда кийим попугидай (ожиз) нарсадан бошқа ҳеч нарса йўқ экан», деди. Шунда у зот: «Рифўага қайтишни истаяпсанми? Йўқ, токи сен унинг асалидан, у эса сенинг асалингдан тотмагунча (бу бўлмайди)», дедилар. (Ровий) айтди: Бу бобда Ибн Умар, Анас, Румайсў — ёки Ғумайсў — ва Абу Ҳурайрадан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Оиша ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Набий ﷺнинг саҳобаларидан ва бошқалардан бўлган умум илм аҳли наздида амал шунга кўрадир: киши хотинини уч талоқ қилса, аёл бошқа эрга турмушга чиқса, у эса у билан қўшилишдан олдин талоқ қилса, агар кейинги эр у билан жимў қилмаган бўлса, аёл биринчи эрга ҳалол бўлмайди.

حَدَّثَنَا أَبُو سَعِيدٍ الأَشَجُّ، حَدَّثَنَا أَشْعَثُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ زُبَيْدٍ الأَيَامِيُّ، حَدَّثَنَا مُجَالِدٌ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، وَعَنِ الْحَارِثِ، عَنْ عَلِيٍّ، قَالاَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَعَنَ الْمُحِلَّ وَالْمُحَلَّلَ لَهُ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابِنْ مَسْعُودٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَعُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَلِيٍّ وَجَابِرٍ حَدِيثٌ مَعْلُولٌ ‏.‏ هَكَذَا رَوَى أَشْعَثُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ مُجَالِدٍ عَنْ عَامِرٍ هُوَ الشَّعْبِيُّ عَنِ الْحَارِثِ عَنْ عَلِيٍّ وَعَامِرٌ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَهَذَا حَدِيثٌ لَيْسَ إِسْنَادُهُ بِالْقَائِمِ لأَنَّ مُجَالِدَ بْنَ سَعِيدٍ قَدْ ضَعَّفَهُ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْهُمْ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ ‏.‏ وَرَوَى عَبْدُ اللَّهِ بْنُ نُمَيْرٍ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ مُجَالِدٍ عَنْ عَامِرٍ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ عَلِيٍّ ‏.‏ وَهَذَا قَدْ وَهِمَ فِيهِ ابْنُ نُمَيْرٍ وَالْحَدِيثُ الأَوَّلُ أَصَحُّ ‏.‏ وَقَدْ رَوَاهُ مُغِيرَةُ وَابْنُ أَبِي خَالِدٍ وَغَيْرُ وَاحِدٍ عَنِ الشَّعْبِيِّ عَنِ الْحَارِثِ عَنْ عَلِيٍّ ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo) va Ali (roziyallohu anhu) aytdilarki: Rasululloh ﷺ muhallil (halollovchi)ni va u uchun halollanadigan kishini laʼnatladilar. (Roviy) aytdi: Bu bobda Ibn Masʼud, Abu Hurayra, Uqba ibn Omir va Ibn Abbosdan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Ali va Jobir hadisi maʼlul (kamchilikli) hadisdir. Bu hadisni Ashʼas ibn Abdurrahmon Mujoliddan, u Omirdan — u Shaʼbiydir — u Horisdan, u Alidan; Omir esa Jobir ibn Abdullohdan, u Nabiy ﷺdan deb rivoyat qilgan. Bu hadisning isnodi mustahkam emas, chunki Mujolid ibn Saidni baʼzi ilm ahli zaif sanaganlar, jumladan Ahmad ibn Hanbal. Abdulloh ibn Numayr bu hadisni Mujoliddan, u Omirdan, u Jobir ibn Abdullohdan, u Alidan deb rivoyat qilgan. Bunda Ibn Numayr xato qilgan, birinchi hadis esa sahihroqdir. Bu hadisni Mugʻiyra, Ibn Abu Xolid va boshqa bir nechalar Shaʼbiydan, u Horisdan, u Alidan rivoyat qilganlar.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо) ва Али (розияллоҳу анҳу) айтдиларки: Расулуллоҳ ﷺ муҳаллил (ҳалолловчи)ни ва у учун ҳалолланадиган кишини лаънатладилар. (Ровий) айтди: Бу бобда Ибн Масъуд, Абу Ҳурайра, Уқба ибн Омир ва Ибн Аббосдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Али ва Жобир ҳадиси маълул (камчиликли) ҳадисдир. Бу ҳадисни Ашъас ибн Абдурраҳмон Мужолиддан, у Омирдан — у Шаъбийдир — у Ҳорисдан, у Алидан; Омир эса Жобир ибн Абдуллоҳдан, у Набий ﷺдан деб ривоят қилган. Бу ҳадиснинг исноди мустаҳкам эмас, чунки Мужолид ибн Саидни баъзи илм аҳли заиф санаганлар, жумладан Аҳмад ибн Ҳанбал. Абдуллоҳ ибн Нумайр бу ҳадисни Мужолиддан, у Омирдан, у Жобир ибн Абдуллоҳдан, у Алидан деб ривоят қилган. Бунда Ибн Нумайр хато қилган, биринчи ҳадис эса саҳиҳроқдир. Бу ҳадисни Муғийра, Ибн Абу Холид ва бошқа бир нечалар Шаъбийдан, у Ҳорисдан, у Алидан ривоят қилганлар.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا أَبُو أَحْمَدَ الزُّبَيْرِيُّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ أَبِي قَيْسٍ، عَنْ هُزَيْلِ بْنِ شُرَحْبِيلَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ لَعَنَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْمُحِلَّ وَالْمُحَلَّلَ لَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَأَبُو قَيْسٍ الأَوْدِيُّ اسْمُهُ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ ثَرْوَانَ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا الْحَدِيثِ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنْهُمْ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ وَعُثْمَانُ بْنُ عَفَّانَ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ وَغَيْرُهُمْ وَهُوَ قَوْلُ الْفُقَهَاءِ مِنَ التَّابِعِينَ وَبِهِ يَقُولُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَابْنُ الْمُبَارَكِ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏ قَالَ وَسَمِعْتُ الْجَارُودَ بْنَ مُعَاذٍ يَذْكُرُ عَنْ وَكِيعٍ أَنَّهُ قَالَ بِهَذَا وَقَالَ يَنْبَغِي أَنْ يُرْمَى بِهَذَا الْبَابِ مِنْ قَوْلِ أَصْحَابِ الرَّأْىِ ‏.‏ قَالَ جَارُودٌ قَالَ وَكِيعٌ وَقَالَ سُفْيَانُ إِذَا تَزَوَّجَ الرَّجُلُ الْمَرْأَةَ لِيُحَلِّلَهَا ثُمَّ بَدَا لَهُ أَنْ يُمْسِكَهَا فَلاَ يَحِلُّ لَهُ أَنْ يُمْسِكَهَا حَتَّى يَتَزَوَّجَهَا بِنِكَاحٍ جَدِيدٍ ‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu) aytdi: Rasululloh ﷺ muhallil (halollovchi)ni va u uchun halollanadigan kishini laʼnatladilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Abu Qays al-Avdiyning ismi Abdurrahmon ibn Sarvondir. Bu hadis Nabiy ﷺdan bir necha yoʻl bilan rivoyat qilingan. Nabiy ﷺning sahobalaridan boʻlgan ilm ahli nazdida amal shu hadisga koʻradir; ular orasida Umar ibn al-Xattob, Usmon ibn Affon, Abdulloh ibn Umar va boshqalar bor. Bu tobeʼinlardan boʻlgan fuqaholarning soʻzidir; shuningdek, Sufyon as-Savriy, Ibn Muborak, Shofeʼiy, Ahmad va Ishoq ham shuni aytadilar. (Abu Iso) aytdi: Men Jorud ibn Muozning Vakiʼdan zikr qilganini eshitdimki, u shuni aytgan va: «Bu bobni raʼy (qiyos) ahlining soʻzidan uloqtirib tashlash kerak», degan. Jorud aytdi: Vakiʼ aytdi: Sufyon aytdiki: Kishi ayolni (boshqasiga) halollash uchun uylansa, soʻng uni (oʻzida) ushlab qolmoqchi boʻlsa, yangi nikoh bilan unga uylanmaguncha, uni ushlab qolish unga halol boʻlmaydi.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу) айтди: Расулуллоҳ ﷺ муҳаллил (ҳалолловчи)ни ва у учун ҳалолланадиган кишини лаънатладилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Абу Қайс ал-Авдийнинг исми Абдурраҳмон ибн Сарвондир. Бу ҳадис Набий ﷺдан бир неча йўл билан ривоят қилинган. Набий ﷺнинг саҳобаларидан бўлган илм аҳли наздида амал шу ҳадисга кўрадир; улар орасида Умар ибн ал-Хаттоб, Усмон ибн Аффон, Абдуллоҳ ибн Умар ва бошқалар бор. Бу тобеъинлардан бўлган фуқаҳоларнинг сўзидир; шунингдек, Суфён ас-Саврий, Ибн Муборак, Шофеъий, Аҳмад ва Ишоқ ҳам шуни айтадилар. (Абу Исо) айтди: Мен Жоруд ибн Муознинг Вакиъдан зикр қилганини эшитдимки, у шуни айтган ва: «Бу бобни раъй (қиёс) аҳлининг сўзидан улоқтириб ташлаш керак», деган. Жоруд айтди: Вакиъ айтди: Суфён айтдики: Киши аёлни (бошқасига) ҳалоллаш учун уйланса, сўнг уни (ўзида) ушлаб қолмоқчи бўлса, янги никоҳ билан унга уйланмагунча, уни ушлаб қолиш унга ҳалол бўлмайди.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، وَالْحَسَنِ، ابْنَىْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ عَنْ أَبِيهِمَا، عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم نَهَى عَنْ مُتْعَةِ النِّسَاءِ وَعَنْ لُحُومِ الْحُمُرِ الأَهْلِيَّةِ زَمَنَ خَيْبَرَ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ سَبْرَةَ الْجُهَنِيِّ وَأَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَلِيٍّ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ وَإِنَّمَا رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ شَيْءٌ مِنَ الرُّخْصَةِ فِي الْمُتْعَةِ ثُمَّ رَجَعَ عَنْ قَوْلِهِ حَيْثُ أُخْبِرَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَأَمْرُ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ عَلَى تَحْرِيمِ الْمُتْعَةِ وَهُوَ قَوْلُ الثَّوْرِيِّ وَابْنِ الْمُبَارَكِ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏

