حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ، عَنْ أَبِي شُرَيْحٍ الْعَدَوِيِّ، أَنَّهُ قَالَ لِعَمْرِو بْنِ سَعِيدٍ وَهُوَ يَبْعَثُ الْبُعُوثَ إِلَى مَكَّةَ ائْذَنْ لِي أَيُّهَا الأَمِيرُ أُحَدِّثْكَ قَوْلاً قَامَ بِهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْغَدَ مِنْ يَوْمِ الْفَتْحِ سَمِعَتْهُ أُذُنَاىَ وَوَعَاهُ قَلْبِي وَأَبْصَرَتْهُ عَيْنَاىَ حِينَ تَكَلَّمَ بِهِ أَنَّهُ حَمِدَ اللَّهَ وَأَثْنَى عَلَيْهِ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ إِنَّ مَكَّةَ حَرَّمَهَا اللَّهُ وَلَمْ يُحَرِّمْهَا النَّاسُ وَلاَ يَحِلُّ لاِمْرِئٍ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ أَنْ يَسْفِكَ فِيهَا دَمًا أَوْ يَعْضِدَ بِهَا شَجَرَةً فَإِنْ أَحَدٌ تَرَخَّصَ بِقِتَالِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِيهَا فَقُولُوا لَهُ إِنَّ اللَّهَ أَذِنَ لِرَسُولِهِ صلى الله عليه وسلم وَلَمْ يَأْذَنْ لَكَ وَإِنَّمَا أَذِنَ لِي فِيهِ سَاعَةً مِنَ النَّهَارِ وَقَدْ عَادَتْ حُرْمَتُهَا الْيَوْمَ كَحُرْمَتِهَا بِالأَمْسِ وَلْيُبَلِّغِ الشَّاهِدُ الْغَائِبَ ‏"‏ ‏.‏ فَقِيلَ لأَبِي شُرَيْحٍ مَا قَالَ لَكَ عَمْرُو بْنُ سَعِيدٍ قَالَ أَنَا أَعْلَمُ مِنْكَ بِذَلِكَ يَا أَبَا شُرَيْحٍ إِنَّ الْحَرَمَ لاَ يُعِيذُ عَاصِيًا وَلاَ فَارًّا بِدَمٍ وَلاَ فَارًّا بِخَرْبَةٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَيُرْوَى وَلاَ فَارًّا بِخِزْيَةٍ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي شُرَيْحٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَأَبُو شُرَيْحٍ الْخُزَاعِيُّ اسْمُهُ خُوَيْلِدُ بْنُ عَمْرٍو وَهُوَ الْعَدَوِيُّ وَهُوَ الْكَعْبِيُّ ‏.‏ وَمَعْنَى قَوْلِهِ ‏"‏ وَلاَ فَارًّا بِخَرْبَةٍ ‏"‏ يَعْنِي الْجِنَايَةَ يَقُولُ مَنْ جَنَى جِنَايَةً أَوْ أَصَابَ دَمًا ثُمَّ لَجَأَ إِلَى الْحَرَمِ فَإِنَّهُ يُقَامُ عَلَيْهِ الْحَدُّ ‏.‏

Abu Shurayh al-Adawiy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U Makkaga qoʻshin joʻnatayotgan Amr ibn Saidga shunday dedi: «Ey amir, menga ruxsat bergin, men senga Rasululloh ﷺ Makka fathining ertasi kuni aytgan bir soʻzni soʻzlab beray. Uni quloqlarim eshitdi, qalbim yodlab oldi, u zot soʻzlaganlarida koʻzlarim koʻrdi. U zot Allohga hamd aytib, Uni ulugʻladilar, soʻngra: ‹Albatta, Makkani Alloh harom (hurmatli) qilgan, uni odamlar harom qilgani yoʻq. Allohga va oxirat kuniga iymon keltirgan kishiga unda qon toʻkish yoki uning daraxtini kesish halol emas. Agar kimdir Rasululloh ﷺning unda jang qilganliklarini bahona qilsa, unga ayting: Albatta, Alloh Oʻz Rasuli ﷺga ruxsat berdi, senga ruxsat bergani yoʻq. Menga ham faqat kunduzning bir soatigina ruxsat berildi. Bugun uning hurmati kechagi hurmati kabi qaytdi. Bas, hozir boʻlgan kishi hozir boʻlmagan kishiga yetkazsin›, dedilar». Abu Shurayhdan: «Amr ibn Said senga nima dedi?» deb soʻralganda, u: «(Amr): Men buni sendan koʻra yaxshiroq bilaman, ey Abu Shurayh. Albatta, Haram osiyga ham, qon (toʻkib) qochganga ham, jinoyat qilib qochganga ham panoh boʻlmaydi, dedi», deb javob berdi. Abu Iso aytdi: «Va lo forran bixizyatin» (xorlik bilan qochganga ham) deb ham rivoyat qilinadi. Bu bobda Abu Hurayra va Ibn Abbosdan ham (hadis) bor. Abu Iso aytdi: Abu Shurayhning hadisi hasan sahih hadisdir. Abu Shurayh al-Xuzoiyning ismi Xuvaylid ibn Amr boʻlib, u al-Adawiy va al-Kaʼbiydir. Uning «va lo forran bixarbatin» degan soʻzining maʼnosi jinoyatdir; yaʼni kimki jinoyat qilsa yoki qon (toʻkishga) sababchi boʻlsa, soʻng Haramga panoh tortsa, unga had jazosi tatbiq etiladi, deb aytadi.Абу Шурайҳ ал-Адаwий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У Маккага қўшин жўнатаётган Амр ибн Саидга шундай деди: «Эй амир, менга рухсат бергин, мен сенга Расулуллоҳ ﷺ Макка фатҳининг эртаси куни айтган бир сўзни сўзлаб берай. Уни қулоқларим эшитди, қалбим ёдлаб олди, у зот сўзлаганларида кўзларим кўрди. У зот Аллоҳга ҳамд айтиб, Уни улуғладилар, сўнгра: ‹Албатта, Маккани Аллоҳ ҳаром (ҳурматли) қилган, уни одамлар ҳаром қилгани йўқ. Аллоҳга ва охират кунига иймон келтирган кишига унда қон тўкиш ёки унинг дарахтини кесиш ҳалол эмас. Агар кимдир Расулуллоҳ ﷺнинг унда жанг қилганликларини баҳона қилса, унга айтинг: Албатта, Аллоҳ Ўз Расули ﷺга рухсат берди, сенга рухсат бергани йўқ. Менга ҳам фақат кундузнинг бир соатигина рухсат берилди. Бугун унинг ҳурмати кечаги ҳурмати каби қайтди. Бас, ҳозир бўлган киши ҳозир бўлмаган кишига етказсин›, дедилар». Абу Шурайҳдан: «Амр ибн Саид сенга нима деди?» деб сўралганда, у: «(Амр): Мен буни сендан кўра яхшироқ биламан, эй Абу Шурайҳ. Албатта, Ҳарам осийга ҳам, қон (тўкиб) қочганга ҳам, жиноят қилиб қочганга ҳам паноҳ бўлмайди, деди», деб жавоб берди. Абу Исо айтди: «Ва ло форран бихизятин» (хорлик билан қочганга ҳам) деб ҳам ривоят қилинади. Бу бобда Абу Ҳурайра ва Ибн Аббосдан ҳам (ҳадис) бор. Абу Исо айтди: Абу Шурайҳнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Абу Шурайҳ ал-Хузоийнинг исми Хувайлид ибн Амр бўлиб, у ал-Адаwий ва ал-Каъбийдир. Унинг «ва ло форран бихарбатин» деган сўзининг маъноси жиноятдир; яъни кимки жиноят қилса ёки қон (тўкишга) сабабчи бўлса, сўнг Ҳарамга паноҳ тортса, унга ҳад жазоси татбиқ этилади, деб айтади.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، وَأَبُو سَعِيدٍ الأَشَجُّ قَالاَ حَدَّثَنَا أَبُو خَالِدٍ الأَحْمَرُ، عَنْ عَمْرِو بْنِ قَيْسٍ، عَنْ عَاصِمٍ، عَنْ شَقِيقٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ تَابِعُوا بَيْنَ الْحَجِّ وَالْعُمْرَةِ فَإِنَّهُمَا يَنْفِيَانِ الْفَقْرَ وَالذُّنُوبَ كَمَا يَنْفِي الْكِيرُ خَبَثَ الْحَدِيدِ وَالذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ وَلَيْسَ لِلْحَجَّةِ الْمَبْرُورَةِ ثَوَابٌ إِلاَّ الْجَنَّةُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عُمَرَ وَعَامِرِ بْنِ رَبِيعَةَ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ حُبْشِيٍّ وَأُمِّ سَلَمَةَ وَجَابِرٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ مَسْعُودٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ حَدِيثِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ ‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Haj bilan umrani ketma-ket (qatorlashtirib) ado eting, chunki ular bosqon temir, oltin va kumushning zangini ketkazgani kabi kambagʻallik va gunohlarni ketkazadi. Mabrur (qabul boʻlgan) hajning jannatdan boshqa savobi yoʻqdir», dedilar. (Roviy) aytdi: Bu bobda Umar, Omir ibn Robiʼa, Abu Hurayra, Abdulloh ibn Hubshiy, Ummu Salama va Jobirdan ham (hadis) bor. Abu Iso aytdi: Ibn Masʼudning hadisi hasan sahih hadis boʻlib, Abdulloh ibn Masʼudning hadisi jihatidan gʻaribdir.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ҳаж билан умрани кетма-кет (қаторлаштириб) адо этинг, чунки улар босқон темир, олтин ва кумушнинг зангини кетказгани каби камбағаллик ва гуноҳларни кетказади. Мабрур (қабул бўлган) ҳажнинг жаннатдан бошқа савоби йўқдир», дедилар. (Ровий) айтди: Бу бобда Умар, Омир ибн Робиъа, Абу Ҳурайра, Абдуллоҳ ибн Ҳубший, Умму Салама ва Жобирдан ҳам (ҳадис) бор. Абу Исо айтди: Ибн Масъуднинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадис бўлиб, Абдуллоҳ ибн Масъуднинг ҳадиси жиҳатидан ғарибдир.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ أَبِي حَازِمٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ حَجَّ فَلَمْ يَرْفُثْ وَلَمْ يَفْسُقْ غُفِرَ لَهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَأَبُو حَازِمٍ كُوفِيٌّ وَهُوَ الأَشْجَعِيُّ وَاسْمُهُ سَلْمَانُ مَوْلَى عَزَّةَ الأَشْجَعِيَّةِ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kimki haj qilib, (haj asnosida) jinsiy yaqinlik qilmasa va fisq (gunoh) qilmasa, uning oʻtgan gunohlari magʻfirat qilinadi», dedilar. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan sahih hadisdir. Abu Hozim kufalik boʻlib, u al-Ashjaiydir, ismi Salmon, Azza al-Ashjaiyaning ozod qilgan qulidir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Кимки ҳаж қилиб, (ҳаж асносида) жинсий яқинлик қилмаса ва фисқ (гуноҳ) қилмаса, унинг ўтган гуноҳлари мағфират қилинади», дедилар. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Абу Ҳозим куфалик бўлиб, у ал-Ашжаийдир, исми Салмон, Азза ал-Ашжаиянинг озод қилган қулидир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى الْقُطَعِيُّ الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا مُسْلِمُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا هِلاَلُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، مَوْلَى رَبِيعَةَ بْنِ عَمْرِو بْنِ مُسْلِمٍ الْبَاهِلِيِّ حَدَّثَنَا أَبُو إِسْحَاقَ الْهَمْدَانِيُّ، عَنِ الْحَارِثِ، عَنْ عَلِيٍّ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ مَلَكَ زَادًا وَرَاحِلَةً تُبَلِّغُهُ إِلَى بَيْتِ اللَّهِ وَلَمْ يَحُجَّ فَلاَ عَلَيْهِ أَنْ يَمُوتَ يَهُودِيًّا أَوْ نَصْرَانِيًّا وَذَلِكَ أَنَّ اللَّهَ يَقُولُ فِي كِتَابِهِ ‏:‏ ‏(‏وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلاً ‏)‏ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ وَفِي إِسْنَادِهِ مَقَالٌ ‏.‏ وَهِلاَلُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ مَجْهُولٌ وَالْحَارِثُ يُضَعَّفُ فِي الْحَدِيثِ ‏.‏

