حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنِ الأَسْوَدِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ يُصِيبُ الْمُؤْمِنَ شَوْكَةٌ فَمَا فَوْقَهَا إِلاَّ رَفَعَهُ اللَّهُ بِهَا دَرَجَةً وَحَطَّ عَنْهُ بِهَا خَطِيئَةً ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ سَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ وَأَبِي عُبَيْدَةَ بْنِ الْجَرَّاحِ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَأَبِي أُمَامَةَ وَأَبِي سَعِيدٍ وَأَنَسٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَأَسَدِ بْنِ كُرْزٍ وَجَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ وَعَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَزْهَرَ وَأَبِي مُوسَى ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَائِشَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Muminga tikan yoki undan ortigʻroq (aziyat) yetsa, albatta, Alloh u sababli uning darajasini koʻtaradi va u sababli undan bir xatosini oʻchiradi», dedilar. Abu Iso aytdi: Oisha hadisi hasan sahih hadisdir.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Муминга тикан ёки ундан ортиғроқ (азият) етса, албатта, Аллоҳ у сабабли унинг даражасини кўтаради ва у сабабли ундан бир хатосини ўчиради», дедилар. Абу Исо айтди: Оиша ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ وَكِيعٍ، حَدَّثَنَا أَبِي، عَنْ أُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ عَطَاءٍ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، رضى الله عنه قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَا مِنْ شَيْءٍ يُصِيبُ الْمُؤْمِنَ مِنْ نَصَبٍ وَلاَ حَزَنٍ وَلاَ وَصَبٍ حَتَّى الْهَمُّ يَهُمُّهُ إِلاَّ يُكَفِّرُ اللَّهُ بِهِ عَنْهُ سَيِّئَاتِهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ فِي هَذَا الْبَابِ ‏.‏ قَالَ وَسَمِعْتُ الْجَارُودَ يَقُولُ سَمِعْتُ وَكِيعًا يَقُولُ لَمْ يُسْمَعْ فِي الْهَمِّ أَنَّهُ يَكُونُ كَفَّارَةً إِلاَّ فِي هَذَا الْحَدِيثِ ‏.‏ قَالَ وَقَدْ رَوَى بَعْضُهُمْ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ رضى الله عنه عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Muminga charchoq, gʻam, kasallik, hatto uni tashvishga solgan bir qaygʻu yetsa ham, albatta, Alloh u sababli uning gunohlarini oʻchiradi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu — shu bobdagi hasan hadisdir.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Муминга чарчоқ, ғам, касаллик, ҳатто уни ташвишга солган бир қайғу етса ҳам, албатта, Аллоҳ у сабабли унинг гуноҳларини ўчиради», дедилар. Абу Исо айтди: Бу — шу бобдаги ҳасан ҳадисдир.

حَدَّثَنَا حُمَيْدُ بْنُ مَسْعَدَةَ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ، حَدَّثَنَا خَالِدٌ الْحَذَّاءُ، عَنْ أَبِي قِلاَبَةَ، عَنْ أَبِي أَسْمَاءَ الرَّحَبِيِّ، عَنْ ثَوْبَانَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِنَّ الْمُسْلِمَ إِذَا عَادَ أَخَاهُ الْمُسْلِمَ لَمْ يَزَلْ فِي خُرْفَةِ الْجَنَّةِ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَأَبِي مُوسَى وَالْبَرَاءِ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَأَنَسٍ وَجَابِرٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ثَوْبَانَ حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَرَوَى أَبُو غِفَارٍ وَعَاصِمٌ الأَحْوَلُ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ أَبِي قِلاَبَةَ عَنْ أَبِي الأَشْعَثِ عَنْ أَبِي أَسْمَاءَ عَنْ ثَوْبَانَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ ‏.‏ وَسَمِعْتُ مُحَمَّدًا يَقُولُ مَنْ رَوَى هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ أَبِي الأَشْعَثِ عَنْ أَبِي أَسْمَاءَ فَهُوَ أَصَحُّ ‏.‏ قَالَ مُحَمَّدٌ وَأَحَادِيثُ أَبِي قِلاَبَةَ إِنَّمَا هِيَ عَنْ أَبِي أَسْمَاءَ إِلاَّ هَذَا الْحَدِيثَ فَهُوَ عِنْدِي عَنْ أَبِي الأَشْعَثِ عَنْ أَبِي أَسْمَاءَ ‏.‏

Savbon (roziyallohu anhu) Paygʻambar ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Albatta, musulmon kishi musulmon birodarini (kasalini) yoʻqlagʻon paytida jannat mevasini terib turgan boʻladi», dedilar. Abu Iso aytdi: Savbon hadisi hasan hadisdir.Савбон (розияллоҳу анҳу) Пайғамбар ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Албатта, мусулмон киши мусулмон биродарини (касалини) йўқлағон пайтида жаннат мевасини териб турган бўлади», дедилар. Абу Исо айтди: Савбон ҳадиси ҳасан ҳадисдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ وَزِيرٍ الْوَاسِطِيُّ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، عَنْ عَاصِمٍ الأَحْوَلِ، عَنْ أَبِي قِلاَبَةَ، عَنْ أَبِي الأَشْعَثِ، عَنْ أَبِي أَسْمَاءَ، عَنْ ثَوْبَانَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ ‏.‏ وَزَادَ فِيهِ قِيلَ مَا خُرْفَةُ الْجَنَّةِ قَالَ ‏"‏ جَنَاهَا ‏"‏ ‏.‏ حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ الضَّبِّيُّ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ أَبِي قِلاَبَةَ، عَنْ أَبِي أَسْمَاءَ، عَنْ ثَوْبَانَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَ حَدِيثِ خَالِدٍ ‏.‏ وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ عَنْ أَبِي الأَشْعَثِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَرَوَاهُ بَعْضُهُمْ عَنْ حَمَّادِ بْنِ زَيْدٍ وَلَمْ يَرْفَعْهُ ‏.‏

Savbon (roziyallohu anhu) Paygʻambar ﷺdan shunga oʻxshash (hadis) rivoyat qiladi, biroq unda shuni ziyoda qildi: «Jannat mevasi nima?» deb soʻraldi. U zot: «Uning terimidir», dedilar. Abu Iso aytdi: Baʼzilar buni Hammod ibn Zayddan rivoyat qilib, uni (Paygʻambarga) marfuʼ qilmaganlar.Савбон (розияллоҳу анҳу) Пайғамбар ﷺдан шунга ўхшаш (ҳадис) ривоят қилади, бироқ унда шуни зиёда қилди: «Жаннат меваси нима?» деб сўралди. У зот: «Унинг теримидир», дедилар. Абу Исо айтди: Баъзилар буни Ҳаммод ибн Зайддан ривоят қилиб, уни (Пайғамбарга) марфуъ қилмаганлар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا إِسْرَائِيلُ، عَنْ ثُوَيْرٍ، هُوَ ابْنُ أَبِي فَاخِتَةَ عَنْ أَبِيهِ، قَالَ أَخَذَ عَلِيٌّ بِيَدِي قَالَ انْطَلِقْ بِنَا إِلَى الْحَسَنِ نَعُودُهُ ‏.‏ فَوَجَدْنَا عِنْدَهُ أَبَا مُوسَى فَقَالَ عَلِيٌّ عَلَيْهِ السَّلاَمُ أَعَائِدًا جِئْتَ يَا أَبَا مُوسَى أَمْ زَائِرًا فَقَالَ لاَ بَلْ عَائِدًا ‏.‏ فَقَالَ عَلِيٌّ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ مَا مِنْ مُسْلِمٍ يَعُودُ مُسْلِمًا غُدْوَةً إِلاَّ صَلَّى عَلَيْهِ سَبْعُونَ أَلْفَ مَلَكٍ حَتَّى يُمْسِيَ وَإِنْ عَادَهُ عَشِيَّةً إِلاَّ صَلَّى عَلَيْهِ سَبْعُونَ أَلْفَ مَلَكٍ حَتَّى يُصْبِحَ وَكَانَ لَهُ خَرِيفٌ فِي الْجَنَّةِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ عَلِيٍّ هَذَا الْحَدِيثُ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ مِنْهُمْ مَنْ وَقَفَهُ وَلَمْ يَرْفَعْهُ ‏.‏ وَأَبُو فَاخِتَةَ اسْمُهُ سَعِيدُ بْنُ عِلاَقَةَ ‏.‏

Suvayr ibn Abu Foxitaning otasidan rivoyat qilinadi: U: «Ali (roziyallohu anhu) qoʻlimdan ushlab: ‹Hasanni yoʻqlagani biz bilan boraylik›, dedi. Bordik, uning huzurida Abu Musoni topdik. Shunda Ali: ‹Ey Abu Muso, kasalni yoʻqlagani keldingmi yoki shunchaki ziyorat qilgani keldingmi?› dedi. U: ‹Yoʻq, kasalni yoʻqlagani›, dedi. Shunda Ali: ‹Men Rasululloh ﷺning: ‹Bir musulmon ertalab boshqa bir musulmonni (kasalini) yoʻqlasa, albatta, kechgacha unga yetmish ming farishta salovot aytadi; agar uni kechqurun yoʻqlasa, albatta, tonggacha unga yetmish ming farishta salovot aytadi va unga jannatda bir bogʻ (boʻladi)›, deganlarini eshitganman›, dedi», dedi. Abu Iso aytdi: Bu — hasan gʻarib hadisdir.Сувайр ибн Абу Фохитанинг отасидан ривоят қилинади: У: «Али (розияллоҳу анҳу) қўлимдан ушлаб: ‹Ҳасанни йўқлагани биз билан борайлик›, деди. Бордик, унинг ҳузурида Абу Мусони топдик. Шунда Али: ‹Эй Абу Мусо, касални йўқлагани келдингми ёки шунчаки зиёрат қилгани келдингми?› деди. У: ‹Йўқ, касални йўқлагани›, деди. Шунда Али: ‹Мен Расулуллоҳ ﷺнинг: ‹Бир мусулмон эрталаб бошқа бир мусулмонни (касалини) йўқласа, албатта, кечгача унга етмиш минг фаришта саловот айтади; агар уни кечқурун йўқласа, албатта, тонггача унга етмиш минг фаришта саловот айтади ва унга жаннатда бир боғ (бўлади)›, деганларини эшитганман›, деди», деди. Абу Исо айтди: Бу — ҳасан ғариб ҳадисдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ حَارِثَةَ بْنِ مُضَرِّبٍ، قَالَ دَخَلْتُ عَلَى خَبَّابٍ وَقَدِ اكْتَوَى فِي بَطْنِهِ فَقَالَ مَا أَعْلَمُ أَحَدًا مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم لَقِيَ مِنَ الْبَلاَءِ مَا لَقِيتُ لَقَدْ كُنْتُ وَمَا أَجِدُ دِرْهَمًا عَلَى عَهْدِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَفِي نَاحِيَةٍ مِنْ بَيْتِي أَرْبَعُونَ أَلْفًا وَلَوْلاَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَهَانَا - أَوْ نَهَى - أَنْ نَتَمَنَّى الْمَوْتَ لَتَمَنَّيْتُ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَنَسٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَجَابِرٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ خَبَّابٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ ‏"‏ لاَ يَتَمَنَّيَنَّ أَحَدُكُمُ الْمَوْتَ لِضُرٍّ نَزَلَ بِهِ وَلْيَقُلِ اللَّهُمَّ أَحْيِنِي مَا كَانَتِ الْحَيَاةُ خَيْرًا لِي وَتَوَفَّنِي إِذَا كَانَتِ الْوَفَاةُ خَيْرًا لِي ‏."‏

Horisa ibn Muzarribdan rivoyat qilinadi: U: «Xabbob (roziyallohu anhu)ning huzuriga kirdim, uning qornini dogʻlab dovolagan edilar. U: ‹Paygʻambar ﷺning sahobalaridan men koʻrgan baloni koʻrgan birortasini bilmayman. Men Paygʻambar ﷺ zamonida bir dirhamga ham ega emasdim, hozir esa uyimning bir burchagida qirq ming (dirham) bor. Agar Rasululloh ﷺ bizni oʻlimni tilashdan — yoki: man qilmaganlarida — tilagan boʻlardim›, dedi», dedi. Abu Iso aytdi: Xabbob hadisi hasan sahih hadisdir. Anas ibn Molikdan ham Paygʻambar ﷺdan rivoyat qilinishicha, u zot: «Sizlardan birortangiz boshiga tushgan zarar sababli oʻlimni tilamasin. (Balki): ‹Allohim, agar hayot men uchun yaxshi boʻlsa meni tirik qoldir va agar oʻlim men uchun yaxshi boʻlsa meni vafot ettir›, desin», deganlar.Ҳориса ибн Музаррибдан ривоят қилинади: У: «Хаббоб (розияллоҳу анҳу)нинг ҳузурига кирдим, унинг қорнини доғлаб доволаган эдилар. У: ‹Пайғамбар ﷺнинг саҳобаларидан мен кўрган балони кўрган бирортасини билмайман. Мен Пайғамбар ﷺ замонида бир дирҳамга ҳам эга эмасдим, ҳозир эса уйимнинг бир бурчагида қирқ минг (дирҳам) бор. Агар Расулуллоҳ ﷺ бизни ўлимни тилашдан — ёки: ман қилмаганларида — тилаган бўлардим›, деди», деди. Абу Исо айтди: Хаббоб ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Анас ибн Моликдан ҳам Пайғамбар ﷺдан ривоят қилинишича, у зот: «Сизлардан бирортангиз бошига тушган зарар сабабли ўлимни тиламасин. (Балки): ‹Аллоҳим, агар ҳаёт мен учун яхши бўлса мени тирик қолдир ва агар ўлим мен учун яхши бўлса мени вафот эттир›, десин», деганлар.

حَدَّثَنَا بِذَلِكَ عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ صُهَيْبٍ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِذَلِكَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu) Paygʻambar ﷺdan ana shunga oʻxshash (hadis) rivoyat qiladi. Abu Iso aytdi: Bu — hasan sahih hadisdir.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу) Пайғамбар ﷺдан ана шунга ўхшаш (ҳадис) ривоят қилади. Абу Исо айтди: Бу — ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ هِلاَلٍ الْبَصْرِيُّ الصَّوَّافُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَارِثِ بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ صُهَيْبٍ، عَنْ أَبِي نَضْرَةَ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ، أَنَّ جِبْرِيلَ، أَتَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ يَا مُحَمَّدُ اشْتَكَيْتَ قَالَ ‏"‏ نَعَمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ بِاسْمِ اللَّهِ أَرْقِيكَ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ يُؤْذِيكَ مِنْ شَرِّ كُلِّ نَفْسٍ وَعَيْنِ حَاسِدٍ بِاسْمِ اللَّهِ أَرْقِيكَ وَاللَّهُ يَشْفِيكَ ‏.‏

Abu Said (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Jibril Paygʻambar ﷺning huzuriga kelib: «Ey Muhammad, ogʻrib qoldingizmi?» dedi. U zot: «Ha», dedilar. (Jibril): «Bismillah, men senga sizga ozor beradigan har bir narsadan, har bir jonning va hasadgoʻyning koʻzining yomonligidan ruqya qilaman. Bismillah, men senga ruqya qilaman, Alloh senga shifo bersin», dedi.Абу Саид (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Жибрил Пайғамбар ﷺнинг ҳузурига келиб: «Эй Муҳаммад, оғриб қолдингизми?» деди. У зот: «Ҳа», дедилар. (Жибрил): «Бисмиллаҳ, мен сенга сизга озор берадиган ҳар бир нарсадан, ҳар бир жоннинг ва ҳасадгўйнинг кўзининг ёмонлигидан руқя қиламан. Бисмиллаҳ, мен сенга руқя қиламан, Аллоҳ сенга шифо берсин», деди.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَارِثِ بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ صُهَيْبٍ، قَالَ دَخَلْتُ أَنَا وَثَابِتٌ الْبُنَانِيُّ، عَلَى أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ فَقَالَ ثَابِتٌ يَا أَبَا حَمْزَةَ اشْتَكَيْتُ ‏.‏ فَقَالَ أَنَسٌ أَفَلاَ أَرْقِيكَ بِرُقْيَةِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ بَلَى ‏.‏ قَالَ ‏"‏ اللَّهُمَّ رَبَّ النَّاسِ مُذْهِبَ الْبَاسِ اشْفِ أَنْتَ الشَّافِي لاَ شَافِيَ إِلاَّ أَنْتَ شِفَاءً لاَ يُغَادِرُ سَقَمًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَنَسٍ وَعَائِشَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي سَعِيدٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَسَأَلْتُ أَبَا زُرْعَةَ عَنْ هَذَا الْحَدِيثِ فَقُلْتُ لَهُ رِوَايَةُ عَبْدِ الْعَزِيزِ عَنْ أَبِي نَضْرَةَ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ أَصَحُّ أَوْ حَدِيثُ عَبْدِ الْعَزِيزِ عَنْ أَنَسٍ قَالَ كِلاَهُمَا صَحِيحٌ ‏.‏ وَرَوَى عَبْدُ الصَّمَدِ بْنُ عَبْدِ الْوَارِثِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ صُهَيْبٍ عَنْ أَبِي نَضْرَةَ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ وَعَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ صُهَيْبٍ عَنْ أَنَسٍ ‏.‏

Abdulaziz ibn Suhaybdan rivoyat qilinadi: U: «Men va Sobit al-Bunoniy Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)ning huzuriga kirdik. Sobit: ‹Ey Abu Hamza, men ogʻrib qoldim›, dedi. Shunda Anas: ‹Senga Rasululloh ﷺning ruqyasi bilan ruqya qilmaymi?› dedi. U: ‹Albatta (qiling)›, dedi. (Anas): ‹Allohumma, ey odamlarning Robbi, dardni ketkazguvchi Zot, shifo bergin, Sen shifo beruvchisan, Sendan boshqa shifo beruvchi yoʻq, hech qanday kasallik qoldirmaydigan shifo bergin›, dedi», dedi. Abu Iso aytdi: Abu Said hadisi hasan sahih hadisdir.Абдулазиз ибн Суҳайбдан ривоят қилинади: У: «Мен ва Собит ал-Буноний Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)нинг ҳузурига кирдик. Собит: ‹Эй Абу Ҳамза, мен оғриб қолдим›, деди. Шунда Анас: ‹Сенга Расулуллоҳ ﷺнинг руқяси билан руқя қилмайми?› деди. У: ‹Албатта (қилинг)›, деди. (Анас): ‹Аллоҳумма, эй одамларнинг Робби, дардни кетказгувчи Зот, шифо бергин, Сен шифо берувчисан, Сендан бошқа шифо берувчи йўқ, ҳеч қандай касаллик қолдирмайдиган шифо бергин›, деди», деди. Абу Исо айтди: Абу Саид ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ نُمَيْرٍ، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَا حَقُّ امْرِئٍ مُسْلِمٍ يَبِيتُ لَيْلَتَيْنِ وَلَهُ شَيْءٌ يُوصِي فِيهِ إِلاَّ وَوَصِيَّتُهُ مَكْتُوبَةٌ عِنْدَهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ أَبِي أَوْفَى ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Vasiyat qiladigan biror narsasi bor musulmon kishi uchun vasiyati yozilgan holda yonida turmasdan ikki kecha tunashga haqqi yoʻq», dedilar. Abu Iso aytdi: Ibn Umar hadisi hasan sahih hadisdir.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Васият қиладиган бирор нарсаси бор мусулмон киши учун васияти ёзилган ҳолда ёнида турмасдан икки кеча тунашга ҳаққи йўқ», дедилар. Абу Исо айтди: Ибн Умар ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ السَّائِبِ، عَنْ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ السُّلَمِيِّ، عَنْ سَعْدِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ عَادَنِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَنَا مَرِيضٌ فَقَالَ ‏"‏ أَوْصَيْتَ ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ نَعَمْ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ بِكَمْ ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ بِمَالِي كُلِّهِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَمَا تَرَكْتَ لِوَلَدِكَ ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ هُمْ أَغْنِيَاءُ بِخَيْرٍ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ أَوْصِ بِالْعُشْرِ ‏"‏ ‏.‏ فَمَا زِلْتُ أُنَاقِصُهُ حَتَّى قَالَ ‏"‏ أَوْصِ بِالثُّلُثِ وَالثُّلُثُ كَثِيرٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ وَنَحْنُ نَسْتَحِبُّ أَنْ يَنْقُصَ مِنَ الثُّلُثِ لِقَوْلِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ وَالثُّلُثُ كَثِيرٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ سَعْدٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَقَدْ رُوِيَ عَنْهُ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ وَقَدْ رُوِيَ عَنْهُ ‏"‏ وَالثُّلُثُ كَبِيرٌ ‏"‏ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ لاَ يَرَوْنَ أَنْ يُوصِيَ الرَّجُلُ بِأَكْثَرَ مِنَ الثُّلُثِ وَيَسْتَحِبُّونَ أَنْ يَنْقُصَ مِنَ الثُّلُثِ ‏.‏ قَالَ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ كَانُوا يَسْتَحِبُّونَ فِي الْوَصِيَّةِ الْخُمُسَ دُونَ الرُّبُعِ وَالرُّبُعَ دُونَ الثُّلُثِ وَمَنْ أَوْصَى بِالثُّلُثِ فَلَمْ يَتْرُكْ شَيْئًا وَلاَ يَجُوزُ لَهُ إِلاَّ الثُّلُثُ ‏.‏

Saʼd ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U: «Men kasal yotgan paytimda Rasululloh ﷺ meni yoʻqlagani keldilar va: ‹Vasiyat qildingmi?› dedilar. Men: ‹Ha›, dedim. U zot: ‹Qanchaga?› dedilar. Men: ‹Butun molimni Alloh yoʻlida (sadaqa qilishga)›, dedim. U zot: ‹Bolalaringga nima qoldirding?› dedilar. Men: ‹Ular yaxshilik bilan boy (kishilar)›, dedim. U zot: ‹Ondan birga (ushrga) vasiyat qil›, dedilar. Men u zot bilan kamaytirib turaverdim, nihoyat: ‹Uchdan birga vasiyat qil, uchdan biri ham koʻpdir›, dedilar», dedi. Abu Abdurrahmon aytdi: Biz Rasululloh ﷺning ‹uchdan biri ham koʻpdir› degan soʻzlari sababli uchdan biridan ham kam (vasiyat qilinishini) maʼqul koʻramiz. Abu Iso aytdi: Saʼd hadisi hasan sahih hadisdir, undan bir necha yoʻl bilan rivoyat qilingan. Undan ‹uchdan biri ham koʻpdir› deb ham rivoyat qilingan. Ilm ahli huzurida amal shunga binoan boʻlib, ular kishining uchdan biridan koʻpga vasiyat qilishini joiz koʻrmaydilar va uchdan biridan ham kam (vasiyat qilishini) maʼqul koʻradilar. Sufyon as-Savriy aytdi: Ular vasiyatda beshdan birni toʻrtdan birdan, toʻrtdan birni uchdan birdan afzal koʻrar edilar; kim uchdan birga vasiyat qilsa, hech narsa qoldirmagan boʻladi, unga uchdan biridan boshqasi joiz emas.Саъд ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У: «Мен касал ётган пайтимда Расулуллоҳ ﷺ мени йўқлагани келдилар ва: ‹Васият қилдингми?› дедилар. Мен: ‹Ҳа›, дедим. У зот: ‹Қанчага?› дедилар. Мен: ‹Бутун молимни Аллоҳ йўлида (садақа қилишга)›, дедим. У зот: ‹Болаларингга нима қолдирдинг?› дедилар. Мен: ‹Улар яхшилик билан бой (кишилар)›, дедим. У зот: ‹Ондан бирга (ушрга) васият қил›, дедилар. Мен у зот билан камайтириб туравердим, ниҳоят: ‹Учдан бирга васият қил, учдан бири ҳам кўпдир›, дедилар», деди. Абу Абдурраҳмон айтди: Биз Расулуллоҳ ﷺнинг ‹учдан бири ҳам кўпдир› деган сўзлари сабабли учдан биридан ҳам кам (васият қилинишини) маъқул кўрамиз. Абу Исо айтди: Саъд ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир, ундан бир неча йўл билан ривоят қилинган. Ундан ‹учдан бири ҳам кўпдир› деб ҳам ривоят қилинган. Илм аҳли ҳузурида амал шунга биноан бўлиб, улар кишининг учдан биридан кўпга васият қилишини жоиз кўрмайдилар ва учдан биридан ҳам кам (васият қилишини) маъқул кўрадилар. Суфён ас-Саврий айтди: Улар васиятда бешдан бирни тўртдан бирдан, тўртдан бирни учдан бирдан афзал кўрар эдилар; ким учдан бирга васият қилса, ҳеч нарса қолдирмаган бўлади, унга учдан биридан бошқаси жоиз эмас.

حَدَّثَنَا أَبُو سَلَمَةَ، يَحْيَى بْنُ خَلَفٍ الْبَصْرِيُّ حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ الْمُفَضَّلِ، عَنْ عُمَارَةَ بْنِ غَزِيَّةَ، عَنْ يَحْيَى بْنِ عُمَارَةَ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لَقِّنُوا مَوْتَاكُمْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَأُمِّ سَلَمَةَ وَعَائِشَةَ وَجَابِرٍ وَسُعْدَى الْمُرِّيَّةِ وَهِيَ امْرَأَةُ طَلْحَةَ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي سَعِيدٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu) Paygʻambar ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Oʻlim toʻshagidagilaringizga ‹Lo ilaha illalloh›ni talqin qiling», dedilar. Abu Iso aytdi: Abu Said hadisi hasan gʻarib sahih hadisdir.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу) Пайғамбар ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Ўлим тўшагидагиларингизга ‹Ло илаҳа иллаллоҳ›ни талқин қилинг», дедилар. Абу Исо айтди: Абу Саид ҳадиси ҳасан ғариб саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ شَقِيقٍ، عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ، قَالَتْ قَالَ لَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِذَا حَضَرْتُمُ الْمَرِيضَ أَوِ الْمَيِّتَ فَقُولُوا خَيْرًا فَإِنَّ الْمَلاَئِكَةَ يُؤَمِّنُونَ عَلَى مَا تَقُولُونَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ فَلَمَّا مَاتَ أَبُو سَلَمَةَ أَتَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ أَبَا سَلَمَةَ مَاتَ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَقُولِي اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِي وَلَهُ وَأَعْقِبْنِي مِنْهُ عُقْبَى حَسَنَةً ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ فَقُلْتُ فَأَعْقَبَنِي اللَّهُ مِنْهُ مَنْ هُوَ خَيْرٌ مِنْهُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى شَقِيقٌ هُوَ ابْنُ سَلَمَةَ أَبُو وَائِلٍ الأَسَدِيُّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أُمِّ سَلَمَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ كَانَ يُسْتَحَبُّ أَنْ يُلَقَّنَ الْمَرِيضُ عِنْدَ الْمَوْتِ قَوْلَ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِذَا قَالَ ذَلِكَ مَرَّةً فَمَا لَمْ يَتَكَلَّمْ بَعْدَ ذَلِكَ فَلاَ يَنْبَغِي أَنْ يُلَقَّنَ وَلاَ يُكْثَرَ عَلَيْهِ فِي هَذَا ‏.‏ وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ الْمُبَارَكِ أَنَّهُ لَمَّا حَضَرَتْهُ الْوَفَاةُ جَعَلَ رَجُلٌ يُلَقِّنُهُ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَأَكْثَرَ عَلَيْهِ فَقَالَ لَهُ عَبْدُ اللَّهِ إِذَا قُلْتُ مَرَّةً فَأَنَا عَلَى ذَلِكَ مَا لَمْ أَتَكَلَّمْ بِكَلاَمٍ ‏.‏ وَإِنَّمَا مَعْنَى قَوْلِ عَبْدِ اللَّهِ إِنَّمَا أَرَادَ مَا رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ كَانَ آخِرُ قَوْلِهِ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ دَخَلَ الْجَنَّةَ ‏"‏ ‏.‏

Ummu Salama (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: U: «Rasululloh ﷺ bizga: ‹Kasal yoki mayyit huzurida boʻlsangiz, yaxshi (soʻz) ayting, chunki farishtalar siz aytgan narsaga omin deydilar›, dedilar», dedi. U yana aytdi: «Abu Salama vafot etganida Paygʻambar ﷺning huzurlariga kelib: ‹Ey Allohning Rasuli, Abu Salama vafot etdi›, dedim. U zot: ‹Bunday degin: ‹Allohim, menga va unga magʻfirat qil va undan menga yaxshi oqibat ato et›, dedilar. Men shuni aytdim. Alloh menga undan koʻra yaxshiroq zotni — Rasululloh ﷺni oqibat qilib berdi», dedi. Abu Iso aytdi: Ummu Salama hadisi hasan sahih hadisdir. Kasalga oʻlim oldida ‹Lo ilaha illalloh› soʻzini talqin qilish maʼqul koʻrilar edi. Baʼzi ilm ahli aytadiki: U buni bir marta aytsa, soʻngra boshqa soʻz gapirmagunicha, unga (qayta) talqin qilinmaydi va bu borada unga koʻp takrorlanmaydi.Умму Салама (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: У: «Расулуллоҳ ﷺ бизга: ‹Касал ёки маййит ҳузурида бўлсангиз, яхши (сўз) айтинг, чунки фаришталар сиз айтган нарсага омин дейдилар›, дедилар», деди. У яна айтди: «Абу Салама вафот этганида Пайғамбар ﷺнинг ҳузурларига келиб: ‹Эй Аллоҳнинг Расули, Абу Салама вафот этди›, дедим. У зот: ‹Бундай дегин: ‹Аллоҳим, менга ва унга мағфират қил ва ундан менга яхши оқибат ато эт›, дедилар. Мен шуни айтдим. Аллоҳ менга ундан кўра яхшироқ зотни — Расулуллоҳ ﷺни оқибат қилиб берди», деди. Абу Исо айтди: Умму Салама ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Касалга ўлим олдида ‹Ло илаҳа иллаллоҳ› сўзини талқин қилиш маъқул кўрилар эди. Баъзи илм аҳли айтадики: У буни бир марта айтса, сўнгра бошқа сўз гапирмагунича, унга (қайта) талқин қилинмайди ва бу борада унга кўп такрорланмайди.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنِ ابْنِ الْهَادِ، عَنْ مُوسَى بْنِ سَرْجِسَ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّهَا قَالَتْ رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ بِالْمَوْتِ وَعِنْدَهُ قَدَحٌ فِيهِ مَاءٌ وَهُوَ يُدْخِلُ يَدَهُ فِي الْقَدَحِ ثُمَّ يَمْسَحُ وَجْهَهُ بِالْمَاءِ ثُمَّ يَقُولُ ‏"‏ اللَّهُمَّ أَعِنِّي عَلَى غَمَرَاتِ الْمَوْتِ ‏"‏ ‏.‏ أَوْ ‏"‏ سَكَرَاتِ الْمَوْتِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: U: «Rasululloh ﷺni oʻlim holatlarida koʻrdim. Yonlarida ichida suv boʻlgan idish bor edi. U zot qoʻllarini idishga solib, soʻng suv bilan yuzlarini siypar, soʻng: ‹Allohim, oʻlim qiyinchiliklarida menga yordam ber›, yoki: ‹oʻlim talvasalarida (yordam ber)›, der edilar», dedi. Abu Iso aytdi: Bu — gʻarib hadisdir.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: У: «Расулуллоҳ ﷺни ўлим ҳолатларида кўрдим. Ёнларида ичида сув бўлган идиш бор эди. У зот қўлларини идишга солиб, сўнг сув билан юзларини сийпар, сўнг: ‹Аллоҳим, ўлим қийинчиликларида менга ёрдам бер›, ёки: ‹ўлим талвасаларида (ёрдам бер)›, дер эдилар», деди. Абу Исо айтди: Бу — ғариб ҳадисдир.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ الصَّبَّاحِ الْبَغْدَادِيُّ، حَدَّثَنَا مُبَشِّرُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ الْحَلَبِيُّ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْعَلاَءِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ مَا أَغْبِطُ أَحَدًا بِهَوْنِ مَوْتٍ بَعْدَ الَّذِي رَأَيْتُ مِنْ شِدَّةِ مَوْتِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ سَأَلْتُ أَبَا زُرْعَةَ عَنْ هَذَا الْحَدِيثِ وَقُلْتُ لَهُ مَنْ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ الْعَلاَءِ فَقَالَ هُوَ ابْنُ الْعَلاَءِ بْنِ اللَّجْلاَجِ ‏.‏ وَإِنَّمَا عَرَّفَهُ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: U: «Rasululloh ﷺning vafotidagi qattiqlikni koʻrganimdan keyin, biror kishining osongina vafot etganiga havas qilmadim», dedi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: У: «Расулуллоҳ ﷺнинг вафотидаги қаттиқликни кўрганимдан кейин, бирор кишининг осонгина вафот этганига ҳавас қилмадим», деди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ الْحَسَنِ، قَالَ حَدَّثَنَا مُسْلِمُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، قَالَ حَدَّثَنَا حُسَامُ بْنُ الْمِصَكِّ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو مَعْشَرٍ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَلْقَمَةَ، قَالَ سَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ، يَقُولُ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ إِنَّ نَفْسَ الْمُؤْمِنِ تَخْرُجُ رَشْحًا وَلاَ أُحِبُّ مَوْتًا كَمَوْتِ الْحِمَارِ ‏"‏ ‏.‏ قِيلَ وَمَا مَوْتُ الْحِمَارِ قَالَ ‏"‏ مَوْتُ الْفَجْأَةِ ‏"‏ ‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, u: «Rasululloh ﷺ: ‹Albatta, moʻminning joni terlab chiqadi. Men eshakning oʻlimi kabi oʻlimni yoqtirmayman›, deganlarini eshitdim», dedi. «Eshakning oʻlimi nima?» deyildi. U zot: «Toʻsatdan oʻlishdir», dedilar.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, у: «Расулуллоҳ ﷺ: ‹Албатта, мўминнинг жони терлаб чиқади. Мен эшакнинг ўлими каби ўлимни ёқтирмайман›, деганларини эшитдим», деди. «Эшакнинг ўлими нима?» дейилди. У зот: «Тўсатдан ўлишдир», дедилар.