Ali ibn Abu Tolib (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ Xaybar (gʻazoti) vaqtida ayollar bilan mutʼa qilishdan va xonaki eshaklarning goʻshtidan qaytardilar. Abu Iso aytdi: Alining hadisi hasan sahih hadisdir. Nabiy ﷺning sahobalaridan va boshqalardan boʻlgan ilm ahli shu (rivoyatga) amal qilishadi. Ibn Abbosdan mutʼaga ruxsat berish haqida bir narsa rivoyat qilingan, soʻng u Nabiy ﷺdan xabar berilgach, oʻz soʻzidan qaytgan. Koʻpchilik ilm ahlining ishi mutʼani harom deb belgilash uzradir. Bu Savriy, Ibnul Muborak, Shofiʼiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir.Али ибн Абу Толиб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ Хайбар (ғазоти) вақтида аёллар билан мутъа қилишдан ва хонаки эшакларнинг гўштидан қайтардилар. Абу Исо айтди: Алининг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Набий ﷺнинг саҳобаларидан ва бошқалардан бўлган илм аҳли шу (ривоятга) амал қилишади. Ибн Аббосдан мутъага рухсат бериш ҳақида бир нарса ривоят қилинган, сўнг у Набий ﷺдан хабар берилгач, ўз сўзидан қайтган. Кўпчилик илм аҳлининг иши мутъани ҳаром деб белгилаш узрадир. Бу Саврий, Ибнул Муборак, Шофиъий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُقْبَةَ، أَخُو قَبِيصَةَ بْنِ عُقْبَةَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ، عَنْ مُوسَى بْنِ عُبَيْدَةَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ كَعْبٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ إِنَّمَا كَانَتِ الْمُتْعَةُ فِي أَوَّلِ الإِسْلاَمِ كَانَ الرَّجُلُ يَقْدَمُ الْبَلْدَةَ لَيْسَ لَهُ بِهَا مَعْرِفَةٌ فَيَتَزَوَّجُ الْمَرْأَةَ بِقَدْرِ مَا يَرَى أَنَّهُ يُقِيمُ فَتَحْفَظُ لَهُ مَتَاعَهُ وَتُصْلِحُ لَهُ شَيْئَهُ حَتَّى إِذَا نَزَلَتِ الآيَةُ ‏:‏ ‏(‏ إِلاَّ عَلَى أَزْوَاجِهِمْ أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُمْ ‏)‏ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فَكُلُّ فَرْجٍ سِوَى هَذَيْنِ فَهُوَ حَرَامٌ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdilar: Mutʼa faqat Islomning boshlanish davrida boʻlgan edi. Kishi oʻzi tanish boʻlmagan bir yurtga kelar, soʻng u yerda qancha turishni moʻljallasa, shuncha muddatga bir ayolga uylanar edi. Shunda u ayol uning matosini saqlab, ishini yoʻlga qoʻyib turardi. Toki: {…faqat oʻz juftlari yoki qoʻllari ostidagi (choʻrilari) bundan mustasno…} (Mominun 6) degan oyat nozil boʻldi. Ibn Abbos aytdi: Shu ikkovidan boshqa har bir frij haromdir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтдилар: Мутъа фақат Исломнинг бошланиш даврида бўлган эди. Киши ўзи таниш бўлмаган бир юртга келар, сўнг у ерда қанча туришни мўлжалласа, шунча муддатга бир аёлга уйланар эди. Шунда у аёл унинг матосини сақлаб, ишини йўлга қўйиб турарди. Токи: {…фақат ўз жуфтлари ёки қўллари остидаги (чўрилари) бундан мустасно…} (Моминун 6) деган оят нозил бўлди. Ибн Аббос айтди: Шу икковидан бошқа ҳар бир фриж ҳаромдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ أَبِي الشَّوَارِبِ، حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ الْمُفَضَّلِ، حَدَّثَنَا حُمَيْدٌ، وَهُوَ الطَّوِيلُ قَالَ حَدَّثَ الْحَسَنُ، عَنْ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ جَلَبَ وَلاَ جَنَبَ وَلاَ شِغَارَ فِي الإِسْلاَمِ وَمَنِ انْتَهَبَ نُهْبَةً فَلَيْسَ مِنَّا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَنَسٍ وَأَبِي رَيْحَانَةَ وَابْنِ عُمَرَ وَجَابِرٍ وَمُعَاوِيَةَ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَوَائِلِ بْنِ حُجْرٍ ‏.‏

Imron ibn Husayn (roziyallohu anhu) Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Islomda jalab ham, janab ham, shigʻor ham yoʻq. Kim bir narsani talon-taroj qilib (zoʻrlik bilan) olsa, u bizdan emas», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Anas, Abu Rayhona, Ibn Umar, Jobir, Muoviya, Abu Hurayra va Voil ibn Hujrdan ham (hadis) rivoyat qilingan.Имрон ибн Ҳусайн (розияллоҳу анҳу) Набий ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Исломда жалаб ҳам, жанаб ҳам, шиғор ҳам йўқ. Ким бир нарсани талон-тарож қилиб (зўрлик билан) олса, у биздан эмас», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Анас, Абу Райҳона, Ибн Умар, Жобир, Муовия, Абу Ҳурайра ва Воил ибн Ҳужрдан ҳам (ҳадис) ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مُوسَى الأَنْصَارِيُّ، حَدَّثَنَا مَعْنٌ، حَدَّثَنَا مَالِكٌ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم نَهَى عَنِ الشِّغَارِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ عَامَّةِ أَهْلِ الْعِلْمِ لاَ يَرَوْنَ نِكَاحَ الشِّغَارِ ‏.‏ وَالشِّغَارُ أَنْ يُزَوِّجَ الرَّجُلُ ابْنَتَهُ عَلَى أَنْ يُزَوِّجَهُ الآخَرُ ابْنَتَهُ أَوْ أُخْتَهُ وَلاَ صَدَاقَ بَيْنَهُمَا ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ نِكَاحُ الشِّغَارِ مَفْسُوخٌ وَلاَ يَحِلُّ وَإِنْ جُعِلَ لَهُمَا صَدَاقًا ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ وَرُوِيَ عَنْ عَطَاءِ بْنِ أَبِي رَبَاحٍ أَنَّهُ قَالَ يُقَرَّانِ عَلَى نِكَاحِهِمَا وَيُجْعَلُ لَهُمَا صَدَاقُ الْمِثْلِ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ أَهْلِ الْكُوفَةِ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ shigʻordan qaytardilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Aksar ilm ahli shu (rivoyatga) amal qiladilar, ular shigʻor nikohini joiz koʻrmaydilar. Shigʻor — kishi oʻz qizini boshqa kishiga, u ham oʻz qizini yoki opa-singlisini unga xotinlikka berishi sharti bilan, oralarida mahr boʻlmagan holda berishidir. Baʼzi ilm ahli: Shigʻor nikohi buziladi va garchi ularga mahr belgilangan boʻlsa-da, halol boʻlmaydi, dedilar. Bu Shofiʼiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Ato ibn Abu Robohdan rivoyat qilinishicha, u: Ular oʻz nikohlarida qoldiriladi va ularga mislining mahri belgilanadi, degan. Bu kufaliklarning soʻzidir.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ шиғордан қайтардилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Аксар илм аҳли шу (ривоятга) амал қиладилар, улар шиғор никоҳини жоиз кўрмайдилар. Шиғор — киши ўз қизини бошқа кишига, у ҳам ўз қизини ёки опа-синглисини унга хотинликка бериши шарти билан, ораларида маҳр бўлмаган ҳолда беришидир. Баъзи илм аҳли: Шиғор никоҳи бузилади ва гарчи уларга маҳр белгиланган бўлса-да, ҳалол бўлмайди, дедилар. Бу Шофиъий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Ато ибн Абу Робоҳдан ривоят қилинишича, у: Улар ўз никоҳларида қолдирилади ва уларга мислининг маҳри белгиланади, деган. Бу куфаликларнинг сўзидир.

حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ الْجَهْضَمِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الأَعْلَى بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى، حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ أَبِي عَرُوبَةَ، عَنْ أَبِي حَرِيزٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم نَهَى أَنْ تُزَوَّجَ الْمَرْأَةُ عَلَى عَمَّتِهَا أَوْ عَلَى خَالَتِهَا ‏.‏ وَأَبُو حَرِيزٍ اسْمُهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ حُسَيْنٍ ‏.‏ حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الأَعْلَى، عَنْ هِشَامِ بْنِ حَسَّانَ، عَنِ ابْنِ سِيرِينَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِمِثْلِهِ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَابْنِ عُمَرَ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَأَبِي سَعِيدٍ وَأَبِي أُمَامَةَ وَجَابِرٍ وَعَائِشَةَ وَأَبِي مُوسَى وَسَمُرَةَ بْنِ جُنْدَبٍ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ bir ayolni uning ammasi yoki xolasi ustiga (qoʻshib) nikohlashdan qaytardilar. Abu Hurayra (roziyallohu anhu) ham Nabiy ﷺdan shunga oʻxshashini rivoyat qilgan. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Ali, Ibn Umar, Abdulloh ibn Amr, Abu Said, Abu Umoma, Jobir, Oisha, Abu Muso va Samura ibn Jundabdan ham (hadis) rivoyat qilingan.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ бир аёлни унинг аммаси ёки холаси устига (қўшиб) никоҳлашдан қайтардилар. Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) ҳам Набий ﷺдан шунга ўхшашини ривоят қилган. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Али, Ибн Умар, Абдуллоҳ ибн Амр, Абу Саид, Абу Умома, Жобир, Оиша, Абу Мусо ва Самура ибн Жундабдан ҳам (ҳадис) ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْخَلاَّلُ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، أَنْبَأَنَا دَاوُدُ بْنُ أَبِي هِنْدٍ، حَدَّثَنَا عَامِرٌ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَهَى أَنْ تُنْكَحَ الْمَرْأَةُ عَلَى عَمَّتِهَا أَوِ الْعَمَّةُ عَلَى ابْنَةِ أَخِيهَا أَوِ الْمَرْأَةُ عَلَى خَالَتِهَا أَوِ الْخَالَةُ عَلَى بِنْتِ أُخْتِهَا لاَ تُنْكَحُ الصُّغْرَى عَلَى الْكُبْرَى وَلاَ الْكُبْرَى عَلَى الصُّغْرَى ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ عَامَّةِ أَهْلِ الْعِلْمِ لاَ نَعْلَمُ بَيْنَهُمُ اخْتِلاَفًا أَنَّهُ لاَ يَحِلُّ لِلرَّجُلِ أَنْ يَجْمَعَ بَيْنَ الْمَرْأَةِ وَعَمَّتِهَا أَوْ خَالَتِهَا فَإِنْ نَكَحَ امْرَأَةً عَلَى عَمَّتِهَا أَوْ خَالَتِهَا أَوِ الْعَمَّةَ عَلَى بِنْتِ أَخِيهَا فَنِكَاحُ الأُخْرَى مِنْهُمَا مَفْسُوخٌ ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ عَامَّةُ أَهْلِ الْعِلْمِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى أَدْرَكَ الشَّعْبِيُّ أَبَا هُرَيْرَةَ وَرَوَى عَنْهُ ‏.‏ وَسَأَلْتُ مُحَمَّدًا عَنْ هَذَا فَقَالَ صَحِيحٌ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَرَوَى الشَّعْبِيُّ عَنْ رَجُلٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ ayolni uning ammasi ustiga yoki ammani uning aka-uka qizi ustiga, yoki ayolni uning xolasi ustiga yoki xolani uning opa-singil qizi ustiga (qoʻshib) nikohlashdan qaytardilar. Kichigi kattasi ustiga, kattasi ham kichigi ustiga nikohlanmaydi. Abu Iso aytdi: Ibn Abbos va Abu Hurayraning hadisi hasan sahih hadisdir. Aksar ilm ahli shu (rivoyatga) amal qiladilar, biz ular orasida ixtilof borligini bilmaymiz: kishiga ayol bilan uning ammasini yoki xolasini birga olishi halol emas. Agar u bir ayolni uning ammasi yoki xolasi ustiga, yoki ammani uning aka-uka qizi ustiga nikohlasa, ulardan keyingisining nikohi buziladi. Aksar ilm ahli shuni aytadi. Abu Iso aytdi: Shaʼbiy Abu Hurayraga yetishgan va undan rivoyat qilgan. Men buni Muhammaddan soʻradim, u: Sahihdir, dedi. Abu Iso aytdi: Shaʼbiy bir kishi orqali Abu Hurayradan ham rivoyat qilgan.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ аёлни унинг аммаси устига ёки аммани унинг ака-ука қизи устига, ёки аёлни унинг холаси устига ёки холани унинг опа-сингил қизи устига (қўшиб) никоҳлашдан қайтардилар. Кичиги каттаси устига, каттаси ҳам кичиги устига никоҳланмайди. Абу Исо айтди: Ибн Аббос ва Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Аксар илм аҳли шу (ривоятга) амал қиладилар, биз улар орасида ихтилоф борлигини билмаймиз: кишига аёл билан унинг аммасини ёки холасини бирга олиши ҳалол эмас. Агар у бир аёлни унинг аммаси ёки холаси устига, ёки аммани унинг ака-ука қизи устига никоҳласа, улардан кейингисининг никоҳи бузилади. Аксар илм аҳли шуни айтади. Абу Исо айтди: Шаъбий Абу Ҳурайрага етишган ва ундан ривоят қилган. Мен буни Муҳаммаддан сўрадим, у: Саҳиҳдир, деди. Абу Исо айтди: Шаъбий бир киши орқали Абу Ҳурайрадан ҳам ривоят қилган.

حَدَّثَنَا يُوسُفُ بْنُ عِيسَى، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْحَمِيدِ بْنُ جَعْفَرٍ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي حَبِيبٍ، عَنْ مَرْثَدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْيَزَنِيِّ أَبِي الْخَيْرِ، عَنْ عُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ الْجُهَنِيِّ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ أَحَقَّ الشُّرُوطِ أَنْ يُوفَى بِهَا مَا اسْتَحْلَلْتُمْ بِهِ الْفُرُوجَ ‏"‏ ‏.‏ حَدَّثَنَا أَبُو مُوسَى، مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ عَبْدِ الْحَمِيدِ بْنِ جَعْفَرٍ، نَحْوَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنْهُمْ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ قَالَ إِذَا تَزَوَّجَ رَجُلٌ امْرَأَةً وَشَرَطَ لَهَا أَنْ لاَ يُخْرِجَهَا مِنْ مِصْرِهَا فَلَيْسَ لَهُ أَنْ يُخْرِجَهَا ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ وَبِهِ يَقُولُ الشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏ وَرُوِيَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ أَنَّهُ قَالَ شَرْطُ اللَّهِ قَبْلَ شَرْطِهَا ‏.‏ كَأَنَّهُ رَأَى لِلزَّوْجِ أَنْ يُخْرِجَهَا وَإِنْ كَانَتِ اشْتَرَطَتْ عَلَى زَوْجِهَا أَنْ لاَ يُخْرِجَهَا ‏.‏ وَذَهَبَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِلَى هَذَا وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَبَعْضِ أَهْلِ الْكُوفَةِ ‏.‏

Uqba ibn Omir al-Juhaniy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Bajarilishga eng haqli shartlar — siz frijlarni (ayollarni) oʻzingizga halol qilib oladigan (nikoh) shartlaridir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Nabiy ﷺning sahobalaridan boʻlgan baʼzi ilm ahli shu (rivoyatga) amal qiladilar, ular orasida Umar ibn al-Xattob (bor). U: Agar kishi bir ayolga uylansa va unga oʻz shahridan chiqarmaslikni shart qilsa, uni chiqarishga haqi yoʻq, degan. Bu baʼzi ilm ahlining soʻzidir, Shofiʼiy, Ahmad va Ishoq shuni aytadilar. Ali ibn Abu Tolibdan rivoyat qilinishicha, u: Allohning sharti uning shartidan oldindir, degan. U goʻyo ayol erining uni chiqarmasligini shart qilgan boʻlsa-da, erga uni chiqarish (haqi)ni koʻrgan. Baʼzi ilm ahli shunga moyil boʻlgan, bu Sufyon Savriy va baʼzi kufaliklarning soʻzidir.Уқба ибн Омир ал-Жуҳаний (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Бажарилишга энг ҳақли шартлар — сиз фрижларни (аёлларни) ўзингизга ҳалол қилиб оладиган (никоҳ) шартларидир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Набий ﷺнинг саҳобаларидан бўлган баъзи илм аҳли шу (ривоятга) амал қиладилар, улар орасида Умар ибн ал-Хаттоб (бор). У: Агар киши бир аёлга уйланса ва унга ўз шаҳридан чиқармасликни шарт қилса, уни чиқаришга ҳақи йўқ, деган. Бу баъзи илм аҳлининг сўзидир, Шофиъий, Аҳмад ва Ишоқ шуни айтадилар. Али ибн Абу Толибдан ривоят қилинишича, у: Аллоҳнинг шарти унинг шартидан олдиндир, деган. У гўё аёл эрининг уни чиқармаслигини шарт қилган бўлса-да, эрга уни чиқариш (ҳақи)ни кўрган. Баъзи илм аҳли шунга мойил бўлган, бу Суфён Саврий ва баъзи куфаликларнинг сўзидир.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي عَرُوبَةَ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَالِمِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ غَيْلاَنَ بْنَ سَلَمَةَ الثَّقَفِيَّ، أَسْلَمَ وَلَهُ عَشْرُ نِسْوَةٍ فِي الْجَاهِلِيَّةِ فَأَسْلَمْنَ مَعَهُ فَأَمَرَهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَنْ يَتَخَيَّرَ أَرْبَعًا مِنْهُنَّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَكَذَا رَوَاهُ مَعْمَرٌ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ سَالِمٍ عَنْ أَبِيهِ ‏.‏ قَالَ وَسَمِعْتُ مُحَمَّدَ بْنَ إِسْمَاعِيلَ يَقُولُ هَذَا حَدِيثٌ غَيْرُ مَحْفُوظٍ وَالصَّحِيحُ مَا رَوَى شُعَيْبُ بْنُ أَبِي حَمْزَةَ وَغَيْرُهُ عَنِ الزُّهْرِيِّ قَالَ حُدِّثْتُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سُوَيْدٍ الثَّقَفِيِّ أَنَّ غَيْلاَنَ بْنَ سَلَمَةَ أَسْلَمَ وَعِنْدَهُ عَشْرُ نِسْوَةٍ ‏.‏ قَالَ مُحَمَّدٌ وَإِنَّمَا حَدِيثُ الزُّهْرِيِّ عَنْ سَالِمٍ عَنْ أَبِيهِ أَنَّ رَجُلاً مِنْ ثَقِيفٍ طَلَّقَ نِسَاءَهُ فَقَالَ لَهُ عُمَرُ لَتُرَاجِعَنَّ نِسَاءَكَ أَوْ لأَرْجُمَنَّ قَبْرَكَ كَمَا رُجِمَ قَبْرُ أَبِي رِغَالٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَالْعَمَلُ عَلَى حَدِيثِ غَيْلاَنَ بْنِ سَلَمَةَ عِنْدَ أَصْحَابِنَا مِنْهُمُ الشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Gʻaylon ibn Salama as-Saqafiy Islomni qabul qildi, uning johiliyatda oʻnta xotini bor edi, ular ham u bilan birga Islomga kirdilar. Shunda Nabiy ﷺ unga ulardan toʻrttasini tanlab olishga buyurdilar. Abu Iso aytdi: Bu hadisni Maʼmar Zuhriydan, u Solimdan, u otasidan shu tarzda rivoyat qilgan. (Abu Iso) aytdi: Men Muhammad ibn Ismoilning shunday deganini eshitdim: Bu hadis (sanadi jihatdan) mahfuz emas, sahih boʻlgani esa Shuʼayb ibn Abu Hamza va boshqalar Zuhriydan rivoyat qilgani: «Menga Muhammad ibn Suvayd as-Saqafiydan rivoyat qilindiki, Gʻaylon ibn Salama Islomni qabul qildi, uning huzurida oʻnta xotini bor edi». Muhammad aytdi: Zuhriyning Solimdan, u otasidan (rivoyat qilgan) hadisi esa: Saqif (qabilasi)dan bir kishi xotinlarini taloq qildi, shunda Umar unga: Yo xotinlaringga qaytasan, yo Abu Rigʻolning qabri tosh-boʻron qilingani kabi qabringni tosh-boʻron qilaman, dedi. Abu Iso aytdi: Bizning ashoblarimiz Gʻaylon ibn Salamaning hadisiga amal qiladilar, ular orasida Shofiʼiy, Ahmad va Ishoq (bor).Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Ғайлон ибн Салама ас-Сақафий Исломни қабул қилди, унинг жоҳилиятда ўнта хотини бор эди, улар ҳам у билан бирга Исломга кирдилар. Шунда Набий ﷺ унга улардан тўрттасини танлаб олишга буюрдилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадисни Маъмар Зуҳрийдан, у Солимдан, у отасидан шу тарзда ривоят қилган. (Абу Исо) айтди: Мен Муҳаммад ибн Исмоилнинг шундай деганини эшитдим: Бу ҳадис (санади жиҳатдан) маҳфуз эмас, саҳиҳ бўлгани эса Шуъайб ибн Абу Ҳамза ва бошқалар Зуҳрийдан ривоят қилгани: «Менга Муҳаммад ибн Сувайд ас-Сақафийдан ривоят қилиндики, Ғайлон ибн Салама Исломни қабул қилди, унинг ҳузурида ўнта хотини бор эди». Муҳаммад айтди: Зуҳрийнинг Солимдан, у отасидан (ривоят қилган) ҳадиси эса: Сақиф (қабиласи)дан бир киши хотинларини талоқ қилди, шунда Умар унга: Ё хотинларингга қайтасан, ё Абу Риғолнинг қабри тош-бўрон қилингани каби қабрингни тош-бўрон қиламан, деди. Абу Исо айтди: Бизнинг ашобларимиз Ғайлон ибн Саламанинг ҳадисига амал қиладилар, улар орасида Шофиъий, Аҳмад ва Ишоқ (бор).