Ali (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kimki Allohning Uyiga yetkazadigan ozuqa va ulovga ega boʻla turib haj qilmasa, uning yahudiy yoki nasroniy boʻlib oʻlishida (men uchun) farq yoʻqdir. Bu shuning uchunki, Alloh Oʻz Kitobida: {Yoʻlga qodir boʻlgan kishilar zimmasida Alloh uchun Baytni (Kaʼbani) haj qilish (farzdir)} (Oli Imron 97), deb aytadi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu gʻarib hadis boʻlib, biz uni faqat shu yoʻl bilangina bilamiz va uning isnodida (eʼtiroz) gap bor. Hilol ibn Abdulloh majhuldir, Horis esa hadisda zaif (sanaladi).Али (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Кимки Аллоҳнинг Уйига етказадиган озуқа ва уловга эга бўла туриб ҳаж қилмаса, унинг яҳудий ёки насроний бўлиб ўлишида (мен учун) фарқ йўқдир. Бу шунинг учунки, Аллоҳ Ўз Китобида: {Йўлга қодир бўлган кишилар зиммасида Аллоҳ учун Байтни (Каъбани) ҳаж қилиш (фарздир)} (Оли Имрон 97), деб айтади», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ғариб ҳадис бўлиб, биз уни фақат шу йўл билангина биламиз ва унинг иснодида (эътироз) гап бор. Ҳилол ибн Абдуллоҳ мажҳулдир, Ҳорис эса ҳадисда заиф (саналади).

حَدَّثَنَا يُوسُفُ بْنُ عِيسَى، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ يَزِيدَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبَّادِ بْنِ جَعْفَرٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ جَاءَ رَجُلٌ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا يُوجِبُ الْحَجَّ قَالَ ‏"‏ الزَّادُ وَالرَّاحِلَةُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَيْهِ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّ الرَّجُلَ إِذَا مَلَكَ زَادًا وَرَاحِلَةً وَجَبَ عَلَيْهِ الْحَجُّ ‏.‏ وَإِبْرَاهِيمُ بْنُ يَزِيدَ هُوَ الْخُوزِيُّ الْمَكِّيُّ وَقَدْ تَكَلَّمَ فِيهِ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ قِبَلِ حِفْظِهِ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Bir kishi Nabiy ﷺ huzuriga kelib: «Ey Rasululloh, hajni nima vojib qiladi?» dedi. U zot: «Ozuqa va ulov», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hasan hadisdir. Ilm ahli huzurida amal shunga koʻradir: kishi ozuqa va ulovga ega boʻlsa, unga haj vojib boʻladi. Ibrohim ibn Yazid — u al-Xuziy al-Makkiy boʻlib, baʼzi ilm ahli uni xotirasi (yodlashi) jihatidan tanqid qilishgan.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Бир киши Набий ﷺ ҳузурига келиб: «Эй Расулуллоҳ, ҳажни нима вожиб қилади?» деди. У зот: «Озуқа ва улов», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳасан ҳадисдир. Илм аҳли ҳузурида амал шунга кўрадир: киши озуқа ва уловга эга бўлса, унга ҳаж вожиб бўлади. Иброҳим ибн Язид — у ал-Хузий ал-Маккий бўлиб, баъзи илм аҳли уни хотираси (ёдлаши) жиҳатидан танқид қилишган.

حَدَّثَنَا أَبُو سَعِيدٍ الأَشَجُّ، حَدَّثَنَا مَنْصُورُ بْنُ وَرْدَانَ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ عَبْدِ الأَعْلَى، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي الْبَخْتَرِيِّ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ، قَالَ لَمَّا نَزَلَتْ ‏(‏ وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلاً ‏)‏ قَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ أَفِي كُلِّ عَامٍ فَسَكَتَ ‏.‏ فَقَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ أَفِي كُلِّ عَامٍ قَالَ ‏"‏ لاَ وَلَوْ قُلْتُ نَعَمْ لَوَجَبَتْ ‏"‏ ‏.‏ فَأَنْزَلَ اللَّهُ ‏:‏ ‏(‏يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لاَ تَسْأَلُوا عَنْ أَشْيَاءَ إِنْ تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ ‏)‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَلِيٍّ حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَاسْمُ أَبِي الْبَخْتَرِيِّ سَعِيدُ بْنُ أَبِي عِمْرَانَ وَهُوَ سَعِيدُ بْنُ فَيْرُوزَ ‏.‏