حَدَّثَنَا زِيَادُ بْنُ أَيُّوبَ، حَدَّثَنَا مُبَشِّرُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ الْحَلَبِيُّ، عَنْ تَمَّامِ بْنِ نَجِيحٍ، عَنِ الْحَسَنِ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَا مِنْ حَافِظَيْنِ رَفَعَا إِلَى اللَّهِ مَا حَفِظَا مِنْ لَيْلٍ أَوْ نَهَارٍ فَيَجِدُ اللَّهُ فِي أَوَّلِ الصَّحِيفَةِ وَفِي آخِرِ الصَّحِيفَةِ خَيْرًا إِلاَّ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى أُشْهِدُكُمْ أَنِّي قَدْ غَفَرْتُ لِعَبْدِي مَا بَيْنَ طَرَفَىِ الصَّحِيفَةِ ‏"‏ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Ikki (qoʻriqchi) farishta kechasi yoki kunduzi yozib olgan amallarini Allohga koʻtarib chiqib, Alloh sahifaning boshida va sahifaning oxirida yaxshilik topsa, albatta, Alloh taolo: ‹Sizlarni guvoh qilamanki, bandamning sahifaning ikki chetida (qayd etilgan) gunohlarini kechirdim›, deydi», dedilar.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Икки (қўриқчи) фаришта кечаси ёки кундузи ёзиб олган амалларини Аллоҳга кўтариб чиқиб, Аллоҳ саҳифанинг бошида ва саҳифанинг охирида яхшилик топса, албатта, Аллоҳ таоло: ‹Сизларни гувоҳ қиламанки, бандамнинг саҳифанинг икки четида (қайд этилган) гуноҳларини кечирдим›, дейди», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، عَنِ الْمُثَنَّى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُرَيْدَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ الْمُؤْمِنُ يَمُوتُ بِعَرَقِ الْجَبِينِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَقَدْ قَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ لا نَعْرِفُ لِقَتَادَةَ سَمَاعًا مِنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُرَيْدَةَ ‏.‏

Burayda (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Moʻmin peshanasi terlab vafot etadi», dedilar. (Roviy) aytdi: Bu bobda Ibn Masʼuddan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir. Baʼzi ilm ahli: «Qatodaning Abdulloh ibn Buraydadan eshitganini bilmaymiz», deganlar.Бурайда (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Мўмин пешанаси терлаб вафот этади», дедилар. (Ровий) айтди: Бу бобда Ибн Масъуддан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир. Баъзи илм аҳли: «Қатоданинг Абдуллоҳ ибн Бурайдадан эшитганини билмаймиз», деганлар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي زِيَادٍ الْكُوفِيُّ، وَهَارُونُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْبَزَّازُ الْبَغْدَادِيُّ، قَالاَ حَدَّثَنَا سَيَّارٌ، هُوَ ابْنُ حَاتِمٍ حَدَّثَنَا جَعْفَرُ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنْ ثَابِتٍ، عَنْ أَنَسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم دَخَلَ عَلَى شَابٍّ وَهُوَ فِي الْمَوْتِ فَقَالَ ‏"‏ كَيْفَ تَجِدُكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَاللَّهِ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي أَرْجُو اللَّهَ وَإِنِّي أَخَافُ ذُنُوبِي ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ يَجْتَمِعَانِ فِي قَلْبِ عَبْدٍ فِي مِثْلِ هَذَا الْمَوْطِنِ إِلاَّ أَعْطَاهُ اللَّهُ مَا يَرْجُو وَآمَنَهُ مِمَّا يَخَافُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى بَعْضُهُمْ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ ثَابِتٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مُرْسَلاً ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ jon berayotgan bir yigitning oldiga kirib: «Oʻzingni qanday his qilyapsan?» dedilar. U: «Vallohi, ey Rasululloh, men Allohdan umidvorman va gunohlarimdan qoʻrqyapman», dedi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Bunday holatda bir bandaning qalbida bu ikkisi (umid bilan qoʻrquv) jamlansa, albatta, Alloh unga umid qilgan narsasini ato etadi va qoʻrqqan narsasidan omon qiladi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir. Baʼzilar bu hadisni Sobitdan, u Nabiy ﷺdan mursal tarzda rivoyat qilganlar.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ жон бераётган бир йигитнинг олдига кириб: «Ўзингни қандай ҳис қиляпсан?» дедилар. У: «Валлоҳи, эй Расулуллоҳ, мен Аллоҳдан умидворман ва гуноҳларимдан қўрқяпман», деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Бундай ҳолатда бир банданинг қалбида бу иккиси (умид билан қўрқув) жамланса, албатта, Аллоҳ унга умид қилган нарсасини ато этади ва қўрққан нарсасидан омон қилади», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир. Баъзилар бу ҳадисни Собитдан, у Набий ﷺдан мурсал тарзда ривоят қилганлар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ حُمَيْدٍ الرَّازِيُّ، حَدَّثَنَا حَكَّامُ بْنُ سَلْمٍ، وَهَارُونُ بْنُ الْمُغِيرَةِ، عَنْ عَنْبَسَةَ، عَنْ أَبِي حَمْزَةَ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَلْقَمَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِيَّاكُمْ وَالنَّعْىَ فَإِنَّ النَّعْىَ مِنْ عَمَلِ الْجَاهِلِيَّةِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ وَالنَّعْىُ أَذَانٌ بِالْمَيِّتِ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ حُذَيْفَةَ ‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Naydan (oʻlim eʼlonidan) ehtiyot boʻlinglar, chunki nay johiliyat amalidandir», dedilar. Abdulloh aytdi: Nay — bu mayyit haqida (xabar berib) jar solishdir. Bu bobda Huzayfadan ham (rivoyat) bor.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Найдан (ўлим эълонидан) эҳтиёт бўлинглар, чунки най жоҳилият амалидандир», дедилар. Абдуллоҳ айтди: Най — бу маййит ҳақида (хабар бериб) жар солишдир. Бу бобда Ҳузайфадан ҳам (ривоят) бор.

حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْمَخْزُومِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْوَلِيدِ الْعَدَنِيُّ، عَنْ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ، عَنْ أَبِي حَمْزَةَ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَلْقَمَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، نَحْوَهُ وَلَمْ يَرْفَعْهُ وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ وَالنَّعْىُ أَذَانٌ بِالْمَيِّتِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَذَا أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ عَنْبَسَةَ عَنْ أَبِي حَمْزَةَ ‏.‏ وَأَبُو حَمْزَةَ هُوَ مَيْمُونٌ الأَعْوَرُ وَلَيْسَ هُوَ بِالْقَوِيِّ عِنْدَ أَهْلِ الْحَدِيثِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَبْدِ اللَّهِ حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَقَدْ كَرِهَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ النَّعْىَ وَالنَّعْىُ عِنْدَهُمْ أَنْ يُنَادَى فِي النَّاسِ أَنَّ فُلاَنًا مَاتَ لِيَشْهَدُوا جَنَازَتَهُ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ لاَ بَأْسَ أَنْ يُعْلِمَ أَهْلَ قَرَابَتِهِ وَإِخْوَانَهُ ‏.‏ وَرُوِيَ عَنْ إِبْرَاهِيمَ أَنَّهُ قَالَ لاَ بَأْسَ بِأَنْ يُعْلِمَ الرَّجُلُ قَرَابَتَهُ ‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan shunga oʻxshash rivoyat qilingan, ammo uni marfuʼ qilmagan va unda «Nay — bu mayyit haqida jar solishdir» degan (soʻzni) zikr qilmagan. Abu Iso aytdi: Bu (rivoyat) Anbasaning Abu Hamzadan (qilgan) hadisidan koʻra sahihroqdir. Abu Hamza esa Maymun al-Aʼvar boʻlib, hadis ahli nazdida quvvatli (rovi) emasdir. Abu Iso aytdi: Abdullohning hadisi hasan gʻaribdir. Baʼzi ilm ahli nayni makruh sanaganlar, ular nazdida nay — odamlar orasida ‹falonchi vafot etdi, uning janozasida hozir boʻlinglar› deb jar solishdir. Baʼzi ilm ahli esa: «Uning qarindoshlari va birodarlariga (vafotini) bildirishda zarar yoʻq», deganlar. Ibrohimdan rivoyat qilinishicha, u: «Kishi qarindoshlariga (vafotni) bildirsa, zarari yoʻq», degan.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан шунга ўхшаш ривоят қилинган, аммо уни марфуъ қилмаган ва унда «Най — бу маййит ҳақида жар солишдир» деган (сўзни) зикр қилмаган. Абу Исо айтди: Бу (ривоят) Анбасанинг Абу Ҳамзадан (қилган) ҳадисидан кўра саҳиҳроқдир. Абу Ҳамза эса Маймун ал-Аъвар бўлиб, ҳадис аҳли наздида қувватли (рови) эмасдир. Абу Исо айтди: Абдуллоҳнинг ҳадиси ҳасан ғарибдир. Баъзи илм аҳли найни макруҳ санаганлар, улар наздида най — одамлар орасида ‹фалончи вафот этди, унинг жанозасида ҳозир бўлинглар› деб жар солишдир. Баъзи илм аҳли эса: «Унинг қариндошлари ва биродарларига (вафотини) билдиришда зарар йўқ», деганлар. Иброҳимдан ривоят қилинишича, у: «Киши қариндошларига (вафотни) билдирса, зарари йўқ», деган.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْقُدُّوسِ بْنُ بَكْرِ بْنِ خُنَيْسٍ، حَدَّثَنَا حَبِيبُ بْنُ سُلَيْمٍ الْعَبْسِيُّ، عَنْ بِلاَلِ بْنِ يَحْيَى الْعَبْسِيِّ، عَنْ حُذَيْفَةَ بْنِ الْيَمَانِ، قَالَ إِذَا مِتُّ فَلاَ تُؤْذِنُوا بِي أَحَدًا إِنِّي أَخَافُ أَنْ يَكُونَ نَعْيًا فَإِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَنْهَى عَنِ النَّعْىِ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏

Huzayfa ibn al-Yamon (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U: «Men vafot etsam, hech kimga men haqimda eʼlon qilmanglar, chunki men buning nay boʻlishidan qoʻrqaman. Zero, men Rasululloh ﷺ naydan qaytarganlarini eshitganman», dedi. Bu hadis hasandir.Ҳузайфа ибн ал-Ямон (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У: «Мен вафот этсам, ҳеч кимга мен ҳақимда эълон қилманглар, чунки мен бунинг най бўлишидан қўрқаман. Зеро, мен Расулуллоҳ ﷺ найдан қайтарганларини эшитганман», деди. Бу ҳадис ҳасандир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي حَبِيبٍ، عَنْ سَعْدِ بْنِ سِنَانٍ، عَنْ أَنَسٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ الصَّبْرُ فِي الصَّدْمَةِ الأُولَى ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «(Haqiqiy) sabr — birinchi musibat zarbasi paytidagisidir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis shu yoʻldan (kelishida) gʻaribdir.Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «(Ҳақиқий) сабр — биринчи мусибат зарбаси пайтидагисидир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис шу йўлдан (келишида) ғарибдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ ثَابِتٍ الْبُنَانِيِّ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ الصَّبْرُ عِنْدَ الصَّدْمَةِ الأُولَى ‏"‏ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «(Haqiqiy) sabr — birinchi musibat zarbasi paytidagisidir», dedilar. (Abu Iso) aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «(Ҳақиқий) сабр — биринчи мусибат зарбаси пайтидагисидир», дедилар. (Абу Исо) айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَاصِمِ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَبَّلَ عُثْمَانَ بْنَ مَظْعُونٍ وَهُوَ مَيِّتٌ وَهُوَ يَبْكِي ‏.‏ أَوْ قَالَ عَيْنَاهُ تَذْرِفَانِ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَجَابِرٍ وَعَائِشَةَ قَالُوا إِنَّ أَبَا بَكْرٍ قَبَّلَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ مَيِّتٌ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَائِشَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ Usmon ibn Mazʼunni vafot etgan holida oʻpdilar va yigʻladilar. Yoki (rovi): «Koʻzlaridan yosh oqdi», dedi. Bu bobda Ibn Abbos, Jobir va Oishadan ham (rivoyat) bor. Ular: «Abu Bakr Nabiy ﷺni vafot etgan holatlarida oʻpdi», deganlar. Abu Iso aytdi: Oishaning hadisi hasan sahihdir.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ Усмон ибн Мазъунни вафот этган ҳолида ўпдилар ва йиғладилар. Ёки (рови): «Кўзларидан ёш оқди», деди. Бу бобда Ибн Аббос, Жобир ва Оишадан ҳам (ривоят) бор. Улар: «Абу Бакр Набий ﷺни вафот этган ҳолатларида ўпди», деганлар. Абу Исо айтди: Оишанинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، أَخْبَرَنَا خَالِدٌ، وَمَنْصُورٌ، وَهِشَامٌ، فَأَمَّا خَالِدٌ وَهِشَامٌ فَقَالاَ عَنْ مُحَمَّدٍ وَحَفْصَةَ وَقَالَ مَنْصُورٌ عَنْ مُحَمَّدٍ عَنْ أُمِّ عَطِيَّةَ قَالَتْ تُوُفِّيَتْ إِحْدَى بَنَاتِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ اغْسِلْنَهَا وِتْرًا ثَلاَثًا أَوْ خَمْسًا أَوْ أَكْثَرَ مِنْ ذَلِكَ إِنْ رَأَيْتُنَّ وَاغْسِلْنَهَا بِمَاءٍ وَسِدْرٍ وَاجْعَلْنَ فِي الآخِرَةِ كَافُورًا أَوْ شَيْئًا مِنْ كَافُورٍ فَإِذَا فَرَغْتُنَّ فَآذِنَّنِي ‏"‏ ‏.‏ فَلَمَّا فَرَغْنَا آذَنَّاهُ فَأَلْقَى إِلَيْنَا حِقْوَهُ فَقَالَ ‏"‏ أَشْعِرْنَهَا بِهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ هُشَيْمٌ وَفِي حَدِيثِ غَيْرِ هَؤُلاَءِ وَلاَ أَدْرِي وَلَعَلَّ هِشَامًا مِنْهُمْ قَالَتْ وَضَفَّرْنَا شَعْرَهَا ثَلاَثَةَ قُرُونٍ ‏.‏ قَالَ هُشَيْمٌ أَظُنُّهُ قَالَ فَأَلْقَيْنَاهُ خَلْفَهَا ‏.‏ قَالَ هُشَيْمٌ فَحَدَّثَنَا خَالِدٌ مِنْ بَيْنِ الْقَوْمِ عَنْ حَفْصَةَ وَمُحَمَّدٍ عَنْ أُمِّ عَطِيَّةَ قَالَتْ وَقَالَ لَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ وَابْدَأْنَ بِمَيَامِنِهَا وَمَوَاضِعِ الْوُضُوءِ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أُمِّ سُلَيْمٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أُمِّ عَطِيَّةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ إِبْرَاهِيمَ النَّخَعِيِّ أَنَّهُ قَالَ غُسْلُ الْمَيِّتِ كَالْغُسْلِ مِنَ الْجَنَابَةِ ‏.‏ وَقَالَ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ لَيْسَ لِغُسْلِ الْمَيِّتِ عِنْدَنَا حَدٌّ مُؤَقَّتٌ وَلَيْسَ لِذَلِكَ صِفَةٌ مَعْلُومَةٌ وَلَكِنْ يُطَهَّرُ ‏.‏ وَقَالَ الشَّافِعِيُّ إِنَّمَا قَالَ مَالِكٌ قَوْلاً مُجْمَلاً يُغَسَّلُ وَيُنْقَى وَإِذَا أُنْقِيَ الْمَيِّتُ بِمَاءٍ قَرَاحٍ أَوْ مَاءٍ غَيْرِهِ أَجْزَأَ ذَلِكَ مِنْ غُسْلِهِ وَلَكِنْ أَحَبُّ إِلَىَّ أَنْ يُغْسَلَ ثَلاَثًا فَصَاعِدًا لاَ يُنْقَصُ عَنْ ثَلاَثٍ لِمَا قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ اغْسِلْنَهَا ثَلاَثًا أَوْ خَمْسًا ‏"‏ ‏.‏ وَإِنْ أَنْقَوْا فِي أَقَلَّ مِنْ ثَلاَثِ مَرَّاتٍ أَجْزَأَ وَلاَ يَرَى أَنَّ قَوْلَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم إِنَّمَا هُوَ عَلَى مَعْنَى الإِنْقَاءِ ثَلاَثًا أَوْ خَمْسًا وَلَمْ يُؤَقِّتْ ‏.‏ وَكَذَلِكَ قَالَ الْفُقَهَاءُ وَهُمْ أَعْلَمُ بِمَعَانِي الْحَدِيثِ ‏.‏ وَقَالَ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ وَتَكُونُ الْغَسَلاَتُ بِمَاءٍ وَسِدْرٍ وَيَكُونُ فِي الآخِرَةِ شَيْءٌ مِنْ كَافُورٍ ‏.‏

Ummu Atiyya (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: U: «Nabiy ﷺning qizlaridan biri vafot etdi. Shunda u zot: ‹Uni toq (marta) — uch, yoki besh, yoki kerak deb bilsangiz, undan koʻproq marta yuvinglar. Uni suv va sidr (bargi) bilan yuvinglar, oxirgisida kofur yoki bir oz kofur soling. Tugatganingizda menga xabar beringlar›, dedilar. Biz tugatganimizda u zotga xabar berdik. Shunda u zot bizga belboglarini berib: ‹Uni unga oʻranglar (taniga tegizinglar)›, dedilar», dedi. (Yana bir rivoyatda u): «Biz uning sochini uch oʻrim qilib oʻrdik» va «Uni (sochni) orqasiga qoʻyib qoʻydik», dedi. (Boshqa rivoyatda) Rasululloh ﷺ bizga: «Uning oʻng tomonlaridan va tahorat aʼzolaridan boshlanglar», dedilar. Bu bobda Ummu Sulaymdan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Ummu Atiyyaning hadisi hasan sahihdir. Ilm ahli nazdida amal shunga muvofiqdir. Ibrohim Naxaʼiydan rivoyat qilinishicha, u: «Mayyitni gʻusl qildirish janobatdan qilinadigan gʻusl kabidir», degan. Molik ibn Anas: «Bizning nazdimizda mayyitni gʻusl qildirishning belgilangan chegarasi va maʼlum bir sifati yoʻq, balki u poklanadi (yetarli)», degan. Shofiʼiy: «Molik mujmal (umumiy) gap aytibdi — yuviladi va tozalanadi. Mayyit toza suv yoki boshqa suv bilan tozalansa, bu gʻusl oʻrnida yetarlidir. Lekin men uni uch va undan ortiq marta yuvilishini, Rasululloh ﷺning ‹Uni uch yoki besh marta yuvinglar› degan soʻzlariga binoan uchtadan kam boʻlmasligini afzal koʻraman. Agar uch martadan kamida tozalanib boʻlsa, yetarlidir», degan. Va u: «Nabiy ﷺning soʻzlari uch yoki besh marta tozalash maʼnosidadir, u zot (qatʼiy soni) belgilamaganlar», degan. Faqihlar ham shunday deganlar va ular hadisning maʼnolarini eng yaxshi biluvchidirlar. Ahmad va Ishoq: «Yuvishlar suv va sidr bilan boʻladi, oxirgisida esa bir oz kofur boʻladi», deganlar.Умму Атийя (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: У: «Набий ﷺнинг қизларидан бири вафот этди. Шунда у зот: ‹Уни тоқ (марта) — уч, ёки беш, ёки керак деб билсангиз, ундан кўпроқ марта ювинглар. Уни сув ва сидр (барги) билан ювинглар, охиргисида кофур ёки бир оз кофур солинг. Тугатганингизда менга хабар беринглар›, дедилар. Биз тугатганимизда у зотга хабар бердик. Шунда у зот бизга белбогларини бериб: ‹Уни унга ўранглар (танига тегизинглар)›, дедилар», деди. (Яна бир ривоятда у): «Биз унинг сочини уч ўрим қилиб ўрдик» ва «Уни (сочни) орқасига қўйиб қўйдик», деди. (Бошқа ривоятда) Расулуллоҳ ﷺ бизга: «Унинг ўнг томонларидан ва таҳорат аъзоларидан бошланглар», дедилар. Бу бобда Умму Сулаймдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Умму Атийянинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Илм аҳли наздида амал шунга мувофиқдир. Иброҳим Нахаъийдан ривоят қилинишича, у: «Маййитни ғусл қилдириш жанобатдан қилинадиган ғусл кабидир», деган. Молик ибн Анас: «Бизнинг наздимизда маййитни ғусл қилдиришнинг белгиланган чегараси ва маълум бир сифати йўқ, балки у покланади (етарли)», деган. Шофиъий: «Молик мужмал (умумий) гап айтибди — ювилади ва тозаланади. Маййит тоза сув ёки бошқа сув билан тозаланса, бу ғусл ўрнида етарлидир. Лекин мен уни уч ва ундан ортиқ марта ювилишини, Расулуллоҳ ﷺнинг ‹Уни уч ёки беш марта ювинглар› деган сўзларига биноан учтадан кам бўлмаслигини афзал кўраман. Агар уч мартадан камида тозаланиб бўлса, етарлидир», деган. Ва у: «Набий ﷺнинг сўзлари уч ёки беш марта тозалаш маъносидадир, у зот (қатъий сони) белгиламаганлар», деган. Фақиҳлар ҳам шундай деганлар ва улар ҳадиснинг маъноларини энг яхши билувчидирлар. Аҳмад ва Ишоқ: «Ювишлар сув ва сидр билан бўлади, охиргисида эса бир оз кофур бўлади», деганлар.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ، وَشَبَابَةُ، قَالاَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ خُلَيْدِ بْنِ جَعْفَرٍ، سَمِعَ أَبَا نَضْرَةَ، يُحَدِّثُ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَطْيَبُ الطِّيبِ الْمِسْكُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Atirlarning eng yaxshisi — miskdir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Атирларнинг энг яхшиси — мискдир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ وَكِيعٍ، حَدَّثَنَا أَبِي، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ خُلَيْدِ بْنِ جَعْفَرٍ، عَنْ أَبِي نَضْرَةَ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم سُئِلَ عَنِ الْمِسْكِ فَقَالَ ‏"‏ هُوَ أَطْيَبُ طِيبِكُمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ وَقَدْ كَرِهَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ الْمِسْكَ لِلْمَيِّتِ ‏.‏ قَالَ وَقَدْ رَوَاهُ الْمُسْتَمِرُّ بْنُ الرَّيَّانِ أَيْضًا عَنْ أَبِي نَضْرَةَ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ عَلِيٌّ قَالَ يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الْمُسْتَمِرُّ بْنُ الرَّيَّانِ ثِقَةٌ ‏.‏ قَالَ يَحْيَى خُلَيْدُ بْنُ جَعْفَرٍ ثِقَةٌ ‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺdan misk haqida soʻralganda, u zot: «U sizlarning atirlaringizning eng yaxshisidir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Baʼzi ilm ahli nazdida amal shunga muvofiqdir, bu Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Baʼzi ilm ahli esa mayyit uchun miskni makruh sanaganlar. (Abu Iso) aytdi: Buni Mustamir ibn ar-Rayyon ham Abu Nazradan, u Abu Saiddan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qilgan. Ali aytdi: Yahyo ibn Said: «Mustamir ibn ar-Rayyon ishonchli (rovi)», dedi. Yahyo: «Xulayd ibn Jaʼfar ishonchli (rovi)», dedi.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺдан миск ҳақида сўралганда, у зот: «У сизларнинг атирларингизнинг энг яхшисидир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Баъзи илм аҳли наздида амал шунга мувофиқдир, бу Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Баъзи илм аҳли эса маййит учун мискни макруҳ санаганлар. (Абу Исо) айтди: Буни Мустамир ибн ар-Райён ҳам Абу Назрадан, у Абу Саиддан, у Набий ﷺдан ривоят қилган. Али айтди: Яҳё ибн Саид: «Мустамир ибн ар-Райён ишончли (рови)», деди. Яҳё: «Хулайд ибн Жаъфар ишончли (рови)», деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ أَبِي الشَّوَارِبِ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ الْمُخْتَارِ، عَنْ سُهَيْلِ بْنِ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مِنْ غُسْلِهِ الْغُسْلُ وَمِنْ حَمْلِهِ الْوُضُوءُ ‏"‏ ‏.‏ يَعْنِي الْمَيِّتَ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَعَائِشَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ مَوْقُوفًا ‏.‏ وَقَدِ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي الَّذِي يُغَسِّلُ الْمَيِّتَ فَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ إِذَا غَسَّلَ مَيِّتًا فَعَلَيْهِ الْغُسْلُ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُهُمْ عَلَيْهِ الْوُضُوءُ ‏.‏ وَقَالَ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ أَسْتَحِبُّ الْغُسْلَ مِنْ غُسْلِ الْمَيِّتِ وَلاَ أَرَى ذَلِكَ وَاجِبًا ‏.‏ وَهَكَذَا قَالَ الشَّافِعِيُّ ‏.‏ وَقَالَ أَحْمَدُ مَنْ غَسَّلَ مَيِّتًا أَرْجُو أَنْ لاَ يَجِبَ عَلَيْهِ الْغُسْلُ وَأَمَّا الْوُضُوءُ فَأَقَلُّ مَا قِيلَ فِيهِ ‏.‏ وَقَالَ إِسْحَاقُ لاَ بُدَّ مِنَ الْوُضُوءِ ‏.‏ قَالَ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُبَارَكِ أَنَّهُ قَالَ لاَ بَأْسَ أَنْ لاَ يَغْتَسِلَ وَلاَ يَتَوَضَّأَ مَنْ غَسَّلَ الْمَيِّتَ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) Paygʻambar ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Uni (mayyitni) yuvgan kishiga gʻusl, uni koʻtargan kishiga tahorat (lozim boʻladi)», dedilar. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan hadisdir. Bu (rivoyat) Abu Hurayradan mavquf holda ham rivoyat qilingan. Ilm ahli mayyitni yuvadigan kishi haqida ixtilof qilishgan: Paygʻambar ﷺ sahobalaridan va boshqalardan baʼzi ilm ahli, kim mayyitni yuvsa, unga gʻusl lozim, deyishgan. Baʼzilari esa, unga tahorat lozim, deyishgan. Molik ibn Anas: Mayyitni yuvgandan keyin gʻusl qilishni mustahab deb bilaman, lekin uni vojib deb koʻrmayman, degan. Shofiiy ham shunday degan. Ahmad: Kim mayyitni yuvsa, unga gʻusl vojib boʻlmasligini umid qilaman, tahorat haqida esa, bu eng kam aytilgan (qavl)dir, degan. Ishoq: Tahorat lozim, albatta, degan. Abdulloh ibn Muborakdan rivoyat qilinishicha, u: Mayyitni yuvgan kishi gʻusl ham, tahorat ham qilmasa, hech qisi yoʻq, degan.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) Пайғамбар ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Уни (маййитни) ювган кишига ғусл, уни кўтарган кишига таҳорат (лозим бўлади)», дедилар. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан ҳадисдир. Бу (ривоят) Абу Ҳурайрадан мавқуф ҳолда ҳам ривоят қилинган. Илм аҳли маййитни ювадиган киши ҳақида ихтилоф қилишган: Пайғамбар ﷺ саҳобаларидан ва бошқалардан баъзи илм аҳли, ким маййитни ювса, унга ғусл лозим, дейишган. Баъзилари эса, унга таҳорат лозим, дейишган. Молик ибн Анас: Маййитни ювгандан кейин ғусл қилишни мустаҳаб деб биламан, лекин уни вожиб деб кўрмайман, деган. Шофиий ҳам шундай деган. Аҳмад: Ким маййитни ювса, унга ғусл вожиб бўлмаслигини умид қиламан, таҳорат ҳақида эса, бу энг кам айтилган (қавл)дир, деган. Ишоқ: Таҳорат лозим, албатта, деган. Абдуллоҳ ибн Муборакдан ривоят қилинишича, у: Маййитни ювган киши ғусл ҳам, таҳорат ҳам қилмаса, ҳеч қиси йўқ, деган.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ الْمُفَضَّلِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُثْمَانَ بْنِ خُثَيْمٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الْبَسُوا مِنْ ثِيَابِكُمُ الْبَيَاضَ فَإِنَّهَا مِنْ خَيْرِ ثِيَابِكُمْ وَكَفِّنُوا فِيهَا مَوْتَاكُمْ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ سَمُرَةَ وَابْنِ عُمَرَ وَعَائِشَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَهُوَ الَّذِي يَسْتَحِبُّهُ أَهْلُ الْعِلْمِ ‏.‏ وَقَالَ ابْنُ الْمُبَارَكِ أَحَبُّ إِلَىَّ أَنْ يُكَفَّنَ فِي ثِيَابِهِ الَّتِي كَانَ يُصَلِّي فِيهَا ‏.‏ وَقَالَ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ أَحَبُّ الثِّيَابِ إِلَيْنَا أَنْ يُكَفَّنَ فِيهَا الْبَيَاضُ وَيُسْتَحَبُّ حُسْنُ الْكَفَنِ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kiyimlaringizdan oqini kiyinglar, chunki u kiyimlaringizning eng yaxshisidir va oʻliklaringizni ham oʻshanda kafanlanglar», dedilar. Abu Iso aytdi: Ibn Abbosning hadisi hasan sahih hadisdir. Ilm ahli buni mustahab koʻradi. Ibn Muborak: Menga (mayyitning) namoz oʻqigan kiyimlarida kafanlanishi yoqimliroqdir, degan. Ahmad va Ishoq: Bizga eng yoqimli kiyim — oqida kafanlanishidir va kafanning chiroyli boʻlishi mustahabdir, deyishgan.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Кийимларингиздан оқини кийинглар, чунки у кийимларингизнинг энг яхшисидир ва ўликларингизни ҳам ўшанда кафанланглар», дедилар. Абу Исо айтди: Ибн Аббоснинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Илм аҳли буни мустаҳаб кўради. Ибн Муборак: Менга (маййитнинг) намоз ўқиган кийимларида кафанланиши ёқимлироқдир, деган. Аҳмад ва Ишоқ: Бизга энг ёқимли кийим — оқида кафанланишидир ва кафаннинг чиройли бўлиши мустаҳабдир, дейишган.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ يُونُسَ، حَدَّثَنَا عِكْرِمَةُ بْنُ عَمَّارٍ، عَنْ هِشَامِ بْنِ حَسَّانَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِيرِينَ، عَنْ أَبِي قَتَادَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِذَا وَلِيَ أَحَدُكُمْ أَخَاهُ فَلْيُحَسِّنْ كَفَنَهُ ‏"‏ ‏.‏ وَفِيهِ عَنْ جَابِرٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَقَالَ ابْنُ الْمُبَارَكِ قَالَ سَلاَّمُ بْنُ أَبِي مُطِيعٍ فِي قَوْلِهِ ‏"‏ وَلْيُحَسِّنْ أَحَدُكُمْ كَفَنَ أَخِيهِ ‏"‏ قَالَ هُوَ الصِّفَاقُ لَيْسَ بِالْمُرْتَفِعِ ‏.‏