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا ابْنُ لَهِيعَةَ، عَنْ أَبِي وَهْبٍ الْجَيْشَانِيِّ، أَنَّهُ سَمِعَ ابْنَ فَيْرُوزَ الدَّيْلَمِيَّ، يُحَدِّثُ عَنْ أَبِيهِ، قَالَ أَتَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي أَسْلَمْتُ وَتَحْتِي أُخْتَانِ ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ اخْتَرْ أَيَّتَهُمَا شِئْتَ ‏"‏ ‏.‏

Fayruz ad-Daylamiy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Nabiy ﷺning huzurlariga keldim va: «Ey Allohning Rasuli, men Islomni qabul qildim, nikohimda ikki opa-singil bor», dedim. Shunda Rasululloh ﷺ: «Ulardan qaysisini xohlasang, oʻshani tanlab ol», dedilar.Файруз ад-Дайламий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Набий ﷺнинг ҳузурларига келдим ва: «Эй Аллоҳнинг Расули, мен Исломни қабул қилдим, никоҳимда икки опа-сингил бор», дедим. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Улардан қайсисини хоҳласанг, ўшани танлаб ол», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا وَهْبُ بْنُ جَرِيرٍ، حَدَّثَنَا أَبِي قَالَ، سَمِعْتُ يَحْيَى بْنَ أَيُّوبَ، يُحَدِّثُ عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي حَبِيبٍ، عَنْ أَبِي وَهْبٍ الْجَيْشَانِيِّ، عَنِ الضَّحَّاكِ بْنِ فَيْرُوزَ الدَّيْلَمِيِّ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي أَسْلَمْتُ وَتَحْتِي أُخْتَانِ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ اخْتَرْ أَيَّتَهُمَا شِئْتَ ‏"‏ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَأَبُو وَهْبٍ الْجَيْشَانِيُّ اسْمُهُ الدَّيْلَمُ بْنُ هُوشَعَ ‏.‏

Fayruz ad-Daylamiy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men: «Ey Allohning Rasuli, men Islomni qabul qildim, nikohimda ikki opa-singil bor», dedim. U zot: «Ulardan qaysisini xohlasang, oʻshani tanlab ol», dedilar. Bu hasan hadisdir. Abu Vahb al-Jayshoniyning ismi ad-Daylam ibn Hoʻshaʼdir.Файруз ад-Дайламий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен: «Эй Аллоҳнинг Расули, мен Исломни қабул қилдим, никоҳимда икки опа-сингил бор», дедим. У зот: «Улардан қайсисини хоҳласанг, ўшани танлаб ол», дедилар. Бу ҳасан ҳадисдир. Абу Ваҳб ал-Жайшонийнинг исми ад-Дайлам ибн Ҳўшаъдир.

حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ حَفْصٍ الشَّيْبَانِيُّ الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ وَهْبٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ أَيُّوبَ، عَنْ رَبِيعَةَ بْنِ سُلَيْمٍ، عَنْ بُسْرِ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ، عَنْ رُوَيْفِعِ بْنِ ثَابِتٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ كَانَ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ فَلاَ يَسْقِ مَاءَهُ وَلَدَ غَيْرِهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ وَقَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنْ رُوَيْفِعِ بْنِ ثَابِتٍ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ لاَ يَرَوْنَ لِلرَّجُلِ إِذَا اشْتَرَى جَارِيَةً وَهِيَ حَامِلٌ أَنْ يَطَأَهَا حَتَّى تَضَعَ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي الدَّرْدَاءِ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَالْعِرْبَاضِ بْنِ سَارِيَةَ وَأَبِي سَعِيدٍ ‏.‏