Ali ibn Abu Tolib (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: {Yoʻlga qodir boʻlgan kishilar zimmasida Alloh uchun Baytni (Kaʼbani) haj qilish (farzdir)} (Oli Imron 97) oyati nozil boʻlganida, ular: «Ey Rasululloh, har yilimi?» dedilar. U zot sukut qildilar. Yana: «Ey Rasululloh, har yilimi?» dedilar. U zot: «Yoʻq. Agar ‹ha› desam, vojib boʻlib qolardi», dedilar. Shunda Alloh: {Ey iymon keltirganlar, agar oshkor qilinsa, sizni xafa qiladigan narsalar haqida soʻramanglar} (Moida 101) (oyatini) nozil qildi. (Roviy) aytdi: Bu bobda Ibn Abbos va Abu Hurayradan ham (hadis) bor. Abu Iso aytdi: Alining hadisi bu yoʻldan hasan gʻarib hadisdir. Abul Baxtariyning ismi Said ibn Abu Imron boʻlib, u Said ibn Fayruzdir.Али ибн Абу Толиб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: {Йўлга қодир бўлган кишилар зиммасида Аллоҳ учун Байтни (Каъбани) ҳаж қилиш (фарздир)} (Оли Имрон 97) ояти нозил бўлганида, улар: «Эй Расулуллоҳ, ҳар йилими?» дедилар. У зот сукут қилдилар. Яна: «Эй Расулуллоҳ, ҳар йилими?» дедилар. У зот: «Йўқ. Агар ‹ҳа› десам, вожиб бўлиб қоларди», дедилар. Шунда Аллоҳ: {Эй иймон келтирганлар, агар ошкор қилинса, сизни хафа қиладиган нарсалар ҳақида сўраманглар} (Моида 101) (оятини) нозил қилди. (Ровий) айтди: Бу бобда Ибн Аббос ва Абу Ҳурайрадан ҳам (ҳадис) бор. Абу Исо айтди: Алининг ҳадиси бу йўлдан ҳасан ғариб ҳадисдир. Абул Бахтарийнинг исми Саид ибн Абу Имрон бўлиб, у Саид ибн Файруздир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي زِيَادٍ الْكُوفِيُّ، حَدَّثَنَا زَيْدُ بْنُ حُبَابٍ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم حَجَّ ثَلاَثَ حِجَجٍ حَجَّتَيْنِ قَبْلَ أَنْ يُهَاجِرَ وَحَجَّةً بَعْدَ مَا هَاجَرَ وَمَعَهَا عُمْرَةٌ فَسَاقَ ثَلاَثًا وَسِتِّينَ بَدَنَةً وَجَاءَ عَلِيٌّ مِنَ الْيَمَنِ بِبَقِيَّتِهَا فِيهَا جَمَلٌ لأَبِي جَهْلٍ فِي أَنْفِهِ بُرَةٌ مِنْ فِضَّةٍ فَنَحَرَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنْ كُلِّ بَدَنَةٍ بِبَضْعَةٍ فَطُبِخَتْ وَشَرِبَ مِنْ مَرَقِهَا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ مِنْ حَدِيثِ سُفْيَانَ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ زَيْدِ بْنِ حُبَابٍ ‏.‏ وَرَأَيْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ رَوَى هَذَا الْحَدِيثَ فِي كُتُبِهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي زِيَادٍ ‏.‏ قَالَ وَسَأَلْتُ مُحَمَّدًا عَنْ هَذَا فَلَمْ يَعْرِفْهُ مِنْ حَدِيثِ الثَّوْرِيِّ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَابِرٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَرَأَيْتُهُ لاَ يَعُدُّ هَذَا الْحَدِيثَ مَحْفُوظًا ‏.‏ وَقَالَ إِنَّمَا يُرْوَى عَنِ الثَّوْرِيِّ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ مُجَاهِدٍ مُرْسَلاً ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ uch marta haj qildilar: hijratdan oldin ikki haj va hijratdan keyin bir haj boʻlib, u (haj) bilan birga umra ham bor edi. U zot oltmish uchta tuya (qurbonlik) haydadilar, Ali esa Yamandan ularning qolganini olib keldi; ular orasida Abu Jahlning tuyasi boʻlib, uning burnida kumushdan halqa bor edi. Rasululloh ﷺ ularni soʻyib, har bir tuyadan bir boʻlak (goʻsht olishni) buyurdilar, u pishirildi va u zot uning shoʻrvasidan ichdilar. Abu Iso aytdi: Bu Sufyonning hadisi jihatidan gʻarib hadis boʻlib, biz uni faqat Zayd ibn Hubobning hadisidangina bilamiz. Men Abdulloh ibn Abdurrahmon bu hadisni oʻz kitoblarida Abdulloh ibn Abu Ziyoddan rivoyat qilganini koʻrdim. (Abu Iso) aytdi: Men Muhammaddan (Buxoriydan) bu haqida soʻradim, u esa uni Savriydan, (u) Jaʼfardan, (u) otasidan, (u) Jobirdan, (u) Nabiy ﷺdan (rivoyat qilingan) hadis sifatida tanimadi. Men uning bu hadisni mahfuz (sahih saqlangan) deb hisoblamasligini koʻrdim. Va u: U faqat Savriydan, (u) Abu Ishoqdan, (u) Mujohiddan mursal (sahobasiz) holda rivoyat qilinadi, dedi.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ уч марта ҳаж қилдилар: ҳижратдан олдин икки ҳаж ва ҳижратдан кейин бир ҳаж бўлиб, у (ҳаж) билан бирга умра ҳам бор эди. У зот олтмиш учта туя (қурбонлик) ҳайдадилар, Али эса Ямандан уларнинг қолганини олиб келди; улар орасида Абу Жаҳлнинг туяси бўлиб, унинг бурнида кумушдан ҳалқа бор эди. Расулуллоҳ ﷺ уларни сўйиб, ҳар бир туядан бир бўлак (гўшт олишни) буюрдилар, у пиширилди ва у зот унинг шўрвасидан ичдилар. Абу Исо айтди: Бу Суфённинг ҳадиси жиҳатидан ғариб ҳадис бўлиб, биз уни фақат Зайд ибн Ҳубобнинг ҳадисидангина биламиз. Мен Абдуллоҳ ибн Абдурраҳмон бу ҳадисни ўз китобларида Абдуллоҳ ибн Абу Зиёддан ривоят қилганини кўрдим. (Абу Исо) айтди: Мен Муҳаммаддан (Бухорийдан) бу ҳақида сўрадим, у эса уни Саврийдан, (у) Жаъфардан, (у) отасидан, (у) Жобирдан, (у) Набий ﷺдан (ривоят қилинган) ҳадис сифатида танимади. Мен унинг бу ҳадисни маҳфуз (саҳиҳ сақланган) деб ҳисобламаслигини кўрдим. Ва у: У фақат Саврийдан, (у) Абу Ишоқдан, (у) Мужоҳиддан мурсал (саҳобасиз) ҳолда ривоят қилинади, деди.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ، حَدَّثَنَا حَبَّانُ بْنُ هِلاَلٍ، حَدَّثَنَا هَمَّامٌ، حَدَّثَنَا قَتَادَةُ، قَالَ قُلْتُ لأَنَسِ بْنِ مَالِكٍ كَمْ حَجَّ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم قَالَ حَجَّةٌ وَاحِدَةٌ وَاعْتَمَرَ أَرْبَعَ عُمَرٍ عُمْرَةٌ فِي ذِي الْقَعْدَةِ وَعُمْرَةُ الْحُدَيْبِيَةِ وَعُمْرَةٌ مَعَ حَجَّتِهِ وَعُمْرَةُ الْجِعِرَّانَةِ إِذْ قَسَّمَ غَنِيمَةَ حُنَيْنٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَحَبَّانُ بْنُ هِلاَلٍ هُوَ أَبُو حَبِيبٍ الْبَصْرِيُّ هُوَ جَلِيلٌ ثِقَةٌ وَثَّقَهُ يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الْقَطَّانُ ‏.‏