Abu Qatoda (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Sizdan biringiz birodarining (kafanlash) ishini bajarsa, uning kafanini chiroyli qilsin», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hasan gʻarib hadisdir. Ibn Muborak aytishicha, Sallom ibn Abu Mutiyʼ: «Sizdan biringiz birodarining kafanini chiroyli qilsin», degan soʻzi haqida aytdiki, u zich (toʻqilgan mato)dir, qimmatbaho (mato) emas, degan.Абу Қатода (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Сиздан бирингиз биродарининг (кафанлаш) ишини бажарса, унинг кафанини чиройли қилсин», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳасан ғариб ҳадисдир. Ибн Муборак айтишича, Саллом ибн Абу Мутийъ: «Сиздан бирингиз биродарининг кафанини чиройли қилсин», деган сўзи ҳақида айтдики, у зич (тўқилган мато)дир, қимматбаҳо (мато) эмас, деган.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا حَفْصُ بْنُ غِيَاثٍ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ كُفِّنَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فِي ثَلاَثَةِ أَثْوَابٍ بِيضٍ يَمَانِيَةٍ لَيْسَ فِيهَا قَمِيصٌ وَلاَ عِمَامَةٌ ‏.‏ قَالَ فَذَكَرُوا لِعَائِشَةَ قَوْلَهُمْ فِي ثَوْبَيْنِ وَبُرْدِ حِبَرَةٍ ‏.‏ فَقَالَتْ قَدْ أُتِيَ بِالْبُرْدِ وَلَكِنَّهُمْ رَدُّوهُ وَلَمْ يُكَفِّنُوهُ فِيهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: U: «Paygʻambar ﷺ Yamandan keltirilgan uchta oq kiyimda kafanlandilar, ularning orasida koʻylak ham, salla ham yoʻq edi», dedi. (Roviy) aytdi: Oishaga odamlarning ikki kiyim va menli (naqshli) burda haqidagi soʻzlarini eslatishdi. Shunda u: «Burda keltirilgan edi, lekin uni qaytarib yuborishdi va unda kafanlamadilar», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hasan sahih hadisdir.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: У: «Пайғамбар ﷺ Ямандан келтирилган учта оқ кийимда кафанландилар, уларнинг орасида кўйлак ҳам, салла ҳам йўқ эди», деди. (Ровий) айтди: Оишага одамларнинг икки кийим ва менли (нақшли) бурда ҳақидаги сўзларини эслатишди. Шунда у: «Бурда келтирилган эди, лекин уни қайтариб юборишди ва унда кафанламадилар», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ السَّرِيِّ، عَنْ زَائِدَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَقِيلٍ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَفَّنَ حَمْزَةَ بْنَ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ فِي نَمِرَةٍ فِي ثَوْبٍ وَاحِدٍ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُغَفَّلٍ وَابْنِ عُمَرَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَائِشَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ فِي كَفَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم رِوَايَاتٌ مُخْتَلِفَةٌ وَحَدِيثُ عَائِشَةَ أَصَحُّ الأَحَادِيثِ الَّتِي رُوِيَتْ فِي كَفَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى حَدِيثِ عَائِشَةَ عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ ‏.‏ قَالَ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ يُكَفَّنُ الرَّجُلُ فِي ثَلاَثِ أَثْوَابٍ إِنْ شِئْتَ فِي قَمِيصٍ وَلِفَافَتَيْنِ وَإِنْ شِئْتَ فِي ثَلاَثِ لَفَائِفَ وَيُجْزِئُ ثَوْبٌ وَاحِدٌ إِنْ لَمْ يَجِدُوا ثَوْبَيْنِ وَالثَّوْبَانِ يُجْزِيَانِ وَالثَّلاَثَةُ لِمَنْ وَجَدَهَا أَحَبُّ إِلَيْهِمْ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ قَالُوا تُكَفَّنُ الْمَرْأَةُ فِي خَمْسَةِ أَثْوَابٍ ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ Hamza ibn Abdulmuttalibni yoʻl-yoʻl (jundan toʻqilgan) bitta kiyimda kafanladilar. Abu Iso aytdi: Oishaning hadisi hasan sahih hadisdir. Paygʻambar ﷺning kafanlari haqida turli rivoyatlar kelgan, ammo Oishaning hadisi Paygʻambar ﷺning kafanlari haqida rivoyat qilingan hadislarning eng sahihidir. Paygʻambar ﷺ sahobalaridan va boshqalardan koʻp ilm ahli Oishaning hadisiga amal qilgan. Sufyon Savriy: Erkak uchta kiyimda kafanlanadi, xohlasang, bitta koʻylak va ikkita yopgʻichda, xohlasang, uchta yopgʻichda; agar ikki kiyim topa olishmasa, bitta kiyim ham kifoya qiladi, ikki kiyim ham kifoya qiladi, uchta kiyim esa topa olganlar uchun ularga yoqimliroqdir, degan. Bu Shofiiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Ular: Ayol besh kiyimda kafanlanadi, deyishgan.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ Ҳамза ибн Абдулмутталибни йўл-йўл (жундан тўқилган) битта кийимда кафанладилар. Абу Исо айтди: Оишанинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Пайғамбар ﷺнинг кафанлари ҳақида турли ривоятлар келган, аммо Оишанинг ҳадиси Пайғамбар ﷺнинг кафанлари ҳақида ривоят қилинган ҳадисларнинг энг саҳиҳидир. Пайғамбар ﷺ саҳобаларидан ва бошқалардан кўп илм аҳли Оишанинг ҳадисига амал қилган. Суфён Саврий: Эркак учта кийимда кафанланади, хоҳласанг, битта кўйлак ва иккита ёпғичда, хоҳласанг, учта ёпғичда; агар икки кийим топа олишмаса, битта кийим ҳам кифоя қилади, икки кийим ҳам кифоя қилади, учта кийим эса топа олганлар учун уларга ёқимлироқдир, деган. Бу Шофиий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Улар: Аёл беш кийимда кафанланади, дейишган.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، وَعَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ خَالِدٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَعْفَرٍ، قَالَ لَمَّا جَاءَ نَعْىُ جَعْفَرٍ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ اصْنَعُوا لأَهْلِ جَعْفَرٍ طَعَامًا فَإِنَّهُ قَدْ جَاءَهُمْ مَا يَشْغَلُهُمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَقَدْ كَانَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ يَسْتَحِبُّ أَنْ يُوَجَّهَ إِلَى أَهْلِ الْمَيِّتِ شَيْءٌ لِشُغْلِهِمْ بِالْمُصِيبَةِ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَجَعْفَرُ بْنُ خَالِدٍ هُوَ ابْنُ سَارَةَ وَهُوَ ثِقَةٌ رَوَى عَنْهُ ابْنُ جُرَيْجٍ ‏.‏

Abdulloh ibn Jaʼfar (roziyallohu anhumo) aytdi: Jaʼfarning oʻlimi xabari kelganida, Paygʻambar ﷺ: «Jaʼfarning ahliga taom tayyorlanglar, chunki ularga oʻzlarini band qiladigan (musibat) yetdi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hasan hadisdir. Baʼzi ilm ahli mayyitning ahliga, ular musibat bilan band boʻlganligi sababli, biror narsa yetkazishni mustahab koʻrishar edi. Bu Shofiiyning soʻzidir. Abu Iso aytdi: Jaʼfar ibn Xolid — u Soraning oʻgʻlidir va u siqadir, undan Ibn Jurayj rivoyat qilgan.Абдуллоҳ ибн Жаъфар (розияллоҳу анҳумо) айтди: Жаъфарнинг ўлими хабари келганида, Пайғамбар ﷺ: «Жаъфарнинг аҳлига таом тайёрланглар, чунки уларга ўзларини банд қиладиган (мусибат) етди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳасан ҳадисдир. Баъзи илм аҳли маййитнинг аҳлига, улар мусибат билан банд бўлганлиги сабабли, бирор нарса етказишни мустаҳаб кўришар эди. Бу Шофиийнинг сўзидир. Абу Исо айтди: Жаъфар ибн Холид — у Соранинг ўғлидир ва у сиқадир, ундан Ибн Журайж ривоят қилган.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ سُفْيَانَ، قَالَ حَدَّثَنِي زُبَيْدٌ الأَيَامِيُّ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ مَسْرُوقٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لَيْسَ مِنَّا مَنْ شَقَّ الْجُيُوبَ وَضَرَبَ الْخُدُودَ وَدَعَا بِدَعْوَةِ الْجَاهِلِيَّةِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abdulloh (ibn Masʼud) (roziyallohu anhu) Paygʻambar ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Yoqalarni yirtgan, yuzlarni urgan va johiliyat daʼvati bilan chaqirgan kishi bizdan emas», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hasan sahih hadisdir.Абдуллоҳ (ибн Масъуд) (розияллоҳу анҳу) Пайғамбар ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Ёқаларни йиртган, юзларни урган ва жоҳилият даъвати билан чақирган киши биздан эмас», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا قُرَّانُ بْنُ تَمَّامٍ الأَسَدِيُّ، وَمَرْوَانُ بْنُ مُعَاوِيَةَ، وَيَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ عُبَيْدٍ الطَّائِيِّ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ رَبِيعَةَ الأَسَدِيِّ، قَالَ مَاتَ رَجُلٌ مِنَ الأَنْصَارِ يُقَالُ لَهُ قَرَظَةُ بْنُ كَعْبٍ فَنِيحَ عَلَيْهِ فَجَاءَ الْمُغِيرَةُ بْنُ شُعْبَةُ فَصَعِدَ الْمِنْبَرَ فَحَمِدَ اللَّهَ وَأَثْنَى عَلَيْهِ وَقَالَ مَا بَالُ النَّوْحِ فِي الإِسْلاَمِ أَمَا إِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ مَنْ نِيحَ عَلَيْهِ عُذِّبَ بِمَا نِيحَ عَلَيْهِ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ عُمَرَ وَعَلِيٍّ وَأَبِي مُوسَى وَقَيْسِ بْنِ عَاصِمٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَجُنَادَةَ بْنِ مَالِكٍ وَأَنَسٍ وَأُمِّ عَطِيَّةَ وَسَمُرَةَ وَأَبِي مَالِكٍ الأَشْعَرِيِّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ الْمُغِيرَةِ حَدِيثٌ غَرِيبٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Ali ibn Robiʼa al-Asadiy (rahimahulloh) aytdi: Ansorlardan Qaroza ibn Kaʼb degan bir kishi vafot etdi va uning ustida nola qilindi. Shunda Mugʻiyra ibn Shuʼba kelib, minbarga koʻtarildi, Allohga hamd va sano aytdi va: «Islomda nolaning nima keragi bor? Men Rasululloh ﷺning: ‹Kim ustida nola qilinsa, ustida nola qilingan narsa sababli azoblanadi›, deganlarini eshitganman», dedi. Abu Iso aytdi: Mugʻiyraning hadisi gʻarib hasan sahih hadisdir.Али ибн Робиъа ал-Асадий (раҳимаҳуллоҳ) айтди: Ансорлардан Қароза ибн Каъб деган бир киши вафот этди ва унинг устида нола қилинди. Шунда Муғийра ибн Шуъба келиб, минбарга кўтарилди, Аллоҳга ҳамд ва сано айтди ва: «Исломда ноланинг нима кераги бор? Мен Расулуллоҳ ﷺнинг: ‹Ким устида нола қилинса, устида нола қилинган нарса сабабли азобланади›, деганларини эшитганман», деди. Абу Исо айтди: Муғийранинг ҳадиси ғариб ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ، أَنْبَأَنَا شُعْبَةُ، وَالْمَسْعُودِيُّ، عَنْ عَلْقَمَةَ بْنِ مَرْثَدٍ، عَنْ أَبِي الرَّبِيعِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَرْبَعٌ فِي أُمَّتِي مِنْ أَمْرِ الْجَاهِلِيَّةِ لَنْ يَدَعَهُنَّ النَّاسُ النِّيَاحَةُ وَالطَّعْنُ فِي الأَحْسَابِ وَالْعَدْوَى أَجْرَبَ بَعِيرٌ فَأَجْرَبَ مِائَةَ بَعِيرٍ مَنْ أَجْرَبَ الْبَعِيرَ الأَوَّلَ وَالأَنْوَاءُ مُطِرْنَا بِنَوْءِ كَذَا وَكَذَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Ummatimda johiliyat ishlaridan toʻrtta (narsa bor)ki, odamlar ularni hech tark etmaydilar: nola qilish, nasab-nasllarni soʻkish, kasal yuqtirish (aqidasi) — bir tuya qoʻtir boʻladi-yu, yuzta tuyani qoʻtir qiladi (deyish), holbuki birinchi tuyani kim qoʻtir qildi? — va yulduzlarga (nisbat berish) — falon-falon yulduz harakati bilan bizga yomgʻir yogʻdi (deyish)», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hasan hadisdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Умматимда жоҳилият ишларидан тўртта (нарса бор)ки, одамлар уларни ҳеч тарк этмайдилар: нола қилиш, насаб-наслларни сўкиш, касал юқтириш (ақидаси) — бир туя қўтир бўлади-ю, юзта туяни қўтир қилади (дейиш), ҳолбуки биринчи туяни ким қўтир қилди? — ва юлдузларга (нисбат бериш) — фалон-фалон юлдуз ҳаракати билан бизга ёмғир ёғди (дейиш)», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳасан ҳадисдир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي زِيَادٍ، حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ سَعْدٍ، حَدَّثَنَا أَبِي، عَنْ صَالِحِ بْنِ كَيْسَانَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَالِمِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ قَالَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الْمَيِّتُ يُعَذَّبُ بِبُكَاءِ أَهْلِهِ عَلَيْهِ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَعِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عُمَرَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ كَرِهَ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ الْبُكَاءَ عَلَى الْمَيِّتِ قَالُوا الْمَيِّتُ يُعَذَّبُ بِبُكَاءِ أَهْلِهِ عَلَيْهِ ‏.‏ وَذَهَبُوا إِلَى هَذَا الْحَدِيثِ ‏.‏ وَقَالَ ابْنُ الْمُبَارَكِ أَرْجُو إِنْ كَانَ يَنْهَاهُمْ فِي حَيَاتِهِ أَنْ لاَ يَكُونَ عَلَيْهِ مِنْ ذَلِكَ شَيْءٌ ‏.‏

Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Mayyit ahlining uning ustida yigʻlashi sababli azoblanadi», dedilar. Abu Iso aytdi: Umarning hadisi hasan sahih hadisdir. Ilm ahlidan bir qavm mayyit ustida yigʻlashni makruh sanagan va: Mayyit ahlining uning ustida yigʻlashi sababli azoblanadi, deyishib, shu hadisga (asoslanishgan). Ibn Muborak: Agar (mayyit) tirikligida ularni (yigʻlashdan) qaytargan boʻlsa, undan unga hech narsa (azob) boʻlmasligini umid qilaman, degan.Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Маййит аҳлининг унинг устида йиғлаши сабабли азобланади», дедилар. Абу Исо айтди: Умарнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Илм аҳлидан бир қавм маййит устида йиғлашни макруҳ санаган ва: Маййит аҳлининг унинг устида йиғлаши сабабли азобланади, дейишиб, шу ҳадисга (асосланишган). Ибн Муборак: Агар (маййит) тириклигида уларни (йиғлашдан) қайтарган бўлса, ундан унга ҳеч нарса (азоб) бўлмаслигини умид қиламан, деган.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَمَّارٍ، حَدَّثَنِي أَسِيدُ بْنُ أَبِي أَسِيدٍ، أَنَّ مُوسَى بْنَ أَبِي مُوسَى الأَشْعَرِيِّ، أَخْبَرَهُ عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَا مِنْ مَيِّتٍ يَمُوتُ فَيَقُومُ بَاكِيهِ فَيَقُولُ وَاجَبَلاَهُ وَاسَيِّدَاهُ أَوْ نَحْوَ ذَلِكَ إِلاَّ وُكِّلَ بِهِ مَلَكَانِ يَلْهَزَانِهِ أَهَكَذَا كُنْتَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Abu Muso al-Ashʼariy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Qaysiki mayyit vafot etib, uning ustida yigʻlovchi turib: ‹Voy, togʻimdan ayrildim! Voy, sayyidimdan ayrildim!› yoki shunga oʻxshash (soʻz) aytsa, albatta unga ikki farishta vakil qilinadiki, ular uni turtib: ‹Sen shunday eding-mi?› (deydilar)», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hasan gʻarib hadisdir.Абу Мусо ал-Ашъарий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Қайсики маййит вафот этиб, унинг устида йиғловчи туриб: ‹Вой, тоғимдан айрилдим! Вой, саййидимдан айрилдим!› ёки шунга ўхшаш (сўз) айтса, албатта унга икки фаришта вакил қилинадики, улар уни туртиб: ‹Сен шундай эдинг-ми?› (дейдилар)», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳасан ғариб ҳадисдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا عَبَّادُ بْنُ عَبَّادٍ الْمُهَلَّبِيُّ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو، عَنْ يَحْيَى بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ الْمَيِّتُ يُعَذَّبُ بِبُكَاءِ أَهْلِهِ عَلَيْهِ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَتْ عَائِشَةُ يَرْحَمُهُ اللَّهُ لَمْ يَكْذِبْ وَلَكِنَّهُ وَهِمَ إِنَّمَا قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لِرَجُلٍ مَاتَ يَهُودِيًّا ‏"‏ إِنَّ الْمَيِّتَ لَيُعَذَّبُ وَإِنَّ أَهْلَهُ لَيَبْكُونَ عَلَيْهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَقَرَظَةَ بْنِ كَعْبٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَابْنِ مَسْعُودٍ وَأُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَائِشَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَقَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنْ عَائِشَةَ ‏.‏ وَقَدْ ذَهَبَ أَهْلُ الْعِلْمِ إِلَى هَذَا وَتَأَوَّلُوا هَذِهِ الآيَةَ (ألَّا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرَى ‏)‏ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo) Paygʻambar ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Mayyit ahlining uning ustida yigʻlashi sababli azoblanadi», dedilar. Shunda Oisha (roziyallohu anho): «Alloh unga rahm qilsin! U yolgʻon gapirmadi, lekin u adashdi. Rasululloh ﷺ faqat yahudiy boʻlib oʻlgan bir kishi haqida: ‹Albatta mayyit azoblanmoqda, ahli esa uning ustida yigʻlamoqda›, deganlar», dedi. Abu Iso aytdi: Oishaning hadisi hasan sahih hadisdir va u Oishadan bir necha yoʻl bilan rivoyat qilingan. Ilm ahli shunga (qarab) borgan va: {Hech bir gunohkor (jon) boshqasining gunohini koʻtarmaydi} (Najm 38) degan ushbu oyatni taʼvil qilishgan. Bu Shofiiyning soʻzidir.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) Пайғамбар ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Маййит аҳлининг унинг устида йиғлаши сабабли азобланади», дедилар. Шунда Оиша (розияллоҳу анҳо): «Аллоҳ унга раҳм қилсин! У ёлғон гапирмади, лекин у адашди. Расулуллоҳ ﷺ фақат яҳудий бўлиб ўлган бир киши ҳақида: ‹Албатта маййит азобланмоқда, аҳли эса унинг устида йиғламоқда›, деганлар», деди. Абу Исо айтди: Оишанинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир ва у Оишадан бир неча йўл билан ривоят қилинган. Илм аҳли шунга (қараб) борган ва: {Ҳеч бир гуноҳкор (жон) бошқасининг гуноҳини кўтармайди} (Нажм 38) деган ушбу оятни таъвил қилишган. Бу Шофиийнинг сўзидир.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ خَشْرَمٍ، أَخْبَرَنَا عِيسَى بْنُ يُونُسَ، عَنِ ابْنِ أَبِي لَيْلَى، عَنْ عَطَاءٍ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ أَخَذَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بِيَدِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ فَانْطَلَقَ بِهِ إِلَى ابْنِهِ إِبْرَاهِيمَ فَوَجَدَهُ يَجُودُ بِنَفْسِهِ فَأَخَذَهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَوَضَعَهُ فِي حِجْرِهِ فَبَكَى فَقَالَ لَهُ عَبْدُ الرَّحْمَنِ أَتَبْكِي أَوَلَمْ تَكُنْ نَهَيْتَ عَنِ الْبُكَاءِ قَالَ ‏"‏ لاَ وَلَكِنْ نَهَيْتُ عَنْ صَوْتَيْنِ أَحْمَقَيْنِ فَاجِرَيْنِ صَوْتٍ عِنْدَ مُصِيبَةٍ خَمْشِ وُجُوهٍ وَشَقِّ جُيُوبٍ وَرَنَّةِ شَيْطَانٍ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْحَدِيثِ كَلاَمٌ أَكْثَرُ مِنْ هَذَا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo) aytdi: Paygʻambar ﷺ Abdurahmon ibn Avfning qoʻlidan ushlab, uni oʻgʻillari Ibrohimning oldiga olib bordilar va uni jon talvasasida topdilar. Paygʻambar ﷺ uni olib, bagʻirlariga qoʻydilar va yigʻladilar. Abdurahmon u zotga: «Yigʻlayapsizmi? Yigʻlashdan qaytarmaganmidingiz?» dedi. U zot: «Yoʻq, lekin men ikki ahmoq, fojir ovozdan qaytargan edim: musibat paytidagi yuzlarni tirnab, yoqalarni yirtib (chiqargan) ovoz va shaytonning qichqirigʻidan», dedilar. Hadisda bundan koʻproq soʻz (ham) bor. Abu Iso aytdi: Bu hasan hadisdir.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо) айтди: Пайғамбар ﷺ Абдураҳмон ибн Авфнинг қўлидан ушлаб, уни ўғиллари Иброҳимнинг олдига олиб бордилар ва уни жон талвасасида топдилар. Пайғамбар ﷺ уни олиб, бағирларига қўйдилар ва йиғладилар. Абдураҳмон у зотга: «Йиғлаяпсизми? Йиғлашдан қайтармаганмидингиз?» деди. У зот: «Йўқ, лекин мен икки аҳмоқ, фожир овоздан қайтарган эдим: мусибат пайтидаги юзларни тирнаб, ёқаларни йиртиб (чиқарган) овоз ва шайтоннинг қичқириғидан», дедилар. Ҳадисда бундан кўпроқ сўз (ҳам) бор. Абу Исо айтди: Бу ҳасан ҳадисдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، عَنْ مَالِكٍ، قَالَ وَحَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مُوسَى، حَدَّثَنَا مَعْنٌ، حَدَّثَنَا مَالِكٌ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي بَكْرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ حَزْمٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَمْرَةَ، أَنَّهَا أَخْبَرَتْهُ أَنَّهَا، سَمِعَتْ عَائِشَةَ، وَذُكِرَ، لَهَا أَنَّ ابْنَ عُمَرَ، يَقُولُ إِنَّ الْمَيِّتَ لَيُعَذَّبُ بِبُكَاءِ الْحَىِّ عَلَيْهِ ‏.‏ فَقَالَتْ عَائِشَةُ غَفَرَ اللَّهُ لأَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ أَمَا إِنَّهُ لَمْ يَكْذِبْ وَلَكِنَّهُ نَسِيَ أَوْ أَخْطَأَ إِنَّمَا مَرَّ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى يَهُودِيَّةٍ يُبْكَى عَلَيْهَا فَقَالَ ‏"‏ إِنَّهُمْ لَيَبْكُونَ عَلَيْهَا وَإِنَّهَا لَتُعَذَّبُ فِي قَبْرِهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadiki, unga Ibn Umarning: «Albatta mayyit tiriklarning uning ustida yigʻlashi sababli azoblanadi», deganligi eslatildi. Shunda Oisha: «Alloh Abu Abdurahmonni magʻfirat qilsin! U yolgʻon gapirmadi, lekin u unutdi yoki adashdi. Rasululloh ﷺ faqat ustida yigʻlanayotgan bir yahudiy ayolning yonidan oʻtib: ‹Ular uning ustida yigʻlamoqdalar, holbuki u qabrida azoblanmoqda›, deganlar», dedi. Abu Iso aytdi: Bu sahih hadisdir.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинадики, унга Ибн Умарнинг: «Албатта маййит тирикларнинг унинг устида йиғлаши сабабли азобланади», деганлиги эслатилди. Шунда Оиша: «Аллоҳ Абу Абдураҳмонни мағфират қилсин! У ёлғон гапирмади, лекин у унутди ёки адашди. Расулуллоҳ ﷺ фақат устида йиғланаётган бир яҳудий аёлнинг ёнидан ўтиб: ‹Улар унинг устида йиғламоқдалар, ҳолбуки у қабрида азобланмоқда›, деганлар», деди. Абу Исо айтди: Бу саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، وَأَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، وَإِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ، وَمَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، قَالُوا حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَالِمٍ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ رَأَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم وَأَبَا بَكْرٍ وَعُمَرَ يَمْشُونَ أَمَامَ الْجَنَازَةِ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U: «Men Nabiy ﷺni, Abu Bakr va Umarni janoza oldida yurib ketayotganlarini koʻrdim», dedi.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У: «Мен Набий ﷺни, Абу Бакр ва Умарни жаноза олдида юриб кетаётганларини кўрдим», деди.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْخَلاَّلُ، حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ عَاصِمٍ، عَنْ هَمَّامٍ، عَنْ مَنْصُورٍ، وَبَكْرٍ الْكُوفِيِّ، وَزِيَادٍ، وَسُفْيَانَ، كُلُّهُمْ يَذْكُرُ أَنَّهُ سَمِعَهُ مِنَ الزُّهْرِيِّ عَنْ سَالِمِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِيهِ قَالَ رَأَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم وَأَبَا بَكْرٍ وَعُمَرَ يَمْشُونَ أَمَامَ الْجَنَازَةِ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U: «Men Nabiy ﷺni, Abu Bakr va Umarni janoza oldida yurib ketayotganlarini koʻrdim», dedi.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У: «Мен Набий ﷺни, Абу Бакр ва Умарни жаноза олдида юриб кетаётганларини кўрдим», деди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم وَأَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ يَمْشُونَ أَمَامَ الْجَنَازَةِ ‏.‏ قَالَ الزُّهْرِيُّ وَأَخْبَرَنِي سَالِمٌ أَنَّ أَبَاهُ كَانَ يَمْشِي أَمَامَ الْجَنَازَةِ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَنَسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ هَكَذَا رَوَاهُ ابْنُ جُرَيْجٍ وَزِيَادُ بْنُ سَعْدٍ وَغَيْرُ وَاحِدٍ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ سَالِمٍ عَنْ أَبِيهِ نَحْوَ حَدِيثِ ابْنِ عُيَيْنَةَ ‏.‏ وَرَوَى مَعْمَرٌ وَيُونُسُ بْنُ يَزِيدَ وَمَالِكٌ وَغَيْرُ وَاحِدٍ مِنَ الْحُفَّاظِ عَنِ الزُّهْرِيِّ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَمْشِي أَمَامَ الْجَنَازَةِ ‏.‏ قَالَ الزُّهْرِيُّ وَأَخْبَرَنِي سَالِمٌ أَنَّ أَبَاهُ كَانَ يَمْشِي أَمَامَ الْجَنَازَةِ ‏.‏ وَأَهْلُ الْحَدِيثِ كُلُّهُمْ يَرَوْنَ أَنَّ الْحَدِيثَ الْمُرْسَلَ فِي ذَلِكَ أَصَحُّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى سَمِعْتُ يَحْيَى بْنَ مُوسَى يَقُولُ قَالَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ قَالَ ابْنُ الْمُبَارَكِ حَدِيثُ الزُّهْرِيِّ فِي هَذَا مُرْسَلٌ أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عُيَيْنَةَ ‏.‏ قَالَ ابْنُ الْمُبَارَكِ وَأَرَى ابْنَ جُرَيْجٍ أَخَذَهُ عَنِ ابْنِ عُيَيْنَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَرَوَى هَمَّامُ بْنُ يَحْيَى هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ زِيَادٍ وَهُوَ ابْنُ سَعْدٍ وَمَنْصُورٍ وَبَكْرٍ وَسُفْيَانَ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ سَالِمٍ عَنْ أَبِيهِ ‏.‏ وَإِنَّمَا هُوَ سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ رَوَى عَنْهُ هَمَّامٌ ‏.‏ وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي الْمَشْىِ أَمَامَ الْجَنَازَةِ فَرَأَى بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ أَنَّ الْمَشْىَ أَمَامَهَا أَفْضَلُ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ ‏.‏ قَالَ وَحَدِيثُ أَنَسٍ فِي هَذَا الْبَابِ غَيْرُ مَحْفُوظٍ ‏.‏

az-Zuhriy (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: U: «Nabiy ﷺ, Abu Bakr va Umar janoza oldida yurar edilar», dedi. az-Zuhriy: «Solim menga otasi janoza oldida yurar edi, deb xabar berdi», dedi. Abu Iso aytdi: Ibn Umar hadisini Ibn Jurayj, Ziyod ibn Saʼd va boshqa bir necha kishi az-Zuhriydan, u Solimdan, u otasidan, Ibn Uyaynaning hadisiga oʻxshash qilib rivoyat qilganlar. Maʼmar, Yunus ibn Yazid, Molik va huffozlardan boshqa bir necha kishi esa az-Zuhriydan, Nabiy ﷺ janoza oldida yurar edilar, deb rivoyat qilganlar. az-Zuhriy: «Solim menga otasi janoza oldida yurar edi, deb xabar berdi», dedi. Hadis ahlining barchasi bu boradagi mursal hadis asahroq (eng sahih) deb bilishadi. Abu Iso aytdi: Men Yahyo ibn Musodan eshitdim, u: Abdurrazzoq aytdi: Ibn Muborak aytdi: az-Zuhriyning bu boradagi mursal hadisi Ibn Uyaynaning hadisidan asahroqdir, dedi. Ibn Muborak: Men Ibn Jurayjni buni Ibn Uyaynadan olgan, deb oʻylayman, dedi. Abu Iso aytdi: Hammom ibn Yahyo bu hadisni Ziyoddan — u Ibn Saʼddir — hamda Mansur, Bakr va Sufyondan, ular az-Zuhriydan, u Solimdan, u otasidan rivoyat qilgan. Aslida u Sufyon ibn Uyaynadir, Hammom undan rivoyat qilgan. Ilm ahli janoza oldida yurish haqida ixtilof qilganlar. Nabiy ﷺning sahobalaridan va boshqalardan baʼzi ilm ahli janoza oldida yurish afzalroq deb koʻrganlar. Bu Shofiiy va Ahmadning soʻzidir. (Abu Iso): Anasning bu bobdagi hadisi mahfuz emas, dedi.аз-Зуҳрий (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: У: «Набий ﷺ, Абу Бакр ва Умар жаноза олдида юрар эдилар», деди. аз-Зуҳрий: «Солим менга отаси жаноза олдида юрар эди, деб хабар берди», деди. Абу Исо айтди: Ибн Умар ҳадисини Ибн Журайж, Зиёд ибн Саъд ва бошқа бир неча киши аз-Зуҳрийдан, у Солимдан, у отасидан, Ибн Уяйнанинг ҳадисига ўхшаш қилиб ривоят қилганлар. Маъмар, Юнус ибн Язид, Молик ва ҳуффозлардан бошқа бир неча киши эса аз-Зуҳрийдан, Набий ﷺ жаноза олдида юрар эдилар, деб ривоят қилганлар. аз-Зуҳрий: «Солим менга отаси жаноза олдида юрар эди, деб хабар берди», деди. Ҳадис аҳлининг барчаси бу борадаги мурсал ҳадис асаҳроқ (энг саҳиҳ) деб билишади. Абу Исо айтди: Мен Яҳё ибн Мусодан эшитдим, у: Абдурраззоқ айтди: Ибн Муборак айтди: аз-Зуҳрийнинг бу борадаги мурсал ҳадиси Ибн Уяйнанинг ҳадисидан асаҳроқдир, деди. Ибн Муборак: Мен Ибн Журайжни буни Ибн Уяйнадан олган, деб ўйлайман, деди. Абу Исо айтди: Ҳаммом ибн Яҳё бу ҳадисни Зиёддан — у Ибн Саъддир — ҳамда Мансур, Бакр ва Суфёндан, улар аз-Зуҳрийдан, у Солимдан, у отасидан ривоят қилган. Аслида у Суфён ибн Уяйнадир, Ҳаммом ундан ривоят қилган. Илм аҳли жаноза олдида юриш ҳақида ихтилоф қилганлар. Набий ﷺнинг саҳобаларидан ва бошқалардан баъзи илм аҳли жаноза олдида юриш афзалроқ деб кўрганлар. Бу Шофиий ва Аҳмаднинг сўзидир. (Абу Исо): Анаснинг бу бобдаги ҳадиси маҳфуз эмас, деди.