Ruvayfiʼ ibn Sobit (roziyallohu anhu) Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Kim Allohga va oxirat kuniga iymon keltirsa, oʻz suvini boshqaning bolasiga sugʻormasin (homilador choʻriga yaqinlik qilmasin)», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir va Ruvayfiʼ ibn Sobitdan bir necha yoʻl bilan rivoyat qilingan. Ilm ahli shu (rivoyatga) amal qiladilar, ular kishi homilador choʻrini sotib olsa, u tugʻmaguncha unga yaqinlik qilishini joiz koʻrmaydilar. Bu bobda Abu Dardo, Ibn Abbos, Irbod ibn Soriya va Abu Saiddan ham (hadis) rivoyat qilingan.Рувайфиъ ибн Собит (розияллоҳу анҳу) Набий ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Ким Аллоҳга ва охират кунига иймон келтирса, ўз сувини бошқанинг боласига суғормасин (ҳомиладор чўрига яқинлик қилмасин)», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир ва Рувайфиъ ибн Собитдан бир неча йўл билан ривоят қилинган. Илм аҳли шу (ривоятга) амал қиладилар, улар киши ҳомиладор чўрини сотиб олса, у туғмагунча унга яқинлик қилишини жоиз кўрмайдилар. Бу бобда Абу Дардо, Ибн Аббос, Ирбод ибн Сория ва Абу Саиддан ҳам (ҳадис) ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، حَدَّثَنَا عُثْمَانُ الْبَتِّيُّ، عَنْ أَبِي الْخَلِيلِ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، قَالَ أَصَبْنَا سَبَايَا يَوْمَ أَوْطَاسٍ وَلَهُنَّ أَزْوَاجٌ فِي قَوْمِهِنَّ فَذَكَرُوا ذَلِكَ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَنَزَلَتْ ‏:‏ ‏(‏وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ النِّسَاءِ إِلاَّ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ ‏)‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَهَكَذَا رَوَاهُ الثَّوْرِيُّ عَنْ عُثْمَانَ الْبَتِّيِّ عَنْ أَبِي الْخَلِيلِ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ ‏.‏ وَأَبُو الْخَلِيلِ اسْمُهُ صَالِحُ بْنُ أَبِي مَرْيَمَ ‏.‏ وَرَوَى هَمَّامٌ، هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ صَالِحٍ أَبِي الْخَلِيلِ، عَنْ أَبِي عَلْقَمَةَ الْهَاشِمِيِّ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ حَدَّثَنَا بِذَلِكَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا حَبَّانُ بْنُ هِلاَلٍ، حَدَّثَنَا هَمَّامٌ، ‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu) aytdilar: Avtos kuni biz asira ayollarni qoʻlga kiritdik, ularning oʻz qavmlari orasida erlari bor edi. Buni Rasululloh ﷺga aytishdi, shunda: {Va ayollardan erli boʻlganlari (ham harom qilindi), faqat qoʻllaringiz ostidagi (asira choʻrilar) bundan mustasno…} (Niso 24) degan (oyat) nozil boʻldi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir. Buni Savriy ham Usmon al-Battiydan, u Abul Xaliyldan, u Abu Saiddan shu tarzda rivoyat qilgan. Abul Xaliylning ismi Solih ibn Abu Maryamdir. Hammom bu hadisni Qatodadan, u Solih Abul Xaliyldan, u Abu Alqama al-Hoshimiydan, u Abu Saiddan, u Nabiy ﷺdan (marfuʼ qilib) rivoyat qilgan.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу) айтдилар: Автос куни биз асира аёлларни қўлга киритдик, уларнинг ўз қавмлари орасида эрлари бор эди. Буни Расулуллоҳ ﷺга айтишди, шунда: {Ва аёллардан эрли бўлганлари (ҳам ҳаром қилинди), фақат қўлларингиз остидаги (асира чўрилар) бундан мустасно…} (Нисо 24) деган (оят) нозил бўлди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир. Буни Саврий ҳам Усмон ал-Баттийдан, у Абул Халийлдан, у Абу Саиддан шу тарзда ривоят қилган. Абул Халийлнинг исми Солиҳ ибн Абу Марямдир. Ҳаммом бу ҳадисни Қатодадан, у Солиҳ Абул Халийлдан, у Абу Алқама ал-Ҳошимийдан, у Абу Саиддан, у Набий ﷺдан (марфуъ қилиб) ривоят қилган.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِي مَسْعُودٍ الأَنْصَارِيِّ، قَالَ نَهَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْ ثَمَنِ الْكَلْبِ وَمَهْرِ الْبَغِيِّ وَحُلْوَانِ الْكَاهِنِ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ رَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ وَأَبِي جُحَيْفَةَ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي مَسْعُودٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Masʼud al-Ansoriy (roziyallohu anhu) aytdilar: Rasululloh ﷺ itning bahosidan, fohisha ayolning mahridan va kohinning haqqidan (toʻlovidan) qaytardilar. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Rofiʼ ibn Xadij, Abu Juhayfa, Abu Hurayra va Ibn Abbosdan ham (hadis) rivoyat qilingan. Abu Iso aytdi: Abu Masʼudning hadisi hasan sahih hadisdir.Абу Масъуд ал-Ансорий (розияллоҳу анҳу) айтдилар: Расулуллоҳ ﷺ итнинг баҳосидан, фоҳиша аёлнинг маҳридан ва коҳиннинг ҳаққидан (тўловидан) қайтардилар. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Рофиъ ибн Хадиж, Абу Жуҳайфа, Абу Ҳурайра ва Ибн Аббосдан ҳам (ҳадис) ривоят қилинган. Абу Исо айтди: Абу Масъуднинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، وَقُتَيْبَةُ، قَالاَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قُتَيْبَةُ يَبْلُغُ بِهِ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم وَقَالَ أَحْمَدُ - قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ يَبِيعُ الرَّجُلُ عَلَى بَيْعِ أَخِيهِ وَلاَ يَخْطُبُ عَلَى خِطْبَةِ أَخِيهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ سَمُرَةَ وَابْنِ عُمَرَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ قَالَ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ إِنَّمَا مَعْنَى كَرَاهِيَةِ أَنْ يَخْطُبَ الرَّجُلُ عَلَى خِطْبَةِ أَخِيهِ إِذَا خَطَبَ الرَّجُلُ الْمَرْأَةَ فَرَضِيَتْ بِهِ فَلَيْسَ لأَحَدٍ أَنْ يَخْطُبَ عَلَى خِطْبَتِهِ ‏.‏ وَقَالَ الشَّافِعِيُّ مَعْنَى هَذَا الْحَدِيثِ ‏"‏ لاَ يَخْطُبُ الرَّجُلُ عَلَى خِطْبَةِ أَخِيهِ ‏"‏ ‏.‏ هَذَا عِنْدَنَا إِذَا خَطَبَ الرَّجُلُ الْمَرْأَةَ فَرَضِيَتْ بِهِ وَرَكَنَتْ إِلَيْهِ فَلَيْسَ لأَحَدٍ أَنْ يَخْطُبَ عَلَى خِطْبَتِهِ فَأَمَّا قَبْلَ أَنْ يَعْلَمَ رِضَاهَا أَوْ رُكُونَهَا إِلَيْهِ فَلاَ بَأْسَ أَنْ يَخْطُبَهَا وَالْحُجَّةُ فِي ذَلِكَ حَدِيثُ فَاطِمَةَ بِنْتِ قَيْسٍ حَيْثُ جَاءَتِ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَذَكَرَتْ لَهُ أَنَّ أَبَا جَهْمِ بْنَ حُذَيْفَةَ وَمُعَاوِيَةَ بْنَ أَبِي سُفْيَانَ خَطَبَاهَا فَقَالَ ‏"‏ أَمَّا أَبُو جَهْمٍ فَرَجُلٌ لاَ يَرْفَعُ عَصَاهُ عَنِ النِّسَاءِ وَأَمَّا مُعَاوِيَةُ فَصُعْلُوكٌ لاَ مَالَ لَهُ وَلَكِنِ انْكِحِي أُسَامَةَ ‏"‏ ‏.‏ فَمَعْنَى هَذَا الْحَدِيثِ عِنْدَنَا وَاللَّهُ أَعْلَمُ أَنَّ فَاطِمَةَ لَمْ تُخْبِرْهُ بِرِضَاهَا بِوَاحِدٍ مِنْهُمَا وَلَوْ أَخْبَرَتْهُ لَمْ يُشِرْ عَلَيْهَا بِغَيْرِ الَّذِي ذَكَرَتْ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kishi birodarining savdosi ustiga savdo qilmasin va birodarining sovchiligi ustiga sovchilik qilmasin», dedilar. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Samura va Ibn Umardan ham (hadis) rivoyat qilingan. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan sahih hadisdir. Molik ibn Anas aytdi: Kishi birodarining sovchiligi ustiga sovchilik qilishi makruh boʻlishining maʼnosi shuki, kishi bir ayolga sovchi qoʻygan va ayol unga rozi boʻlgan boʻlsa, hech kimga uning sovchiligi ustiga sovchilik qilish (joiz) emas. Shofiʼiy aytdi: «Kishi birodarining sovchiligi ustiga sovchilik qilmasin» degan bu hadisning maʼnosi bizning oldimizda shuki, kishi bir ayolga sovchi qoʻyib, ayol unga rozi boʻlsa va unga moyil boʻlsa, hech kimga uning sovchiligi ustiga sovchilik qilish (joiz) emas. Ammo ayolning roziligi yoki moyilligi maʼlum boʻlishidan oldin unga sovchilik qilishda zarar yoʻq. Bunga dalil Fotima bint Qaysning hadisidir: u Nabiy ﷺning huzurlariga kelib, Abu Jahm ibn Huzayfa va Muoviya ibn Abu Sufyon unga sovchi qoʻyganini aytdi. Shunda u zot: «Abu Jahmga kelsak, u xotinlardan asosini koʻtarmaydigan (urishqoq) kishidir, Muoviyaga kelsak, u moli yoʻq kambagʻaldir. Lekin sen Usomaga turmushga chiq», dedilar. Bu hadisning maʼnosi bizning oldimizda — Alloh yaxshi biluvchidir — shuki, Fotima u zotga ulardan birortasiga roziligini aytmagan, agar aytganida edi, u zot ayolga oʻzi zikr qilgandan boshqasini koʻrsatmas edilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Киши биродарининг савдоси устига савдо қилмасин ва биродарининг совчилиги устига совчилик қилмасин», дедилар. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Самура ва Ибн Умардан ҳам (ҳадис) ривоят қилинган. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Молик ибн Анас айтди: Киши биродарининг совчилиги устига совчилик қилиши макруҳ бўлишининг маъноси шуки, киши бир аёлга совчи қўйган ва аёл унга рози бўлган бўлса, ҳеч кимга унинг совчилиги устига совчилик қилиш (жоиз) эмас. Шофиъий айтди: «Киши биродарининг совчилиги устига совчилик қилмасин» деган бу ҳадиснинг маъноси бизнинг олдимизда шуки, киши бир аёлга совчи қўйиб, аёл унга рози бўлса ва унга мойил бўлса, ҳеч кимга унинг совчилиги устига совчилик қилиш (жоиз) эмас. Аммо аёлнинг розилиги ёки мойиллиги маълум бўлишидан олдин унга совчилик қилишда зарар йўқ. Бунга далил Фотима бинт Қайснинг ҳадисидир: у Набий ﷺнинг ҳузурларига келиб, Абу Жаҳм ибн Ҳузайфа ва Муовия ибн Абу Суфён унга совчи қўйганини айтди. Шунда у зот: «Абу Жаҳмга келсак, у хотинлардан асосини кўтармайдиган (уришқоқ) кишидир, Муовияга келсак, у моли йўқ камбағалдир. Лекин сен Усомага турмушга чиқ», дедилар. Бу ҳадиснинг маъноси бизнинг олдимизда — Аллоҳ яхши билувчидир — шуки, Фотима у зотга улардан бирортасига розилигини айтмаган, агар айтганида эди, у зот аёлга ўзи зикр қилгандан бошқасини кўрсатмас эдилар.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ، قَالَ أَنْبَأَنَا شُعْبَةُ، قَالَ أَخْبَرَنِي أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي الْجَهْمِ، قَالَ دَخَلْتُ أَنَا وَأَبُو سَلَمَةَ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَلَى فَاطِمَةَ بِنْتِ قَيْسٍ فَحَدَّثَتْنَا أَنَّ زَوْجَهَا طَلَّقَهَا ثَلاَثًا وَلَمْ يَجْعَلْ لَهَا سُكْنَى وَلاَ نَفَقَةً ‏.‏ قَالَتْ وَوَضَعَ لِي عَشَرَةَ أَقْفِزَةٍ عِنْدَ ابْنِ عَمٍّ لَهُ خَمْسَةً شَعِيرًا وَخَمْسَةً بُرًّا ‏.‏ قَالَتْ فَأَتَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَذَكَرْتُ ذَلِكَ لَهُ ‏.‏ قَالَتْ فَقَالَ ‏"‏ صَدَقَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ فَأَمَرَنِي أَنْ أَعْتَدَّ فِي بَيْتِ أُمِّ شَرِيكٍ ثُمَّ قَالَ لِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ بَيْتَ أُمِّ شَرِيكٍ بَيْتٌ يَغْشَاهُ الْمُهَاجِرُونَ وَلَكِنِ اعْتَدِّي فِي بَيْتِ ابْنِ أُمِّ مَكْتُومٍ فَعَسَى أَنْ تُلْقِي ثِيَابَكِ فَلاَ يَرَاكِ فَإِذَا انْقَضَتْ عِدَّتُكِ فَجَاءَ أَحَدٌ يَخْطُبُكِ فَآذِنِينِي ‏"‏ ‏.‏ فَلَمَّا انْقَضَتْ عِدَّتِي خَطَبَنِي أَبُو جَهْمٍ وَمُعَاوِيَةُ ‏.‏ قَالَتْ فَأَتَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَذَكَرْتُ ذَلِكَ لَهُ فَقَالَ ‏"‏ أَمَّا مُعَاوِيَةُ فَرَجُلٌ لاَ مَالَ لَهُ وَأَمَّا أَبُو جَهْمٍ فَرَجُلٌ شَدِيدٌ عَلَى النِّسَاءِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ فَخَطَبَنِي أُسَامَةُ بْنُ زَيْدٍ فَتَزَوَّجَنِي فَبَارَكَ اللَّهُ لِي فِي أُسَامَةَ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَاهُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ أَبِي الْجَهْمِ، نَحْوَ هَذَا الْحَدِيثِ وَزَادَ فِيهِ فَقَالَ لِيَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ انْكِحِي أُسَامَةَ ‏"‏ ‏.‏ حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ عَنْ سُفْيَانَ عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ أَبِي الْجَهْمِ بِهَذَا ‏.‏