Qatoda (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Men Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan: «Nabiy ﷺ necha marta haj qildilar?» deb soʻradim. U: «Bir marta haj qildilar va toʻrt marta umra qildilar: Zulqaʼdadagi umra, Hudaybiya umrasi, haji bilan birgalikdagi umra va Junayn oʻljasini taqsimlaganlarida Jiʼrronadagi umra», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hasan sahih hadisdir. Habbon ibn Hilol — u Abu Habib al-Basriy boʻlib, u jalil (ulugʻ) va siqa (ishonchli) (roviy)dir; uni Yahyo ibn Said al-Qatton siqa deb tasdiqlagan.Қатода (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Мен Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан: «Набий ﷺ неча марта ҳаж қилдилар?» деб сўрадим. У: «Бир марта ҳаж қилдилар ва тўрт марта умра қилдилар: Зулқаъдадаги умра, Ҳудайбия умраси, ҳажи билан биргаликдаги умра ва Жунайн ўлжасини тақсимлаганларида Жиърронадаги умра», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Ҳаббон ибн Ҳилол — у Абу Ҳабиб ал-Басрий бўлиб, у жалил (улуғ) ва сиқа (ишончли) (ровий)дир; уни Яҳё ибн Саид ал-Қаттон сиқа деб тасдиқлаган.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا دَاوُدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْعَطَّارُ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم اعْتَمَرَ أَرْبَعَ عُمَرٍ عُمْرَةَ الْحُدَيْبِيَةِ وَعُمْرَةَ الثَّانِيَةِ مِنْ قَابِلٍ وَعُمْرَةَ الْقَضَاءِ فِي ذِي الْقَعْدَةِ وَعُمْرَةَ الثَّالِثَةِ مِنَ الْجِعِرَّانَةِ وَالرَّابِعَةِ الَّتِي مَعَ حَجَّتِهِ.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَنَسٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَابْنِ عُمَرَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَرَوَى ابْنُ عُيَيْنَةَ، هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم اعْتَمَرَ أَرْبَعَ عُمَرٍ ‏.‏ وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏ قَالَ حَدَّثَنَا بِذَلِكَ سَعِيدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْمَخْزُومِيُّ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ عَنْ عِكْرِمَةَ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَذَكَرَ نَحْوَهُ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ toʻrt marta umra qildilar: Hudaybiya umrasi, keyingi yilgi ikkinchi umra — qazo umrasi Zulqaʼdada, Jiʼrronadan uchinchi umra va haji bilan birgalikdagi toʻrtinchi umra. (Roviy) aytdi: Bu bobda Anas, Abdulloh ibn Amr va Ibn Umardan ham (hadis) bor. Abu Iso aytdi: Ibn Abbosning hadisi hasan gʻarib hadisdir. Ibn Uyayna bu hadisni Amr ibn Dinordan, (u) Ikrimadan: Nabiy ﷺ toʻrt marta umra qildilar, deb rivoyat qilgan va unda Ibn Abbosni zikr qilmagan. (Abu Iso) aytdi: Buni bizga Said ibn Abdurrahmon al-Maxzumiy, (u) Sufyon ibn Uyaynadan, (u) Amr ibn Dinordan, (u) Ikrimadan: Nabiy ﷺ... deb shunga oʻxshashini zikr qilib aytib berdi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ тўрт марта умра қилдилар: Ҳудайбия умраси, кейинги йилги иккинчи умра — қазо умраси Зулқаъдада, Жиърронадан учинчи умра ва ҳажи билан биргаликдаги тўртинчи умра. (Ровий) айтди: Бу бобда Анас, Абдуллоҳ ибн Амр ва Ибн Умардан ҳам (ҳадис) бор. Абу Исо айтди: Ибн Аббоснинг ҳадиси ҳасан ғариб ҳадисдир. Ибн Уяйна бу ҳадисни Амр ибн Динордан, (у) Икримадан: Набий ﷺ тўрт марта умра қилдилар, деб ривоят қилган ва унда Ибн Аббосни зикр қилмаган. (Абу Исо) айтди: Буни бизга Саид ибн Абдурраҳмон ал-Махзумий, (у) Суфён ибн Уяйнадан, (у) Амр ибн Динордан, (у) Икримадан: Набий ﷺ... деб шунга ўхшашини зикр қилиб айтиб берди.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ لَمَّا أَرَادَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم الْحَجَّ أَذَّنَ فِي النَّاسِ فَاجْتَمَعُوا فَلَمَّا أَتَى الْبَيْدَاءَ أَحْرَمَ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَأَنَسٍ وَالْمِسْوَرِ بْنِ مَخْرَمَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ جَابِرٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ haj qilmoqchi boʻlganlarida, odamlar orasida (haj haqida) eʼlon qildilar, bas, ular toʻplandilar. U zot Baydoga yetganlarida ehrom bogʻladilar. (Roviy) aytdi: Bu bobda Ibn Umar, Anas va Misvar ibn Maxramadan ham (hadis) bor. Abu Iso aytdi: Jobirning hadisi hasan sahih hadisdir.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ ҳаж қилмоқчи бўлганларида, одамлар орасида (ҳаж ҳақида) эълон қилдилар, бас, улар тўпландилар. У зот Байдога етганларида эҳром боғладилар. (Ровий) айтди: Бу бобда Ибн Умар, Анас ва Мисвар ибн Махрамадан ҳам (ҳадис) бор. Абу Исо айтди: Жобирнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا حَاتِمُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، عَنْ مُوسَى بْنِ عُقْبَةَ، عَنْ سَالِمِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ الْبَيْدَاءُ الَّتِي يَكْذِبُونَ فِيهَا عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَاللَّهِ مَا أَهَلَّ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلاَّ مِنْ عِنْدِ الْمَسْجِدِ مِنْ عِنْدِ الشَّجَرَةِ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U: «Baydo — odamlar shu (joy) haqida Rasululloh ﷺga (nisbatan) yolgʻon (gap) toʻqishadi. Allohga qasamki, Rasululloh ﷺ faqat masjid yonidan, daraxt yonidan talbiya aytib (ehromga) kirdilar», dedi. (Abu Iso) aytdi: Bu hasan sahih hadisdir.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У: «Байдо — одамлар шу (жой) ҳақида Расулуллоҳ ﷺга (нисбатан) ёлғон (гап) тўқишади. Аллоҳга қасамки, Расулуллоҳ ﷺ фақат масжид ёнидан, дарахт ёнидан талбия айтиб (эҳромга) кирдилар», деди. (Абу Исо) айтди: Бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ السَّلاَمِ بْنُ حَرْبٍ، عَنْ خُصَيْفٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَهَلَّ فِي دُبُرِ الصَّلاَةِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُ أَحَدًا رَوَاهُ غَيْرَ عَبْدِ السَّلاَمِ بْنِ حَرْبٍ ‏.‏ وَهُوَ الَّذِي يَسْتَحِبُّهُ أَهْلُ الْعِلْمِ أَنْ يُحْرِمَ الرَّجُلُ فِي دُبُرِ الصَّلاَةِ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ namozning ortidan (talbiya aytib) ehromga kirdilar. Abu Iso aytdi: Bu hasan gʻarib hadis boʻlib, biz uni Abdussalom ibn Harbdan boshqa hech kim rivoyat qilganini bilmaymiz. Ilm ahli mustahab koʻradigan (narsa) ham shu: kishi namozning ortidan ehromga kirishidir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ намознинг ортидан (талбия айтиб) эҳромга кирдилар. Абу Исо айтди: Бу ҳасан ғариб ҳадис бўлиб, биз уни Абдуссалом ибн Ҳарбдан бошқа ҳеч ким ривоят қилганини билмаймиз. Илм аҳли мустаҳаб кўрадиган (нарса) ҳам шу: киши намознинг ортидан эҳромга киришидир.

حَدَّثَنَا أَبُو مُصْعَبٍ، قِرَاءَةً عَنْ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْقَاسِمِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَفْرَدَ الْحَجَّ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ جَابِرٍ وَابْنِ عُمَرَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَائِشَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ ‏.‏ وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَفْرَدَ الْحَجَّ وَأَفْرَدَ أَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ وَعُثْمَانُ ‏.‏ حَدَّثَنَا بِذَلِكَ قُتَيْبَةُ حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ نَافِعٍ الصَّائِغُ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ عَنْ نَافِعٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ بِهَذَا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَقَالَ الثَّوْرِيُّ إِنْ أَفْرَدْتَ الْحَجَّ فَحَسَنٌ وَإِنْ قَرَنْتَ فَحَسَنٌ وَإِنْ تَمَتَّعْتَ فَحَسَنٌ ‏.‏ وَقَالَ الشَّافِعِيُّ مِثْلَهُ ‏.‏ وَقَالَ أَحَبُّ إِلَيْنَا الإِفْرَادُ ثُمَّ التَّمَتُّعُ ثُمَّ الْقِرَانُ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ hajni ifrod (yolgʻiz haj) qilib ado etdilar. (Roviy) aytdi: Bu bobda Jobir va Ibn Umardan ham (hadis) bor. Abu Iso aytdi: Oishaning hadisi hasan sahih hadisdir. Baʼzi ilm ahli huzurida amal shunga koʻradir. Ibn Umardan ham rivoyat qilinishicha: Nabiy ﷺ hajni ifrod qildilar, Abu Bakr, Umar va Usmon ham ifrod qildilar. Buni bizga Qutayba, (u) Abdulloh ibn Nofiʼ as-Soigʻdan, (u) Ubaydulloh ibn Umardan, (u) Nofiʼdan, (u) Ibn Umardan shu (mazmunda) aytib berdi. Abu Iso aytdi: Savriy: Agar hajni ifrod qilsang — yaxshi, qiron qilsang — yaxshi, tamattuʼ qilsang — yaxshi, dedi. Shofiiy ham shunga oʻxshash aytdi va: Bizga eng maʼqulroq (boʻlgani) ifrod, soʻng tamattuʼ, soʻng qirondir, dedi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ ҳажни ифрод (ёлғиз ҳаж) қилиб адо этдилар. (Ровий) айтди: Бу бобда Жобир ва Ибн Умардан ҳам (ҳадис) бор. Абу Исо айтди: Оишанинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Баъзи илм аҳли ҳузурида амал шунга кўрадир. Ибн Умардан ҳам ривоят қилинишича: Набий ﷺ ҳажни ифрод қилдилар, Абу Бакр, Умар ва Усмон ҳам ифрод қилдилар. Буни бизга Қутайба, (у) Абдуллоҳ ибн Нофиъ ас-Соиғдан, (у) Убайдуллоҳ ибн Умардан, (у) Нофиъдан, (у) Ибн Умардан шу (мазмунда) айтиб берди. Абу Исо айтди: Саврий: Агар ҳажни ифрод қилсанг — яхши, қирон қилсанг — яхши, таматтуъ қилсанг — яхши, деди. Шофиий ҳам шунга ўхшаш айтди ва: Бизга энг маъқулроқ (бўлгани) ифрод, сўнг таматтуъ, сўнг қирондир, деди.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ حُمَيْدٍ، عَنْ أَنَسٍ، قَالَ سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ لَبَّيْكَ بِعُمْرَةٍ وَحَجَّةٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عُمَرَ وَعِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَنَسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ ذَهَبَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِلَى هَذَا ‏.‏ وَاخْتَارُوهُ مِنْ أَهْلِ الْكُوفَةِ وَغَيْرِهِمْ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Nabiy ﷺning: «Labbayka bi-umratin va hajjatin» (Mana men umra va haj bilan keldim) deb aytayotganlarini eshitdim. (Roviy) aytdi: Bu bobda Umar va Imron ibn Husayndan ham (hadis) bor. Abu Iso aytdi: Anasning hadisi hasan sahih hadisdir. Baʼzi ilm ahli shunga (amal qilishga) ketishgan va kufaliklar hamda boshqalardan (baʼzilar) buni ixtiyor qilishgan.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Набий ﷺнинг: «Лаббайка би-умратин ва ҳажжатин» (Мана мен умра ва ҳаж билан келдим) деб айтаётганларини эшитдим. (Ровий) айтди: Бу бобда Умар ва Имрон ибн Ҳусайндан ҳам (ҳадис) бор. Абу Исо айтди: Анаснинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Баъзи илм аҳли шунга (амал қилишга) кетишган ва куфаликлар ҳамда бошқалардан (баъзилар) буни ихтиёр қилишган.