حَدَّثَنَا أَبُو مُوسَى، مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَكْرٍ، حَدَّثَنَا يُونُسُ بْنُ يَزِيدَ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ أَنَسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم وَأَبَا بَكْرٍ وَعُمَرَ وَعُثْمَانَ كَانُوا يَمْشُونَ أَمَامَ الْجَنَازَةِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى سَأَلْتُ مُحَمَّدًا عَنْ هَذَا الْحَدِيثِ فَقَالَ هَذَا حَدِيثٌ خَطَأٌ أَخْطَأَ فِيهِ مُحَمَّدُ بْنُ بَكْرٍ وَإِنَّمَا يُرْوَى هَذَا الْحَدِيثُ عَنْ يُونُسَ عَنِ الزُّهْرِيِّ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم وَأَبَا بَكْرٍ وَعُمَرَ كَانُوا يَمْشُونَ أَمَامَ الْجَنَازَةِ ‏.‏ قَالَ الزُّهْرِيُّ وَأَخْبَرَنِي سَالِمٌ أَنَّ أَبَاهُ كَانَ يَمْشِي أَمَامَ الْجَنَازَةِ ‏.‏ قَالَ مُحَمَّدٌ وَهَذَا أَصَحُّ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ, Abu Bakr, Umar va Usmon janoza oldida yurar edilar. Abu Iso aytdi: Men Muhammaddan bu hadis haqida soʻradim, u: Bu xato hadis, unda Muhammad ibn Bakr xatoga yoʻl qoʻygan. Aslida bu hadis Yunusdan, u az-Zuhriydan, Nabiy ﷺ, Abu Bakr va Umar janoza oldida yurar edilar, deb rivoyat qilinadi. az-Zuhriy: «Solim menga otasi janoza oldida yurar edi, deb xabar berdi», dedi. Muhammad: Mana shu asahroqdir, dedi.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ, Абу Бакр, Умар ва Усмон жаноза олдида юрар эдилар. Абу Исо айтди: Мен Муҳаммаддан бу ҳадис ҳақида сўрадим, у: Бу хато ҳадис, унда Муҳаммад ибн Бакр хатога йўл қўйган. Аслида бу ҳадис Юнусдан, у аз-Зуҳрийдан, Набий ﷺ, Абу Бакр ва Умар жаноза олдида юрар эдилар, деб ривоят қилинади. аз-Зуҳрий: «Солим менга отаси жаноза олдида юрар эди, деб хабар берди», деди. Муҳаммад: Мана шу асаҳроқдир, деди.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا وَهْبُ بْنُ جَرِيرٍ، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ يَحْيَى، إِمَامِ بَنِي تَيْمِ اللَّهِ عَنْ أَبِي مَاجِدٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ سَأَلْنَا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنِ الْمَشْىِ خَلْفَ الْجَنَازَةِ فَقَالَ ‏"‏ مَا دُونَ الْخَبَبِ فَإِنْ كَانَ خَيْرًا عَجَّلْتُمُوهُ وَإِنْ كَانَ شَرًّا فَلاَ يُبَعَّدُ إِلاَّ أَهْلُ النَّارِ الْجَنَازَةُ مَتْبُوعَةٌ وَلاَ تَتْبَعُ وَلَيْسَ مِنْهَا مَنْ تَقَدَّمَهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ لاَ يُعْرَفُ مِنْ حَدِيثِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ قَالَ سَمِعْتُ مُحَمَّدَ بْنَ إِسْمَاعِيلَ يُضَعِّفُ حَدِيثَ أَبِي مَاجِدٍ هَذَا ‏.‏ وَقَالَ مُحَمَّدٌ قَالَ الْحُمَيْدِيُّ قَالَ ابْنُ عُيَيْنَةَ قِيلَ لِيَحْيَى مَنْ أَبُو مَاجِدٍ هَذَا قَالَ طَائِرٌ طَارَ فَحَدَّثَنَا ‏.‏ وَقَدْ ذَهَبَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ إِلَى هَذَا رَأَوْا أَنَّ الْمَشْىَ خَلْفَهَا أَفْضَلُ ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَإِسْحَاقُ ‏.‏ قَالَ إِنَّ أَبَا مَاجِدٍ رَجُلٌ مَجْهُولٌ لاَ يُعْرَفُ إِنَّمَا يُرْوَى عَنْهُ حَدِيثَانِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ ‏.‏ وَيَحْيَى إِمَامُ بَنِي تَيْمِ اللَّهِ ثِقَةٌ يُكْنَى أَبَا الْحَارِثِ وَيُقَالُ لَهُ يَحْيَى الْجَابِرُ وَيُقَالُ لَهُ يَحْيَى الْمُجْبِرُ أَيْضًا وَهُوَ كُوفِيٌّ رَوَى لَهُ شُعْبَةُ وَسُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَأَبُو الأَحْوَصِ وَسُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ ‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U: «Biz Rasululloh ﷺdan janoza ortidan yurish haqida soʻradik. Shunda u zot: ‹Yugurishdan (xababdan) past (yurilsin). Agar (mayyit) yaxshi boʻlsa, uni (yaxshilikka) tezroq yetkazgan boʻlasizlar; agar yomon boʻlsa, doʻzax ahlidan boshqasi uzoqlashtirilmaydi. Janozaga ergashiladi, oʻzi ergashmaydi, undan oldinga oʻtgan kishi unga (ergashuvchilar) qatoridan emas›, dedilar», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis Abdulloh ibn Masʼudning hadisidan faqat shu yoʻl bilan maʼlumdir. (Abu Iso): Men Muhammad ibn Ismoilni Abu Mojidning bu hadisini zaif sanaganini eshitdim, dedi. Muhammad: Humaydiy aytdi: Ibn Uyayna aytdi: Yahyodan: Bu Abu Mojid kim, deb soʻralganda, u: Bir qush uchib keldi-yu, bizga (hadis) aytdi, dedi. Nabiy ﷺning sahobalaridan va boshqalardan baʼzi ilm ahli shunga borib, janoza ortidan yurish afzalroq deb koʻrganlar. Sufyon Savriy va Ishoq ham shuni aytadilar. (Abu Iso): Abu Mojid majhul kishi boʻlib, tanilmagan, undan Ibn Masʼuddan faqat ikkita hadis rivoyat qilinadi, dedi. Yahyo — Banu Taym Allohning imomi — siqa (ishonchli)dir, kunyasi Abul-Horisdir, unga Yahyo Jobir ham, Yahyo Mujbir ham deyiladi, u kufalikdir. Undan Shuʼba, Sufyon Savriy, Abul-Ahvas va Sufyon ibn Uyayna rivoyat qilganlar.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У: «Биз Расулуллоҳ ﷺдан жаноза ортидан юриш ҳақида сўрадик. Шунда у зот: ‹Югуришдан (хабабдан) паст (юрилсин). Агар (маййит) яхши бўлса, уни (яхшиликка) тезроқ етказган бўласизлар; агар ёмон бўлса, дўзах аҳлидан бошқаси узоқлаштирилмайди. Жанозага эргашилади, ўзи эргашмайди, ундан олдинга ўтган киши унга (эргашувчилар) қаторидан эмас›, дедилар», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис Абдуллоҳ ибн Масъуднинг ҳадисидан фақат шу йўл билан маълумдир. (Абу Исо): Мен Муҳаммад ибн Исмоилни Абу Можиднинг бу ҳадисини заиф санаганини эшитдим, деди. Муҳаммад: Ҳумайдий айтди: Ибн Уяйна айтди: Яҳёдан: Бу Абу Можид ким, деб сўралганда, у: Бир қуш учиб келди-ю, бизга (ҳадис) айтди, деди. Набий ﷺнинг саҳобаларидан ва бошқалардан баъзи илм аҳли шунга бориб, жаноза ортидан юриш афзалроқ деб кўрганлар. Суфён Саврий ва Ишоқ ҳам шуни айтадилар. (Абу Исо): Абу Можид мажҳул киши бўлиб, танилмаган, ундан Ибн Масъуддан фақат иккита ҳадис ривоят қилинади, деди. Яҳё — Бану Тайм Аллоҳнинг имоми — сиқа (ишончли)дир, куняси Абул-Ҳорисдир, унга Яҳё Жобир ҳам, Яҳё Мужбир ҳам дейилади, у куфаликдир. Ундан Шуъба, Суфён Саврий, Абул-Аҳвас ва Суфён ибн Уяйна ривоят қилганлар.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، أَخْبَرَنَا عِيسَى بْنُ يُونُسَ، عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ أَبِي مَرْيَمَ، عَنْ رَاشِدِ بْنِ سَعْدٍ، عَنْ ثَوْبَانَ، قَالَ خَرَجْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي جَنَازَةٍ فَرَأَى نَاسًا رُكْبَانًا فَقَالَ ‏"‏ أَلاَ تَسْتَحْيُونَ إِنَّ مَلاَئِكَةَ اللَّهِ عَلَى أَقْدَامِهِمْ وَأَنْتُمْ عَلَى ظُهُورِ الدَّوَابِّ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ وَجَابِرِ بْنِ سَمُرَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ثَوْبَانَ قَدْ رُوِيَ عَنْهُ مَوْقُوفًا قَالَ مُحَمَّدٌ الْمَوْقُوفُ مِنْهُ أَصَحُّ ‏.‏

Savbon (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U: «Biz Rasululloh ﷺ bilan birga bir janozaga chiqdik. U zot baʼzi kishilarning ulovga minib ketayotganlarini koʻrib: ‹Uyalmaysizlarmi?! Allohning farishtalari oyoqlarida (piyoda) yuribdilar-u, sizlar hayvonlarning ustidasizlar?!› dedilar», dedi. (Abu Iso): Bu bobda Mugʻiyra ibn Shuʼba va Jobir ibn Samuradan ham (rivoyat) bor, dedi. Abu Iso aytdi: Savbonning hadisi undan mavquf qilib ham rivoyat qilingan. Muhammad: Undan mavquf (rivoyat) asahroqdir, dedi.Савбон (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У: «Биз Расулуллоҳ ﷺ билан бирга бир жанозага чиқдик. У зот баъзи кишиларнинг уловга миниб кетаётганларини кўриб: ‹Уялмайсизларми?! Аллоҳнинг фаришталари оёқларида (пиёда) юрибдилар-у, сизлар ҳайвонларнинг устидасизлар?!› дедилар», деди. (Абу Исо): Бу бобда Муғийра ибн Шуъба ва Жобир ибн Самурадан ҳам (ривоят) бор, деди. Абу Исо айтди: Савбоннинг ҳадиси ундан мавқуф қилиб ҳам ривоят қилинган. Муҳаммад: Ундан мавқуф (ривоят) асаҳроқдир, деди.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ سِمَاكِ بْنِ حَرْبٍ، قَالَ سَمِعْتُ جَابِرَ بْنَ سَمُرَةَ، يَقُولُ كُنَّا مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي جَنَازَةِ أَبِي الدَّحْدَاحِ وَهُوَ عَلَى فَرَسٍ لَهُ يَسْعَى وَنَحْنُ حَوْلَهُ وَهُوَ يَتَوَقَّصُ بِهِ ‏.‏

Jobir ibn Samura (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U: «Biz Nabiy ﷺ bilan birga Abud-Dahdohning janozasida edik. U zot oʻzlarining tez yuradigan otlari ustida edilar, biz esa atroflarida edik, ot u zotni silkitib borardi», dedi.Жобир ибн Самура (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У: «Биз Набий ﷺ билан бирга Абуд-Даҳдоҳнинг жанозасида эдик. У зот ўзларининг тез юрадиган отлари устида эдилар, биз эса атрофларида эдик, от у зотни силкитиб борарди», деди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الصَّبَّاحِ الْهَاشِمِيُّ، حَدَّثَنَا أَبُو قُتَيْبَةَ، عَنِ الْجَرَّاحِ، عَنْ سِمَاكٍ، عَنْ جَابِرِ بْنِ سَمُرَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم اتَّبَعَ جَنَازَةَ أَبِي الدَّحْدَاحِ مَاشِيًا وَرَجَعَ عَلَى فَرَسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Jobir ibn Samura (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ Abud-Dahdohning janozasiga piyoda ergashdilar, qaytishda esa ot ustida qaytdilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Жобир ибн Самура (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ Абуд-Даҳдоҳнинг жанозасига пиёда эргашдилар, қайтишда эса от устида қайтдилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، سَمِعَ سَعِيدَ بْنَ الْمُسَيَّبِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، يَبْلُغُ بِهِ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ أَسْرِعُوا بِالْجَنَازَةِ فَإِنْ يَكُنْ خَيْرًا تُقَدِّمُوهَا إِلَيْهِ وَإِنْ يَكُنْ شَرًّا تَضَعُوهُ عَنْ رِقَابِكُمْ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي بَكْرَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Janozani tezroq (koʻtarib) olib boringlar. Agar (mayyit) yaxshi boʻlsa, uni yaxshilikka tezroq yetkazgan boʻlasizlar; agar yomon boʻlsa, uni yelkalaringizdan tushirib qoʻygan boʻlasizlar», dedilar. Bu bobda Abu Bakradan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan sahihdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Жанозани тезроқ (кўтариб) олиб боринглар. Агар (маййит) яхши бўлса, уни яхшиликка тезроқ етказган бўласизлар; агар ёмон бўлса, уни елкаларингиздан тушириб қўйган бўласизлар», дедилар. Бу бобда Абу Бакрадан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا أَبُو صَفْوَانَ، عَنْ أُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ أَتَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى حَمْزَةَ يَوْمَ أُحُدٍ فَوَقَفَ عَلَيْهِ فَرَآهُ قَدْ مُثِّلَ بِهِ فَقَالَ ‏"‏ لَوْلاَ أَنْ تَجِدَ صَفِيَّةُ فِي نَفْسِهَا لَتَرَكْتُهُ حَتَّى تَأْكُلَهُ الْعَافِيَةُ حَتَّى يُحْشَرَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مِنْ بُطُونِهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ ثُمَّ دَعَا بِنَمِرَةٍ فَكَفَّنَهُ فِيهَا فَكَانَتْ إِذَا مُدَّتْ عَلَى رَأْسِهِ بَدَتْ رِجْلاَهُ وَإِذَا مُدَّتْ عَلَى رِجْلَيْهِ بَدَا رَأْسُهُ ‏.‏ قَالَ فَكَثُرَ الْقَتْلَى وَقَلَّتِ الثِّيَابُ ‏.‏ قَالَ فَكُفِّنَ الرَّجُلُ وَالرَّجُلاَنِ وَالثَّلاَثَةُ فِي الثَّوْبِ الْوَاحِدِ ثُمَّ يُدْفَنُونَ فِي قَبْرٍ وَاحِدٍ فَجَعَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَسْأَلُ عَنْهُمْ ‏"‏ أَيُّهُمْ أَكْثَرُ قُرْآنًا ‏"‏ ‏.‏ فَيُقَدِّمُهُ إِلَى الْقِبْلَةِ ‏.‏ قَالَ فَدَفَنَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَلَمْ يُصَلِّ عَلَيْهِمْ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَنَسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ مِنْ حَدِيثِ أَنَسٍ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ النَّمِرَةُ الْكِسَاءُ الْخَلَقُ ‏.‏ وَقَدْ خُولِفَ أُسَامَةُ بْنُ زَيْدٍ فِي رِوَايَةِ هَذَا الْحَدِيثِ فَرَوَى اللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ شِهَابٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ‏.‏ وَرَوَى مَعْمَرٌ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ ثَعْلَبَةَ عَنْ جَابِرٍ ‏.‏ وَلاَ نَعْلَمُ أَحَدًا ذَكَرَهُ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ أَنَسٍ إِلاَّ أُسَامَةَ بْنَ زَيْدٍ ‏.‏ وَسَأَلْتُ مُحَمَّدًا عَنْ هَذَا الْحَدِيثِ فَقَالَ حَدِيثُ اللَّيْثِ عَنِ ابْنِ شِهَابٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ عَنْ جَابِرٍ أَصَحُّ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U: «Rasululloh ﷺ Uhud kuni Hamza (roziyallohu anhu)ning oldiga keldilar va uning yonida toʻxtadilar. Uni jasadi buzib tashlangan holda koʻrib: ‹Agar Safiyya koʻngliga ogʻir olmaganda edi, men uni qiyomat kunigacha hayvonlarning qornidan tirilib chiqishi uchun ularga yedirilsin deb (shu holida) qoldirgan boʻlardim›, dedilar», dedi. (Anas) dedi: «Soʻng u zot bir namira (eski choʻgʻ) keltirtirib, uni shunga kafanladilar. U boshiga tortilsa, oyoqlari chiqib qolar, oyoqlariga tortilsa, boshi chiqib qolar edi». (Anas) dedi: «Oʻliklar koʻp, kiyim-kechak oz edi». (Anas) dedi: «Bir kishi, ikki kishi va uch kishi bitta kiyimda kafanlanib, soʻng bitta qabrga koʻmilar edi. Rasululloh ﷺ ular haqida: ‹Qaysilari Qurʼonni koʻproq (yod) biladi?› deb soʻrab, uni qiblaga oldinga qoʻyar edilar». (Anas) dedi: «Rasululloh ﷺ ularni koʻmdilar, lekin ularga janoza namozini oʻqimadilar». Abu Iso aytdi: Anasning hadisi hasan gʻaribdir, biz uni Anasning hadisidan faqat shu yoʻl bilan bilamiz. Namira — eskirgan choʻgʻ (kiyim)dir. Usoma ibn Zaydga bu hadisni rivoyat qilishda muxoliflik qilingan: Lays ibn Saʼd uni Ibn Shihobdan, u Abdurrahmon ibn Kaʼb ibn Molikdan, u Jobir ibn Abdullohdan rivoyat qilgan. Maʼmar esa az-Zuhriydan, u Abdulloh ibn Saʼlabadan, u Jobirdan rivoyat qilgan. Biz az-Zuhriydan, u Anasdan deb, Usoma ibn Zayddan boshqa hech kim zikr qilganini bilmaymiz. Men Muhammaddan bu hadis haqida soʻradim, u: Laysning Ibn Shihobdan, u Abdurrahmon ibn Kaʼb ibn Molikdan, u Jobirdan rivoyat qilgan hadisi asahroqdir, dedi.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У: «Расулуллоҳ ﷺ Уҳуд куни Ҳамза (розияллоҳу анҳу)нинг олдига келдилар ва унинг ёнида тўхтадилар. Уни жасади бузиб ташланган ҳолда кўриб: ‹Агар Сафийя кўнглига оғир олмаганда эди, мен уни қиёмат кунигача ҳайвонларнинг қорнидан тирилиб чиқиши учун уларга едирилсин деб (шу ҳолида) қолдирган бўлардим›, дедилар», деди. (Анас) деди: «Сўнг у зот бир намира (эски чўғ) келтиртириб, уни шунга кафанладилар. У бошига тортилса, оёқлари чиқиб қолар, оёқларига тортилса, боши чиқиб қолар эди». (Анас) деди: «Ўликлар кўп, кийим-кечак оз эди». (Анас) деди: «Бир киши, икки киши ва уч киши битта кийимда кафанланиб, сўнг битта қабрга кўмилар эди. Расулуллоҳ ﷺ улар ҳақида: ‹Қайсилари Қуръонни кўпроқ (ёд) билади?› деб сўраб, уни қиблага олдинга қўяр эдилар». (Анас) деди: «Расулуллоҳ ﷺ уларни кўмдилар, лекин уларга жаноза намозини ўқимадилар». Абу Исо айтди: Анаснинг ҳадиси ҳасан ғарибдир, биз уни Анаснинг ҳадисидан фақат шу йўл билан биламиз. Намира — эскирган чўғ (кийим)дир. Усома ибн Зайдга бу ҳадисни ривоят қилишда мухолифлик қилинган: Лайс ибн Саъд уни Ибн Шиҳобдан, у Абдурраҳмон ибн Каъб ибн Моликдан, у Жобир ибн Абдуллоҳдан ривоят қилган. Маъмар эса аз-Зуҳрийдан, у Абдуллоҳ ибн Саълабадан, у Жобирдан ривоят қилган. Биз аз-Зуҳрийдан, у Анасдан деб, Усома ибн Зайддан бошқа ҳеч ким зикр қилганини билмаймиз. Мен Муҳаммаддан бу ҳадис ҳақида сўрадим, у: Лайснинг Ибн Шиҳобдан, у Абдурраҳмон ибн Каъб ибн Моликдан, у Жобирдан ривоят қилган ҳадиси асаҳроқдир, деди.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، أَخْبَرَنَا عَلِيُّ بْنُ مُسْهِرٍ، عَنْ مُسْلِمٍ الأَعْوَرِ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَعُودُ الْمَرِيضَ وَيَشْهَدُ الْجَنَازَةَ وَيَرْكَبُ الْحِمَارَ وَيُجِيبُ دَعْوَةَ الْعَبْدِ وَكَانَ يَوْمَ بَنِي قُرَيْظَةَ عَلَى حِمَارٍ مَخْطُومٍ بِحَبْلٍ مِنْ لِيفٍ عَلَيْهِ إِكَافُ لِيفٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ مُسْلِمٍ عَنْ أَنَسٍ ‏.‏ وَمُسْلِمٌ الأَعْوَرُ يُضَعَّفُ وَهُوَ مُسْلِمُ بْنُ كَيْسَانَ الْمُلاَئِيُّ تُكُلِّمَ فِيهِ وَقَدْ رَوَى عَنْهُ شُعْبَةُ وَسُفْيَانُ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U: «Rasululloh ﷺ bemorni koʻrgani borardilar, janozada hozir boʻlardilar, eshakka minardilar va qulning daʼvatini qabul qilardilar. Banu Qurayza kuni u zot tolasimon arqon bilan jilovlangan, ustiga tola toʻqim solingan eshak ustida edilar», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadisni biz faqat Muslimning Anasdan rivoyatidan bilamiz. Muslim Aʼvar zaif sanaladi, u Muslim ibn Kayson al-Muloiy boʻlib, u haqida (tanqid) gapirilgan, undan Shuʼba va Sufyon rivoyat qilganlar.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У: «Расулуллоҳ ﷺ беморни кўргани борардилар, жанозада ҳозир бўлардилар, эшакка минардилар ва қулнинг даъватини қабул қилардилар. Бану Қурайза куни у зот толасимон арқон билан жиловланган, устига тола тўқим солинган эшак устида эдилар», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадисни биз фақат Муслимнинг Анасдан ривоятидан биламиз. Муслим Аъвар заиф саналади, у Муслим ибн Кайсон ал-Мулоий бўлиб, у ҳақида (танқид) гапирилган, ундан Шуъба ва Суфён ривоят қилганлар.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ، عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ لَمَّا قُبِضَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم اخْتَلَفُوا فِي دَفْنِهِ فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ سَمِعْتُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم شَيْئًا مَا نَسِيتُهُ قَالَ ‏"‏ مَا قَبَضَ اللَّهُ نَبِيًّا إِلاَّ فِي الْمَوْضِعِ الَّذِي يُحِبُّ أَنْ يُدْفَنَ فِيهِ ‏"‏ ‏.‏ ادْفِنُوهُ فِي مَوْضِعِ فِرَاشِهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ أَبِي بَكْرٍ الْمُلَيْكِيُّ يُضَعَّفُ مِنْ قِبَلِ حِفْظِهِ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ مِنْ غَيْرِ هَذَا الْوَجْهِ فَرَوَاهُ ابْنُ عَبَّاسٍ عَنْ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَيْضًا ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: U: «Rasululloh ﷺ vafot etganlarida, ularni qayerga dafn qilish haqida ixtilof qildilar. Shunda Abu Bakr: ‹Men Rasululloh ﷺdan bir narsani eshitganman, uni unutmaganman. U zot: «Alloh biror paygʻambarni faqat oʻzi dafn etilishni xohlagan joyida vafot ettiradi», degandilar›, dedi. Bas, uni toʻshagi joyiga dafn qildilar», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir. Abdurrahmon ibn Abu Bakr al-Mulaykiy yodlashi jihatidan zaif sanaladi. Bu hadis boshqa yoʻl bilan ham rivoyat qilingan: uni Ibn Abbos Abu Bakr Siddiqdan, u Nabiy ﷺdan ham rivoyat qilgan.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: У: «Расулуллоҳ ﷺ вафот этганларида, уларни қаерга дафн қилиш ҳақида ихтилоф қилдилар. Шунда Абу Бакр: ‹Мен Расулуллоҳ ﷺдан бир нарсани эшитганман, уни унутмаганман. У зот: «Аллоҳ бирор пайғамбарни фақат ўзи дафн этилишни хоҳлаган жойида вафот эттиради», дегандилар›, деди. Бас, уни тўшаги жойига дафн қилдилар», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир. Абдурраҳмон ибн Абу Бакр ал-Мулайкий ёдлаши жиҳатидан заиф саналади. Бу ҳадис бошқа йўл билан ҳам ривоят қилинган: уни Ибн Аббос Абу Бакр Сиддиқдан, у Набий ﷺдан ҳам ривоят қилган.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا مُعَاوِيَةُ بْنُ هِشَامٍ، عَنْ عِمْرَانَ بْنِ أَنَسٍ الْمَكِّيِّ، عَنْ عَطَاءٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ اذْكُرُوا مَحَاسِنَ مَوْتَاكُمْ وَكُفُّوا عَنْ مَسَاوِيهِمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ ‏.‏ سَمِعْتُ مُحَمَّدًا يَقُولُ عِمْرَانُ بْنُ أَنَسٍ الْمَكِّيُّ مُنْكَرُ الْحَدِيثِ وَرَوَى بَعْضُهُمْ عَنْ عَطَاءٍ عَنْ عَائِشَةَ ‏.‏ قَالَ وَعِمْرَانُ بْنُ أَبِي أَنَسٍ مِصْرِيٌّ أَقْدَمُ وَأَثْبَتُ مِنْ عِمْرَانَ بْنِ أَنَسٍ الْمَكِّيِّ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Oʻlganlaringizning yaxshiliklarini zikr qilinglar, yomonliklaridan esa tiyiling», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir. Men Muhammadning: Imron ibn Anas al-Makkiy munkarul-hadisdir (hadisi rad etilgan), deganini eshitdim. Baʼzilar uni Atodan, u Oishadan deb rivoyat qilgan. (Abu Iso): Imron ibn Abu Anas misrlik boʻlib, Imron ibn Anas al-Makkiydan qadimroq va mustahkamroqdir, dedi.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ўлганларингизнинг яхшиликларини зикр қилинглар, ёмонликларидан эса тийилинг», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир. Мен Муҳаммаднинг: Имрон ибн Анас ал-Маккий мункарул-ҳадисдир (ҳадиси рад этилган), деганини эшитдим. Баъзилар уни Атодан, у Оишадан деб ривоят қилган. (Абу Исо): Имрон ибн Абу Анас мисрлик бўлиб, Имрон ибн Анас ал-Маккийдан қадимроқ ва мустаҳкамроқдир, деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا صَفْوَانُ بْنُ عِيسَى، عَنْ بِشْرِ بْنِ رَافِعٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سُلَيْمَانَ بْنِ جُنَادَةَ بْنِ أَبِي أُمَيَّةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، عَنْ عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ، قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذَا اتَّبَعَ الْجَنَازَةَ لَمْ يَقْعُدْ حَتَّى تُوضَعَ فِي اللَّحْدِ فَعَرَضَ لَهُ حَبْرٌ فَقَالَ هَكَذَا نَصْنَعُ يَا مُحَمَّدُ ‏.‏ قَالَ فَجَلَسَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَقَالَ ‏"‏ خَالِفُوهُمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَبِشْرُ بْنُ رَافِعٍ لَيْسَ بِالْقَوِيِّ فِي الْحَدِيثِ ‏.‏

Ubada ibn Somit (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U: «Rasululloh ﷺ janozaga ergashganlarida, u lahadga qoʻyilmaguncha oʻtirmas edilar. Bir yahudiy olim u zotning oldiga kelib: ‹Biz ham shunday qilamiz, ey Muhammad›, dedi. Shunda Rasululloh ﷺ oʻtirdilar va: ‹Ularga muxolif boʻlinglar›, dedilar», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir. Bishr ibn Rofiʼ hadisda kuchli emas.Убада ибн Сомит (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У: «Расулуллоҳ ﷺ жанозага эргашганларида, у лаҳадга қўйилмагунча ўтирмас эдилар. Бир яҳудий олим у зотнинг олдига келиб: ‹Биз ҳам шундай қиламиз, эй Муҳаммад›, деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ ўтирдилар ва: ‹Уларга мухолиф бўлинглар›, дедилар», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир. Бишр ибн Рофиъ ҳадисда кучли эмас.

حَدَّثَنَا سُوَيْدُ بْنُ نَصْرٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، عَنْ حَمَّادِ بْنِ سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي سِنَانٍ، قَالَ دَفَنْتُ ابْنِي سِنَانًا وَأَبُو طَلْحَةَ الْخَوْلاَنِيُّ جَالِسٌ عَلَى شَفِيرِ الْقَبْرِ فَلَمَّا أَرَدْتُ الْخُرُوجَ أَخَذَ بِيَدِي فَقَالَ أَلاَ أُبَشِّرُكَ يَا أَبَا سِنَانٍ ‏.‏ قُلْتُ بَلَى ‏.‏ فَقَالَ حَدَّثَنِي الضَّحَّاكُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَرْزَبٍ عَنْ أَبِي مُوسَى الأَشْعَرِيِّ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِذَا مَاتَ وَلَدُ الْعَبْدِ قَالَ اللَّهُ لِمَلاَئِكَتِهِ قَبَضْتُمْ وَلَدَ عَبْدِي ‏.‏ فَيَقُولُونَ نَعَمْ ‏.‏ فَيَقُولُ قَبَضْتُمْ ثَمَرَةَ فُؤَادِهِ ‏.‏ فَيَقُولُونَ نَعَمْ ‏.‏ فَيَقُولُ مَاذَا قَالَ عَبْدِي فَيَقُولُونَ حَمِدَكَ وَاسْتَرْجَعَ ‏.‏ فَيَقُولُ اللَّهُ ابْنُوا لِعَبْدِي بَيْتًا فِي الْجَنَّةِ وَسَمُّوهُ بَيْتَ الْحَمْدِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Abu Muso al-Ashʼariy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Bandaning farzandi vafot etg: anda, Alloh Oʻz farishtalariga: ‹Bandamning farzandini olib qoʻydingizmi?› deydi. Ular: ‹Ha›, deyishadi. Alloh: ‹Uning yuragining mevasini olib qoʻydingizmi?› deydi. Ular: ‹Ha›, deyishadi. Alloh: ‹Bandam nima dedi?› deydi. Ular: ‹U Senga hamd aytdi va ‹innaa lillaahi va innaa ilayhi rojiʼuun› dedi›, deyishadi. Shunda Alloh: ‹Bandamga jannatda bir uy bino qilinglar va uni ‹Hamd uyi› deb nomlanglar›, deydi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir.Абу Мусо ал-Ашъарий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Банданинг фарзанди вафот этг: анда, Аллоҳ Ўз фаришталарига: ‹Бандамнинг фарзандини олиб қўйдингизми?› дейди. Улар: ‹Ҳа›, дейишади. Аллоҳ: ‹Унинг юрагининг мевасини олиб қўйдингизми?› дейди. Улар: ‹Ҳа›, дейишади. Аллоҳ: ‹Бандам нима деди?› дейди. Улар: ‹У Сенга ҳамд айтди ва ‹иннаа лиллааҳи ва иннаа илайҳи рожиъуун› деди›, дейишади. Шунда Аллоҳ: ‹Бандамга жаннатда бир уй бино қилинглар ва уни ‹Ҳамд уйи› деб номланглар›, дейди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم صَلَّى عَلَى النَّجَاشِيِّ فَكَبَّرَ أَرْبَعًا ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَابْنِ أَبِي أَوْفَى وَجَابِرٍ وَيَزِيدَ بْنِ ثَابِتٍ وَأَنَسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَيَزِيدُ بْنُ ثَابِتٍ هُوَ أَخُو زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ وَهُوَ أَكْبَرُ مِنْهُ شَهِدَ بَدْرًا وَزَيْدٌ لَمْ يَشْهَدْ بَدْرًا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ يَرَوْنَ التَّكْبِيرَ عَلَى الْجَنَازَةِ أَرْبَعَ تَكْبِيرَاتٍ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَمَالِكِ بْنِ أَنَسٍ وَابْنِ الْمُبَارَكِ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ Najoshiyga (janoza) namozini oʻqib, toʻrt marta takbir aytdilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Ibn Abbos, Ibn Abu Avfo, Jobir, Yazid ibn Sobit va Anasdan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Yazid ibn Sobit Zayd ibn Sobitning akasi boʻlib, undan kattaroq edi; u Badrda qatnashgan, Zayd esa Badrda qatnashmagan. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan sahihdir. Nabiy ﷺ ashoblari va boshqalardan boʻlgan koʻpchilik ahli ilm shu (hadis) asosida amal qilib, janoza ustida toʻrt takbir aytiladi, deb biladilar. Bu Sufyon as-Savriy, Molik ibn Anas, Ibn Muborak, Shofiʼiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ Нажошийга (жаноза) намозини ўқиб, тўрт марта такбир айтдилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Ибн Аббос, Ибн Абу Авфо, Жобир, Язид ибн Собит ва Анасдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Язид ибн Собит Зайд ибн Собитнинг акаси бўлиб, ундан каттароқ эди; у Бадрда қатнашган, Зайд эса Бадрда қатнашмаган. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Набий ﷺ ашоблари ва бошқалардан бўлган кўпчилик аҳли илм шу (ҳадис) асосида амал қилиб, жаноза устида тўрт такбир айтилади, деб биладилар. Бу Суфён ас-Саврий, Молик ибн Анас, Ибн Муборак, Шофиъий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، أَخْبَرَنَا شُعْبَةُ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى، قَالَ كَانَ زَيْدُ بْنُ أَرْقَمَ يُكَبِّرُ عَلَى جَنَائِزِنَا أَرْبَعًا وَإِنَّهُ كَبَّرَ عَلَى جَنَازَةٍ خَمْسًا فَسَأَلْنَاهُ عَنْ ذَلِكَ فَقَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُكَبِّرُهَا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ زَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ ذَهَبَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِلَى هَذَا مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ رَأَوُا التَّكْبِيرَ عَلَى الْجَنَازَةِ خَمْسًا ‏.‏ وَقَالَ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ إِذَا كَبَّرَ الإِمَامُ عَلَى الْجَنَازَةِ خَمْسًا فَإِنَّهُ يُتَّبَعُ الإِمَامُ ‏.‏