Fotima bint Qays (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadiki, eri uni uch taloq qoʻygan, unga na turar joy, na nafaqa belgilamagan edi. U: «Eri menga amakivachchasining huzuriga oʻnta qafiz qoldirdi: beshtasi arpa, beshtasi bugʻdoy edi», dedi. U: «Men Rasululloh ﷺning huzurlariga keldim va buni u zotga aytdim. U zot: ‹Toʻgʻri aytibdi›, dedilar. Soʻngra menga Ummu Sharikning uyida idda saqlashimni buyurdilar. Keyin Rasululloh ﷺ menga: ‹Ummu Sharikning uyi muhojirlar borib turadigan uydir. Lekin sen Ibn Ummu Maktumning uyida idda saqla, u (koʻzi ojiz boʻlgani uchun) sen kiyimingni yechib qoʻysang ham, seni koʻrmaydi. Idanng tugagach, kimdir senga sovchi boʻlib kelsa, menga xabar ber›, dedilar. Idanm tugagach, menga Abu Jahm va Muoviya sovchi boʻlishdi. Men Rasululloh ﷺning huzurlariga keldim va buni u zotga aytdim. U zot: ‹Muoviya — moli yoʻq kishidir, Abu Jahm esa ayollarga qattiqqoʻl kishidir›, dedilar. Soʻng menga Usoma ibn Zayd sovchi boʻldi va u meni nikohiga oldi. Alloh menga Usomada baraka berdi», dedi. Bu sahih hadisdir. Sufyon as-Savriy ham buni Abu Bakr ibn Abul-Jahmdan shu hadisga oʻxshatib rivoyat qilgan va unda: «Nabiy ﷺ menga: ‹Usomaga teg›, dedilar» degan ziyodani keltirgan.Фотима бинт Қайс (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинадики, эри уни уч талоқ қўйган, унга на турар жой, на нафақа белгиламаган эди. У: «Эри менга амакиваччасининг ҳузурига ўнта қафиз қолдирди: бештаси арпа, бештаси буғдой эди», деди. У: «Мен Расулуллоҳ ﷺнинг ҳузурларига келдим ва буни у зотга айтдим. У зот: ‹Тўғри айтибди›, дедилар. Сўнгра менга Умму Шарикнинг уйида идда сақлашимни буюрдилар. Кейин Расулуллоҳ ﷺ менга: ‹Умму Шарикнинг уйи муҳожирлар бориб турадиган уйдир. Лекин сен Ибн Умму Мактумнинг уйида идда сақла, у (кўзи ожиз бўлгани учун) сен кийимингни ечиб қўйсанг ҳам, сени кўрмайди. Иданнг тугагач, кимдир сенга совчи бўлиб келса, менга хабар бер›, дедилар. Иданм тугагач, менга Абу Жаҳм ва Муовия совчи бўлишди. Мен Расулуллоҳ ﷺнинг ҳузурларига келдим ва буни у зотга айтдим. У зот: ‹Муовия — моли йўқ кишидир, Абу Жаҳм эса аёлларга қаттиққўл кишидир›, дедилар. Сўнг менга Усома ибн Зайд совчи бўлди ва у мени никоҳига олди. Аллоҳ менга Усомада барака берди», деди. Бу саҳиҳ ҳадисдир. Суфён ас-Саврий ҳам буни Абу Бакр ибн Абул-Жаҳмдан шу ҳадисга ўхшатиб ривоят қилган ва унда: «Набий ﷺ менга: ‹Усомага тег›, дедилар» деган зиёдани келтирган.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ أَبِي الشَّوَارِبِ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ، حَدَّثَنَا مَعْمَرٌ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ ثَوْبَانَ، عَنْ جَابِرٍ، قَالَ قُلْنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّا كُنَّا نَعْزِلُ فَزَعَمَتِ الْيَهُودُ أَنَّهَا الْمَوْءُودَةُ الصُّغْرَى ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ كَذَبَتِ الْيَهُودُ إِنَّ اللَّهَ إِذَا أَرَادَ أَنْ يَخْلُقَهُ لَمْ يَمْنَعْهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عُمَرَ وَالْبَرَاءِ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَأَبِي سَعِيدٍ ‏.‏

Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Biz: ‹Ey Rasululloh, biz azl qilar edik, yahudiylar esa bu kichik tiriklayin koʻmishdir, deb daʼvo qilmoqdalar›, dedik. Shunda u zot: ‹Yahudiylar yolgʻon aytdilar. Alloh bir narsani yaratishni iroda qilsa, uni hech narsa toʻsa olmaydi›, dedilar.» Bu bobda Umar, Baro, Abu Hurayra va Abu Saiddan ham (rivoyatlar) bor.Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Биз: ‹Эй Расулуллоҳ, биз азл қилар эдик, яҳудийлар эса бу кичик тириклайин кўмишдир, деб даъво қилмоқдалар›, дедик. Шунда у зот: ‹Яҳудийлар ёлғон айтдилар. Аллоҳ бир нарсани яратишни ирода қилса, уни ҳеч нарса тўса олмайди›, дедилар.» Бу бобда Умар, Баро, Абу Ҳурайра ва Абу Саиддан ҳам (ривоятлар) бор.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، وَابْنُ أَبِي عُمَرَ، قَالاَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنْ عَطَاءٍ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ كُنَّا نَعْزِلُ وَالْقُرْآنُ يَنْزِلُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ جَابِرٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَقَدْ رُوِيَ عَنْهُ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ ‏.‏ وَقَدْ رَخَّصَ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ فِي الْعَزْلِ ‏.‏ وَقَالَ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ تُسْتَأْمَرُ الْحُرَّةُ فِي الْعَزْلِ وَلاَ تُسْتَأْمَرُ الأَمَةُ ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: «Biz Qurʼon nozil boʻlib turgan paytda azl qilar edik.» Abu Iso aytdi: Jobirning hadisi hasan sahih hadisdir va undan boshqa yoʻllar bilan ham rivoyat qilingan. Nabiy ﷺning sahobalaridan va boshqalardan boʻlgan bir guruh ilm ahli azlga ruxsat bergan. Molik ibn Anas aytdi: Hur (ozod) ayoldan azl qilishda ruxsat soʻraladi, choʻridan esa ruxsat soʻralmaydi.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: «Биз Қуръон нозил бўлиб турган пайтда азл қилар эдик.» Абу Исо айтди: Жобирнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир ва ундан бошқа йўллар билан ҳам ривоят қилинган. Набий ﷺнинг саҳобаларидан ва бошқалардан бўлган бир гуруҳ илм аҳли азлга рухсат берган. Молик ибн Анас айтди: Ҳур (озод) аёлдан азл қилишда рухсат сўралади, чўридан эса рухсат сўралмайди.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، وَقُتَيْبَةُ، قَالاَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنِ ابْنِ أَبِي نَجِيحٍ، عَنْ مُجَاهِدٍ، عَنْ قَزَعَةَ، هُوَ ابْنُ يَحْيَى عَنْ أَبِي سَعِيدٍ، قَالَ ذُكِرَ الْعَزْلُ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ لِمَ يَفْعَلُ ذَلِكَ أَحَدُكُمْ ‏"‏ ‏.‏ زَادَ ابْنُ أَبِي عُمَرَ فِي حَدِيثِهِ وَلَمْ يَقُلْ لاَ يَفْعَلْ ذَاكَ أَحَدُكُمْ ‏.‏ قَالاَ فِي حَدِيثِهِمَا ‏"‏ فَإِنَّهَا لَيْسَتْ نَفْسٌ مَخْلُوقَةٌ إِلاَّ اللَّهُ خَالِقُهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ جَابِرٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي سَعِيدٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَقَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ ‏.‏ وَقَدْ كَرِهَ الْعَزْلَ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ ‏.‏

Abu Said (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺning huzurlarida azl haqida gap ochildi. Shunda u zot: «Nega birortangiz buni qiladi?» dedilar. (Boshqa rivoyatda: «Birortangiz buni qilmasin», demaganlar.) U zot: «Zero, Alloh yaratuvchisi boʻlmagan birorta jon yoʻq», dedilar. Bu bobda Jobirdan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Abu Saidning hadisi hasan sahih hadisdir va Abu Saiddan boshqa yoʻllar bilan ham rivoyat qilingan. Nabiy ﷺning sahobalaridan va boshqalardan boʻlgan bir guruh ilm ahli azlni makruh sanagan.Абу Саид (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺнинг ҳузурларида азл ҳақида гап очилди. Шунда у зот: «Нега бирортангиз буни қилади?» дедилар. (Бошқа ривоятда: «Бирортангиз буни қилмасин», демаганлар.) У зот: «Зеро, Аллоҳ яратувчиси бўлмаган бирорта жон йўқ», дедилар. Бу бобда Жобирдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Абу Саиднинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир ва Абу Саиддан бошқа йўллар билан ҳам ривоят қилинган. Набий ﷺнинг саҳобаларидан ва бошқалардан бўлган бир гуруҳ илм аҳли азлни макруҳ санаган.

