حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا عَبْثَرُ بْنُ الْقَاسِمِ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ أَبِي الأَحْوَصِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ عَلَّمَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم التَّشَهُّدَ فِي الصَّلاَةِ وَالتَّشَهُّدَ فِي الْحَاجَةِ قَالَ " التَّشَهُّدُ فِي الصَّلاَةِ التَّحِيَّاتُ لِلَّهِ وَالصَّلَوَاتُ وَالطَّيِّبَاتُ السَّلاَمُ عَلَيْكَ أَيُّهَا النَّبِيُّ وَرَحْمَةُ اللَّهِ وَبَرَكَاتُهُ السَّلاَمُ عَلَيْنَا وَعَلَى عِبَادِ اللَّهِ الصَّالِحِينَ أَشْهَدُ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَأَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ " . وَالتَّشَهُّدُ فِي الْحَاجَةِ " إِنَّ الْحَمْدَ لِلَّهِ نَسْتَعِينُهُ وَنَسْتَغْفِرُهُ وَنَعُوذُ بِاللَّهِ مِنْ شُرُورِ أَنْفُسِنَا وَسَيِّئَاتِ أَعْمَالِنَا فَمَنْ يَهْدِهِ اللَّهُ فَلاَ مُضِلَّ لَهُ وَمَنْ يُضْلِلْ فَلاَ هَادِيَ لَهُ وَأَشْهَدُ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَأَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ " . وَيَقْرَأُ ثَلاَثَ آيَاتٍ . قَالَ عَبْثَرٌ فَفَسَّرَهُ لَنَا سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ : (اتَّقوا الله حقَّ تقاتهِ ولا تموتنَّ إلاَّ وأنتمْ مسلمونَ). (اتّقوا الله الَّذي تساءلونَ بهِ والأرحامَ إنَّ اللهَ كانَ عليكُم رقيباً). (اتَّقوا الله وقولوا قولاً سديداً). قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَدِيِّ بْنِ حَاتِمٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَبْدِ اللَّهِ حَدِيثٌ حَسَنٌ رَوَاهُ الأَعْمَشُ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ أَبِي الأَحْوَصِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم . وَرَوَاهُ شُعْبَةُ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم . وَكِلاَ الْحَدِيثَيْنِ صَحِيحٌ لأَنَّ إِسْرَائِيلَ جَمَعَهُمَا فَقَالَ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ أَبِي الأَحْوَصِ وَأَبِي عُبَيْدَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم . وَقَدْ قَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِنَّ النِّكَاحَ جَائِزٌ بِغَيْرِ خُطْبَةٍ . وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَغَيْرِهِ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ .
Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ bizga namozdagi tashahhudni va hojat (oldidagi) tashahhudni oʻrgatdilar. U zot: «Namozdagi tashahhud: ‹At-tahiyyotu lillahi vas-salavotu vat-tayyibot. As-salomu alayka ayyuhan-Nabiyyu va rahmatullohi va barakotuh. As-salomu alayno va alo ibodillahis-solihiyn. Ashhadu an la ilaha illalloh, va ashhadu anna Muhammadan abduhu va rasuluh› (boʻladi). Hojat (oldidagi) tashahhud esa: ‹Innal-hamda lillahi nastaiynuhu va nastagʻfiruhu va naʼuzu billahi min shururi anfusina va sayyiati aʼmalina. Faman yahdihillahu fala mudilla lah, va man yudlil fala hadiya lah. Va ashhadu an la ilaha illalloh, va ashhadu anna Muhammadan abduhu va rasuluh› (boʻladi)», dedilar va uch oyat oʻqir edilar. Absar aytdi: Sufyon as-Savriy buni bizga (shu oyatlar bilan) tafsir qildi: {Allohdan haqiqiy taqvo bilan qoʻrqinglar va faqat musulmon holingizda oʻlinglar} (Oli Imron 102), {Bir-birlaringizdan (haqlaringizni) soʻraydiganingiz Allohdan va qarindoshlik (rishtalarini uzish)dan qoʻrqinglar. Albatta, Alloh sizlarni kuzatib turuvchidir} (Niso 1), {Allohdan qoʻrqinglar va toʻgʻri soʻz soʻzlanglar} (Ahzob 70). Abu Iso aytdi: Abdullohning hadisi hasan hadisdir. Uni Aʼmash Abu Ishoqdan, u Abul-Ahvasdan, u Abdullohdan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qilgan. Uni Shuʼba ham Abu Ishoqdan, u Abu Ubaydadan, u Abdullohdan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qilgan. Ikkala hadis ham sahihdir, chunki Isroil ularni jamlab: «Abu Ishoqdan, u Abul-Ahvas va Abu Ubaydadan, ular Abdulloh ibn Masʼuddan, u Nabiy ﷺdan» degan. Baʼzi ilm ahllari: «Nikoh xutbasiz ham joizdir», deganlar. Bu Sufyon as-Savriy va boshqa ilm ahllarining soʻzidir.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ бизга намоздаги ташаҳҳудни ва ҳожат (олдидаги) ташаҳҳудни ўргатдилар. У зот: «Намоздаги ташаҳҳуд: ‹Ат-таҳийёту лиллаҳи вас-салавоту ват-таййибот. Ас-салому алайка айюҳан-Набийю ва раҳматуллоҳи ва баракотуҳ. Ас-салому алайно ва ало ибодиллаҳис-солиҳийн. Ашҳаду ан ла илаҳа иллаллоҳ, ва ашҳаду анна Муҳаммадан абдуҳу ва расулуҳ› (бўлади). Ҳожат (олдидаги) ташаҳҳуд эса: ‹Иннал-ҳамда лиллаҳи настаийнуҳу ва настағфируҳу ва наъузу биллаҳи мин шурури анфусина ва саййиати аъмалина. Фаман яҳдиҳиллаҳу фала мудилла лаҳ, ва ман юдлил фала ҳадия лаҳ. Ва ашҳаду ан ла илаҳа иллаллоҳ, ва ашҳаду анна Муҳаммадан абдуҳу ва расулуҳ› (бўлади)», дедилар ва уч оят ўқир эдилар. Абсар айтди: Суфён ас-Саврий буни бизга (шу оятлар билан) тафсир қилди: {Аллоҳдан ҳақиқий тақво билан қўрқинглар ва фақат мусулмон ҳолингизда ўлинглар} (Оли Имрон 102), {Бир-бирларингиздан (ҳақларингизни) сўрайдиганингиз Аллоҳдан ва қариндошлик (ришталарини узиш)дан қўрқинглар. Албатта, Аллоҳ сизларни кузатиб турувчидир} (Нисо 1), {Аллоҳдан қўрқинглар ва тўғри сўз сўзланглар} (Аҳзоб 70). Абу Исо айтди: Абдуллоҳнинг ҳадиси ҳасан ҳадисдир. Уни Аъмаш Абу Ишоқдан, у Абул-Аҳвасдан, у Абдуллоҳдан, у Набий ﷺдан ривоят қилган. Уни Шуъба ҳам Абу Ишоқдан, у Абу Убайдадан, у Абдуллоҳдан, у Набий ﷺдан ривоят қилган. Иккала ҳадис ҳам саҳиҳдир, чунки Исроил уларни жамлаб: «Абу Ишоқдан, у Абул-Аҳвас ва Абу Убайдадан, улар Абдуллоҳ ибн Масъуддан, у Набий ﷺдан» деган. Баъзи илм аҳллари: «Никоҳ хутбасиз ҳам жоиздир», деганлар. Бу Суфён ас-Саврий ва бошқа илм аҳлларининг сўзидир.