Abdurrahmon ibn Abu Laylo (rahimahulloh) aytadi: Zayd ibn Arqam (roziyallohu anhu) bizning janozalarimiz ustida toʻrt marta takbir aytar edi. Bir janoza ustida esa besh marta takbir aytdi. Biz undan bu haqda soʻradik. Shunda u: «Rasululloh ﷺ shunday takbir aytar edilar», dedi. Abu Iso aytdi: Zayd ibn Arqamning hadisi hasan sahihdir. Nabiy ﷺ ashoblari va boshqalardan boʻlgan baʼzi ahli ilm shunga borib, janoza ustida besh marta takbir aytiladi, deb biladilar. Ahmad va Ishoq: «Imom janoza ustida besh marta takbir aytsa, imomga ergashiladi», dedilar.Абдурраҳмон ибн Абу Лайло (раҳимаҳуллоҳ) айтади: Зайд ибн Арқам (розияллоҳу анҳу) бизнинг жанозаларимиз устида тўрт марта такбир айтар эди. Бир жаноза устида эса беш марта такбир айтди. Биз ундан бу ҳақда сўрадик. Шунда у: «Расулуллоҳ ﷺ шундай такбир айтар эдилар», деди. Абу Исо айтди: Зайд ибн Арқамнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Набий ﷺ ашоблари ва бошқалардан бўлган баъзи аҳли илм шунга бориб, жаноза устида беш марта такбир айтилади, деб биладилар. Аҳмад ва Ишоқ: «Имом жаноза устида беш марта такбир айтса, имомга эргашилади», дедилар.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، أَخْبَرَنَا هِقْلُ بْنُ زِيَادٍ، حَدَّثَنَا الأَوْزَاعِيُّ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ، حَدَّثَنِي أَبُو إِبْرَاهِيمَ الأَشْهَلِيُّ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذَا صَلَّى عَلَى الْجَنَازَةِ قَالَ ‏"‏ اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِحَيِّنَا وَمَيِّتِنَا وَشَاهِدِنَا وَغَائِبِنَا وَصَغِيرِنَا وَكَبِيرِنَا وَذَكَرِنَا وَأُنْثَانَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ يَحْيَى وَحَدَّثَنِي أَبُو سَلَمَةَ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِثْلَ ذَلِكَ وَزَادَ فِيهِ ‏"‏ اللَّهُمَّ مَنْ أَحْيَيْتَهُ مِنَّا فَأَحْيِهِ عَلَى الإِسْلاَمِ وَمَنْ تَوَفَّيْتَهُ مِنَّا فَتَوَفَّهُ عَلَى الإِيمَانِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ وَعَائِشَةَ وَأَبِي قَتَادَةَ وَعَوْفِ بْنِ مَالِكٍ وَجَابِرٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ وَالِدِ أَبِي إِبْرَاهِيمَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَرَوَى هِشَامٌ الدَّسْتَوَائِيُّ وَعَلِيُّ بْنُ الْمُبَارَكِ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ عَنْ أَبِي سَلَمَةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مُرْسَلاً ‏.‏ وَرَوَى عِكْرِمَةُ بْنُ عَمَّارٍ عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ عَنْ أَبِي سَلَمَةَ عَنْ عَائِشَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَحَدِيثُ عِكْرِمَةَ بْنِ عَمَّارٍ غَيْرُ مَحْفُوظٍ وَعِكْرِمَةُ رُبَّمَا يَهِمُ فِي حَدِيثِ يَحْيَى ‏.‏ وَرُوِيَ عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي قَتَادَةَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَسَمِعْتُ مُحَمَّدًا يَقُولُ أَصَحُّ الرِّوَايَاتِ فِي هَذَا حَدِيثُ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ عَنْ أَبِي إِبْرَاهِيمَ الأَشْهَلِيِّ عَنْ أَبِيهِ ‏.‏ وَسَأَلْتُهُ عَنِ اسْمِ أَبِي إِبْرَاهِيمَ فَلَمْ يَعْرِفْهُ ‏.‏

Abu Ibrohim al-Ashhaliy (rahimahulloh) otasidan (roziyallohu anhu) rivoyat qiladi. U aytdi: Rasululloh ﷺ janoza ustida namoz oʻqiganlarida: «Allohumma, tiriklarimizni ham, oʻliklarimizni ham, hozir boʻlganlarimizni ham, gʻoyib boʻlganlarimizni ham, kichiklarimizni ham, kattalarimizni ham, erkaklarimizni ham, ayollarimizni ham magʻfirat qilgil», deb aytar edilar. Yahyo (ibn Abu Kasir) aytdi: Menga Abu Salama ibn Abdurrahmon Abu Hurayradan, u Nabiy ﷺdan shunga oʻxshashini rivoyat qildi va unga: «Allohumma, bizdan kimni tirik qoldirsang, uni Islom uzra tirik qoldirgil, bizdan kimni vafot ettirsang, uni iymon uzra vafot ettirgil», deb (soʻzlarni) qoʻshdi. Abu Iso aytdi: Bu bobda Abdurrahmon ibn Avf, Oisha, Abu Qatoda, Avf ibn Molik va Jobirdan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Abu Ibrohimning otasining hadisi hasan sahihdir.Абу Иброҳим ал-Ашҳалий (раҳимаҳуллоҳ) отасидан (розияллоҳу анҳу) ривоят қилади. У айтди: Расулуллоҳ ﷺ жаноза устида намоз ўқиганларида: «Аллоҳумма, тирикларимизни ҳам, ўликларимизни ҳам, ҳозир бўлганларимизни ҳам, ғойиб бўлганларимизни ҳам, кичикларимизни ҳам, катталаримизни ҳам, эркакларимизни ҳам, аёлларимизни ҳам мағфират қилгил», деб айтар эдилар. Яҳё (ибн Абу Касир) айтди: Менга Абу Салама ибн Абдурраҳмон Абу Ҳурайрадан, у Набий ﷺдан шунга ўхшашини ривоят қилди ва унга: «Аллоҳумма, биздан кимни тирик қолдирсанг, уни Ислом узра тирик қолдиргил, биздан кимни вафот эттирсанг, уни иймон узра вафот эттиргил», деб (сўзларни) қўшди. Абу Исо айтди: Бу бобда Абдурраҳмон ибн Авф, Оиша, Абу Қатода, Авф ибн Молик ва Жобирдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Абу Иброҳимнинг отасининг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، حَدَّثَنَا مُعَاوِيَةُ بْنُ صَالِحٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ جُبَيْرِ بْنِ نُفَيْرٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَوْفِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُصَلِّي عَلَى مَيِّتٍ فَفَهِمْتُ مِنْ صَلاَتِهِ عَلَيْهِ ‏"‏ اللَّهُمَّ اغْفِرْ لَهُ وَارْحَمْهُ وَاغْسِلْهُ بِالْبَرَدِ وَاغْسِلْهُ كَمَا يُغْسَلُ الثَّوْبُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ أَصَحُّ شَيْءٍ فِي هَذَا الْبَابِ هَذَا الْحَدِيثُ ‏.‏

Avf ibn Molik (roziyallohu anhu) aytadi: Rasululloh ﷺ bir oʻlik ustida namoz oʻqiyotganlarini eshitdim. Namozlarida shu (duo)ni anglab oldim: «Allohumma, uni magʻfirat qilgil, unga rahm qilgil, uni muz (suvi) bilan yuvgil va uni kiyim yuvilgani kabi (gunohlardan) yuvgil». Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Muhammad ibn Ismoil aytdi: Bu bobda eng sahih (rivoyat) shu hadisdir.Авф ибн Молик (розияллоҳу анҳу) айтади: Расулуллоҳ ﷺ бир ўлик устида намоз ўқиётганларини эшитдим. Намозларида шу (дуо)ни англаб олдим: «Аллоҳумма, уни мағфират қилгил, унга раҳм қилгил, уни муз (суви) билан ювгил ва уни кийим ювилгани каби (гуноҳлардан) ювгил». Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Муҳаммад ибн Исмоил айтди: Бу бобда энг саҳиҳ (ривоят) шу ҳадисдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا زَيْدُ بْنُ حُبَابٍ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ عُثْمَانَ، عَنِ الْحَكَمِ، عَنْ مِقْسَمٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَرَأَ عَلَى الْجَنَازَةِ بِفَاتِحَةِ الْكِتَابِ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أُمِّ شَرِيكٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ لَيْسَ إِسْنَادُهُ بِذَلِكَ الْقَوِيِّ ‏.‏ إِبْرَاهِيمُ بْنُ عُثْمَانَ هُوَ أَبُو شَيْبَةَ الْوَاسِطِيُّ مُنْكَرُ الْحَدِيثِ ‏.‏ وَالصَّحِيحُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَوْلُهُ مِنَ السُّنَّةِ الْقِرَاءَةُ عَلَى الْجَنَازَةِ بِفَاتِحَةِ الْكِتَابِ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ janoza ustida Fotihatul-kitobni oʻqidilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Ummu Sharikdan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Ibn Abbosning hadisining isnodi unchalik kuchli emas. Ibrohim ibn Usmon — u Abu Shayba al-Vositiy boʻlib, munkarul-hadisdir. Ibn Abbosdan sahih boʻlgani esa uning oʻz soʻzidir: «Janoza ustida Fotihatul-kitobni oʻqish sunnatdandir».Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ жаноза устида Фотиҳатул-китобни ўқидилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Умму Шарикдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Ибн Аббоснинг ҳадисининг исноди унчалик кучли эмас. Иброҳим ибн Усмон — у Абу Шайба ал-Воситий бўлиб, мункарул-ҳадисдир. Ибн Аббосдан саҳиҳ бўлгани эса унинг ўз сўзидир: «Жаноза устида Фотиҳатул-китобни ўқиш суннатдандир».

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ سَعْدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ طَلْحَةَ بْنِ عَوْفٍ، أَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ، صَلَّى عَلَى جَنَازَةٍ فَقَرَأَ بِفَاتِحَةِ الْكِتَابِ فَقُلْتُ لَهُ فَقَالَ إِنَّهُ مِنَ السُّنَّةِ أَوْ مِنْ تَمَامِ السُّنَّةِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ يَخْتَارُونَ أَنْ يُقْرَأَ بِفَاتِحَةِ الْكِتَابِ بَعْدَ التَّكْبِيرَةِ الأُولَى ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ لاَ يُقْرَأُ فِي الصَّلاَةِ عَلَى الْجَنَازَةِ إِنَّمَا هُوَ ثَنَاءٌ عَلَى اللَّهِ وَالصَّلاَةُ عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَالدُّعَاءُ لِلْمَيِّتِ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ الثَّوْرِيِّ وَغَيْرِهِ مِنْ أَهْلِ الْكُوفَةِ ‏.‏ وَطَلْحَةُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَوْفٍ هُوَ ابْنُ أَخِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ رَوَى عَنْهُ الزُّهْرِيُّ ‏.‏

Talha ibn Abdulloh ibn Avf (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, Ibn Abbos bir janoza ustida namoz oʻqib, Fotihatul-kitobni oʻqidi. Men unga (bu haqda) gapirdim. Shunda u: «Albatta, bu sunnatdandir», yoki «sunnatning kamolidandir», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Nabiy ﷺ ashoblari va boshqalardan boʻlgan baʼzi ahli ilm shu (hadis) asosida amal qilib, birinchi takbirdan soʻng Fotihatul-kitob oʻqilishini ixtiyor qiladilar. Bu Shofiʼiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Baʼzi ahli ilm esa: «Janoza namozida (Qurʼon) oʻqilmaydi, u faqat Allohga sano aytish, Nabiy ﷺga salovot va oʻlik uchun duodir», dedilar. Bu Savriy va Kufa ahlidan boshqalarning soʻzidir.Талҳа ибн Абдуллоҳ ибн Авф (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, Ибн Аббос бир жаноза устида намоз ўқиб, Фотиҳатул-китобни ўқиди. Мен унга (бу ҳақда) гапирдим. Шунда у: «Албатта, бу суннатдандир», ёки «суннатнинг камолидандир», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Набий ﷺ ашоблари ва бошқалардан бўлган баъзи аҳли илм шу (ҳадис) асосида амал қилиб, биринчи такбирдан сўнг Фотиҳатул-китоб ўқилишини ихтиёр қиладилар. Бу Шофиъий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Баъзи аҳли илм эса: «Жаноза намозида (Қуръон) ўқилмайди, у фақат Аллоҳга сано айтиш, Набий ﷺга саловот ва ўлик учун дуодир», дедилар. Бу Саврий ва Куфа аҳлидан бошқаларнинг сўзидир.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، وَيُونُسُ بْنُ بُكَيْرٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي حَبِيبٍ، عَنْ مَرْثَدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْيَزَنِيِّ، قَالَ كَانَ مَالِكُ بْنُ هُبَيْرَةَ إِذَا صَلَّى عَلَى جَنَازَةٍ فَتَقَالَّ النَّاسَ عَلَيْهَا جَزَّأَهُمْ ثَلاَثَةَ أَجْزَاءٍ ثُمَّ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ صَلَّى عَلَيْهِ ثَلاَثَةُ صُفُوفٍ فَقَدْ أَوْجَبَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَائِشَةَ وَأُمِّ حَبِيبَةَ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَمَيْمُونَةَ زَوْجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ مَالِكِ بْنِ هُبَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ هَكَذَا رَوَاهُ غَيْرُ وَاحِدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ ‏.‏ وَرَوَى إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ هَذَا الْحَدِيثَ وَأَدْخَلَ بَيْنَ مَرْثَدٍ وَمَالِكِ بْنِ هُبَيْرَةَ رَجُلاً ‏.‏ وَرِوَايَةُ هَؤُلاَءِ أَصَحُّ عِنْدَنَا ‏.‏

Marsad ibn Abdulloh al-Yazaniy (rahimahulloh) aytadi: Molik ibn Hubayra (roziyallohu anhu) janoza ustida namoz oʻqiganida, odamlar oz boʻlsa, ularni uch boʻlakka (saf qilib) ajratar, soʻng: «Rasululloh ﷺ: ‹Kimning ustida uch saf (odam) namoz oʻqisa, (unga jannat) vojib boʻladi›, dedilar», der edi. Abu Iso aytdi: Bu bobda Oisha, Ummu Habiba, Abu Hurayra va Nabiy ﷺning zavjalari Maymunadan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Molik ibn Hubayraning hadisi hasandir. Uni shu tarzda bir nechalari Muhammad ibn Ishoqdan rivoyat qilishgan. Ibrohim ibn Saʼd esa bu hadisni Muhammad ibn Ishoqdan rivoyat qilib, Marsad bilan Molik ibn Hubayra orasiga bir kishini kiritdi. Bizning nazdimizda anavilarning rivoyati sahihroqdir.Марсад ибн Абдуллоҳ ал-Язаний (раҳимаҳуллоҳ) айтади: Молик ибн Ҳубайра (розияллоҳу анҳу) жаноза устида намоз ўқиганида, одамлар оз бўлса, уларни уч бўлакка (саф қилиб) ажратар, сўнг: «Расулуллоҳ ﷺ: ‹Кимнинг устида уч саф (одам) намоз ўқиса, (унга жаннат) вожиб бўлади›, дедилар», дер эди. Абу Исо айтди: Бу бобда Оиша, Умму Ҳабиба, Абу Ҳурайра ва Набий ﷺнинг завжалари Маймунадан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Молик ибн Ҳубайранинг ҳадиси ҳасандир. Уни шу тарзда бир нечалари Муҳаммад ибн Ишоқдан ривоят қилишган. Иброҳим ибн Саъд эса бу ҳадисни Муҳаммад ибн Ишоқдан ривоят қилиб, Марсад билан Молик ибн Ҳубайра орасига бир кишини киритди. Бизнинг наздимизда анавиларнинг ривояти саҳиҳроқдир.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ الثَّقَفِيُّ، عَنْ أَيُّوبَ، ‏.‏ وَحَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، وَعَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ أَبِي قِلاَبَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ يَزِيدَ، رَضِيعٌ كَانَ لِعَائِشَةَ - عَنْ عَائِشَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ يَمُوتُ أَحَدٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ فَتُصَلِّي عَلَيْهِ أُمَّةٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ يَبْلُغُونَ أَنْ يَكُونُوا مِائَةً فَيَشْفَعُوا لَهُ إِلاَّ شُفِّعُوا فِيهِ ‏"‏ ‏.‏ وَقَالَ عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ فِي حَدِيثِهِ ‏"‏ مِائَةً فَمَا فَوْقَهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَائِشَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَقَدْ أَوْقَفَهُ بَعْضُهُمْ وَلَمْ يَرْفَعْهُ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ: «Musulmonlardan biror kishi vafot etib, uning ustida musulmonlardan yuz kishiga yetadigan jamoa namoz oʻqib, unga shafoat qilsalar, albatta uning haqida (qilgan) shafoatlari qabul boʻladi», dedilar. Ali ibn Hujr oʻz rivoyatida: «Yuz yoki undan ortiq», dedi. Abu Iso aytdi: Oishaning hadisi hasan sahihdir. Baʼzilar uni mavquf qilib, marfuʼ qilmaganlar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ: «Мусулмонлардан бирор киши вафот этиб, унинг устида мусулмонлардан юз кишига етадиган жамоа намоз ўқиб, унга шафоат қилсалар, албатта унинг ҳақида (қилган) шафоатлари қабул бўлади», дедилар. Али ибн Ҳужр ўз ривоятида: «Юз ёки ундан ортиқ», деди. Абу Исо айтди: Оишанинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Баъзилар уни мавқуф қилиб, марфуъ қилмаганлар.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ مُوسَى بْنِ عُلَىِّ بْنِ رَبَاحٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ الْجُهَنِيِّ، قَالَ ثَلاَثُ سَاعَاتٍ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَنْهَانَا أَنْ نُصَلِّيَ فِيهِنَّ أَوْ نَقْبُرَ فِيهِنَّ مَوْتَانَا حِينَ تَطْلُعُ الشَّمْسُ بَازِغَةً حَتَّى تَرْتَفِعَ وَحِينَ يَقُومُ قَائِمُ الظَّهِيرَةِ حَتَّى تَمِيلَ وَحِينَ تَضَيَّفُ الشَّمْسُ لِلْغُرُوبِ حَتَّى تَغْرُبَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ يَكْرَهُونَ الصَّلاَةَ عَلَى الْجَنَازَةِ فِي هَذِهِ السَّاعَاتِ ‏.‏ وَقَالَ ابْنُ الْمُبَارَكِ مَعْنَى هَذَا الْحَدِيثِ أَنْ نَقْبُرَ فِيهِنَّ مَوْتَانَا ‏.‏ يَعْنِي الصَّلاَةَ عَلَى الْجَنَازَةِ ‏.‏ وَكَرِهَ الصَّلاَةَ عَلَى الْجَنَازَةِ عِنْدَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَعِنْدَ غُرُوبِهَا وَإِذَا انْتَصَفَ النَّهَارُ حَتَّى تَزُولَ الشَّمْسُ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ قَالَ الشَّافِعِيُّ لاَ بَأْسَ بِالصَّلاَةِ عَلَى الْجَنَازَةِ فِي السَّاعَاتِ الَّتِي تُكْرَهُ فِيهِنَّ الصَّلاَةُ ‏.‏

Uqba ibn Omir al-Juhaniy (roziyallohu anhu) aytadi: Uch vaqt borki, Rasululloh ﷺ bizni shu (vaqtlar)da namoz oʻqishdan yoki oʻliklarimizni dafn qilishdan qaytarar edilar: quyosh chiqayotgan paytdan to (osmonga) koʻtarilguniga qadar, quyosh tikkaga kelib turgan paytdan to ogʻguniga qadar va quyosh botishga moyil boʻlgan paytdan to botguniga qadar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Nabiy ﷺ ashoblari va boshqalardan boʻlgan baʼzi ahli ilm shu (hadis) asosida amal qilib, bu vaqtlarda janoza ustida namoz oʻqishni makruh sanaydilar. Ibn Muborak: «Bu hadisning maʼnosi ‹oʻliklarimizni shu (vaqtlar)da dafn qilishimiz›, yaʼni janoza namozini (oʻqishimiz)dir», dedi. U quyosh chiqayotganda, botayotganda va kun tikkaga kelib quyosh ogʻgunicha janoza ustida namoz oʻqishni makruh sanadi. Bu Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Shofiʼiy esa: «Namoz makruh sanaladigan vaqtlarda janoza ustida namoz oʻqishda zarar yoʻq», dedi.Уқба ибн Омир ал-Жуҳаний (розияллоҳу анҳу) айтади: Уч вақт борки, Расулуллоҳ ﷺ бизни шу (вақтлар)да намоз ўқишдан ёки ўликларимизни дафн қилишдан қайтарар эдилар: қуёш чиқаётган пайтдан то (осмонга) кўтарилгунига қадар, қуёш тиккага келиб турган пайтдан то оғгунига қадар ва қуёш ботишга мойил бўлган пайтдан то ботгунига қадар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Набий ﷺ ашоблари ва бошқалардан бўлган баъзи аҳли илм шу (ҳадис) асосида амал қилиб, бу вақтларда жаноза устида намоз ўқишни макруҳ санайдилар. Ибн Муборак: «Бу ҳадиснинг маъноси ‹ўликларимизни шу (вақтлар)да дафн қилишимиз›, яъни жаноза намозини (ўқишимиз)дир», деди. У қуёш чиқаётганда, ботаётганда ва кун тиккага келиб қуёш оғгунича жаноза устида намоз ўқишни макруҳ санади. Бу Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Шофиъий эса: «Намоз макруҳ саналадиган вақтларда жаноза устида намоз ўқишда зарар йўқ», деди.

حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ آدَمَ ابْنُ بِنْتِ أَزْهَرَ السَّمَّانِ الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ سَعِيدِ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا أَبِي، عَنْ زِيَادِ بْنِ جُبَيْرِ بْنِ حَيَّةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ الرَّاكِبُ خَلْفَ الْجَنَازَةِ وَالْمَاشِي حَيْثُ شَاءَ مِنْهَا وَالطِّفْلُ يُصَلَّى عَلَيْهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ رَوَاهُ إِسْرَائِيلُ وَغَيْرُ وَاحِدٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَيْهِ عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ قَالُوا يُصَلَّى عَلَى الطِّفْلِ وَإِنْ لَمْ يَسْتَهِلَّ بَعْدَ أَنْ يُعْلَمَ أَنَّهُ خُلِقَ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏

Mugʻiyra ibn Shuʼba (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ: «Otliq janozaning orqasida (yuradi), piyoda esa undan xohlagan tomonida (yuradi), goʻdak (bola) ustida ham namoz oʻqiladi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Uni Isroil va bir nechalari Saʼid ibn Ubaydullohdan rivoyat qilishgan. Nabiy ﷺ ashoblari va boshqalardan boʻlgan baʼzi ahli ilm shu (hadis) asosida amal qilib: «Goʻdak yaratilgani maʼlum boʻlgach, tovush chiqarmagan (yaʼni tirik tugʻilmagan) boʻlsa ham, uning ustida namoz oʻqiladi», dedilar. Bu Ahmad va Ishoqning soʻzidir.Муғийра ибн Шуъба (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ: «Отлиқ жанозанинг орқасида (юради), пиёда эса ундан хоҳлаган томонида (юради), гўдак (бола) устида ҳам намоз ўқилади», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Уни Исроил ва бир нечалари Саъид ибн Убайдуллоҳдан ривоят қилишган. Набий ﷺ ашоблари ва бошқалардан бўлган баъзи аҳли илм шу (ҳадис) асосида амал қилиб: «Гўдак яратилгани маълум бўлгач, товуш чиқармаган (яъни тирик туғилмаган) бўлса ҳам, унинг устида намоз ўқилади», дедилар. Бу Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир.

حَدَّثَنَا أَبُو عَمَّارٍ الْحُسَيْنُ بْنُ حُرَيْثٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَزِيدَ الْوَاسِطِيُّ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ مُسْلِمٍ الْمَكِّيِّ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ الطِّفْلُ لاَ يُصَلَّى عَلَيْهِ وَلاَ يَرِثُ وَلاَ يُورَثُ حَتَّى يَسْتَهِلَّ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ قَدِ اضْطَرَبَ النَّاسُ فِيهِ فَرَوَاهُ بَعْضُهُمْ عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ عَنْ جَابِرٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مَرْفُوعًا ‏.‏ وَرَوَى أَشْعَثُ بْنُ سَوَّارٍ وَغَيْرُ وَاحِدٍ عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ عَنْ جَابِرٍ مَوْقُوفًا ‏.‏ وَرَوَى مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ عَنْ عَطَاءِ بْنِ أَبِي رَبَاحٍ عَنْ جَابِرٍ مَوْقُوفًا ‏.‏ وَكَأَنَّ هَذَا أَصَحُّ مِنَ الْحَدِيثِ الْمَرْفُوعِ ‏.‏ وَقَدْ ذَهَبَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِلَى هَذَا قَالُوا لاَ يُصَلَّى عَلَى الطِّفْلِ حَتَّى يَسْتَهِلَّ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَالشَّافِعِيِّ ‏.‏

Jobir (roziyallohu anhu) Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Goʻdak (bola) tovush chiqarguniga (yaʼni tirik tugʻilgani maʼlum boʻlgunicha) uning ustida namoz oʻqilmaydi, u (boshqaga) meros boʻlmaydi va (unga ham) meros boʻlinmaydi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu shunday hadiski, odamlar bu haqda ixtilof qilganlar. Baʼzilari uni Abu Zubayrdan, u Jobirdan, u Nabiy ﷺdan marfuʼ qilib rivoyat qilganlar. Ashʼas ibn Savvor va bir nechalari esa uni Abu Zubayrdan, u Jobirdan mavquf qilib rivoyat qilganlar. Muhammad ibn Ishoq ham uni Ato ibn Abu Rabohdan, u Jobirdan mavquf qilib rivoyat qilgan. Goʻyo bu marfuʼ hadisdan sahihroqdir. Baʼzi ahli ilm shunga borib: «Goʻdak tovush chiqargunicha (tirik tugʻilgani maʼlum boʻlgunicha) uning ustida namoz oʻqilmaydi», dedilar. Bu Sufyon as-Savriy va Shofiʼiyning soʻzidir.Жобир (розияллоҳу анҳу) Набий ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Гўдак (бола) товуш чиқаргунига (яъни тирик туғилгани маълум бўлгунича) унинг устида намоз ўқилмайди, у (бошқага) мерос бўлмайди ва (унга ҳам) мерос бўлинмайди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу шундай ҳадиски, одамлар бу ҳақда ихтилоф қилганлар. Баъзилари уни Абу Зубайрдан, у Жобирдан, у Набий ﷺдан марфуъ қилиб ривоят қилганлар. Ашъас ибн Саввор ва бир нечалари эса уни Абу Зубайрдан, у Жобирдан мавқуф қилиб ривоят қилганлар. Муҳаммад ибн Ишоқ ҳам уни Ато ибн Абу Рабоҳдан, у Жобирдан мавқуф қилиб ривоят қилган. Гўё бу марфуъ ҳадисдан саҳиҳроқдир. Баъзи аҳли илм шунга бориб: «Гўдак товуш чиқаргунича (тирик туғилгани маълум бўлгунича) унинг устида намоз ўқилмайди», дедилар. Бу Суфён ас-Саврий ва Шофиъийнинг сўзидир.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ عَبْدِ الْوَاحِدِ بْنِ حَمْزَةَ، عَنْ عَبَّادِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ صَلَّى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى سُهَيْلِ ابْنِ بَيْضَاءَ فِي الْمَسْجِدِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ ‏.‏ قَالَ الشَّافِعِيُّ قَالَ مَالِكٌ لاَ يُصَلَّى عَلَى الْمَيِّتِ فِي الْمَسْجِدِ ‏.‏ وَقَالَ الشَّافِعِيُّ يُصَلَّى عَلَى الْمَيِّتِ فِي الْمَسْجِدِ ‏.‏ وَاحْتَجَّ بِهَذَا الْحَدِيثِ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho) aytadi: Rasululloh ﷺ Suhayl ibn Bayzo ustida masjidda (janoza) namozini oʻqidilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir. Baʼzi ahli ilm shu (hadis) asosida amal qiladilar. Shofiʼiy aytdi: Molik: «Oʻlik ustida masjidda namoz oʻqilmaydi», dedi. Shofiʼiy esa: «Oʻlik ustida masjidda namoz oʻqiladi», dedi va shu hadis bilan dalil keltirdi.Оиша (розияллоҳу анҳо) айтади: Расулуллоҳ ﷺ Суҳайл ибн Байзо устида масжидда (жаноза) намозини ўқидилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир. Баъзи аҳли илм шу (ҳадис) асосида амал қиладилар. Шофиъий айтди: Молик: «Ўлик устида масжидда намоз ўқилмайди», деди. Шофиъий эса: «Ўлик устида масжидда намоз ўқилади», деди ва шу ҳадис билан далил келтирди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُنِيرٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ عَامِرٍ، عَنْ هَمَّامٍ، عَنْ أَبِي غَالِبٍ، قَالَ صَلَّيْتُ مَعَ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ عَلَى جَنَازَةِ رَجُلٍ فَقَامَ حِيَالَ رَأْسِهِ ثُمَّ جَاءُوا بِجَنَازَةِ امْرَأَةٍ مِنْ قُرَيْشٍ فَقَالُوا يَا أَبَا حَمْزَةَ صَلِّ عَلَيْهَا ‏.‏ فَقَامَ حِيَالَ وَسَطِ السَّرِيرِ ‏.‏ فَقَالَ لَهُ الْعَلاَءُ بْنُ زِيَادٍ هَكَذَا رَأَيْتَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَامَ عَلَى الْجَنَازَةِ مُقَامَكَ مِنْهَا وَمِنَ الرَّجُلِ مُقَامَكَ مِنْهُ قَالَ نَعَمْ ‏.‏ فَلَمَّا فَرَغَ قَالَ احْفَظُوا ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ سَمُرَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَنَسٍ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ وَقَدْ رَوَى غَيْرُ وَاحِدٍ عَنْ هَمَّامٍ مِثْلَ هَذَا ‏.‏ وَرَوَى وَكِيعٌ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ هَمَّامٍ فَوَهِمَ فِيهِ فَقَالَ عَنْ غَالِبٍ عَنْ أَنَسٍ ‏.‏ وَالصَّحِيحُ عَنْ أَبِي غَالِبٍ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى هَذَا الْحَدِيثَ عَبْدُ الْوَارِثِ بْنُ سَعِيدٍ وَغَيْرُ وَاحِدٍ عَنْ أَبِي غَالِبٍ مِثْلَ رِوَايَةِ هَمَّامٍ ‏.‏ وَاخْتَلَفُوا فِي اسْمِ أَبِي غَالِبٍ هَذَا فَقَالَ بَعْضُهُمْ يُقَالُ اسْمُهُ نَافِعٌ وَيُقَالُ رَافِعٌ ‏.‏ وَقَدْ ذَهَبَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِلَى هَذَا وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏

Abu Gʻolib (rahimahulloh) aytadi: Anas ibn Molik (roziyallohu anhu) bilan birga bir erkak kishining janozasi ustida namoz oʻqidim. U (Anas) (oʻlikning) boshi roʻparasida turdi. Soʻng Qurayshlik bir ayolning janozasini olib kelishdi va: «Ey Abu Hamza, uning ustida namoz oʻqing», dedilar. U esa taxtaravonning oʻrtasi roʻparasida turdi. Alo ibn Ziyod unga: «Sen Nabiy ﷺni janoza ustida shunday — ayol ustida sen turgan oʻringda, erkak ustida ham sen turgan oʻringda turganlarini koʻrganmiding?» dedi. U: «Ha», dedi. (Namozdan) boʻshagach, u: «(Buni) yodda saqlanglar», dedi. Bu bobda Samuradan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Anasning bu hadisi hasandir. Buni Hammomdan bir nechalari shunga oʻxshash rivoyat qilishgan. Vakiʼ bu hadisni Hammomdan rivoyat qilib, unda adashdi va: «Gʻolibdan, u Anasdan», dedi. Sahihi esa «Abu Gʻolibdan»dir. Bu hadisni Abdulvoris ibn Saʼid va bir nechalari Abu Gʻolibdan Hammomning rivoyatiga oʻxshash rivoyat qilishgan. Bu Abu Gʻolibning ismida ixtilof qilishgan: baʼzilari «ismi Nofiʼ» desa, «Rofiʼ» ham deyiladi. Baʼzi ahli ilm shunga borishgan, bu Ahmad va Ishoqning soʻzidir.Абу Ғолиб (раҳимаҳуллоҳ) айтади: Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу) билан бирга бир эркак кишининг жанозаси устида намоз ўқидим. У (Анас) (ўликнинг) боши рўпарасида турди. Сўнг Қурайшлик бир аёлнинг жанозасини олиб келишди ва: «Эй Абу Ҳамза, унинг устида намоз ўқинг», дедилар. У эса тахтаравоннинг ўртаси рўпарасида турди. Ало ибн Зиёд унга: «Сен Набий ﷺни жаноза устида шундай — аёл устида сен турган ўрингда, эркак устида ҳам сен турган ўрингда турганларини кўрганмидинг?» деди. У: «Ҳа», деди. (Намоздан) бўшагач, у: «(Буни) ёдда сақланглар», деди. Бу бобда Самурадан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Анаснинг бу ҳадиси ҳасандир. Буни Ҳаммомдан бир нечалари шунга ўхшаш ривоят қилишган. Вакиъ бу ҳадисни Ҳаммомдан ривоят қилиб, унда адашди ва: «Ғолибдан, у Анасдан», деди. Саҳиҳи эса «Абу Ғолибдан»дир. Бу ҳадисни Абдулворис ибн Саъид ва бир нечалари Абу Ғолибдан Ҳаммомнинг ривоятига ўхшаш ривоят қилишган. Бу Абу Ғолибнинг исмида ихтилоф қилишган: баъзилари «исми Нофиъ» деса, «Рофиъ» ҳам дейилади. Баъзи аҳли илм шунга боришган, бу Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، وَالْفَضْلُ بْنُ مُوسَى، عَنْ حُسَيْنٍ الْمُعَلِّمِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُرَيْدَةَ، عَنْ سَمُرَةَ بْنِ جُنْدَبٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم صَلَّى عَلَى امْرَأَةٍ فَقَامَ وَسَطَهَا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَاهُ شُعْبَةُ عَنْ حُسَيْنٍ الْمُعَلِّمِ ‏.‏