حَدَّثَنَا أَبُو سَلَمَةَ، يَحْيَى بْنُ خَلَفٍ حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ الْمُفَضَّلِ، عَنْ خَالِدٍ الْحَذَّاءِ، عَنْ أَبِي قِلاَبَةَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ لَوْ شِئْتُ أَنْ أَقُولَ، قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَلَكِنَّهُ قَالَ السُّنَّةُ إِذَا تَزَوَّجَ الرَّجُلُ الْبِكْرَ عَلَى امْرَأَتِهِ أَقَامَ عِنْدَهَا سَبْعًا وَإِذَا تَزَوَّجَ الثَّيِّبَ عَلَى امْرَأَتِهِ أَقَامَ عِنْدَهَا ثَلاَثًا ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَنَسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رَفَعَهُ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ عَنْ أَيُّوبَ عَنْ أَبِي قِلاَبَةَ عَنْ أَنَسٍ وَلَمْ يَرْفَعْهُ بَعْضُهُمْ ‏.‏ قَالَ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ قَالُوا إِذَا تَزَوَّجَ الرَّجُلُ امْرَأَةً بِكْرًا عَلَى امْرَأَتِهِ أَقَامَ عِنْدَهَا سَبْعًا ثُمَّ قَسَمَ بَيْنَهُمَا بَعْدُ بِالْعَدْلِ وَإِذَا تَزَوَّجَ الثَّيِّبَ عَلَى امْرَأَتِهِ أَقَامَ عِنْدَهَا ثَلاَثًا ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ مَالِكٍ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنَ التَّابِعِينَ إِذَا تَزَوَّجَ الْبِكْرَ عَلَى امْرَأَتِهِ أَقَامَ عِنْدَهَا ثَلاَثًا وَإِذَا تَزَوَّجَ الثَّيِّبَ أَقَامَ عِنْدَهَا لَيْلَتَيْنِ ‏.‏ وَالْقَوْلُ الأَوَّلُ أَصَحُّ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Agar xohlasam: ‹Rasululloh ﷺ dedilar›, deb aytishim mumkin edi, lekin u (Anas): ‹Sunnat shuki, kishi xotini ustiga boknra (qiz) ayolga uylansa, uning huzurida yetti (kecha) qoladi; xotini ustiga sayyiba (turmush koʻrgan) ayolga uylansa, uning huzurida uch (kecha) qoladi›, dedi.» Bu bobda Ummu Salamadan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Anasning hadisi hasan sahih hadisdir. Muhammad ibn Ishoq buni Ayyubdan, u Abu Qilobadan, u Anasdan marfuʼ qilib rivoyat qilgan, baʼzilar esa uni marfuʼ qilmagan. Baʼzi ilm ahlining amali shu hadisga binoandir; ular: «Kishi xotini ustiga boknra ayolga uylansa, uning huzurida yetti (kecha) qoladi, soʻng ikkalasi orasida adolat bilan navbat boʻladi; xotini ustiga sayyiba ayolga uylansa, uning huzurida uch (kecha) qoladi», deyishgan. Bu Molik, Shofiiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Tobiinlardan boʻlgan baʼzi ilm ahli esa: «Xotini ustiga boknra ayolga uylansa, uning huzurida uch (kecha) qoladi, sayyibaga uylansa, uning huzurida ikki kecha qoladi», deyishgan. Birinchi soʻz esa sahihroqdir.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Агар хоҳласам: ‹Расулуллоҳ ﷺ дедилар›, деб айтишим мумкин эди, лекин у (Анас): ‹Суннат шуки, киши хотини устига бокнра (қиз) аёлга уйланса, унинг ҳузурида етти (кеча) қолади; хотини устига саййиба (турмуш кўрган) аёлга уйланса, унинг ҳузурида уч (кеча) қолади›, деди.» Бу бобда Умму Саламадан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Анаснинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Муҳаммад ибн Ишоқ буни Айюбдан, у Абу Қилобадан, у Анасдан марфуъ қилиб ривоят қилган, баъзилар эса уни марфуъ қилмаган. Баъзи илм аҳлининг амали шу ҳадисга биноандир; улар: «Киши хотини устига бокнра аёлга уйланса, унинг ҳузурида етти (кеча) қолади, сўнг иккаласи орасида адолат билан навбат бўлади; хотини устига саййиба аёлга уйланса, унинг ҳузурида уч (кеча) қолади», дейишган. Бу Молик, Шофиий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Тобиинлардан бўлган баъзи илм аҳли эса: «Хотини устига бокнра аёлга уйланса, унинг ҳузурида уч (кеча) қолади, саййибага уйланса, унинг ҳузурида икки кеча қолади», дейишган. Биринчи сўз эса саҳиҳроқдир.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ السَّرِيِّ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ أَبِي قِلاَبَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ يَزِيدَ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَقْسِمُ بَيْنَ نِسَائِهِ فَيَعْدِلُ وَيَقُولُ ‏"‏ اللَّهُمَّ هَذِهِ قِسْمَتِي فِيمَا أَمْلِكُ فَلاَ تَلُمْنِي فِيمَا تَمْلِكُ وَلاَ أَمْلِكُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَائِشَةَ هَكَذَا رَوَاهُ غَيْرُ وَاحِدٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ سَلَمَةَ عَنْ أَيُّوبَ عَنْ أَبِي قِلاَبَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ يَزِيدَ عَنْ عَائِشَةَ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَقْسِمُ ‏.‏ وَرَوَاهُ حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ وَغَيْرُ وَاحِدٍ عَنْ أَيُّوبَ عَنْ أَبِي قِلاَبَةَ مُرْسَلاً أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَقْسِمُ ‏.‏ وَهَذَا أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ حَمَّادِ بْنِ سَلَمَةَ ‏.‏ وَمَعْنَى قَوْلِهِ ‏"‏ لاَ تَلُمْنِي فِيمَا تَمْلِكُ وَلاَ أَمْلِكُ ‏"‏ ‏.‏ إِنَّمَا يَعْنِي بِهِ الْحُبَّ وَالْمَوَدَّةَ كَذَا فَسَّرَهُ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ ayollari orasida navbat taqsimlar va adolat qilar edilar, hamda: «Allohim, bu mening qoʻlimda boʻlgan narsadagi taqsimimdir, Sening qoʻlingda boʻlib, mening qoʻlimda boʻlmagan narsada meni malomat qilmagin», derdilar. Abu Iso aytdi: Oishaning hadisini shu tarzda bir necha kishi Hammod ibn Salamadan, u Ayyubdan, u Abu Qilobadan, u Abdulloh ibn Yaziddan, u Oishadan, Nabiy ﷺ taqsim qilar edilar, deb rivoyat qilgan. Hammod ibn Zayd va boshqa bir necha kishi esa buni Ayyubdan, u Abu Qilobadan mursal qilib, Nabiy ﷺ taqsim qilar edilar, deb rivoyat qilgan. Bu Hammod ibn Salamaning hadisidan sahihroqdir. U zotning «Sening qoʻlingda boʻlib, mening qoʻlimda boʻlmagan narsada meni malomat qilmagin» degan soʻzining maʼnosi — muhabbat va moyillikdir; baʼzi ilm ahli buni shunday izohlagan.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ аёллари орасида навбат тақсимлар ва адолат қилар эдилар, ҳамда: «Аллоҳим, бу менинг қўлимда бўлган нарсадаги тақсимимдир, Сенинг қўлингда бўлиб, менинг қўлимда бўлмаган нарсада мени маломат қилмагин», дердилар. Абу Исо айтди: Оишанинг ҳадисини шу тарзда бир неча киши Ҳаммод ибн Саламадан, у Айюбдан, у Абу Қилобадан, у Абдуллоҳ ибн Язиддан, у Оишадан, Набий ﷺ тақсим қилар эдилар, деб ривоят қилган. Ҳаммод ибн Зайд ва бошқа бир неча киши эса буни Айюбдан, у Абу Қилобадан мурсал қилиб, Набий ﷺ тақсим қилар эдилар, деб ривоят қилган. Бу Ҳаммод ибн Саламанинг ҳадисидан саҳиҳроқдир. У зотнинг «Сенинг қўлингда бўлиб, менинг қўлимда бўлмаган нарсада мени маломат қилмагин» деган сўзининг маъноси — муҳаббат ва мойилликдир; баъзи илм аҳли буни шундай изоҳлаган.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، حَدَّثَنَا هَمَّامٌ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنِ النَّضْرِ بْنِ أَنَسٍ، عَنْ بَشِيرِ بْنِ نَهِيكٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِذَا كَانَ عِنْدَ الرَّجُلِ امْرَأَتَانِ فَلَمْ يَعْدِلْ بَيْنَهُمَا جَاءَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَشِقُّهُ سَاقِطٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَإِنَّمَا أَسْنَدَ هَذَا الْحَدِيثَ هَمَّامُ بْنُ يَحْيَى عَنْ قَتَادَةَ ‏.‏ وَرَوَاهُ هِشَامٌ الدَّسْتَوَائِيُّ عَنْ قَتَادَةَ قَالَ كَانَ يُقَالُ ‏.‏ وَلاَ نَعْرِفُ هَذَا الْحَدِيثَ مَرْفُوعًا إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ هَمَّامٍ ‏وَهَمَّامٌ ثِقَةٌ حَافِظٌ.

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan, Nabiy ﷺdan rivoyat qilinadi. U zot: «Kishining ikkita xotini boʻlib, ular orasida adolat qilmasa, qiyomat kuni bir tomoni soʻlib (tushib) holda keladi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadisni musnad (marfuʼ) qilib faqat Hammom ibn Yahyo Qatodadan rivoyat qilgan. Hishom ad-Dastuvoiy esa buni Qatodadan: «Aytilar edi», deb rivoyat qilgan. Biz bu hadisni marfuʼ holda faqat Hammomning rivoyatidan bilamiz, Hammom esa ishonchli, hofiz (rovi)dir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан, Набий ﷺдан ривоят қилинади. У зот: «Кишининг иккита хотини бўлиб, улар орасида адолат қилмаса, қиёмат куни бир томони сўлиб (тушиб) ҳолда келади», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадисни муснад (марфуъ) қилиб фақат Ҳаммом ибн Яҳё Қатодадан ривоят қилган. Ҳишом ад-Дастувоий эса буни Қатодадан: «Айтилар эди», деб ривоят қилган. Биз бу ҳадисни марфуъ ҳолда фақат Ҳаммомнинг ривоятидан биламиз, Ҳаммом эса ишончли, ҳофиз (рови)дир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، وَهَنَّادٌ، قَالاَ حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الْحَجَّاجِ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم رَدَّ ابْنَتَهُ زَيْنَبَ عَلَى أَبِي الْعَاصِي بْنِ الرَّبِيعِ بِمَهْرٍ جَدِيدٍ وَنِكَاحٍ جَدِيدٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ فِي إِسْنَادِهِ مَقَالٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا الْحَدِيثِ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّ الْمَرْأَةَ إِذَا أَسْلَمَتْ قَبْلَ زَوْجِهَا ثُمَّ أَسْلَمَ زَوْجُهَا وَهِيَ فِي الْعِدَّةِ أَنَّ زَوْجَهَا أَحَقُّ بِهَا مَا كَانَتْ فِي الْعِدَّةِ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ وَالأَوْزَاعِيِّ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏

Amr ibn Shuayb otasidan, u bobosidan rivoyat qiladiki, Rasululloh ﷺ qizlari Zaynabni Abul-Os ibn ar-Rabiega yangi mahr va yangi nikoh bilan qaytarib berdilar. Abu Iso aytdi: Bu hadisning isnodida (gap-soʻz) bor. Ilm ahli huzurida bu hadisga amal qilinadi: ayol eridan oldin Islomga kirsa, soʻng eri ham ayol idda ichida turgan paytda Islomga kirsa, eri idda ichida boʻlgan muddatda unga (haqdor) ahaqdir. Bu Molik ibn Anas, Avzoiy, Shofiiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir.Амр ибн Шуайб отасидан, у бобосидан ривоят қиладики, Расулуллоҳ ﷺ қизлари Зайнабни Абул-Ос ибн ар-Рабиэга янги маҳр ва янги никоҳ билан қайтариб бердилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадиснинг иснодида (гап-сўз) бор. Илм аҳли ҳузурида бу ҳадисга амал қилинади: аёл эридан олдин Исломга кирса, сўнг эри ҳам аёл идда ичида турган пайтда Исломга кирса, эри идда ичида бўлган муддатда унга (ҳақдор) аҳақдир. Бу Молик ибн Анас, Авзоий, Шофиий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا يُونُسُ بْنُ بُكَيْرٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ، قَالَ حَدَّثَنِي دَاوُدُ بْنُ الْحُصَيْنِ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ رَدَّ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ابْنَتَهُ زَيْنَبَ عَلَى أَبِي الْعَاصِي بْنِ الرَّبِيعِ بَعْدَ سِتِّ سِنِينَ بِالنِّكَاحِ الأَوَّلِ وَلَمْ يُحْدِثْ نِكَاحًا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ لَيْسَ بِإِسْنَادِهِ بَأْسٌ وَلَكِنْ لاَ نَعْرِفُ وَجْهَ هَذَا الْحَدِيثِ وَلَعَلَّهُ قَدْ جَاءَ هَذَا مِنْ قِبَلِ دَاوُدَ بْنِ حُصَيْنٍ مِنْ قِبَلِ حِفْظِهِ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: «Nabiy ﷺ qizlari Zaynabni olti yildan keyin Abul-Os ibn ar-Rabiega avvalgi nikoh bilan qaytarib berdilar va yangi nikoh qilmadilar.» Abu Iso aytdi: Bu hadisning isnodida zarar yoʻq, lekin biz bu hadisning (toʻgʻri) yoʻzini bilmaymiz; ehtimol bu Dovud ibn Husayn tomonidan, uning yodlashi tomonidan kelgandir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: «Набий ﷺ қизлари Зайнабни олти йилдан кейин Абул-Ос ибн ар-Рабиэга аввалги никоҳ билан қайтариб бердилар ва янги никоҳ қилмадилар.» Абу Исо айтди: Бу ҳадиснинг иснодида зарар йўқ, лекин биз бу ҳадиснинг (тўғри) йўзини билмаймиз; эҳтимол бу Довуд ибн Ҳусайн томонидан, унинг ёдлаши томонидан келгандир.