حَدَّثَنَا أَبُو مُوسَى، مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ إِدْرِيسَ، عَنْ لَيْثٍ، عَنْ طَاوُسٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ تَمَتَّعَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ وَعُثْمَانُ وَأَوَّلُ مَنْ نَهَى عَنْهَا مُعَاوِيَةُ ‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: «Rasululloh ﷺ tamattuʼ qildilar, Abu Bakr, Umar va Usmon ham (shunday qildilar). Undan birinchi boʻlib qaytargan kishi Muoviya boʻldi».Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: «Расулуллоҳ ﷺ таматтуъ қилдилар, Абу Бакр, Умар ва Усмон ҳам (шундай қилдилар). Ундан биринчи бўлиб қайтарган киши Муовия бўлди».

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، عَنْ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَارِثِ بْنِ نَوْفَلٍ، أَنَّهُ سَمِعَ سَعْدَ بْنَ أَبِي وَقَّاصٍ، وَالضَّحَّاكَ بْنَ قَيْسٍ، وَهُمَا، يَذْكُرَانِ التَّمَتُّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ فَقَالَ الضَّحَّاكُ بْنُ قَيْسٍ لاَ يَصْنَعُ ذَلِكَ إِلاَّ مَنْ جَهِلَ أَمْرَ اللَّهِ ‏.‏ فَقَالَ سَعْدٌ بِئْسَ مَا قُلْتَ يَا ابْنَ أَخِي ‏.‏ فَقَالَ الضَّحَّاكُ بْنُ قَيْسٍ فَإِنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ قَدْ نَهَى عَنْ ذَلِكَ ‏.‏ فَقَالَ سَعْدٌ قَدْ صَنَعَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَصَنَعْنَاهَا مَعَهُ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Saʼd ibn Abu Vaqqos (roziyallohu anhu) va Zahhok ibn Qays umradan hajga tamattuʼ qilish haqida soʻzlashayotgan edilar. Zahhok ibn Qays: «Buni faqat Allohning amrini bilmagan kishi qiladi», dedi. Saʼd: «Sen juda yomon gap aytding, ey jiyanim!» dedi. Zahhok ibn Qays: «Umar ibn al-Xattob bundan qaytargan-ku», dedi. Saʼd: «Rasululloh ﷺ buni qildilar, biz ham u zot bilan birga buni qildik», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis sahihdir.Саъд ибн Абу Ваққос (розияллоҳу анҳу) ва Заҳҳок ибн Қайс умрадан ҳажга таматтуъ қилиш ҳақида сўзлашаётган эдилар. Заҳҳок ибн Қайс: «Буни фақат Аллоҳнинг амрини билмаган киши қилади», деди. Саъд: «Сен жуда ёмон гап айтдинг, эй жияним!» деди. Заҳҳок ибн Қайс: «Умар ибн ал-Хаттоб бундан қайтарган-ку», деди. Саъд: «Расулуллоҳ ﷺ буни қилдилар, биз ҳам у зот билан бирга буни қилдик», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، أَخْبَرَنِي يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ سَعْدٍ، حَدَّثَنَا أَبِي، عَنْ صَالِحِ بْنِ كَيْسَانَ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، أَنَّ سَالِمَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَهُ أَنَّهُ، سَمِعَ رَجُلاً، مِنْ أَهْلِ الشَّامِ وَهُوَ يَسْأَلُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ عَنِ التَّمَتُّعِ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ هِيَ حَلاَلٌ ‏.‏ فَقَالَ الشَّامِيُّ إِنَّ أَبَاكَ قَدْ نَهَى عَنْهَا ‏.‏ فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ أَرَأَيْتَ إِنْ كَانَ أَبِي نَهَى عَنْهَا وَصَنَعَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَأَمْرَ أَبِي نَتَّبِعُ أَمْ أَمْرَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ الرَّجُلُ بَلْ أَمْرَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ فَقَالَ لَقَدْ صَنَعَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَعُثْمَانَ وَجَابِرٍ وَسَعْدٍ وَأَسْمَاءَ بِنْتِ أَبِي بَكْرٍ وَابْنِ عُمَرَ ‏.‏ وَقَدِ اخْتَارَ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمُ التَّمَتُّعَ بِالْعُمْرَةِ ‏.‏ وَالتَّمَتُّعُ أَنْ يَدْخُلَ الرَّجُلُ بِعُمْرَةٍ فِي أَشْهُرِ الْحَجِّ ثُمَّ يُقِيمَ حَتَّى يَحُجَّ فَهُوَ مُتَمَتِّعٌ وَعَلَيْهِ دَمٌ مَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْىِ فَإِنْ لَمْ يَجِدْ صَامَ ثَلاَثَةَ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ وَسَبْعَةً إِذَا رَجَعَ إِلَى أَهْلِهِ وَيُسْتَحَبُّ لِلْمُتَمَتِّعِ إِذَا صَامَ ثَلاَثَةَ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ أَنْ يَصُومَ فِي الْعَشْرِ وَيَكُونَ آخِرُهَا يَوْمَ عَرَفَةَ فَإِنْ لَمْ يَصُمْ فِي الْعَشْرِ صَامَ أَيَّامَ التَّشْرِيقِ فِي قَوْلِ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنْهُمُ ابْنُ عُمَرَ وَعَائِشَةُ وَبِهِ يَقُولُ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُهُمْ لاَ يَصُومُ أَيَّامَ التَّشْرِيقِ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ أَهْلِ الْكُوفَةِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَأَهْلُ الْحَدِيثِ يَخْتَارُونَ التَّمَتُّعَ بِالْعُمْرَةِ فِي الْحَجِّ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏

Solim ibn Abdulloh (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, u Shom ahlidan boʻlgan bir kishining Abdulloh ibn Umardan umradan hajga tamattuʼ qilish haqida soʻrayotganini eshitdi. Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo): «U haloldir», dedi. Shomlik: «Otangiz bundan qaytargan edi-ku», dedi. Abdulloh ibn Umar: «Aytchi, agar otam bundan qaytargan boʻlsa-yu, Rasululloh ﷺ buni qilgan boʻlsalar, biz otamning amriga ergashamizmi yoki Rasululloh ﷺning amrigami?» dedi. Haligi kishi: «Balki Rasululloh ﷺning amrigadir», dedi. U: «Rasululloh ﷺ buni qilganlar», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Bu bobda Ali, Usmon, Jobir, Saʼd, Asmo binti Abu Bakr va Ibn Umardan ham (hadislar bor). Nabiy ﷺning ashoblari va boshqalaridan iborat ilm ahlining bir guruhi umra bilan tamattuʼ qilishni ixtiyor qilganlar. Tamattuʼ shuki, kishi haj oylarida umra qilib (Makkaga) kirib, soʻngra haj qilguncha (oʻsha yerda) qoladi — bu mutamattiʼdir va unga qurbonlikdan oson topilganini soʻyish lozim. Agar topa olmasa, hajda uch kun, ahllariga qaytganida yetti kun roʻza tutadi. Mutamattiʼ uchun hajda uch kun roʻza tutadigan boʻlsa, (zulhijja) oʻninchisining ichida tutib, oxiri Arafa kuni boʻlishi mustahabdir. Agar oʻninchining ichida tuta olmasa, tashriq kunlarida tutadi — bu Nabiy ﷺ ashoblaridan boʻlgan baʼzi ilm ahlining soʻzidir, ular orasida Ibn Umar va Oisha bor, shuni Molik, Shofiiy, Ahmad va Ishoq ham aytadilar. Baʼzilari esa tashriq kunlarida roʻza tutmaydi, dedilar — bu Kufa ahlining soʻzidir. Abu Iso aytdi: Hadis ahli hajda umra bilan tamattuʼ qilishni ixtiyor qiladilar, bu Shofiiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir.Солим ибн Абдуллоҳ (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, у Шом аҳлидан бўлган бир кишининг Абдуллоҳ ибн Умардан умрадан ҳажга таматтуъ қилиш ҳақида сўраётганини эшитди. Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо): «У ҳалолдир», деди. Шомлик: «Отангиз бундан қайтарган эди-ку», деди. Абдуллоҳ ибн Умар: «Айтчи, агар отам бундан қайтарган бўлса-ю, Расулуллоҳ ﷺ буни қилган бўлсалар, биз отамнинг амрига эргашамизми ёки Расулуллоҳ ﷺнинг амригами?» деди. Ҳалиги киши: «Балки Расулуллоҳ ﷺнинг амригадир», деди. У: «Расулуллоҳ ﷺ буни қилганлар», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу бобда Али, Усмон, Жобир, Саъд, Асмо бинти Абу Бакр ва Ибн Умардан ҳам (ҳадислар бор). Набий ﷺнинг ашоблари ва бошқаларидан иборат илм аҳлининг бир гуруҳи умра билан таматтуъ қилишни ихтиёр қилганлар. Таматтуъ шуки, киши ҳаж ойларида умра қилиб (Маккага) кириб, сўнгра ҳаж қилгунча (ўша ерда) қолади — бу мутаматтиъдир ва унга қурбонликдан осон топилганини сўйиш лозим. Агар топа олмаса, ҳажда уч кун, аҳлларига қайтганида етти кун рўза тутади. Мутаматтиъ учун ҳажда уч кун рўза тутадиган бўлса, (зулҳижжа) ўнинчисининг ичида тутиб, охири Арафа куни бўлиши мустаҳабдир. Агар ўнинчининг ичида тута олмаса, ташриқ кунларида тутади — бу Набий ﷺ ашобларидан бўлган баъзи илм аҳлининг сўзидир, улар орасида Ибн Умар ва Оиша бор, шуни Молик, Шофиий, Аҳмад ва Ишоқ ҳам айтадилар. Баъзилари эса ташриқ кунларида рўза тутмайди, дедилар — бу Куфа аҳлининг сўзидир. Абу Исо айтди: Ҳадис аҳли ҳажда умра билан таматтуъ қилишни ихтиёр қиладилар, бу Шофиий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ تَلْبِيَةَ النَّبِيِّ، صلى الله عليه وسلم كَانَتْ ‏"‏ لَبَّيْكَ اللَّهُمَّ لَبَّيْكَ لَبَّيْكَ لاَ شَرِيكَ لَكَ لَبَّيْكَ إِنَّ الْحَمْدَ وَالنِّعْمَةَ لَكَ وَالْمُلْكَ لاَ شَرِيكَ لَكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ وَجَابِرٍ وَعَائِشَةَ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَيْهِ عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ قَالَ الشَّافِعِيُّ وَإِنْ زَادَ فِي التَّلْبِيَةِ شَيْئًا مِنْ تَعْظِيمِ اللَّهِ فَلاَ بَأْسَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ وَأَحَبُّ إِلَىَّ أَنْ يَقْتَصِرَ عَلَى تَلْبِيَةِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ الشَّافِعِيُّ وَإِنَّمَا قُلْنَا لاَ بَأْسَ بِزِيَادَةِ تَعْظِيمِ اللَّهِ فِيهَا لِمَا جَاءَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَهُوَ حَفِظَ التَّلْبِيَةَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ زَادَ ابْنُ عُمَرَ فِي تَلْبِيَتِهِ مِنْ قِبَلِهِ لَبَّيْكَ وَالرَّغْبَاءُ إِلَيْكَ وَالْعَمَلُ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺning talbiyalari: «Labbayka Allohumma labbayk, labbayka lo sharika laka labbayk, innal-hamda van-niʼmata laka val-mulk, lo sharika lak» (Sening amringga shoshildim, ey Alloh, amringga shoshildim. Amringga shoshildim, Sening shariging yoʻq, amringga shoshildim. Albatta hamd va neʼmat Senikidir, mulk ham Senikidir, Sening shariging yoʻq) boʻlardi. Bu bobda Ibn Masʼud, Jobir, Oisha, Ibn Abbos va Abu Hurayradan ham (hadislar bor). Abu Iso aytdi: Ibn Umarning hadisi hasan sahih hadisdir. Nabiy ﷺ ashoblari va boshqalaridan boʻlgan baʼzi ilm ahli huzurida amal shunga binoandir, bu Sufyon, Shofiiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Shofiiy aytdi: Agar talbiyaga Allohni ulugʻlashdan biror narsa qoʻshsa, inshaalloh, zarari yoʻq, lekin men uchun Rasululloh ﷺning talbiyasi bilan cheklanish yoqimliroqdir. Shofiiy aytdi: Biz unda Allohni ulugʻlash qoʻshilishida zarar yoʻq deyishimiz Ibn Umardan kelgan narsa sababidandir — u Rasululloh ﷺdan talbiyani yodlab olgan, soʻngra Ibn Umar oʻz talbiyasiga oʻzicha «Labbayka val-ragʻbou ilayka val-amal» (deganlarini) qoʻshgan.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺнинг талбиялари: «Лаббайка Аллоҳумма лаббайк, лаббайка ло шарика лака лаббайк, иннал-ҳамда ван-ниъмата лака вал-мулк, ло шарика лак» (Сенинг амрингга шошилдим, эй Аллоҳ, амрингга шошилдим. Амрингга шошилдим, Сенинг шаригинг йўқ, амрингга шошилдим. Албатта ҳамд ва неъмат Сеникидир, мулк ҳам Сеникидир, Сенинг шаригинг йўқ) бўларди. Бу бобда Ибн Масъуд, Жобир, Оиша, Ибн Аббос ва Абу Ҳурайрадан ҳам (ҳадислар бор). Абу Исо айтди: Ибн Умарнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Набий ﷺ ашоблари ва бошқаларидан бўлган баъзи илм аҳли ҳузурида амал шунга биноандир, бу Суфён, Шофиий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Шофиий айтди: Агар талбияга Аллоҳни улуғлашдан бирор нарса қўшса, иншааллоҳ, зарари йўқ, лекин мен учун Расулуллоҳ ﷺнинг талбияси билан чекланиш ёқимлироқдир. Шофиий айтди: Биз унда Аллоҳни улуғлаш қўшилишида зарар йўқ дейишимиз Ибн Умардан келган нарса сабабидандир — у Расулуллоҳ ﷺдан талбияни ёдлаб олган, сўнгра Ибн Умар ўз талбиясига ўзича «Лаббайка вал-рағбоу илайка вал-амал» (деганларини) қўшган.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّهُ أَهَلَّ فَانْطَلَقَ يُهِلُّ فَيَقُولُ لَبَّيْكَ اللَّهُمَّ لَبَّيْكَ لَبَّيْكَ لاَ شَرِيكَ لَكَ لَبَّيْكَ إِنَّ الْحَمْدَ وَالنِّعْمَةَ لَكَ وَالْمُلْكَ لاَ شَرِيكَ لَكَ ‏.‏ قَالَ وَكَانَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ يَقُولُ هَذِهِ تَلْبِيَةُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَكَانَ يَزِيدُ مِنْ عِنْدِهِ فِي أَثَرِ تَلْبِيَةِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَبَّيْكَ لَبَّيْكَ وَسَعْدَيْكَ وَالْخَيْرُ فِي يَدَيْكَ لَبَّيْكَ وَالرَّغْبَاءُ إِلَيْكَ وَالْعَمَلُ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, u ihromga kirib, talbiya aytib yoʻlga chiqar va: «Labbayka Allohumma labbayk, labbayka lo sharika laka labbayk, innal-hamda van-niʼmata laka val-mulk, lo sharika lak», derdi. Abdulloh ibn Umar: «Bu Rasululloh ﷺning talbiyasidir», derdi. U Rasululloh ﷺning talbiyasi ortidan oʻzidan: «Labbayka labbayka va saʼdayk, val-xayru fi yadayk, labbayka val-ragʻbou ilayka val-amal» (deb) qoʻshardi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, у иҳромга кириб, талбия айтиб йўлга чиқар ва: «Лаббайка Аллоҳумма лаббайк, лаббайка ло шарика лака лаббайк, иннал-ҳамда ван-ниъмата лака вал-мулк, ло шарика лак», дерди. Абдуллоҳ ибн Умар: «Бу Расулуллоҳ ﷺнинг талбиясидир», дерди. У Расулуллоҳ ﷺнинг талбияси ортидан ўзидан: «Лаббайка лаббайка ва саъдайк, вал-хайру фи ядайк, лаббайка вал-рағбоу илайка вал-амал» (деб) қўшарди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ رَافِعٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي فُدَيْكٍ، ح وَحَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ، أَخْبَرَنَا ابْنُ أَبِي فُدَيْكٍ، عَنِ الضَّحَّاكِ بْنِ عُثْمَانَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُنْكَدِرِ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ يَرْبُوعٍ، عَنْ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم سُئِلَ أَىُّ الْحَجِّ أَفْضَلُ قَالَ ‏"‏ الْعَجُّ وَالثَّجُّ ‏"‏ ‏.‏