Samura ibn Jundub (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ bir ayolning (janozasiga) namoz oʻqib, uning oʻrtasida turdilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Buni Shuʼba ham Husayn al-Muallimdan rivoyat qilgan.Самура ибн Жундуб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ бир аёлнинг (жанозасига) намоз ўқиб, унинг ўртасида турдилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Буни Шуъба ҳам Ҳусайн ал-Муаллимдан ривоят қилган.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ، أَنَّ جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ، أَخْبَرَهُ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَجْمَعُ بَيْنَ الرَّجُلَيْنِ مِنْ قَتْلَى أُحُدٍ فِي الثَّوْبِ الْوَاحِدِ ثُمَّ يَقُولُ ‏"‏ أَيُّهُمَا أَكْثَرُ أَخْذًا لِلْقُرْآنِ ‏"‏ ‏.‏ فَإِذَا أُشِيرَ لَهُ إِلَى أَحَدِهِمَا قَدَّمَهُ فِي اللَّحْدِ وَقَالَ ‏"‏ أَنَا شَهِيدٌ عَلَى هَؤُلاَءِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ‏"‏ ‏.‏ وَأَمَرَ بِدَفْنِهِمْ فِي دِمَائِهِمْ وَلَمْ يُصَلِّ عَلَيْهِمْ وَلَمْ يُغَسَّلُوا ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ جَابِرٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ أَنَسٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَرُوِيَ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ ثَعْلَبَةَ بْنِ أَبِي صُعَيْرٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَمِنْهُمْ مَنْ ذَكَرَهُ عَنْ جَابِرٍ ‏.‏ وَقَدِ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي الصَّلاَةِ عَلَى الشَّهِيدِ فَقَالَ بَعْضُهُمْ لاَ يُصَلَّى عَلَى الشَّهِيدِ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ أَهْلِ الْمَدِينَةِ وَبِهِ يَقُولُ الشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُهُمْ يُصَلَّى عَلَى الشَّهِيدِ ‏.‏ وَاحْتَجُّوا بِحَدِيثِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ صَلَّى عَلَى حَمْزَةَ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ الثَّوْرِيِّ وَأَهْلِ الْكُوفَةِ وَبِهِ يَقُولُ إِسْحَاقُ ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ Uhud shahidlaridan ikki kishini bitta kiyimga birga qoʻyar, soʻng: «Bularning qaysi biri Qurʼonni koʻproq yodlagan?» deb soʻrardilar. Ulardan biriga ishora qilinsa, uni lahadda oldinga qoʻyardilar va: «Men qiyomat kuni mana bularning guvohiman», derdilar. Hamda ularni qonlari bilan koʻmishga buyurdilar, ularga janoza namozi oʻqilmadi va ular yuvilmadi ham. Abu Iso aytdi: Jobirning hadisi hasan sahihdir. Bu hadis Zuhriydan, u Anasdan, u Nabiy ﷺdan ham rivoyat qilingan. Yana Zuhriydan, u Abdulloh ibn Saʼlaba ibn Abu Suaʼyrdan, u Nabiy ﷺdan ham rivoyat qilingan. Baʼzilari uni Jobirdan zikr qilgan. Ilm ahli shahidga namoz oʻqish haqida ixtilof qilgan: baʼzilari shahidga namoz oʻqilmaydi, dedi — bu Madina ahlining soʻzi boʻlib, Shofiiy va Ahmad ham shunday aytadi. Baʼzilari esa shahidga namoz oʻqiladi, dedi va Nabiy ﷺning Hamzaga namoz oʻqiganlari haqidagi hadisni dalil qildi — bu Savriy va Kufa ahlining soʻzi boʻlib, Ishoq ham shunday aytadi.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ Уҳуд шаҳидларидан икки кишини битта кийимга бирга қўяр, сўнг: «Буларнинг қайси бири Қуръонни кўпроқ ёдлаган?» деб сўрардилар. Улардан бирига ишора қилинса, уни лаҳадда олдинга қўярдилар ва: «Мен қиёмат куни мана буларнинг гувоҳиман», дердилар. Ҳамда уларни қонлари билан кўмишга буюрдилар, уларга жаноза намози ўқилмади ва улар ювилмади ҳам. Абу Исо айтди: Жобирнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Бу ҳадис Зуҳрийдан, у Анасдан, у Набий ﷺдан ҳам ривоят қилинган. Яна Зуҳрийдан, у Абдуллоҳ ибн Саълаба ибн Абу Суаъйрдан, у Набий ﷺдан ҳам ривоят қилинган. Баъзилари уни Жобирдан зикр қилган. Илм аҳли шаҳидга намоз ўқиш ҳақида ихтилоф қилган: баъзилари шаҳидга намоз ўқилмайди, деди — бу Мадина аҳлининг сўзи бўлиб, Шофиий ва Аҳмад ҳам шундай айтади. Баъзилари эса шаҳидга намоз ўқилади, деди ва Набий ﷺнинг Ҳамзага намоз ўқиганлари ҳақидаги ҳадисни далил қилди — бу Саврий ва Куфа аҳлининг сўзи бўлиб, Ишоқ ҳам шундай айтади.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، أَخْبَرَنَا الشَّيْبَانِيُّ، حَدَّثَنَا الشَّعْبِيُّ، أَخْبَرَنِي مَنْ، رَأَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم وَرَأَى قَبْرًا مُنْتَبِذًا فَصَفَّ أَصْحَابَهُ خَلْفَهُ فَصَلَّى عَلَيْهِ فَقِيلَ لَهُ مَنْ أَخْبَرَكَهُ فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَنَسٍ وَبُرَيْدَةَ وَيَزِيدَ بْنِ ثَابِتٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَعَامِرِ بْنِ رَبِيعَةَ وَأَبِي قَتَادَةَ وَسَهْلِ بْنِ حُنَيْفٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ لاَ يُصَلَّى عَلَى الْقَبْرِ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ ‏.‏ وَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ إِذَا دُفِنَ الْمَيِّتُ وَلَمْ يُصَلَّ عَلَيْهِ صُلِّيَ عَلَى الْقَبْرِ ‏.‏ وَرَأَى ابْنُ الْمُبَارَكِ الصَّلاَةَ عَلَى الْقَبْرِ ‏.‏ وَقَالَ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ يُصَلَّى عَلَى الْقَبْرِ إِلَى شَهْرٍ ‏.‏ وَقَالاَ أَكْثَرُ مَا سَمِعْنَا عَنِ ابْنِ الْمُسَيَّبِ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم صَلَّى عَلَى قَبْرِ أُمِّ سَعْدِ بْنِ عُبَادَةَ بَعْدَ شَهْرٍ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ chetda ajralib qolgan bir qabrni koʻrdilar-da, sahobalarini ortlariga saf qilib, unga (janoza) namozi oʻqidilar. Abu Iso aytdi: Ibn Abbosning hadisi hasan sahihdir. Nabiy ﷺning sahobalaridan va boshqalardan boʻlgan koʻpchilik ilm ahli shunga amal qiladi — bu Shofiiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Baʼzi ilm ahli esa: qabrga (janoza) namozi oʻqilmaydi, dedi — bu Molik ibn Anasning soʻzidir. Abdulloh ibn Muborak: mayyit koʻmilib, unga namoz oʻqilmagan boʻlsa, qabrga namoz oʻqiladi, dedi va Ibn Muborak qabrga namoz oʻqishni (joiz) deb bildi. Ahmad va Ishoq: bir oygacha qabrga namoz oʻqiladi, dedilar va: Ibn Musayyabdan eshitganimizning eng (ishonarlisi) shuki, Nabiy ﷺ Saʼd ibn Ubodaning onasi qabriga bir oydan keyin namoz oʻqigan edilar, dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ четда ажралиб қолган бир қабрни кўрдилар-да, саҳобаларини ортларига саф қилиб, унга (жаноза) намози ўқидилар. Абу Исо айтди: Ибн Аббоснинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Набий ﷺнинг саҳобаларидан ва бошқалардан бўлган кўпчилик илм аҳли шунга амал қилади — бу Шофиий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Баъзи илм аҳли эса: қабрга (жаноза) намози ўқилмайди, деди — бу Молик ибн Анаснинг сўзидир. Абдуллоҳ ибн Муборак: маййит кўмилиб, унга намоз ўқилмаган бўлса, қабрга намоз ўқилади, деди ва Ибн Муборак қабрга намоз ўқишни (жоиз) деб билди. Аҳмад ва Ишоқ: бир ойгача қабрга намоз ўқилади, дедилар ва: Ибн Мусайябдан эшитганимизнинг энг (ишонарлиси) шуки, Набий ﷺ Саъд ибн Убоданинг онаси қабрига бир ойдан кейин намоз ўқиган эдилар, дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي عَرُوبَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، أَنَّ أُمَّ سَعْدٍ، مَاتَتْ وَالنَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم غَائِبٌ فَلَمَّا قَدِمَ صَلَّى عَلَيْهَا وَقَدْ مَضَى لِذَلِكَ شَهْرٌ ‏.‏

Said ibn Musayyab (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Saʼdning onasi Nabiy ﷺ yoʻqliklarida vafot etdi. U zot kelganlarida unga namoz oʻqidilar, holbuki shu vaqtga bir oy oʻtgan edi.Саид ибн Мусайяб (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Саъднинг онаси Набий ﷺ йўқликларида вафот этди. У зот келганларида унга намоз ўқидилар, ҳолбуки шу вақтга бир ой ўтган эди.

حَدَّثَنَا أَبُو سَلَمَةَ، يَحْيَى بْنُ خَلَفٍ وَحُمَيْدُ بْنُ مَسْعَدَةَ قَالاَ حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ الْمُفَضَّلِ، حَدَّثَنَا يُونُسُ بْنُ عُبَيْدٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِيرِينَ، عَنْ أَبِي الْمُهَلَّبِ، عَنْ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ، قَالَ قَالَ لَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ أَخَاكُمُ النَّجَاشِيَّ قَدْ مَاتَ فَقُومُوا فَصَلُّوا عَلَيْهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَقُمْنَا فَصَفَفْنَا كَمَا يُصَفُّ عَلَى الْمَيِّتِ وَصَلَّيْنَا عَلَيْهِ كَمَا يُصَلَّى عَلَى الْمَيِّتِ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَجَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ وَأَبِي سَعِيدٍ وَحُذَيْفَةَ بْنِ أَسِيدٍ وَجَرِيرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَقَدْ رَوَاهُ أَبُو قِلاَبَةَ عَنْ عَمِّهِ أَبِي الْمُهَلَّبِ عَنْ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ ‏.‏ وَأَبُو الْمُهَلَّبِ اسْمُهُ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَمْرٍو وَيُقَالُ مُعَاوِيَةُ بْنُ عَمْرٍو ‏.‏

Imron ibn Husayn (roziyallohu anhu) aytadi: Rasululloh ﷺ bizga: «Birodaringiz Najoshiy vafot etdi, qani turinglar-da, unga namoz oʻqinglar», dedilar. (Imron) aytdi: Biz turdik va mayyitga saf tortilgani kabi saf tortdik hamda mayyitga oʻqilgani kabi unga namoz oʻqidik. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahih, bu yoʻldan gʻaribdir. Buni Abu Qiloba ham amakisi Abul-Muhallabdan, u Imron ibn Husayndan rivoyat qilgan. Abul-Muhallabning ismi Abdurrahmon ibn Amr boʻlib, Muoviya ibn Amr ham deyiladi.Имрон ибн Ҳусайн (розияллоҳу анҳу) айтади: Расулуллоҳ ﷺ бизга: «Биродарингиз Нажоший вафот этди, қани туринглар-да, унга намоз ўқинглар», дедилар. (Имрон) айтди: Биз турдик ва маййитга саф тортилгани каби саф тортдик ҳамда маййитга ўқилгани каби унга намоз ўқидик. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ, бу йўлдан ғарибдир. Буни Абу Қилоба ҳам амакиси Абул-Муҳаллабдан, у Имрон ибн Ҳусайндан ривоят қилган. Абул-Муҳаллабнинг исми Абдурраҳмон ибн Амр бўлиб, Муовия ибн Амр ҳам дейилади.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو، حَدَّثَنَا أَبُو سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ صَلَّى عَلَى جَنَازَةٍ فَلَهُ قِيرَاطٌ وَمَنْ تَبِعَهَا حَتَّى يُقْضَى دَفْنُهَا فَلَهُ قِيرَاطَانِ أَحَدُهُمَا أَوْ أَصْغَرُهُمَا مِثْلُ أُحُدٍ ‏"‏ ‏.‏ فَذَكَرْتُ ذَلِكَ لاِبْنِ عُمَرَ فَأَرْسَلَ إِلَى عَائِشَةَ فَسَأَلَهَا عَنْ ذَلِكَ فَقَالَتْ صَدَقَ أَبُو هُرَيْرَةَ ‏.‏ فَقَالَ ابْنُ عُمَرَ لَقَدْ فَرَّطْنَا فِي قَرَارِيطَ كَثِيرَةٍ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنِ الْبَرَاءِ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُغَفَّلٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ وَأَبِي سَعِيدٍ وَأُبَىِّ بْنِ كَعْبٍ وَابْنِ عُمَرَ وَثَوْبَانَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ قَدْ رُوِيَ عَنْهُ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim janozaga namoz oʻqisa, unga bir qiyrot (savob) boʻladi. Kim uni koʻmib boʻlinguncha ergashsa, unga ikki qiyrot (savob) boʻladi — ularning biri, yoki ularning kichkinasi Uhud (togʻi) kabidir», dedilar. Buni Ibn Umarga aytib berdim, u Oishaga (kishi) yuborib, undan bu haqda soʻradi. U: «Abu Hurayra rost aytibdi», dedi. Shunda Ibn Umar: «Biz koʻp qiyrotlarni qoʻldan boy beribmiz», dedi. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan sahihdir. U undan bir necha yoʻl bilan rivoyat qilingan.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким жанозага намоз ўқиса, унга бир қийрот (савоб) бўлади. Ким уни кўмиб бўлингунча эргашса, унга икки қийрот (савоб) бўлади — уларнинг бири, ёки уларнинг кичкинаси Уҳуд (тоғи) кабидир», дедилар. Буни Ибн Умарга айтиб бердим, у Оишага (киши) юбориб, ундан бу ҳақда сўради. У: «Абу Ҳурайра рост айтибди», деди. Шунда Ибн Умар: «Биз кўп қийротларни қўлдан бой берибмиз», деди. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. У ундан бир неча йўл билан ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا رَوْحُ بْنُ عُبَادَةَ، حَدَّثَنَا عَبَّادُ بْنُ مَنْصُورٍ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا الْمُهَزَّمِ، قَالَ صَحِبْتُ أَبَا هُرَيْرَةَ عَشْرَ سِنِينَ فَسَمِعْتُهُ يَقُولُ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ مَنْ تَبِعَ جَنَازَةً وَحَمَلَهَا ثَلاَثَ مَرَّاتٍ فَقَدْ قَضَى مَا عَلَيْهِ مِنْ حَقِّهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَرَوَاهُ بَعْضُهُمْ بِهَذَا الإِسْنَادِ وَلَمْ يَرْفَعْهُ ‏.‏ وَأَبُو الْمُهَزَّمِ اسْمُهُ يَزِيدُ بْنُ سُفْيَانَ وَضَعَّفَهُ شُعْبَةُ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U Rasululloh ﷺning shunday deganlarini eshitdi: «Kim janozaga ergashib, uni uch marta koʻtarsa, uning haqqidan oʻziga lozim boʻlganni ado qilibdi». Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir. Baʼzilari uni shu isnod bilan rivoyat qilib, marfuʼ qilmagan. Abul-Muhazzimning ismi Yazid ibn Sufyon boʻlib, Shuʼba uni zaif sanagan.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У Расулуллоҳ ﷺнинг шундай деганларини эшитди: «Ким жанозага эргашиб, уни уч марта кўтарса, унинг ҳаққидан ўзига лозим бўлганни адо қилибди». Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир. Баъзилари уни шу иснод билан ривоят қилиб, марфуъ қилмаган. Абул-Муҳаззимнинг исми Язид ибн Суфён бўлиб, Шуъба уни заиф санаган.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ سَالِمِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَامِرِ بْنِ رَبِيعَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنْ عَامِرِ بْنِ رَبِيعَةَ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِذَا رَأَيْتُمُ الْجَنَازَةَ فَقُومُوا لَهَا حَتَّى تُخَلِّفَكُمْ أَوْ تُوضَعَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ وَجَابِرٍ وَسَهْلِ بْنِ حُنَيْفٍ وَقَيْسِ بْنِ سَعْدٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَامِرِ بْنِ رَبِيعَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Omir ibn Rabia (roziyallohu anhu) Rasululloh ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Janozani koʻrsangiz, u sizdan oʻtib ketguncha yoki (yerga) qoʻyilguncha unga (taʼzim qilib) turinglar», dedilar. Abu Iso aytdi: Omir ibn Rabianing hadisi hasan sahihdir.Омир ибн Рабиа (розияллоҳу анҳу) Расулуллоҳ ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Жанозани кўрсангиз, у сиздан ўтиб кетгунча ёки (ерга) қўйилгунча унга (таъзим қилиб) туринглар», дедилар. Абу Исо айтди: Омир ибн Рабианинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ الْجَهْضَمِيُّ، وَالْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْخَلاَّلُ الْحُلْوَانِيُّ، قَالاَ حَدَّثَنَا وَهْبُ بْنُ جَرِيرٍ، حَدَّثَنَا هِشَامٌ الدَّسْتَوَائِيُّ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِذَا رَأَيْتُمُ الْجَنَازَةَ فَقُومُوا لَهَا فَمَنْ تَبِعَهَا فَلاَ يَقْعُدَنَّ حَتَّى تُوضَعَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي سَعِيدٍ فِي هَذَا الْبَابِ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ قَالاَ مَنْ تَبِعَ جَنَازَةً فَلاَ يَقْعُدَنَّ حَتَّى تُوضَعَ عَنْ أَعْنَاقِ الرِّجَالِ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ أَنَّهُمْ كَانُوا يَتَقَدَّمُونَ الْجَنَازَةَ فَيَقْعُدُونَ قَبْلَ أَنْ تَنْتَهِيَ إِلَيْهِمُ الْجَنَازَةُ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ ‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Janozani koʻrsangiz, unga (taʼzim qilib) turinglar. Kim unga ergashsa, u (yerga) qoʻyilmaguncha oʻtirmasin», dedilar. Abu Iso aytdi: Abu Saidning bu bobdagi hadisi hasan sahihdir. Bu Ahmad va Ishoqning soʻzidir; ular: kim janozaga ergashsa, u kishilarning yelkasidan (yerga) qoʻyilmaguncha oʻtirmasin, dedilar. Nabiy ﷺning sahobalaridan va boshqalardan boʻlgan baʼzi ilm ahlidan rivoyat qilinishicha, ular janozadan oldinga oʻtib, janoza ularga yetib kelishidan oldin oʻtirar edilar — bu Shofiiyning soʻzidir.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Жанозани кўрсангиз, унга (таъзим қилиб) туринглар. Ким унга эргашса, у (ерга) қўйилмагунча ўтирмасин», дедилар. Абу Исо айтди: Абу Саиднинг бу бобдаги ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Бу Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир; улар: ким жанозага эргашса, у кишиларнинг елкасидан (ерга) қўйилмагунча ўтирмасин, дедилар. Набий ﷺнинг саҳобаларидан ва бошқалардан бўлган баъзи илм аҳлидан ривоят қилинишича, улар жанозадан олдинга ўтиб, жаноза уларга етиб келишидан олдин ўтирар эдилар — бу Шофиийнинг сўзидир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ وَاقِدٍ، وَهُوَ ابْنُ عَمْرِو بْنِ سَعْدِ بْنِ مُعَاذٍ عَنْ نَافِعِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنْ مَسْعُودِ بْنِ الْحَكَمِ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ، أَنَّهُ ذُكِرَ الْقِيَامُ فِي الْجَنَائِزِ حَتَّى تُوضَعَ فَقَالَ عَلِيٌّ قَامَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ قَعَدَ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ وَابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَلِيٍّ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَفِيهِ رِوَايَةُ أَرْبَعَةٍ مِنَ التَّابِعِينَ بَعْضُهُمْ عَنْ بَعْضٍ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ ‏.‏ قَالَ الشَّافِعِيُّ وَهَذَا أَصَحُّ شَيْءٍ فِي هَذَا الْبَابِ ‏.‏ وَهَذَا الْحَدِيثُ نَاسِخٌ لِلْحَدِيثِ الأَوَّلِ ‏"‏ إِذَا رَأَيْتُمُ الْجَنَازَةَ فَقُومُوا ‏"‏ ‏.‏ وَقَالَ أَحْمَدُ إِنْ شَاءَ قَامَ وَإِنْ شَاءَ لَمْ يَقُمْ ‏.‏ وَاحْتَجَّ بِأَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَدْ رُوِيَ عَنْهُ أَنَّهُ قَامَ ثُمَّ قَعَدَ ‏.‏ وَهَكَذَا قَالَ إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى مَعْنَى قَوْلِ عَلِيٍّ قَامَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي الْجَنَازَةِ ثُمَّ قَعَدَ ‏.‏ يَقُولُ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذَا رَأَى الْجَنَازَةَ قَامَ ثُمَّ تَرَكَ ذَلِكَ بَعْدُ فَكَانَ لاَ يَقُومُ إِذَا رَأَى الْجَنَازَةَ ‏.‏

Masʼud ibn al-Hakamdan rivoyat qilinadi: Janoza (yerga) qoʻyilguncha uning uchun turish zikr qilindi. Shunda Ali (roziyallohu anhu): «Rasululloh ﷺ turdilar, soʻng (keyinroq) oʻtirdilar», dedi. Abu Iso aytdi: Alining hadisi hasan sahihdir. Unda toʻrtta tobeiy biri-biridan rivoyat qilgan. Baʼzi ilm ahli shunga amal qiladi. Shofiiy: bu bu bobdagi eng sahih (rivoyat)dir, dedi. Bu hadis: «Janozani koʻrsangiz turinglar» degan avvalgi hadisni nasx qiluvchidir. Ahmad: xohlasa tursin, xohlasa turmasin, dedi va Nabiy ﷺdan turib, soʻng oʻtirgani rivoyat qilinganini dalil qildi. Ishoq ibn Ibrohim ham shunday dedi. Abu Iso aytdi: Alining «Rasululloh ﷺ janozada turdilar, soʻng oʻtirdilar» degan soʻzining maʼnosi — Rasululloh ﷺ janozani koʻrganlarida turardilar, soʻng buni keyin tark qildilar va janozani koʻrganlarida turmaydigan boʻldilar, deyilganidir.Масъуд ибн ал-Ҳакамдан ривоят қилинади: Жаноза (ерга) қўйилгунча унинг учун туриш зикр қилинди. Шунда Али (розияллоҳу анҳу): «Расулуллоҳ ﷺ турдилар, сўнг (кейинроқ) ўтирдилар», деди. Абу Исо айтди: Алининг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Унда тўртта тобеий бири-биридан ривоят қилган. Баъзи илм аҳли шунга амал қилади. Шофиий: бу бу бобдаги энг саҳиҳ (ривоят)дир, деди. Бу ҳадис: «Жанозани кўрсангиз туринглар» деган аввалги ҳадисни насх қилувчидир. Аҳмад: хоҳласа турсин, хоҳласа турмасин, деди ва Набий ﷺдан туриб, сўнг ўтиргани ривоят қилинганини далил қилди. Ишоқ ибн Иброҳим ҳам шундай деди. Абу Исо айтди: Алининг «Расулуллоҳ ﷺ жанозада турдилар, сўнг ўтирдилар» деган сўзининг маъноси — Расулуллоҳ ﷺ жанозани кўрганларида турардилар, сўнг буни кейин тарк қилдилар ва жанозани кўрганларида турмайдиган бўлдилар, дейилганидир.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، وَنَصْرُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْكُوفِيُّ، وَيُوسُفُ بْنُ مُوسَى الْقَطَّانُ الْبَغْدَادِيُّ، قَالُوا حَدَّثَنَا حَكَّامُ بْنُ سَلْمٍ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ عَبْدِ الأَعْلَى، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ اللَّحْدُ لَنَا وَالشَّقُّ لِغَيْرِنَا ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ جَرِيرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ وَعَائِشَةَ وَابْنِ عُمَرَ وَجَابِرٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Lahad biz uchun, shaqq (oʻyilgan chuqur) esa bizdan boshqalar uchundir», dedilar. Abu Iso aytdi: Ibn Abbosning hadisi bu yoʻldan gʻaribdir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Лаҳад биз учун, шаққ (ўйилган чуқур) эса биздан бошқалар учундир», дедилар. Абу Исо айтди: Ибн Аббоснинг ҳадиси бу йўлдан ғарибдир.

حَدَّثَنَا أَبُو سَعِيدٍ الأَشَجُّ، حَدَّثَنَا أَبُو خَالِدٍ الأَحْمَرُ، حَدَّثَنَا الْحَجَّاجُ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ إِذَا أُدْخِلَ الْمَيِّتُ الْقَبْرَ - وَقَالَ أَبُو خَالِدٍ مَرَّةً إِذَا وُضِعَ الْمَيِّتُ فِي لَحْدِهِ قَالَ مَرَّةً ‏"‏ بِسْمِ اللَّهِ وَبِاللَّهِ وَعَلَى مِلَّةِ رَسُولِ اللَّهِ ‏"‏ ‏.‏ وَقَالَ مَرَّةً ‏"‏ بِسْمِ اللَّهِ وَبِاللَّهِ وَعَلَى سُنَّةِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ مِنْ غَيْرِ هَذَا الْوَجْهِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَرَوَاهُ أَبُو الصِّدِّيقِ النَّاجِيُّ عَنِ ابْنِ عُمَرَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَقَدْ رُوِيَ عَنْ أَبِي الصِّدِّيقِ النَّاجِيِّ عَنِ ابْنِ عُمَرَ مَوْقُوفًا أَيْضًا ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ mayyit qabrga kiritilganda — Abu Xolid bir marta: mayyit oʻzining lahadiga qoʻyilganda, dedi — bir marta: «Bismillahi va billahi va alo millati Rasulillah (Allohning nomi bilan, Alloh bilan va Allohning Rasuli dini uzra)», dedilar. Bir marta esa: «Bismillahi va billahi va alo sunnati Rasulillah ﷺ (Allohning nomi bilan, Alloh bilan va Allohning Rasuli sunnati uzra)», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan, bu yoʻldan gʻaribdir. Bu hadis Ibn Umardan, u Nabiy ﷺdan boshqa yoʻl bilan ham rivoyat qilingan. Buni Abus-Siddiq an-Nojiy ham Ibn Umardan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qilgan. Yana Abus-Siddiq an-Nojiydan, u Ibn Umardan mavquf holida ham rivoyat qilingan.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ маййит қабрга киритилганда — Абу Холид бир марта: маййит ўзининг лаҳадига қўйилганда, деди — бир марта: «Бисмиллаҳи ва биллаҳи ва ало миллати Расулиллаҳ (Аллоҳнинг номи билан, Аллоҳ билан ва Аллоҳнинг Расули дини узра)», дедилар. Бир марта эса: «Бисмиллаҳи ва биллаҳи ва ало суннати Расулиллаҳ ﷺ (Аллоҳнинг номи билан, Аллоҳ билан ва Аллоҳнинг Расули суннати узра)», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан, бу йўлдан ғарибдир. Бу ҳадис Ибн Умардан, у Набий ﷺдан бошқа йўл билан ҳам ривоят қилинган. Буни Абус-Сиддиқ ан-Ножий ҳам Ибн Умардан, у Набий ﷺдан ривоят қилган. Яна Абус-Сиддиқ ан-Ножийдан, у Ибн Умардан мавқуф ҳолида ҳам ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا زَيْدُ بْنُ أَخْزَمَ الطَّائِيُّ الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ فَرْقَدٍ، قَالَ سَمِعْتُ جَعْفَرَ بْنَ مُحَمَّدٍ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ الَّذِي أَلْحَدَ قَبْرَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَبُو طَلْحَةَ وَالَّذِي أَلْقَى الْقَطِيفَةَ تَحْتَهُ شُقْرَانُ مَوْلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ جَعْفَرٌ وَأَخْبَرَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي رَافِعٍ قَالَ سَمِعْتُ شُقْرَانَ يَقُولُ أَنَا وَاللَّهِ طَرَحْتُ الْقَطِيفَةَ تَحْتَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي الْقَبْرِ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ شُقْرَانَ حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَرَوَى عَلِيُّ بْنُ الْمَدِينِيِّ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ فَرْقَدٍ هَذَا الْحَدِيثَ ‏.‏

Jaʼfar ibn Muhammad (rahimahulloh) otasidan rivoyat qilib aytdi: Rasululloh ﷺning qabrlariga lahad qazigan kishi Abu Talha, ostlariga qatifa (baxmal) toʻshagan kishi esa Rasululloh ﷺning ozod qilingan quli Shuqron edi. Jaʼfar aytdi: Menga Ubaydulloh ibn Abu Rofiʼ xabar berib: Men Shuqronning: «Allohga qasamki, qabrda Rasululloh ﷺning ostlariga qatifani men toʻshadim», deganini eshitdim, dedi. Abu Iso aytdi: Shuqronning hadisi hasan gʻaribdir. Bu hadisni Ali ibn al-Madiniy ham Usmon ibn Farqaddan rivoyat qilgan.Жаъфар ибн Муҳаммад (раҳимаҳуллоҳ) отасидан ривоят қилиб айтди: Расулуллоҳ ﷺнинг қабрларига лаҳад қазиган киши Абу Талҳа, остларига қатифа (бахмал) тўшаган киши эса Расулуллоҳ ﷺнинг озод қилинган қули Шуқрон эди. Жаъфар айтди: Менга Убайдуллоҳ ибн Абу Рофиъ хабар бериб: Мен Шуқроннинг: «Аллоҳга қасамки, қабрда Расулуллоҳ ﷺнинг остларига қатифани мен тўшадим», деганини эшитдим, деди. Абу Исо айтди: Шуқроннинг ҳадиси ҳасан ғарибдир. Бу ҳадисни Али ибн ал-Мадиний ҳам Усмон ибн Фарқаддан ривоят қилган.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ أَبِي حَمْزَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ جُعِلَ فِي قَبْرِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَطِيفَةٌ حَمْرَاءُ ‏.‏ قَالَ وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، وَيَحْيَى، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ أَبِي جَمْرَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، ‏.‏ وَهَذَا أَصَحُّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى شُعْبَةُ، عَنْ أَبِي حَمْزَةَ الْقَصَّابِ، وَاسْمُهُ، عِمْرَانُ بْنُ أَبِي عَطَاءٍ وَرُوِيَ عَنْ أَبِي جَمْرَةَ الضُّبَعِيِّ، وَاسْمُهُ، نَصْرُ بْنُ عِمْرَانَ وَكِلاَهُمَا مِنْ أَصْحَابِ ابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّهُ كَرِهَ أَنْ يُلْقَى، تَحْتَ الْمَيِّتِ فِي الْقَبْرِ شَيْءٌ ‏.‏ وَإِلَى هَذَا ذَهَبَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytadi: Nabiy ﷺning qabrlariga qizil qatifa (baxmal) qoʻyildi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir. Buni Shuʼba Abu Hamza al-Qassobdan rivoyat qilgan — uning ismi Imron ibn Abu Ato. Yana Abu Jamra az-Zubayiydan ham rivoyat qilingan — uning ismi Nasr ibn Imron, ikkisi ham Ibn Abbosning shogirdlaridandir. Ibn Abbosdan rivoyat qilinishicha, u qabrda mayyit ostiga biror narsa toʻshalishini makruh sanagan. Baʼzi ilm ahli shunga moyil boʻlgan.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтади: Набий ﷺнинг қабрларига қизил қатифа (бахмал) қўйилди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир. Буни Шуъба Абу Ҳамза ал-Қассобдан ривоят қилган — унинг исми Имрон ибн Абу Ато. Яна Абу Жамра аз-Зубайийдан ҳам ривоят қилинган — унинг исми Наср ибн Имрон, иккиси ҳам Ибн Аббоснинг шогирдларидандир. Ибн Аббосдан ривоят қилинишича, у қабрда маййит остига бирор нарса тўшалишини макруҳ санаган. Баъзи илм аҳли шунга мойил бўлган.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ حَبِيبِ بْنِ أَبِي ثَابِتٍ، عَنْ أَبِي وَائِلٍ، أَنَّ عَلِيًّا، قَالَ لأَبِي الْهَيَّاجِ الأَسَدِيِّ أَبْعَثُكَ عَلَى مَا بَعَثَنِي بِهِ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَنْ لاَ تَدَعَ قَبْرًا مُشْرِفًا إِلاَّ سَوَّيْتَهُ وَلاَ تِمْثَالاً إِلاَّ طَمَسْتَهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ جَابِرٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَلِيٍّ حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ يَكْرَهُونَ أَنْ يُرْفَعَ الْقَبْرُ فَوْقَ الأَرْضِ ‏.‏ قَالَ الشَّافِعِيُّ أَكْرَهُ أَنْ يُرْفَعَ الْقَبْرُ إِلاَّ بِقَدْرِ مَا يُعْرَفُ أَنَّهُ قَبْرٌ لِكَيْلاَ يُوطَأَ وَلاَ يُجْلَسَ عَلَيْهِ ‏.‏