حَدَّثَنَا يُوسُفُ بْنُ عِيسَى، قَالَ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، قَالَ حَدَّثَنَا إِسْرَائِيلُ، عَنْ سِمَاكِ بْنِ حَرْبٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ رَجُلاً، جَاءَ مُسْلِمًا عَلَى عَهْدِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ جَاءَتِ امْرَأَتُهُ مُسْلِمَةً فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّهَا كَانَتْ أَسْلَمَتْ مَعِي فَرُدَّهَا عَلَىَّ ‏.‏ فَرَدَّهَا عَلَيْهِ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ ‏.‏ سَمِعْتُ عَبْدَ بْنَ حُمَيْدٍ، يَقُولُ سَمِعْتُ يَزِيدَ بْنَ هَارُونَ، يَذْكُرُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ، هَذَا الْحَدِيثَ وَحَدِيثَ الْحَجَّاجِ عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم رَدَّ ابْنَتَهُ زَيْنَبَ عَلَى أَبِي الْعَاصِي بِمَهْرٍ جَدِيدٍ وَنِكَاحٍ جَدِيدٍ ‏.‏ قَالَ يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ أَجْوَدُ إِسْنَادًا ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى حَدِيثِ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, bir kishi Nabiy ﷺ zamonlarida musulmon boʻlib keldi, soʻng uning xotini ham musulmon boʻlib keldi. Shunda u: «Ey Rasululloh, u men bilan birga Islom qabul qilgan edi, uni menga qaytaring», dedi. Bas, u zot uni unga qaytarib berdilar. Bu sahih hadisdir. Abd ibn Humaydning shunday deganini eshitdim: Yazid ibn Horun Muhammad ibn Ishoqdan bu hadisni hamda Hajjojning Amr ibn Shuaybdan, u otasidan, u bobosidan — Nabiy ﷺ qizlari Zaynabni Abul-Osga yangi mahr va yangi nikoh bilan qaytarib berdilar, degan hadisni zikr qilganini eshitdim. Yazid ibn Horun: «Ibn Abbosning hadisi isnod jihatidan yaxshiroqdir», dedi. Amal esa Amr ibn Shuaybning hadisiga binoandir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, бир киши Набий ﷺ замонларида мусулмон бўлиб келди, сўнг унинг хотини ҳам мусулмон бўлиб келди. Шунда у: «Эй Расулуллоҳ, у мен билан бирга Ислом қабул қилган эди, уни менга қайтаринг», деди. Бас, у зот уни унга қайтариб бердилар. Бу саҳиҳ ҳадисдир. Абд ибн Ҳумайднинг шундай деганини эшитдим: Язид ибн Ҳорун Муҳаммад ибн Ишоқдан бу ҳадисни ҳамда Ҳажжожнинг Амр ибн Шуайбдан, у отасидан, у бобосидан — Набий ﷺ қизлари Зайнабни Абул-Осга янги маҳр ва янги никоҳ билан қайтариб бердилар, деган ҳадисни зикр қилганини эшитдим. Язид ибн Ҳорун: «Ибн Аббоснинг ҳадиси иснод жиҳатидан яхшироқдир», деди. Амал эса Амр ибн Шуайбнинг ҳадисига биноандир.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا زَيْدُ بْنُ الْحُبَابِ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَلْقَمَةَ، عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ، أَنَّهُ سُئِلَ عَنْ رَجُلٍ، تَزَوَّجَ امْرَأَةً وَلَمْ يَفْرِضْ لَهَا صَدَاقًا وَلَمْ يَدْخُلْ بِهَا حَتَّى مَاتَ ‏.‏ فَقَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ لَهَا مِثْلُ صَدَاقِ نِسَائِهَا لاَ وَكْسَ وَلاَ شَطَطَ وَعَلَيْهَا الْعِدَّةُ وَلَهَا الْمِيرَاثُ ‏.‏ فَقَامَ مَعْقِلُ بْنُ سِنَانٍ الأَشْجَعِيُّ فَقَالَ قَضَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي بِرْوَعَ بِنْتِ وَاشِقٍ امْرَأَةٍ مِنَّا مِثْلَ الَّذِي قَضَيْتَ ‏.‏ فَفَرِحَ بِهَا ابْنُ مَسْعُودٍ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ الْجَرَّاحِ ‏.‏ حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْخَلاَّلُ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، وَعَبْدُ الرَّزَّاقِ، كِلاَهُمَا عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ مَنْصُورٍ، نَحْوَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ مَسْعُودٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَقَدْ رُوِيَ عَنْهُ، مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ وَبِهِ يَقُولُ الثَّوْرِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنْهُمْ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ وَزَيْدُ بْنُ ثَابِتٍ وَابْنُ عَبَّاسٍ وَابْنُ عُمَرَ إِذَا تَزَوَّجَ الرَّجُلُ الْمَرْأَةَ وَلَمْ يَدْخُلْ بِهَا وَلَمْ يَفْرِضْ لَهَا صَدَاقًا حَتَّى مَاتَ قَالُوا لَهَا الْمِيرَاثُ وَلاَ صَدَاقَ لَهَا وَعَلَيْهَا الْعِدَّةُ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ قَالَ لَوْ ثَبَتَ حَدِيثُ بِرْوَعَ بِنْتِ وَاشِقٍ لَكَانَتِ الْحُجَّةُ فِيمَا رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَرُوِيَ عَنِ الشَّافِعِيِّ أَنَّهُ رَجَعَ بِمِصْرَ بَعْدُ عَنْ هَذَا الْقَوْلِ وَقَالَ بِحَدِيثِ بِرْوَعَ بِنْتِ وَاشِقٍ ‏.‏

Ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, undan bir ayolga uylanib, unga mahr belgilamasdan va unga qoʻshilmasdan turib vafot etgan kishi haqida soʻraldi. Shunda Ibn Masʼud: «Unga oʻz (qarindosh) ayollarining mahriga oʻxshash mahr — kam ham emas, ortiq ham emas — tegadi, idda saqlashi shart va unga meros ham tegadi», dedi. Shunda Maʼqil ibn Sinon al-Ashjaiy turib: «Rasululloh ﷺ bizdan boʻlgan Birvaʼ bint Voshiq ismli ayol haqida xuddi sen hukm qilganingdek hukm qilgan edilar», dedi. Ibn Masʼud bundan xursand boʻldi. Bu bobda Jarrohdan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Ibn Masʼudning hadisi hasan sahih hadisdir va undan boshqa yoʻllar bilan ham rivoyat qilingan. Nabiy ﷺning sahobalaridan va boshqalardan boʻlgan baʼzi ilm ahlining amali shunga binoandir; Savriy, Ahmad va Ishoq ham shunday deyishgan. Nabiy ﷺning sahobalaridan boʻlgan baʼzi ilm ahli — ular orasida Ali ibn Abu Tolib, Zayd ibn Sobit, Ibn Abbos va Ibn Umar — esa: «Kishi ayolga uylanib, unga qoʻshilmasdan va mahr belgilamasdan turib vafot etsa, unga meros tegadi, lekin mahr tegmaydi va idda saqlashi shart», deyishgan. Bu Shofiiyning soʻzidir; u: «Agar Birvaʼ bint Voshiqning hadisi sobit boʻlganida, hujjat Nabiy ﷺdan rivoyat qilingan narsada boʻlardi», degan. Shofiiydan rivoyat qilinishicha, u Misrda keyinroq bu soʻzdan qaytib, Birvaʼ bint Voshiqning hadisiga koʻra hukm qilgan.Ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, ундан бир аёлга уйланиб, унга маҳр белгиламасдан ва унга қўшилмасдан туриб вафот этган киши ҳақида сўралди. Шунда Ибн Масъуд: «Унга ўз (қариндош) аёлларининг маҳрига ўхшаш маҳр — кам ҳам эмас, ортиқ ҳам эмас — тегади, идда сақлаши шарт ва унга мерос ҳам тегади», деди. Шунда Маъқил ибн Синон ал-Ашжаий туриб: «Расулуллоҳ ﷺ биздан бўлган Бирваъ бинт Вошиқ исмли аёл ҳақида худди сен ҳукм қилганингдек ҳукм қилган эдилар», деди. Ибн Масъуд бундан хурсанд бўлди. Бу бобда Жарроҳдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Ибн Масъуднинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир ва ундан бошқа йўллар билан ҳам ривоят қилинган. Набий ﷺнинг саҳобаларидан ва бошқалардан бўлган баъзи илм аҳлининг амали шунга биноандир; Саврий, Аҳмад ва Ишоқ ҳам шундай дейишган. Набий ﷺнинг саҳобаларидан бўлган баъзи илм аҳли — улар орасида Али ибн Абу Толиб, Зайд ибн Собит, Ибн Аббос ва Ибн Умар — эса: «Киши аёлга уйланиб, унга қўшилмасдан ва маҳр белгиламасдан туриб вафот этса, унга мерос тегади, лекин маҳр тегмайди ва идда сақлаши шарт», дейишган. Бу Шофиийнинг сўзидир; у: «Агар Бирваъ бинт Вошиқнинг ҳадиси собит бўлганида, ҳужжат Набий ﷺдан ривоят қилинган нарсада бўларди», деган. Шофиийдан ривоят қилинишича, у Мисрда кейинроқ бу сўздан қайтиб, Бирваъ бинт Вошиқнинг ҳадисига кўра ҳукм қилган.