Abu Bakr as-Siddiq (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺdan: «Qaysi haj afzal?» deb soʻralganda, u zot: «Ovozni koʻtarish (al-ajj) va qon oqizish (as-sajj)dir», dedilar.Абу Бакр ас-Сиддиқ (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺдан: «Қайси ҳаж афзал?» деб сўралганда, у зот: «Овозни кўтариш (ал-ажж) ва қон оқизиш (ас-сажж)дир», дедилар.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَيَّاشٍ، عَنْ عُمَارَةَ بْنِ غَزِيَّةَ، عَنْ أَبِي حَازِمٍ، عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَا مِنْ مُسْلِمٍ يُلَبِّي إِلاَّ لَبَّى مَنْ عَنْ يَمِينِهِ أَوْ عَنْ شِمَالِهِ مِنْ حَجَرٍ أَوْ شَجَرٍ أَوْ مَدَرٍ حَتَّى تَنْقَطِعَ الأَرْضُ مِنْ هَا هُنَا وَهَا هُنَا ‏"‏ ‏.‏ حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدٍ الزَّعْفَرَانِيُّ، وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ الأَسْوَدِ أَبُو عَمْرٍو الْبَصْرِيُّ، قَالاَ حَدَّثَنَا عَبِيدَةُ بْنُ حُمَيْدٍ، عَنْ عُمَارَةَ بْنِ غَزِيَّةَ، عَنْ أَبِي حَازِمٍ، عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَ حَدِيثِ إِسْمَاعِيلَ بْنِ عَيَّاشٍ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَجَابِرٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي بَكْرٍ حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ أَبِي فُدَيْكٍ عَنِ الضَّحَّاكِ بْنِ عُثْمَانَ ‏.‏ وَمُحَمَّدُ بْنُ الْمُنْكَدِرِ لَمْ يَسْمَعْ مِنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ يَرْبُوعٍ وَقَدْ رَوَى مُحَمَّدُ بْنُ الْمُنْكَدِرِ عَنْ سَعِيدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ يَرْبُوعٍ عَنْ أَبِيهِ غَيْرَ هَذَا الْحَدِيثِ ‏.‏ وَرَوَى أَبُو نُعَيْمٍ الطَّحَّانُ ضِرَارُ بْنُ صُرَدٍ هَذَا الْحَدِيثَ عَنِ ابْنِ أَبِي فُدَيْكٍ عَنِ الضَّحَّاكِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُنْكَدِرِ عَنْ سَعِيدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ يَرْبُوعٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي بَكْرٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَأَخْطَأَ فِيهِ ضِرَارٌ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى سَمِعْتُ أَحْمَدَ بْنَ الْحَسَنِ يَقُولُ قَالَ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ مَنْ قَالَ فِي هَذَا الْحَدِيثِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُنْكَدِرِ عَنِ ابْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ يَرْبُوعٍ عَنْ أَبِيهِ فَقَدْ أَخْطَأَ ‏.‏ قَالَ وَسَمِعْتُ مُحَمَّدًا يَقُولُ وَذَكَرْتُ لَهُ حَدِيثَ ضِرَارِ بْنِ صُرَدٍ عَنِ ابْنِ أَبِي فُدَيْكٍ فَقَالَ هُوَ خَطَأٌ ‏.‏ فَقُلْتُ قَدْ رَوَاهُ غَيْرُهُ عَنِ ابْنِ أَبِي فُدَيْكٍ أَيْضًا مِثْلَ رِوَايَتِهِ ‏.‏ فَقَالَ لاَ شَىْءَ إِنَّمَا رَوَوْهُ عَنِ ابْنِ أَبِي فُدَيْكٍ وَلَمْ يَذْكُرُوا فِيهِ عَنْ سَعِيدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ ‏.‏ وَرَأَيْتُهُ يُضَعِّفُ ضِرَارَ بْنَ صُرَدٍ ‏.‏ وَالْعَجُّ هُوَ رَفْعُ الصَّوْتِ بِالتَّلْبِيَةِ ‏.‏ وَالثَّجُّ هُوَ نَحْرُ الْبُدْنِ ‏.‏

Sahl ibn Saʼd (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Talbiya aytadigan har bir musulmonning oʻngi yoki chapidagi tosh, daraxt yoki kesakdan boʻlgan (narsalar) ham u bilan birga talbiya aytadi, hatto yer u tomondan-bu tomongacha (tugamaguncha)», dedilar. Bu bobda Ibn Umar va Jobirdan ham (hadislar bor). Abu Iso aytdi: Abu Bakrning hadisi gʻarib hadisdir, uni faqat Ibn Abu Fudayk Zahhok ibn Usmondan rivoyat qilgani yoʻli bilangina bilamiz. Muhammad ibn al-Munkadir Abdurrahmon ibn Yarbuʼdan (bevosita) eshitmagan, balki Muhammad ibn al-Munkadir bu hadisdan boshqa hadisni Said ibn Abdurrahmon ibn Yarbuʼdan, u otasidan rivoyat qilgan. Abu Iso aytdi: al-Ajj — talbiya bilan ovozni koʻtarishdir, as-sajj esa tuyalarni soʻyishdir.Саҳл ибн Саъд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Талбия айтадиган ҳар бир мусулмоннинг ўнги ёки чапидаги тош, дарахт ёки кесакдан бўлган (нарсалар) ҳам у билан бирга талбия айтади, ҳатто ер у томондан-бу томонгача (тугамагунча)», дедилар. Бу бобда Ибн Умар ва Жобирдан ҳам (ҳадислар бор). Абу Исо айтди: Абу Бакрнинг ҳадиси ғариб ҳадисдир, уни фақат Ибн Абу Фудайк Заҳҳок ибн Усмондан ривоят қилгани йўли билангина биламиз. Муҳаммад ибн ал-Мункадир Абдурраҳмон ибн Ярбуъдан (бевосита) эшитмаган, балки Муҳаммад ибн ал-Мункадир бу ҳадисдан бошқа ҳадисни Саид ибн Абдурраҳмон ибн Ярбуъдан, у отасидан ривоят қилган. Абу Исо айтди: ал-Ажж — талбия билан овозни кўтаришдир, ас-сажж эса туяларни сўйишдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ، وَهُوَ ابْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ حَزْمٍ عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ أَبِي بَكْرِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَارِثِ بْنِ هِشَامٍ، عَنْ خَلاَّدِ بْنِ السَّائِبِ بْنِ خَلاَّدٍ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَتَانِي جِبْرِيلُ فَأَمَرَنِي أَنْ آمُرَ أَصْحَابِي أَنْ يَرْفَعُوا أَصْوَاتَهُمْ بِالإِهْلاَلِ وَالتَّلْبِيَةِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ زَيْدِ بْنِ خَالِدٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ خَلاَّدٍ عَنْ أَبِيهِ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَرَوَى بَعْضُهُمْ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ خَلاَّدِ بْنِ السَّائِبِ عَنْ زَيْدِ بْنِ خَالِدٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَلاَ يَصِحُّ وَالصَّحِيحُ هُوَ عَنْ خَلاَّدِ بْنِ السَّائِبِ عَنْ أَبِيهِ ‏.‏ وَهُوَ خَلاَّدُ بْنُ السَّائِبِ بْنِ خَلاَّدِ بْنِ سُوَيْدٍ الأَنْصَارِيُّ عَنْ أَبِيهِ.

Xallod ibn as-Soyib (rahimahulloh) otasidan rivoyat qiladi: Rasululloh ﷺ: «Menga Jibril keldi va ashoblarimga ihlol hamda talbiya bilan ovozlarini koʻtarishni buyurishimni amr qildi», dedilar. Bu bobda Zayd ibn Xolid, Abu Hurayra va Ibn Abbosdan ham (hadislar bor). Abu Iso aytdi: Xallodning otasidan (rivoyat qilgan) hadisi hasan sahih hadisdir. Baʼzilari bu hadisni Xallod ibn as-Soyibdan, u Zayd ibn Xoliddan, u Nabiy ﷺdan deb rivoyat qilganlar, lekin bu sahih emas. Sahihi — Xallod ibn as-Soyibdan, u otasidan boʻlganidir. U Xallod ibn as-Soyib ibn Xallod ibn Suvayd al-Ansoriy boʻlib, otasidan (rivoyat qiladi).Халлод ибн ас-Сойиб (раҳимаҳуллоҳ) отасидан ривоят қилади: Расулуллоҳ ﷺ: «Менга Жибрил келди ва ашобларимга иҳлол ҳамда талбия билан овозларини кўтаришни буюришимни амр қилди», дедилар. Бу бобда Зайд ибн Холид, Абу Ҳурайра ва Ибн Аббосдан ҳам (ҳадислар бор). Абу Исо айтди: Халлоднинг отасидан (ривоят қилган) ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Баъзилари бу ҳадисни Халлод ибн ас-Сойибдан, у Зайд ибн Холиддан, у Набий ﷺдан деб ривоят қилганлар, лекин бу саҳиҳ эмас. Саҳиҳи — Халлод ибн ас-Сойибдан, у отасидан бўлганидир. У Халлод ибн ас-Сойиб ибн Халлод ибн Сувайд ал-Ансорий бўлиб, отасидан (ривоят қилади).