Ali (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U Abul Hayyoj al-Asadiyga: «Paygʻambar ﷺ meni nima bilan joʻnatgan boʻlsalar, men ham seni shu bilan joʻnatyapman: hech bir koʻtarilgan (baland) qabrni tekislamasdan, hech bir tasvirni oʻchirmasdan qoldirmagin», dedi. Abu Iso aytdi: Alining hadisi hasan hadisdir. Baʼzi ilm ahli shu (hadisga) amal qiladilar va ular qabrni yerdan baland koʻtarishni makruh sanaydilar. Shofeʼiy aytdi: Men qabrni — uning qabr ekanligi bilinib, ustidan yurilmasligi va unga oʻtirilmasligi uchun — bilingudek miqdordan ortiq koʻtarishni makruh sanayman.Али (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У Абул Ҳайёж ал-Асадийга: «Пайғамбар ﷺ мени нима билан жўнатган бўлсалар, мен ҳам сени шу билан жўнатяпман: ҳеч бир кўтарилган (баланд) қабрни текисламасдан, ҳеч бир тасвирни ўчирмасдан қолдирмагин», деди. Абу Исо айтди: Алининг ҳадиси ҳасан ҳадисдир. Баъзи илм аҳли шу (ҳадисга) амал қиладилар ва улар қабрни ердан баланд кўтаришни макруҳ санайдилар. Шофеъий айтди: Мен қабрни — унинг қабр эканлиги билиниб, устидан юрилмаслиги ва унга ўтирилмаслиги учун — билингудек миқдордан ортиқ кўтаришни макруҳ санайман.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ يَزِيدَ بْنِ جَابِرٍ، عَنْ بُسْرِ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ، عَنْ أَبِي إِدْرِيسَ الْخَوْلاَنِيِّ، عَنْ وَاثِلَةَ بْنِ الأَسْقَعِ، عَنْ أَبِي مَرْثَدٍ الْغَنَوِيِّ، قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ تَجْلِسُوا عَلَى الْقُبُورِ وَلاَ تُصَلُّوا إِلَيْهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَعَمْرِو بْنِ حَزْمٍ وَبَشِيرِ ابْنِ الْخَصَاصِيَةِ ‏.‏ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُبَارَكِ، بِهَذَا الإِسْنَادِ نَحْوَهُ ‏.‏

Abu Marsad al-Gʻanaviy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Qabrlar ustiga oʻtirmanglar va ularga (qarata) namoz oʻqimanglar», dedilar.Абу Марсад ал-Ғанавий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Қабрлар устига ўтирманглар ва уларга (қарата) намоз ўқиманглар», дедилар.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، وَأَبُو عَمَّارٍ قَالاَ أَخْبَرَنَا الْوَلِيدُ بْنُ مُسْلِمٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ يَزِيدَ بْنِ جَابِرٍ، عَنْ بُسْرِ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ، عَنْ وَاثِلَةَ بْنِ الأَسْقَعِ، عَنْ أَبِي مَرْثَدٍ الْغَنَوِيِّ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ ‏.‏ وَلَيْسَ فِيهِ عَنْ أَبِي إِدْرِيسَ وَهَذَا الصَّحِيحُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى قَالَ مُحَمَّدٌ وَحَدِيثُ ابْنِ الْمُبَارَكِ خَطَأٌ أَخْطَأَ فِيهِ ابْنُ الْمُبَارَكِ وَزَادَ فِيهِ عَنْ أَبِي إِدْرِيسَ الْخَوْلاَنِيِّ وَإِنَّمَا هُوَ بُسْرُ بْنُ عُبَيْدِ اللَّهِ عَنْ وَاثِلَةَ بْنِ الأَسْقَعِ هَكَذَا رَوَى غَيْرُ وَاحِدٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ يَزِيدَ بْنِ جَابِرٍ وَلَيْسَ فِيهِ عَنْ أَبِي إِدْرِيسَ الْخَوْلاَنِيِّ وَبُسْرُ بْنُ عُبَيْدِ اللَّهِ قَدْ سَمِعَ مِنْ وَاثِلَةَ بْنِ الأَسْقَعِ ‏.‏

Abu Marsad al-Gʻanaviy (roziyallohu anhu)dan, u Nabiy ﷺdan yuqoridagiga oʻxshash (hadis) rivoyat qiladi. Bu (rivoyat)da Abu Idris (zikri) yoʻq va sahihi shudir. Abu Iso aytdi: Muhammad (al-Buxoriy) aytdi: Ibn Muborakning hadisi xatodir, unda Ibn Muborak xato qilib, «Abu Idris al-Xavloniydan» ziyodasini qoʻshib yuborgan. Aslida u Busr ibn Ubaydulloh, Vosila ibn al-Asqaʼdan (rivoyat qiladi). Abdurrahmon ibn Yazid ibn Jobirdan birortagina emas, balki bir nechta (rovi) shunday rivoyat qilgan va unda «Abu Idris al-Xavloniydan» (zikri) yoʻq. Busr ibn Ubaydulloh esa Vosila ibn al-Asqaʼdan eshitgandir.Абу Марсад ал-Ғанавий (розияллоҳу анҳу)дан, у Набий ﷺдан юқоридагига ўхшаш (ҳадис) ривоят қилади. Бу (ривоят)да Абу Идрис (зикри) йўқ ва саҳиҳи шудир. Абу Исо айтди: Муҳаммад (ал-Бухорий) айтди: Ибн Муборакнинг ҳадиси хатодир, унда Ибн Муборак хато қилиб, «Абу Идрис ал-Хавлонийдан» зиёдасини қўшиб юборган. Аслида у Буср ибн Убайдуллоҳ, Восила ибн ал-Асқаъдан (ривоят қилади). Абдурраҳмон ибн Язид ибн Жобирдан бирортагина эмас, балки бир нечта (рови) шундай ривоят қилган ва унда «Абу Идрис ал-Хавлонийдан» (зикри) йўқ. Буср ибн Убайдуллоҳ эса Восила ибн ал-Асқаъдан эшитгандир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ الأَسْوَدِ أَبُو عَمْرٍو الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ رَبِيعَةَ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرٍ، قَالَ نَهَى النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَنْ تُجَصَّصَ الْقُبُورُ وَأَنْ يُكْتَبَ عَلَيْهَا وَأَنْ يُبْنَى عَلَيْهَا وَأَنْ تُوطَأَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ قَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنْ جَابِرٍ ‏.‏ وَقَدْ رَخَّصَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْهُمُ الْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ فِي تَطْيِينِ الْقُبُورِ ‏.‏ وَقَالَ الشَّافِعِيُّ لاَ بَأْسَ أَنْ يُطَيَّنَ الْقَبْرُ ‏.‏

Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ qabrlarni ohaklash (gips bilan suvash)dan, ustiga yozuv yozishdan, ustiga bino qurishdan va ularni bosib yurishdan qaytardilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir, u Jobirdan boshqa yoʻllar bilan ham rivoyat qilingan. Baʼzi ilm ahli, jumladan Hasan al-Basriy, qabrlarni loy bilan suvashga ruxsat berganlar. Shofeʼiy aytdi: Qabrni loy bilan suvashda zarar yoʻq.Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ қабрларни оҳаклаш (гипс билан суваш)дан, устига ёзув ёзишдан, устига бино қуришдан ва уларни босиб юришдан қайтардилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир, у Жобирдан бошқа йўллар билан ҳам ривоят қилинган. Баъзи илм аҳли, жумладан Ҳасан ал-Басрий, қабрларни лой билан сувашга рухсат берганлар. Шофеъий айтди: Қабрни лой билан сувашда зарар йўқ.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الصَّلْتِ، عَنْ أَبِي كُدَيْنَةَ، عَنْ قَابُوسِ بْنِ أَبِي ظَبْيَانَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ مَرَّ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِقُبُورِ الْمَدِينَةِ فَأَقْبَلَ عَلَيْهِمْ بِوَجْهِهِ فَقَالَ ‏"‏ السَّلاَمُ عَلَيْكُمْ يَا أَهْلَ الْقُبُورِ يَغْفِرُ اللَّهُ لَنَا وَلَكُمْ أَنْتُمْ سَلَفُنَا وَنَحْنُ بِالأَثَرِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ بُرَيْدَةَ وَعَائِشَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَأَبُو كُدَيْنَةَ اسْمُهُ يَحْيَى بْنُ الْمُهَلَّبِ وَأَبُو ظَبْيَانَ اسْمُهُ حُصَيْنُ بْنُ جُنْدُبٍ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ Madinaning qabrlari yonidan oʻtdilar, soʻng ularga yuzlarini qaratib: «Assalomu alaykum, ey qabr ahli! Alloh bizni ham, sizni ham magʻfirat qilsin. Sizlar bizning oldimizdagilarsiz, biz esa ortingizdan boruvchilarmiz», dedilar. Abu Iso aytdi: Ibn Abbosning hadisi hasan gʻaribdir. Abu Kudaynaning ismi Yahyo ibn al-Muhallab, Abu Zabyonning ismi esa Husayn ibn Jundubdir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ Мадинанинг қабрлари ёнидан ўтдилар, сўнг уларга юзларини қаратиб: «Ассалому алайкум, эй қабр аҳли! Аллоҳ бизни ҳам, сизни ҳам мағфират қилсин. Сизлар бизнинг олдимиздагиларсиз, биз эса ортингиздан борувчилармиз», дедилар. Абу Исо айтди: Ибн Аббоснинг ҳадиси ҳасан ғарибдир. Абу Кудайнанинг исми Яҳё ибн ал-Муҳаллаб, Абу Забённинг исми эса Ҳусайн ибн Жундубдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، وَمَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، وَالْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْخَلاَّلُ، قَالُوا حَدَّثَنَا أَبُو عَاصِمٍ النَّبِيلُ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَلْقَمَةَ بْنِ مَرْثَدٍ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ بُرَيْدَةَ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ قَدْ كُنْتُ نَهَيْتُكُمْ عَنْ زِيَارَةِ الْقُبُورِ فَقَدْ أُذِنَ لِمُحَمَّدٍ فِي زِيَارَةِ قَبْرِ أُمِّهِ فَزُورُوهَا فَإِنَّهَا تُذَكِّرُ الآخِرَةَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ وَابْنِ مَسْعُودٍ وَأَنَسٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَأُمِّ سَلَمَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ بُرَيْدَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ لاَ يَرَوْنَ بِزِيَارَةِ الْقُبُورِ بَأْسًا ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ الْمُبَارَكِ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏

Burayda (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Men sizlarni qabrlarni ziyorat qilishdan qaytargan edim. Endi Muhammadga onasining qabrini ziyorat qilishga izn berildi, bas, ularni ziyorat qilinglar, chunki u (ziyorat) oxiratni eslatadi», dedilar. Abu Iso aytdi: Buraydaning hadisi hasan sahihdir. Ilm ahli shunga amal qiladilar va ular qabrlarni ziyorat qilishni zararsiz deb biladilar. Bu Ibn Muborak, Shofeʼiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir.Бурайда (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Мен сизларни қабрларни зиёрат қилишдан қайтарган эдим. Энди Муҳаммадга онасининг қабрини зиёрат қилишга изн берилди, бас, уларни зиёрат қилинглар, чунки у (зиёрат) охиратни эслатади», дедилар. Абу Исо айтди: Бурайданинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Илм аҳли шунга амал қиладилар ва улар қабрларни зиёрат қилишни зарарсиз деб биладилар. Бу Ибн Муборак, Шофеъий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир.

حَدَّثَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ حُرَيْثٍ، حَدَّثَنَا عِيسَى بْنُ يُونُسَ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ، قَالَ تُوُفِّيَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ أَبِي بَكْرٍ بِحُبْشِيٍّ ‏.‏ قَالَ فَحُمِلَ إِلَى مَكَّةَ فَدُفِنَ فِيهَا فَلَمَّا قَدِمَتْ عَائِشَةُ أَتَتْ قَبْرَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ فَقَالَتْ وَكُنَّا كَنَدْمَانَىْ جَذِيمَةَ حِقْبَةً مِنَ الدَّهْرِ حَتَّى قِيلَ لَنْ يَتَصَدَّعَا فَلَمَّا تَفَرَّقْنَا كَأَنِّي وَمَالِكًا لِطُولِ اجْتِمَاعٍ لَمْ نَبِتْ لَيْلَةً مَعَا ثُمَّ قَالَتْ وَاللَّهِ لَوْ حَضَرْتُكَ مَا دُفِنْتَ إِلاَّ حَيْثُ مُتَّ وَلَوْ شَهِدْتُكَ مَا زُرْتُكَ ‏.‏

Abdulloh ibn Abu Mulayka (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Abdurrahmon ibn Abu Bakr Hubshiy (degan joy)da vafot etdi. U Makkaga koʻtarib keltirildi va shu yerda dafn qilindi. Oisha (roziyalloho anho) kelgach, Abdurrahmon ibn Abu Bakrning qabri yoniga bordi va (shu maʼnodagi sheʼrni) aytdi: «Biz dahrning bir uzun muddati davomida Jazimaning ikki nadimi (ichkilik hamrohi) kabi edik, hatto: ‹Ular hech ajralmaydilar›, deyildi. Biz ajralganimizda esa, uzoq vaqt birga boʻlganimiz sababli, men bilan Molik goʻyo bir kechani ham birga oʻtkazmaganga oʻxshaymiz». Soʻng u (Oisha): «Vallohi, agar (oʻliming chogʻida) yoningda hozir boʻlganimda edi, sen oʻlgan joydan boshqa joyga dafn etilmas eding. Agar dafningda hozir boʻlganimda edi, (hozir) seni ziyorat qilmas edim», dedi.Абдуллоҳ ибн Абу Мулайка (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Абдурраҳмон ибн Абу Бакр Ҳубший (деган жой)да вафот этди. У Маккага кўтариб келтирилди ва шу ерда дафн қилинди. Оиша (розияллоҳо анҳо) келгач, Абдурраҳмон ибн Абу Бакрнинг қабри ёнига борди ва (шу маънодаги шеърни) айтди: «Биз даҳрнинг бир узун муддати давомида Жазиманинг икки надими (ичкилик ҳамроҳи) каби эдик, ҳатто: ‹Улар ҳеч ажралмайдилар›, дейилди. Биз ажралганимизда эса, узоқ вақт бирга бўлганимиз сабабли, мен билан Молик гўё бир кечани ҳам бирга ўтказмаганга ўхшаймиз». Сўнг у (Оиша): «Валлоҳи, агар (ўлиминг чоғида) ёнингда ҳозир бўлганимда эди, сен ўлган жойдан бошқа жойга дафн этилмас эдинг. Агар дафнингда ҳозир бўлганимда эди, (ҳозир) сени зиёрат қилмас эдим», деди.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ عُمَرَ بْنِ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَعَنَ زَوَّارَاتِ الْقُبُورِ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَحَسَّانَ بْنِ ثَابِتٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رَأَى بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّ هَذَا كَانَ قَبْلَ أَنْ يُرَخِّصَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فِي زِيَارَةِ الْقُبُورِ فَلَمَّا رَخَّصَ دَخَلَ فِي رُخْصَتِهِ الرِّجَالُ وَالنِّسَاءُ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُهُمْ إِنَّمَا كُرِهَ زِيَارَةُ الْقُبُورِ لِلنِّسَاءِ لِقِلَّةِ صَبْرِهِنَّ وَكَثْرَةِ جَزَعِهِنَّ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ qabrlarni koʻp ziyorat qiluvchi ayollarni laʼnatladilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Baʼzi ilm ahli bu (hukm) Nabiy ﷺ qabrlarni ziyorat qilishga ruxsat berishlaridan oldin boʻlgan, deb qaraganlar; ruxsat berganlarida esa, ruxsatga erkaklar ham, ayollar ham kirgan. Baʼzilari esa: Ayollar uchun qabrlarni ziyorat qilish faqat ularning sabri kamligi va dod-faryodlari koʻpligi sababli makruh sanalgan, deganlar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ қабрларни кўп зиёрат қилувчи аёлларни лаънатладилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Баъзи илм аҳли бу (ҳукм) Набий ﷺ қабрларни зиёрат қилишга рухсат беришларидан олдин бўлган, деб қараганлар; рухсат берганларида эса, рухсатга эркаклар ҳам, аёллар ҳам кирган. Баъзилари эса: Аёллар учун қабрларни зиёрат қилиш фақат уларнинг сабри камлиги ва дод-фарёдлари кўплиги сабабли макруҳ саналган, деганлар.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، وَمُحَمَّدُ بْنُ عَمْرٍو السَّوَّاقُ، قَالاَ حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ الْيَمَانِ، عَنِ الْمِنْهَالِ بْنِ خَلِيفَةَ، عَنِ الْحَجَّاجِ بْنِ أَرْطَاةَ، عَنْ عَطَاءٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم دَخَلَ قَبْرًا لَيْلاً فَأُسْرِجَ لَهُ سِرَاجٌ فَأَخَذَهُ مِنْ قِبَلِ الْقِبْلَةِ وَقَالَ ‏"‏ رَحِمَكَ اللَّهُ إِنْ كُنْتَ لأَوَّاهًا تَلاَّءً لِلْقُرْآنِ ‏"‏ ‏.‏ وَكَبَّرَ عَلَيْهِ أَرْبَعًا ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ جَابِرٍ وَيَزِيدَ بْنِ ثَابِتٍ وَهُوَ أَخُو زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ أَكْبَرُ مِنْهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَقَدْ ذَهَبَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِلَى هَذَا وَقَالُوا يُدْخَلُ الْمَيِّتُ الْقَبْرَ مِنْ قِبَلِ الْقِبْلَةِ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُهُمْ يُسَلُّ سَلاًّ ‏.‏ وَرَخَّصَ أَكْثَرُ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي الدَّفْنِ بِاللَّيْلِ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ kechasi bir qabrga kirdilar va ular uchun chiroq yoqildi. U zot (mayyitni) qibla tomonidan oldilar va: «Alloh senga rahm qilsin, sen koʻp (Allohga) ohu nola qilib yolvoruvchi, Qurʼonni koʻp tilovat qiluvchi eding», dedilar. Va unga toʻrt (marta) takbir aytdilar. Abu Iso aytdi: Ibn Abbosning hadisi hasan hadisdir. Baʼzi ilm ahli shunga (amal qilishga) borib: Mayyit qabrga qibla tomonidan kiritiladi, deganlar. Baʼzilari esa: U tortib qoʻyiladi, deganlar. Koʻpchilik ilm ahli kechasi dafn etishga ruxsat berganlar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ кечаси бир қабрга кирдилар ва улар учун чироқ ёқилди. У зот (маййитни) қибла томонидан олдилар ва: «Аллоҳ сенга раҳм қилсин, сен кўп (Аллоҳга) оҳу нола қилиб ёлворувчи, Қуръонни кўп тиловат қилувчи эдинг», дедилар. Ва унга тўрт (марта) такбир айтдилар. Абу Исо айтди: Ибн Аббоснинг ҳадиси ҳасан ҳадисдир. Баъзи илм аҳли шунга (амал қилишга) бориб: Маййит қабрга қибла томонидан киритилади, деганлар. Баъзилари эса: У тортиб қўйилади, деганлар. Кўпчилик илм аҳли кечаси дафн этишга рухсат берганлар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، أَخْبَرَنَا حُمَيْدٌ، عَنْ أَنَسٍ، قَالَ مُرَّ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِجَنَازَةٍ فَأَثْنَوْا عَلَيْهَا خَيْرًا فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ وَجَبَتْ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ أَنْتُمْ شُهَدَاءُ اللَّهِ فِي الأَرْضِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عُمَرَ وَكَعْبِ بْنِ عُجْرَةَ وَأَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَنَسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ yonlaridan bir janoza oʻtkazildi va (odamlar) uni yaxshilik bilan yod etdilar (maqtadilar). Shunda Rasululloh ﷺ: «Vojib boʻldi», dedilar. Soʻng: «Sizlar yer yuzida Allohning guvohlarisiz», dedilar. Abu Iso aytdi: Anasning hadisi hasan sahihdir.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ ёнларидан бир жаноза ўтказилди ва (одамлар) уни яхшилик билан ёд этдилар (мақтадилар). Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Вожиб бўлди», дедилар. Сўнг: «Сизлар ер юзида Аллоҳнинг гувоҳларисиз», дедилар. Абу Исо айтди: Анаснинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ مُوسَى، وَهَارُونُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْبَزَّازُ، قَالاَ حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ الطَّيَالِسِيُّ، حَدَّثَنَا دَاوُدُ بْنُ أَبِي الْفُرَاتِ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ بُرَيْدَةَ، عَنْ أَبِي الأَسْوَدِ الدِّيلِيِّ، قَالَ قَدِمْتُ الْمَدِينَةَ فَجَلَسْتُ إِلَى عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ فَمَرُّوا بِجَنَازَةٍ فَأَثْنَوْا عَلَيْهَا خَيْرًا فَقَالَ عُمَرُ وَجَبَتْ ‏.‏ فَقُلْتُ لِعُمَرَ وَمَا وَجَبَتْ قَالَ أَقُولُ كَمَا قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَا مِنْ مُسْلِمٍ يَشْهَدُ لَهُ ثَلاَثَةٌ إِلاَّ وَجَبَتْ لَهُ الْجَنَّةُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ قُلْنَا وَاثْنَانِ قَالَ ‏"‏ وَاثْنَانِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَلَمْ نَسْأَلْ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنِ الْوَاحِدِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَأَبُو الأَسْوَدِ الدِّيلِيُّ اسْمُهُ ظَالِمُ بْنُ عَمْرِو بْنِ سُفْيَانَ ‏.‏

Abul Asvad ad-Diliy (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Men Madinaga keldim va Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)ning oldida oʻtirdim. Shunda ular bir janozani oʻtkazib, uni yaxshilik bilan yod etdilar (maqtadilar). Umar: «Vojib boʻldi», dedi. Men Umarga: «Nima vojib boʻldi?» dedim. U: «Men Rasululloh ﷺ aytganlaridek aytyapman», dedi. U zot: «Qaysi bir musulmon haqida uch (kishi) (yaxshilik bilan) guvohlik bersa, albatta unga jannat vojib boʻladi», dedilar. (Abul Asvad) aytdi: Biz: ‹Ikkita (kishi-chi)?› dedik. U zot: «Ikkita ham», dedilar. (Abul Asvad) aytdi: Biz Rasululloh ﷺdan bittasi haqida soʻramadik. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Abul Asvad ad-Diliyning ismi Zolim ibn Amr ibn Sufyondir.Абул Асвад ад-Дилий (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Мен Мадинага келдим ва Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)нинг олдида ўтирдим. Шунда улар бир жанозани ўтказиб, уни яхшилик билан ёд этдилар (мақтадилар). Умар: «Вожиб бўлди», деди. Мен Умарга: «Нима вожиб бўлди?» дедим. У: «Мен Расулуллоҳ ﷺ айтганларидек айтяпман», деди. У зот: «Қайси бир мусулмон ҳақида уч (киши) (яхшилик билан) гувоҳлик берса, албатта унга жаннат вожиб бўлади», дедилар. (Абул Асвад) айтди: Биз: ‹Иккита (киши-чи)?› дедик. У зот: «Иккита ҳам», дедилар. (Абул Асвад) айтди: Биз Расулуллоҳ ﷺдан биттаси ҳақида сўрамадик. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Абул Асвад ад-Дилийнинг исми Золим ибн Амр ибн Суфёндир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، عَنْ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ، ح وَحَدَّثَنَا الأَنْصَارِيُّ، حَدَّثَنَا مَعْنٌ، حَدَّثَنَا مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ يَمُوتُ لأَحَدٍ مِنَ الْمُسْلِمِينَ ثَلاَثَةٌ مِنَ الْوَلَدِ فَتَمَسَّهُ النَّارُ إِلاَّ تَحِلَّةَ الْقَسَمِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عُمَرَ وَمُعَاذٍ وَكَعْبِ بْنِ مَالِكٍ وَعُتْبَةَ بْنِ عَبْدٍ وَأُمِّ سُلَيْمٍ وَجَابِرٍ وَأَنَسٍ وَأَبِي ذَرٍّ وَابْنِ مَسْعُودٍ وَأَبِي ثَعْلَبَةَ الأَشْجَعِيِّ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَعُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ وَأَبِي سَعِيدٍ وَقُرَّةَ بْنِ إِيَاسٍ الْمُزَنِيِّ ‏.‏ قَالَ وَأَبُو ثَعْلَبَةَ الأَشْجَعِيُّ لَهُ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم حَدِيثٌ وَاحِدٌ هُوَ هَذَا الْحَدِيثُ وَلَيْسَ هُوَ الْخُشَنِيَّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Musulmonlardan birortasining farzandlaridan uchtasi vafot etsa, ‹qasam ado (tahliltun)›dan boshqa holatda unga oʻt (doʻzax) tegmaydi», dedilar. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan sahihdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Мусулмонлардан бирортасининг фарзандларидан учтаси вафот этса, ‹қасам адо (таҳлилтун)›дан бошқа ҳолатда унга ўт (дўзах) тегмайди», дедилар. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ الْجَهْضَمِيُّ، حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ يُوسُفَ، حَدَّثَنَا الْعَوَّامُ بْنُ حَوْشَبٍ، عَنْ أَبِي مُحَمَّدٍ، مَوْلَى عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ عَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ قَدَّمَ ثَلاَثَةً لَمْ يَبْلُغُوا الْحُلُمَ كَانُوا لَهُ حِصْنًا حَصِينًا مِنَ النَّارِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو ذَرٍّ قَدَّمْتُ اثْنَيْنِ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ وَاثْنَيْنِ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ أُبَىُّ بْنُ كَعْبٍ سَيِّدُ الْقُرَّاءِ قَدَّمْتُ وَاحِدًا قَالَ ‏"‏ وَوَاحِدًا وَلَكِنْ إِنَّمَا ذَاكَ عِنْدَ الصَّدْمَةِ الأُولَى ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَأَبُو عُبَيْدَةَ لَمْ يَسْمَعْ مِنْ أَبِيهِ ‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim balogʻatga yetmagan uchta (farzandi)ni oʻzidan oldinga yuborsa (ular vafot etsa), ular u uchun oʻt (doʻzax)dan mustahkam qalʼa boʻladilar», dedilar. Abu Zarr: «Men ikkitasini oldinga yubordim (ikkitasi vafot etdi)», dedi. U zot: «Ikkita ham», dedilar. Shunda qorilarning sayyidi Ubay ibn Kaʼb: «Men bittasini oldinga yubordim», dedi. U zot: «Bittasi ham, lekin u faqat birinchi musibat (zarba) chogʻida (sabr qilingan)da (shunday)», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir. Abu Ubayda otasidan eshitmagan.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким балоғатга етмаган учта (фарзанди)ни ўзидан олдинга юборса (улар вафот этса), улар у учун ўт (дўзах)дан мустаҳкам қалъа бўладилар», дедилар. Абу Зарр: «Мен иккитасини олдинга юбордим (иккитаси вафот этди)», деди. У зот: «Иккита ҳам», дедилар. Шунда қориларнинг саййиди Убай ибн Каъб: «Мен биттасини олдинга юбордим», деди. У зот: «Биттаси ҳам, лекин у фақат биринчи мусибат (зарба) чоғида (сабр қилинган)да (шундай)», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир. Абу Убайда отасидан эшитмаган.

حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ الْجَهْضَمِيُّ، وَأَبُو الْخَطَّابِ، زِيَادُ بْنُ يَحْيَى الْبَصْرِيُّ قَالاَ حَدَّثَنَا عَبْدُ رَبِّهِ بْنُ بَارِقٍ الْحَنَفِيُّ، قَالَ سَمِعْتُ جَدِّي أَبَا أُمِّي، سِمَاكَ بْنَ الْوَلِيدِ الْحَنَفِيَّ يُحَدِّثُ أَنَّهُ سَمِعَ ابْنَ عَبَّاسٍ، يُحَدِّثُ أَنَّهُ سَمِعَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ مَنْ كَانَ لَهُ فَرَطَانِ مِنْ أُمَّتِي أَدْخَلَهُ اللَّهُ بِهِمَا الْجَنَّةَ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَتْ لَهُ عَائِشَةُ فَمَنْ كَانَ لَهُ فَرَطٌ مِنْ أُمَّتِكَ قَالَ ‏"‏ وَمَنْ كَانَ لَهُ فَرَطٌ يَا مُوَفَّقَةُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ فَمَنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ فَرَطٌ مِنْ أُمَّتِكَ قَالَ ‏"‏ فَأَنَا فَرَطُ أُمَّتِي لَنْ يُصَابُوا بِمِثْلِي ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ عَبْدِ رَبِّهِ بْنِ بَارِقٍ وَقَدْ رَوَى عَنْهُ غَيْرُ وَاحِدٍ مِنَ الأَئِمَّةِ ‏.‏ حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ سَعِيدٍ الْمُرَابِطِيُّ، حَدَّثَنَا حَبَّانُ بْنُ هِلاَلٍ، أَنْبَأَنَا عَبْدُ رَبِّهِ بْنُ بَارِقٍ، فَذَكَرَ نَحْوَهُ ‏.‏ وَسِمَاكُ بْنُ الْوَلِيدِ هُوَ أَبُو زُمَيْلٍ الْحَنَفِيُّ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U Rasululloh ﷺ: «Kimning ummatimdan ikkita (oldinga yuborgan farzandi — farat) boʻlsa, Alloh uni ular sababli jannatga kiritadi», deyayotganlarini eshitdi. Shunda Oisha (roziyalloho anho) unga: «Ummatingizdan kimning bitta farati boʻlsa-chi?» dedi. U zot: «Kimning bitta farati boʻlsa ham (jannatga kiradi), ey muvaffaqa», dedilar. U: «Ummatingizdan kimning farati boʻlmasa-chi?» dedi. U zot: «Men ummatim uchun fartman (oldinga yuborilganman), ular menga oʻxshash (musibat) bilan hech qachon musibatlanmaydilar», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir, biz uni faqat Abdurabbih ibn Boriqning hadisidan bilamiz va undan imomlardan bir nechtasi rivoyat qilgan. Simok ibn al-Validning kunyasi Abu Zumayl al-Hanafiydir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У Расулуллоҳ ﷺ: «Кимнинг умматимдан иккита (олдинга юборган фарзанди — фарат) бўлса, Аллоҳ уни улар сабабли жаннатга киритади», деяётганларини эшитди. Шунда Оиша (розияллоҳо анҳо) унга: «Умматингиздан кимнинг битта фарати бўлса-чи?» деди. У зот: «Кимнинг битта фарати бўлса ҳам (жаннатга киради), эй муваффақа», дедилар. У: «Умматингиздан кимнинг фарати бўлмаса-чи?» деди. У зот: «Мен умматим учун фартман (олдинга юборилганман), улар менга ўхшаш (мусибат) билан ҳеч қачон мусибатланмайдилар», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир, биз уни фақат Абдураббиҳ ибн Бориқнинг ҳадисидан биламиз ва ундан имомлардан бир нечтаси ривоят қилган. Симок ибн ал-Валиднинг куняси Абу Зумайл ал-Ҳанафийдир.

حَدَّثَنَا الأَنْصَارِيُّ، حَدَّثَنَا مَعْنٌ، حَدَّثَنَا مَالِكٌ، ح وَحَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ سُمَىٍّ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ الشُّهَدَاءُ خَمْسٌ الْمَطْعُونُ وَالْمَبْطُونُ وَالْغَرِقُ وَصَاحِبُ الْهَدْمِ وَالشَّهِيدُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَنَسٍ وَصَفْوَانَ بْنِ أُمَيَّةَ وَجَابِرِ بْنِ عَتِيكٍ وَخَالِدِ بْنِ عُرْفُطَةَ وَسُلَيْمَانَ بْنِ صُرَدٍ وَأَبِي مُوسَى وَعَائِشَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Shahidlar beshtadir: toun (vabo)dan oʻlgan, qorin xastaligidan oʻlgan, suvga choʻkib oʻlgan, (vayrona) bosib qolgan va Alloh yoʻlida shahid boʻlgan kishi», dedilar. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan sahih hadisdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Шаҳидлар бештадир: тоун (вабо)дан ўлган, қорин хасталигидан ўлган, сувга чўкиб ўлган, (вайрона) босиб қолган ва Аллоҳ йўлида шаҳид бўлган киши», дедилар. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا عُبَيْدُ بْنُ أَسْبَاطِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْقُرَشِيُّ الْكُوفِيُّ، حَدَّثَنَا أَبِي، حَدَّثَنَا أَبُو سِنَانٍ الشَّيْبَانِيُّ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ السَّبِيعِيِّ، قَالَ قَالَ سُلَيْمَانُ بْنُ صُرَدٍ لِخَالِدِ بْنِ عُرْفُطَةَ أَوْ خَالِدٌ لِسُلَيْمَانَ أَمَا سَمِعْتَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ مَنْ قَتَلَهُ بَطْنُهُ لَمْ يُعَذَّبْ فِي قَبْرِهِ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ أَحَدُهُمَا لِصَاحِبِهِ نَعَمْ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ فِي هَذَا الْبَابِ وَقَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Sulaymon ibn Surad (roziyallohu anhu) Xolid ibn Urfutaga, yoki Xolid Sulaymonga: «Rasululloh ﷺning: ‹Qorni sababli oʻlgan kishi qabrida azoblanmaydi›, deganlarini eshitmadingmi?» dedi. Ulardan biri ikkinchisiga: «Ha (eshitganman)», dedi. Abu Iso aytdi: Bu bu bobda hasan gʻarib hadisdir, u boshqa yoʻl bilan ham rivoyat qilingan.Сулаймон ибн Сурад (розияллоҳу анҳу) Холид ибн Урфутага, ёки Холид Сулаймонга: «Расулуллоҳ ﷺнинг: ‹Қорни сабабли ўлган киши қабрида азобланмайди›, деганларини эшитмадингми?» деди. Улардан бири иккинчисига: «Ҳа (эшитганман)», деди. Абу Исо айтди: Бу бу бобда ҳасан ғариб ҳадисдир, у бошқа йўл билан ҳам ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنْ عَامِرِ بْنِ سَعْدٍ، عَنْ أُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم ذَكَرَ الطَّاعُونَ فَقَالَ ‏"‏ بَقِيَّةُ رِجْزٍ - أَوْ عَذَابٍ أُرْسِلَ عَلَى طَائِفَةٍ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ فَإِذَا وَقَعَ بِأَرْضٍ وَأَنْتُمْ بِهَا فَلاَ تَخْرُجُوا مِنْهَا وَإِذَا وَقَعَ بِأَرْضٍ وَلَسْتُمْ بِهَا فَلاَ تَهْبِطُوا عَلَيْهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ سَعْدٍ وَخُزَيْمَةَ بْنِ ثَابِتٍ وَعَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ وَجَابِرٍ وَعَائِشَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Usoma ibn Zayd (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ tounni zikr qilib: «U Bani Isroildan bir toifaga yuborilgan azob — yoki uqubatning qoldigʻidir. Bas, u bir yerga tushsa-yu, siz oʻsha yerda boʻlsangiz, undan chiqib ketmanglar; bir yerga tushsa-yu, siz u yerda boʻlmasangiz, unga kirib bormanglar», dedilar. Abu Iso aytdi: Usoma ibn Zaydning hadisi hasan sahih hadisdir.Усома ибн Зайд (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ тоунни зикр қилиб: «У Бани Исроилдан бир тоифага юборилган азоб — ёки уқубатнинг қолдиғидир. Бас, у бир ерга тушса-ю, сиз ўша ерда бўлсангиз, ундан чиқиб кетманглар; бир ерга тушса-ю, сиз у ерда бўлмасангиз, унга кириб борманглар», дедилар. Абу Исо айтди: Усома ибн Зайднинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مِقْدَامٍ أَبُو الأَشْعَثِ الْعِجْلِيُّ، حَدَّثَنَا الْمُعْتَمِرُ بْنُ سُلَيْمَانَ، قَالَ سَمِعْتُ أَبِي يُحَدِّثُ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسٍ، عَنْ عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ أَحَبَّ لِقَاءَ اللَّهِ أَحَبَّ اللَّهُ لِقَاءَهُ وَمَنْ كَرِهَ لِقَاءَ اللَّهِ كَرِهَ اللَّهُ لِقَاءَهُ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي مُوسَى وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَعَائِشَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Uboda ibn Somit (roziyallohu anhu) Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Kim Allohga roʻbaroʻ boʻlishni sevsa, Alloh ham unga roʻbaroʻ boʻlishni sevadi; kim Allohga roʻbaroʻ boʻlishni yomon koʻrsa, Alloh ham unga roʻbaroʻ boʻlishni yomon koʻradi», dedilar. Abu Iso aytdi: Uboda ibn Somitning hadisi hasan sahih hadisdir.Убода ибн Сомит (розияллоҳу анҳу) Набий ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Ким Аллоҳга рўбарў бўлишни севса, Аллоҳ ҳам унга рўбарў бўлишни севади; ким Аллоҳга рўбарў бўлишни ёмон кўрса, Аллоҳ ҳам унга рўбарў бўлишни ёмон кўради», дедилар. Абу Исо айтди: Убода ибн Сомитнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا حُمَيْدُ بْنُ مَسْعَدَةَ، حَدَّثَنَا خَالِدُ بْنُ الْحَارِثِ، حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ أَبِي عَرُوبَةَ، ح قَالَ وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَكْرٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي عَرُوبَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ زُرَارَةَ بْنِ أَوْفَى، عَنْ سَعْدِ بْنِ هِشَامٍ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّهَا ذَكَرَتْ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ أَحَبَّ لِقَاءَ اللَّهِ أَحَبَّ اللَّهُ لِقَاءَهُ وَمَنْ كَرِهَ لِقَاءَ اللَّهِ كَرِهَ اللَّهُ لِقَاءَهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ كُلُّنَا نَكْرَهُ الْمَوْتَ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ لَيْسَ ذَلِكَ وَلَكِنَّ الْمُؤْمِنَ إِذَا بُشِّرَ بِرَحْمَةِ اللَّهِ وَرِضْوَانِهِ وَجَنَّتِهِ أَحَبَّ لِقَاءَ اللَّهِ وَأَحَبَّ اللَّهُ لِقَاءَهُ وَإِنَّ الْكَافِرَ إِذَا بُشِّرَ بِعَذَابِ اللَّهِ وَسَخَطِهِ كَرِهَ لِقَاءَ اللَّهِ وَكَرِهَ اللَّهُ لِقَاءَهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Kim Allohga roʻbaroʻ boʻlishni sevsa, Alloh ham unga roʻbaroʻ boʻlishni sevadi; kim Allohga roʻbaroʻ boʻlishni yomon koʻrsa, Alloh ham unga roʻbaroʻ boʻlishni yomon koʻradi», dedilar. (Oisha) aytdi: Men: «Yo Rasululloh, hammamiz oʻlimni yomon koʻramiz-ku», dedim. U zot: «Bu unday emas. Balki moʻmin Allohning rahmati, rizvoni va jannati bilan bashorat berilsa, Allohga roʻbaroʻ boʻlishni sevadi, Alloh ham unga roʻbaroʻ boʻlishni sevadi. Kofir esa Allohning azobi va gʻazabi bilan bashorat berilsa, Allohga roʻbaroʻ boʻlishni yomon koʻradi, Alloh ham unga roʻbaroʻ boʻlishni yomon koʻradi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hasan sahih hadisdir.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Ким Аллоҳга рўбарў бўлишни севса, Аллоҳ ҳам унга рўбарў бўлишни севади; ким Аллоҳга рўбарў бўлишни ёмон кўрса, Аллоҳ ҳам унга рўбарў бўлишни ёмон кўради», дедилар. (Оиша) айтди: Мен: «Ё Расулуллоҳ, ҳаммамиз ўлимни ёмон кўрамиз-ку», дедим. У зот: «Бу ундай эмас. Балки мўмин Аллоҳнинг раҳмати, ризвони ва жаннати билан башорат берилса, Аллоҳга рўбарў бўлишни севади, Аллоҳ ҳам унга рўбарў бўлишни севади. Кофир эса Аллоҳнинг азоби ва ғазаби билан башорат берилса, Аллоҳга рўбарў бўлишни ёмон кўради, Аллоҳ ҳам унга рўбарў бўлишни ёмон кўради», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا يُوسُفُ بْنُ عِيسَى، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، حَدَّثَنَا إِسْرَائِيلُ، وَشَرِيكٌ، عَنْ سِمَاكِ بْنِ حَرْبٍ، عَنْ جَابِرِ بْنِ سَمُرَةَ، أَنَّ رَجُلاً، قَتَلَ نَفْسَهُ فَلَمْ يُصَلِّ عَلَيْهِ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي هَذَا فَقَالَ بَعْضُهُمْ يُصَلَّى عَلَى كُلِّ مَنْ صَلَّى إِلَى الْقِبْلَةِ وَعَلَى قَاتِلِ النَّفْسِ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ وَقَالَ أَحْمَدُ لاَ يُصَلِّي الإِمَامُ عَلَى قَاتِلِ النَّفْسِ وَيُصَلِّي عَلَيْهِ غَيْرُ الإِمَامِ ‏.‏

Jobir ibn Samura (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Bir kishi oʻzini oʻzi oʻldirdi, Nabiy ﷺ unga (janoza) namozi oʻqimadilar. Abu Iso aytdi: Bu hasan hadisdir. Ilm ahli bu masalada ixtilof qildilar. Baʼzilari: «Qiblaga qarata namoz oʻqigan har bir kishiga, jumladan oʻzini oʻldirganga ham janoza namozi oʻqiladi», dedilar. Bu Sufyon Savriy va Ishoqning soʻzidir. Ahmad: «Imom oʻzini oʻldirganga namoz oʻqimaydi, lekin imomdan boshqasi unga oʻqiydi», dedi.Жобир ибн Самура (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Бир киши ўзини ўзи ўлдирди, Набий ﷺ унга (жаноза) намози ўқимадилар. Абу Исо айтди: Бу ҳасан ҳадисдир. Илм аҳли бу масалада ихтилоф қилдилар. Баъзилари: «Қиблага қарата намоз ўқиган ҳар бир кишига, жумладан ўзини ўлдирганга ҳам жаноза намози ўқилади», дедилар. Бу Суфён Саврий ва Ишоқнинг сўзидир. Аҳмад: «Имом ўзини ўлдирганга намоз ўқимайди, лекин имомдан бошқаси унга ўқийди», деди.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ، أَخْبَرَنَا شُعْبَةُ، عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَوْهَبٍ، قَالَ سَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ أَبِي قَتَادَةَ، يُحَدِّثُ عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أُتِيَ بِرَجُلٍ لِيُصَلِّيَ عَلَيْهِ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ صَلُّوا عَلَى صَاحِبِكُمْ فَإِنَّ عَلَيْهِ دَيْنًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو قَتَادَةَ هُوَ عَلَىَّ ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ بِالْوَفَاءِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ بِالْوَفَاءِ ‏.‏ فَصَلَّى عَلَيْهِ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ جَابِرٍ وَسَلَمَةَ بْنِ الأَكْوَعِ وَأَسْمَاءَ بِنْتِ يَزِيدَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي قَتَادَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Qatoda (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺning oldilariga bir kishi (janozasi) olib kelinib, unga namoz oʻqishlari soʻraldi. Nabiy ﷺ: «Oʻrtogʻingizga oʻzingiz namoz oʻqing, chunki uning zimmasida qarz bor», dedilar. Abu Qatoda: «U menga (yuklatilgan)dir», dedi. Rasululloh ﷺ: «Toʻliq ado etish bilanmi?» dedilar. U: «Toʻliq ado etish bilan», dedi. Shunda u zot unga namoz oʻqidilar. Abu Iso aytdi: Abu Qatodaning hadisi hasan sahih hadisdir.Абу Қатода (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺнинг олдиларига бир киши (жанозаси) олиб келиниб, унга намоз ўқишлари сўралди. Набий ﷺ: «Ўртоғингизга ўзингиз намоз ўқинг, чунки унинг зиммасида қарз бор», дедилар. Абу Қатода: «У менга (юклатилган)дир», деди. Расулуллоҳ ﷺ: «Тўлиқ адо этиш биланми?» дедилар. У: «Тўлиқ адо этиш билан», деди. Шунда у зот унга намоз ўқидилар. Абу Исо айтди: Абу Қатоданинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا أَبُو الْفَضْلِ، مَكْتُومُ بْنُ الْعَبَّاسِ التِّرْمِذِيُّ حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ صَالِحٍ، قَالَ حَدَّثَنِي اللَّيْثُ، قَالَ حَدَّثَنِي عُقَيْلٌ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي أَبُو سَلَمَةَ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ يُؤْتَى بِالرَّجُلِ الْمُتَوَفَّى عَلَيْهِ الدَّيْنُ فَيَقُولُ ‏"‏ هَلْ تَرَكَ لِدَيْنِهِ مِنْ قَضَاءٍ ‏"‏ ‏.‏ فَإِنْ حُدِّثَ أَنَّهُ تَرَكَ وَفَاءً صَلَّى عَلَيْهِ وَإِلاَّ قَالَ لِلْمُسْلِمِينَ ‏"‏ صَلُّوا عَلَى صَاحِبِكُمْ ‏"‏ ‏.‏ فَلَمَّا فَتَحَ اللَّهُ عَلَيْهِ الْفُتُوحَ قَامَ فَقَالَ ‏"‏ أَنَا أَوْلَى بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ فَمَنْ تُوُفِّيَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ فَتَرَكَ دَيْنًا عَلَىَّ قَضَاؤُهُ وَمَنْ تَرَكَ مَالاً فَهُوَ لِوَرَثَتِهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَاهُ يَحْيَى بْنُ بُكَيْرٍ وَغَيْرُ وَاحِدٍ عَنِ اللَّيْثِ بْنِ سَعْدٍ نَحْوَ حَدِيثِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ صَالِحٍ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺning oldilariga zimmasida qarzi boʻlgan vafot etgan kishi olib kelinsa: «U qarzini uzishga biror narsa qoldirganmi?» deb soʻrardilar. Agar u (qarzini) uzadigan narsa qoldirgani aytilsa, unga namoz oʻqirdilar, aks holda musulmonlarga: «Oʻrtogʻingizga oʻzingiz namoz oʻqing», derdilar. Alloh u zotga fath-zafarlar ato etgach, u zot turib: «Men moʻminlarga oʻzlaridan koʻra haqliroqman. Bas, musulmonlardan kim vafot etib, qarz qoldirsa, uni uzish menga (yuklatilgan)dir; kim mol qoldirsa, u uning vorislariga (tegishli)dir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hasan sahih hadisdir. Uni Yahyo ibn Bukayr va boshqa bir necha kishi Lays ibn Saʼddan Abdulloh ibn Solihning hadisiga oʻxshash rivoyat qilganlar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺнинг олдиларига зиммасида қарзи бўлган вафот этган киши олиб келинса: «У қарзини узишга бирор нарса қолдирганми?» деб сўрардилар. Агар у (қарзини) узадиган нарса қолдиргани айтилса, унга намоз ўқирдилар, акс ҳолда мусулмонларга: «Ўртоғингизга ўзингиз намоз ўқинг», дердилар. Аллоҳ у зотга фатҳ-зафарлар ато этгач, у зот туриб: «Мен мўминларга ўзларидан кўра ҳақлироқман. Бас, мусулмонлардан ким вафот этиб, қарз қолдирса, уни узиш менга (юклатилган)дир; ким мол қолдирса, у унинг ворисларига (тегишли)дир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Уни Яҳё ибн Букайр ва бошқа бир неча киши Лайс ибн Саъддан Абдуллоҳ ибн Солиҳнинг ҳадисига ўхшаш ривоят қилганлар.

حَدَّثَنَا أَبُو سَلَمَةَ، يَحْيَى بْنُ خَلَفٍ حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ الْمُفَضَّلِ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ إِسْحَاقَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِذَا قُبِرَ الْمَيِّتُ - أَوْ قَالَ أَحَدُكُمْ أَتَاهُ مَلَكَانِ أَسْوَدَانِ أَزْرَقَانِ يُقَالُ لأَحَدِهِمَا الْمُنْكَرُ وَالآخَرُ النَّكِيرُ فَيَقُولاَنِ مَا كُنْتَ تَقُولُ فِي هَذَا الرَّجُلِ فَيَقُولُ مَا كَانَ يَقُولُ هُوَ عَبْدُ اللَّهِ وَرَسُولُهُ أَشْهَدُ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَأَنَّ مُحَمَّدًا عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ ‏.‏ فَيَقُولاَنِ قَدْ كُنَّا نَعْلَمُ أَنَّكَ تَقُولُ هَذَا ‏.‏ ثُمَّ يُفْسَحُ لَهُ فِي قَبْرِهِ سَبْعُونَ ذِرَاعًا فِي سَبْعِينَ ثُمَّ يُنَوَّرُ لَهُ فِيهِ ثُمَّ يُقَالُ لَهُ نَمْ ‏.‏ فَيَقُولُ أَرْجِعُ إِلَى أَهْلِي فَأُخْبِرُهُمْ فَيَقُولاَنِ نَمْ كَنَوْمَةِ الْعَرُوسِ الَّذِي لاَ يُوقِظُهُ إِلاَّ أَحَبُّ أَهْلِهِ إِلَيْهِ ‏.‏ حَتَّى يَبْعَثَهُ اللَّهُ مِنْ مَضْجَعِهِ ذَلِكَ ‏.‏ وَإِنْ كَانَ مُنَافِقًا قَالَ سَمِعْتُ النَّاسَ يَقُولُونَ فَقُلْتُ مِثْلَهُ لاَ أَدْرِي ‏.‏ فَيَقُولاَنِ قَدْ كُنَّا نَعْلَمُ أَنَّكَ تَقُولُ ذَلِكَ ‏.‏ فَيُقَالُ لِلأَرْضِ الْتَئِمِي عَلَيْهِ ‏.‏ فَتَلْتَئِمُ عَلَيْهِ ‏.‏ فَتَخْتَلِفُ فِيهَا أَضْلاَعُهُ فَلاَ يَزَالُ فِيهَا مُعَذَّبًا حَتَّى يَبْعَثَهُ اللَّهُ مِنْ مَضْجَعِهِ ذَلِكَ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَزَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَالْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ وَأَبِي أَيُّوبَ وَأَنَسٍ وَجَابِرٍ وَعَائِشَةَ وَأَبِي سَعِيدٍ كُلُّهُمْ رَوَوْا عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي عَذَابِ الْقَبْرِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Mayyit — yoki sizlardan biringiz dedilar — qabrga qoʻyilganda, uning oldiga qora, koʻzlari koʻkimtir ikki farishta keladi. Ulardan biri Munkar, ikkinchisi Nakir deyiladi. Ular: ‹Bu kishi (Muhammad) haqida nima derding?› deyishadi. U esa (hayotligida) aytib yurgan narsasini aytadi: ‹U Allohning bandasi va Rasulidir. Men Allohdan oʻzga iloh yoʻq, Muhammad Uning bandasi va Rasuli ekaniga guvohlik beraman›, deydi. Shunda ular: ‹Sen shunday deyishingni bilar edik›, deyishadi. Soʻng uning qabri yetmishga yetmish ziroʼ kengaytiriladi, soʻng unga nur sochiladi, soʻng unga: ‹Uxla›, deyiladi. U: ‹Ahlim oldiga qaytib, ularga xabar beraymi?› deydi. Ular: ‹Kuyovning uyqusidek uxlagin, uni eng sevimli ahlidan boshqa hech kim uygʻotmaydi›, deyishadi. Toki Alloh uni shu yotgan joyidan tiriltirguncha (shunday boʻladi). Agar (mayyit) munofiq boʻlsa: ‹Men odamlarni (biror narsa) deyayotganini eshitib, men ham shunday dedim, (haqiqatni) bilmayman›, deydi. Ular: ‹Sen shunday deyishingni bilar edik›, deyishadi. Soʻng yerga: ‹Uni qisib qoʻy›, deyiladi va yer uni qisib qoʻyadi, qovurgʻalari bir-biriga kirib ketadi. U Alloh shu yotgan joyidan tiriltirguncha azoblanaveradi», dedilar. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan gʻarib hadisdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Маййит — ёки сизлардан бирингиз дедилар — қабрга қўйилганда, унинг олдига қора, кўзлари кўкимтир икки фаришта келади. Улардан бири Мункар, иккинчиси Накир дейилади. Улар: ‹Бу киши (Муҳаммад) ҳақида нима дердинг?› дейишади. У эса (ҳаётлигида) айтиб юрган нарсасини айтади: ‹У Аллоҳнинг бандаси ва Расулидир. Мен Аллоҳдан ўзга илоҳ йўқ, Муҳаммад Унинг бандаси ва Расули эканига гувоҳлик бераман›, дейди. Шунда улар: ‹Сен шундай дейишингни билар эдик›, дейишади. Сўнг унинг қабри етмишга етмиш зирў кенгайтирилади, сўнг унга нур сочилади, сўнг унга: ‹Ухла›, дейилади. У: ‹Аҳлим олдига қайтиб, уларга хабар берайми?› дейди. Улар: ‹Куёвнинг уйқусидек ухлагин, уни энг севимли аҳлидан бошқа ҳеч ким уйғотмайди›, дейишади. Токи Аллоҳ уни шу ётган жойидан тирилтиргунча (шундай бўлади). Агар (маййит) мунофиқ бўлса: ‹Мен одамларни (бирор нарса) деяётганини эшитиб, мен ҳам шундай дедим, (ҳақиқатни) билмайман›, дейди. Улар: ‹Сен шундай дейишингни билар эдик›, дейишади. Сўнг ерга: ‹Уни қисиб қўй›, дейилади ва ер уни қисиб қўяди, қовурғалари бир-бирига кириб кетади. У Аллоҳ шу ётган жойидан тирилтиргунча азобланаверади», дедилар. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан ғариб ҳадисдир.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِذَا مَاتَ الْمَيِّتُ عُرِضَ عَلَيْهِ مَقْعَدُهُ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ فَإِنْ كَانَ مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ فَمِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ وَإِنْ كَانَ مِنْ أَهْلِ النَّارِ فَمِنْ أَهْلِ النَّارِ ثُمَّ يُقَالُ هَذَا مَقْعَدُكَ حَتَّى يَبْعَثَكَ اللَّهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Mayyit oʻlganda, unga oʻrni ertayu kech koʻrsatiladi. Agar u jannat ahlidan boʻlsa, jannat ahlining (oʻrni), agar doʻzax ahlidan boʻlsa, doʻzax ahlining (oʻrni koʻrsatiladi). Soʻng unga: ‹Mana shu Alloh seni qiyomat kuni tiriltirguncha boʻlgan oʻrningdir›, deyiladi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hasan sahih hadisdir.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Маййит ўлганда, унга ўрни эртаю кеч кўрсатилади. Агар у жаннат аҳлидан бўлса, жаннат аҳлининг (ўрни), агар дўзах аҳлидан бўлса, дўзах аҳлининг (ўрни кўрсатилади). Сўнг унга: ‹Мана шу Аллоҳ сени қиёмат куни тирилтиргунча бўлган ўрнингдир›, дейилади», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا يُوسُفُ بْنُ عِيسَى، حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَاصِمٍ، قَالَ حَدَّثَنَا وَاللَّهِ، مُحَمَّدُ بْنُ سُوقَةَ عَنْ إِبَرْاهِيمَ، عَنِ الأَسْوَدِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ عَزَّى مُصَابًا فَلَهُ مِثْلُ أَجْرِهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ مَرْفُوعًا إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ عَلِيِّ بْنِ عَاصِمٍ ‏.‏ وَرَوَى بَعْضُهُمْ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سُوقَةَ بِهَذَا الإِسْنَادِ مِثْلَهُ مَوْقُوفًا وَلَمْ يَرْفَعْهُ ‏.‏ وَيُقَالُ أَكْثَرُ مَا ابْتُلِيَ بِهِ عَلِيُّ بْنُ عَاصِمٍ بِهَذَا الْحَدِيثِ نَقَمُوا عَلَيْهِ ‏.‏

Abdulloh (ibn Masʼud) (roziyallohu anhu) Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Kim biror musibatzadaga taʼziya bersa, unga ham oʻsha (sabr qiluvchi)ning ajriga oʻxshash ajr boʻladi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu gʻarib hadisdir, biz uni Ali ibn Osimning hadisidan boshqa yoʻl bilan marfuʼ (Paygʻambarga nisbat berilgan) holda bilmaymiz. Baʼzilar uni Muhammad ibn Suqadan shu isnod bilan oʻxshash holda mavquf (sahobaga toʻxtab qolgan) holda rivoyat qilib, marfuʼ qilmaganlar. Aytiladiki, Ali ibn Osim koʻproq shu hadis sababli mubtalo boʻlgan, uni shu sababli aybladilar.Абдуллоҳ (ибн Масъуд) (розияллоҳу анҳу) Набий ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Ким бирор мусибатзадага таъзия берса, унга ҳам ўша (сабр қилувчи)нинг ажрига ўхшаш ажр бўлади», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ғариб ҳадисдир, биз уни Али ибн Осимнинг ҳадисидан бошқа йўл билан марфуъ (Пайғамбарга нисбат берилган) ҳолда билмаймиз. Баъзилар уни Муҳаммад ибн Суқадан шу иснод билан ўхшаш ҳолда мавқуф (саҳобага тўхтаб қолган) ҳолда ривоят қилиб, марфуъ қилмаганлар. Айтиладики, Али ибн Осим кўпроқ шу ҳадис сабабли мубтало бўлган, уни шу сабабли айбладилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، وَأَبُو عَامِرٍ الْعَقَدِيُّ قَالاَ حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي هِلاَلٍ، عَنْ رَبِيعَةَ بْنِ سَيْفٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَا مِنْ مُسْلِمٍ يَمُوتُ يَوْمَ الْجُمُعَةِ أَوْ لَيْلَةَ الْجُمُعَةِ إِلاَّ وَقَاهُ اللَّهُ فِتْنَةَ الْقَبْرِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ وَلَيْسَ إِسْنَادُهُ بِمُتَّصِلٍ ‏.‏ رَبِيعَةُ بْنُ سَيْفٍ إِنَّمَا يَرْوِي عَنْ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْحُبُلِيِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَلاَ نَعْرِفُ لِرَبِيعَةَ بْنِ سَيْفٍ سَمَاعًا مِنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو ‏.‏

Abdulloh ibn Amr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Qaysi bir musulmon juma kuni yoki juma kechasi vafot etsa, albatta Alloh uni qabr fitnasidan saqlaydi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu gʻarib hadisdir, uning isnodi muttasil (uzluksiz) emas. Robiʼa ibn Sayf faqat Abu Abdurrahmon al-Hubuliydan, u esa Abdulloh ibn Amrdan rivoyat qiladi, biz Robiʼa ibn Sayfning Abdulloh ibn Amrdan (bevosita) eshitganini bilmaymiz.Абдуллоҳ ибн Амр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Қайси бир мусулмон жума куни ёки жума кечаси вафот этса, албатта Аллоҳ уни қабр фитнасидан сақлайди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ғариб ҳадисдир, унинг исноди муттасил (узлуксиз) эмас. Робиъа ибн Сайф фақат Абу Абдурраҳмон ал-Ҳубулийдан, у эса Абдуллоҳ ибн Амрдан ривоят қилади, биз Робиъа ибн Сайфнинг Абдуллоҳ ибн Амрдан (бевосита) эшитганини билмаймиз.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ وَهْبٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْجُهَنِيِّ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عُمَرَ بْنِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ لَهُ ‏"‏ يَا عَلِيُّ ثَلاَثٌ لاَ تُؤَخِّرْهَا الصَّلاَةُ إِذَا آنَتْ وَالْجَنَازَةُ إِذَا حَضَرَتْ وَالأَيِّمُ إِذَا وَجَدْتَ لَهَا كُفْؤًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ وَمَا أَرَى إِسْنَادَهُ بِمُتَّصِلٍ ‏.‏

Ali ibn Abu Tolib (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ unga: «Ey Ali, uch narsani kechiktirmagin: vaqti kirgan namozni, hozirlangan janozani va munosib juft topilgan eri yoʻq ayolni (uylantirishni)», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu gʻarib hadisdir, men uning isnodini muttasil deb hisoblamayman.Али ибн Абу Толиб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ унга: «Эй Али, уч нарсани кечиктирмагин: вақти кирган намозни, ҳозирланган жанозани ва муносиб жуфт топилган эри йўқ аёлни (уйлантиришни)», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ғариб ҳадисдир, мен унинг иснодини муттасил деб ҳисобламайман.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ حَاتِمٍ الْمُؤَدِّبُ، حَدَّثَنَا يُونُسُ بْنُ مُحَمَّدٍ، قَالَ حَدَّثَتْنَا أُمُّ الأَسْوَدِ، عَنْ مُنْيَةَ بِنْتِ عُبَيْدِ بْنِ أَبِي بَرْزَةَ، عَنْ جَدِّهَا أَبِي بَرْزَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ عَزَّى ثَكْلَى كُسِيَ بُرْدًا فِي الْجَنَّةِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ وَلَيْسَ إِسْنَادُهُ بِالْقَوِيِّ ‏.‏

Abu Barza (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim farzandidan judo boʻlgan onaga taʼziya bersa, jannatda unga bir burd (chiroyli kiyim) kiygiziladi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu gʻarib hadisdir, uning isnodi qaviy emas.Абу Барза (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким фарзандидан жудо бўлган онага таъзия берса, жаннатда унга бир бурд (чиройли кийим) кийгизилади», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ғариб ҳадисдир, унинг исноди қавий эмас.

حَدَّثَنَا الْقَاسِمُ بْنُ دِينَارٍ الْكُوفِيُّ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ أَبَانَ الْوَرَّاقُ، عَنْ يَحْيَى بْنِ يَعْلَى الأَسْلَمِيِّ، عَنْ أَبِي فَرْوَةَ، يَزِيدَ بْنِ سِنَانٍ عَنْ زَيْدٍ، وَهُوَ ابْنُ أَبِي أُنَيْسَةَ عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهُ صلى الله عليه وسلم كَبَّرَ عَلَى جَنَازَةٍ فَرَفَعَ يَدَيْهِ فِي أَوَّلِ تَكْبِيرَةٍ وَوَضَعَ الْيُمْنَى عَلَى الْيُسْرَى ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي هَذَا فَرَأَى أَكْثَرُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ أَنْ يَرْفَعَ الرَّجُلُ يَدَيْهِ فِي كُلِّ تَكْبِيرَةٍ عَلَى الْجَنَازَةِ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ الْمُبَارَكِ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ لاَ يَرْفَعُ يَدَيْهِ إِلاَّ فِي أَوَّلِ مَرَّةٍ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ الثَّوْرِيِّ وَأَهْلِ الْكُوفَةِ ‏.‏ وَذُكِرَ عَنِ ابْنِ الْمُبَارَكِ أَنَّهُ قَالَ فِي الصَّلاَةِ عَلَى الْجَنَازَةِ لاَ يَقْبِضُ يَمِينَهُ عَلَى شِمَالِهِ ‏.‏ وَرَأَى بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنْ يَقْبِضَ بِيَمِينِهِ عَلَى شِمَالِهِ كَمَا يَفْعَلُ فِي الصَّلاَةِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى يَقْبِضُ أَحَبُّ إِلَىَّ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ janoza ustida takbir aytib, birinchi takbirda qoʻllarini koʻtardilar va oʻng qoʻlni chap qoʻl ustiga qoʻydilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir, uni faqat shu yoʻl bilangina bilamiz. Ilm ahli bu masalada ixtilof qilganlar. Nabiy ﷺning sahobalaridan va boshqalardan boʻlmish ilm ahlining koʻpchiligi kishi janoza ustida har bir takbirda qoʻllarini koʻtaradi, deb hisoblaganlar. Bu Ibn Muborak, Shofiʼiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Baʼzi ilm ahli esa: faqat birinchi martagina qoʻllarini koʻtaradi, deganlar. Bu Savriy va kufaliklarning soʻzidir. Ibn Muborakdan rivoyat qilinishicha, u janoza namozi haqida: oʻng qoʻlini chap qoʻli ustiga qoʻymaydi, degan. Baʼzi ilm ahli esa: namozda qilganidek, oʻng qoʻlini chap qoʻli ustiga qoʻyadi, deb hisoblaganlar. Abu Iso aytdi: (qoʻlni) qoʻyish menga sevimliroqdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ жаноза устида такбир айтиб, биринчи такбирда қўлларини кўтардилар ва ўнг қўлни чап қўл устига қўйдилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир, уни фақат шу йўл билангина биламиз. Илм аҳли бу масалада ихтилоф қилганлар. Набий ﷺнинг саҳобаларидан ва бошқалардан бўлмиш илм аҳлининг кўпчилиги киши жаноза устида ҳар бир такбирда қўлларини кўтаради, деб ҳисоблаганлар. Бу Ибн Муборак, Шофиъий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Баъзи илм аҳли эса: фақат биринчи мартагина қўлларини кўтаради, деганлар. Бу Саврий ва куфаликларнинг сўзидир. Ибн Муборакдан ривоят қилинишича, у жаноза намози ҳақида: ўнг қўлини чап қўли устига қўймайди, деган. Баъзи илм аҳли эса: намозда қилганидек, ўнг қўлини чап қўли устига қўяди, деб ҳисоблаганлар. Абу Исо айтди: (қўлни) қўйиш менга севимлироқдир.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، عَنْ زَكَرِيَّا بْنِ أَبِي زَائِدَةَ، عَنْ سَعْدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ نَفْسُ الْمُؤْمِنِ مُعَلَّقَةٌ بِدَيْنِهِ حَتَّى يُقْضَى عَنْهُ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Moʻminning joni qarzi uchun adolatli toʻlanmaguncha unga bogʻliq (osigʻliq) boʻlib turadi», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Мўминнинг жони қарзи учун адолатли тўланмагунча унга боғлиқ (осиғлиқ) бўлиб туради», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عُمَرَ بْنِ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ نَفْسُ الْمُؤْمِنِ مُعَلَّقَةٌ بِدَيْنِهِ حَتَّى يُقْضَى عَنْهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ وَهُوَ أَصَحُّ مِنَ الأَوَّلِ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Moʻminning joni qarzi uchun adolatli toʻlanmaguncha unga bogʻliq (osigʻliq) boʻlib turadi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir va u avvalgidan koʻra sahihroqdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Мўминнинг жони қарзи учун адолатли тўланмагунча унга боғлиқ (осиғлиқ) бўлиб туради», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир ва у аввалгидан кўра саҳиҳроқдир.