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي زِيَادٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يَعْقُوبَ الْمَدَنِيُّ، عَنِ ابْنِ أَبِي الزِّنَادِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ خَارِجَةَ بْنِ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّهُ رَأَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم تَجَرَّدَ لإِهْلاَلِهِ وَاغْتَسَلَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَقَدِ اسْتَحَبَّ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ الاِغْتِسَالَ عِنْدَ الإِحْرَامِ وَبِهِ يَقُولُ الشَّافِعِيُّ ‏.‏

Zayd ibn Sobit (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, u Nabiy ﷺ ihlollari uchun (kiyimlaridan) xoli boʻlib, gʻusl qilganlarini koʻrgan. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir. Ilm ahlidan bir guruhi ihrom paytida gʻusl qilishni mustahab koʻrganlar, shuni Shofiiy ham aytadi.Зайд ибн Собит (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, у Набий ﷺ иҳлоллари учун (кийимларидан) холи бўлиб, ғусл қилганларини кўрган. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Илм аҳлидан бир гуруҳи иҳром пайтида ғусл қилишни мустаҳаб кўрганлар, шуни Шофиий ҳам айтади.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ رَجُلاً، قَالَ مِنْ أَيْنَ نُهِلُّ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَقَالَ ‏"‏ يُهِلُّ أَهْلُ الْمَدِينَةِ مِنْ ذِي الْحُلَيْفَةِ وَأَهْلُ الشَّامِ مِنَ الْجُحْفَةِ وَأَهْلُ نَجْدٍ مِنْ قَرْنٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَيَقُولُونَ وَأَهْلُ الْيَمَنِ مِنْ يَلَمْلَمَ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَجَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, bir kishi: «Qayerdan ihromga kiramiz, ey Allohning Rasuli?» dedi. U zot: «Madina ahli Zul-Hulayfadan, Shom ahli al-Juhfadan, Najd ahli Qarndan ihromga kiradi», dedilar. (Ibn Umar): «Yaman ahli Yalamlamdan, deb aytadilar», dedi. Bu bobda Ibn Abbos, Jobir ibn Abdulloh va Abdulloh ibn Amrdan ham (hadislar bor). Abu Iso aytdi: Ibn Umarning hadisi hasan sahih hadisdir. Ilm ahli huzurida amal shunga binoandir.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, бир киши: «Қаердан иҳромга кирамиз, эй Аллоҳнинг Расули?» деди. У зот: «Мадина аҳли Зул-Ҳулайфадан, Шом аҳли ал-Жуҳфадан, Нажд аҳли Қарндан иҳромга киради», дедилар. (Ибн Умар): «Яман аҳли Яламламдан, деб айтадилар», деди. Бу бобда Ибн Аббос, Жобир ибн Абдуллоҳ ва Абдуллоҳ ибн Амрдан ҳам (ҳадислар бор). Абу Исо айтди: Ибн Умарнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Илм аҳли ҳузурида амал шунга биноандир.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي زِيَادٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم وَقَّتَ لأَهْلِ الْمَشْرِقِ الْعَقِيقَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَمُحَمَّدُ بْنُ عَلِيٍّ هُوَ أَبُو جَعْفَرٍ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ حُسَيْنِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ mashriq ahli uchun al-Aqiqni mavqit qilib belgiladilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir. Muhammad ibn Ali — bu Abu Jaʼfar Muhammad ibn Ali ibn Husayn ibn Ali ibn Abu Tolibdir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ машриқ аҳли учун ал-Ақиқни мавқит қилиб белгиладилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир. Муҳаммад ибн Али — бу Абу Жаъфар Муҳаммад ибн Али ибн Ҳусайн ибн Али ибн Абу Толибдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّهُ قَالَ قَامَ رَجُلٌ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَاذَا تَأْمُرُنَا أَنْ نَلْبَسَ مِنَ الثِّيَابِ فِي الْحَرَمِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ تَلْبَسُوا الْقُمُصَ وَلاَ السَّرَاوِيلاَتِ وَلاَ الْبَرَانِسَ وَلاَ الْعَمَائِمَ وَلاَ الْخِفَافَ إِلاَّ أَنْ يَكُونَ أَحَدٌ لَيْسَتْ لَهُ نَعْلاَنِ فَلْيَلْبَسِ الْخُفَّيْنِ وَلْيَقْطَعْهُمَا مَا أَسْفَلَ مِنَ الْكَعْبَيْنِ وَلاَ تَلْبَسُوا شَيْئًا مِنَ الثِّيَابِ مَسَّهُ الزَّعْفَرَانُ وَلاَ الْوَرْسُ وَلاَ تَنْتَقِبِ الْمَرْأَةُ الْحَرَامُ وَلاَ تَلْبَسِ الْقُفَّازَيْنِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَيْهِ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Bir kishi turib: «Ey Allohning Rasuli, haramda qanday kiyimlarni kiyishni bizga buyurasiz?» dedi. Rasululloh ﷺ: «Koʻylaklarni, ishtonlarni, bosh kiyimlarni (burnus), sallalarni va makisilarni (xuff) kiymanglar; magar birovning kovushi boʻlmasa, makisi kiysin va uni togʻaylardan pastroq qilib kessin. Zaʼfaron yoki vars teggan biror kiyimni ham kiymanglar. Ihromdagi ayol yuzini yopmasin va qoʻlqop kiymasin», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Ilm ahli huzurida amal shunga binoandir.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Бир киши туриб: «Эй Аллоҳнинг Расули, ҳарамда қандай кийимларни кийишни бизга буюрасиз?» деди. Расулуллоҳ ﷺ: «Кўйлакларни, иштонларни, бош кийимларни (бурнус), саллаларни ва макисиларни (хуфф) кийманглар; магар бировнинг ковуши бўлмаса, макиси кийсин ва уни тоғайлардан пастроқ қилиб кессин. Заъфарон ёки варс тегган бирор кийимни ҳам кийманглар. Иҳромдаги аёл юзини ёпмасин ва қўлқоп киймасин», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Илм аҳли ҳузурида амал шунга биноандир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ الضَّبِّيُّ الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ، حَدَّثَنَا أَيُّوبُ، حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ دِينَارٍ، عَنْ جَابِرِ بْنِ زَيْدٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ الْمُحْرِمُ إِذَا لَمْ يَجِدِ الإِزَارَ فَلْيَلْبَسِ السَّرَاوِيلَ وَإِذَا لَمْ يَجِدِ النَّعْلَيْنِ فَلْيَلْبَسِ الْخُفَّيْنِ ‏"‏ ‏.‏ حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ عَمْرٍو، نَحْوَهُ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ، وَجَابِرٍ، ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ قَالُوا إِذَا لَمْ يَجِدِ الْمُحْرِمُ الإِزَارَ لَبِسَ السَّرَاوِيلَ وَإِذَا لَمْ يَجِدِ النَّعْلَيْنِ لَبِسَ الْخُفَّيْنِ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُهُمْ عَلَى حَدِيثِ ابْنِ عُمَرَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِذَا لَمْ يَجِدْ نَعْلَيْنِ فَلْيَلْبَسِ الْخُفَّيْنِ وَلْيَقْطَعْهُمَا أَسْفَلَ مِنَ الْكَعْبَيْنِ ‏"‏ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَالشَّافِعِيِّ وَبِهِ يَقُولُ مَالِكٌ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Men Rasululloh ﷺning: «Muhrim izor topmasa, ishton kiysin, kovush topmasa, makisi (xuff) kiysin», deyayotganlarini eshitdim. Bu bobda Ibn Umar va Jobirdan ham (hadislar bor). Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Baʼzi ilm ahli huzurida amal shunga binoandir, ular: «Muhrim izor topmasa ishton kiyadi, kovush topmasa makisi kiyadi», dedilar — bu Ahmadning soʻzidir. Baʼzilari esa Ibn Umarning Nabiy ﷺdan (rivoyat qilgan): «Kovush topmasa makisi kiysin va uni togʻaylardan pastroq qilib kessin», degan hadisiga (amal qiladilar) — bu Sufyon as-Savriy va Shofiiyning soʻzidir, shuni Molik ham aytadi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Мен Расулуллоҳ ﷺнинг: «Муҳрим изор топмаса, иштон кийсин, ковуш топмаса, макиси (хуфф) кийсин», деяётганларини эшитдим. Бу бобда Ибн Умар ва Жобирдан ҳам (ҳадислар бор). Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Баъзи илм аҳли ҳузурида амал шунга биноандир, улар: «Муҳрим изор топмаса иштон кияди, ковуш топмаса макиси кияди», дедилар — бу Аҳмаднинг сўзидир. Баъзилари эса Ибн Умарнинг Набий ﷺдан (ривоят қилган): «Ковуш топмаса макиси кийсин ва уни тоғайлардан пастроқ қилиб кессин», деган ҳадисига (амал қиладилар) — бу Суфён ас-Саврий ва Шофиийнинг сўзидир, шуни Молик ҳам айтади.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ إِدْرِيسَ، عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ أَبِي سُلَيْمَانَ، عَنْ عَطَاءٍ، عَنْ يَعْلَى بْنِ أُمَيَّةَ، قَالَ رَأَى النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَعْرَابِيًّا قَدْ أَحْرَمَ وَعَلَيْهِ جُبَّةٌ فَأَمَرَهُ أَنْ يَنْزِعَهَا ‏.‏

Yaʼlo ibn Umayya (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ ihrom bogʻlagan, ustida jubbasi boʻlgan bir aʼrobiyni koʻrdilar va unga jubbani yechishni buyurdilar.Яъло ибн Умайя (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ иҳром боғлаган, устида жуббаси бўлган бир аъробийни кўрдилар ва унга жуббани ечишни буюрдилар.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنْ عَطَاءٍ، عَنْ صَفْوَانَ بْنِ يَعْلَى، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ بِمَعْنَاهُ ‏.‏ وَهَذَا أَصَحُّ وَفِي الْحَدِيثِ قِصَّةٌ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَكَذَا رَوَاهُ قَتَادَةُ وَالْحَجَّاجُ بْنُ أَرْطَاةَ وَغَيْرُ وَاحِدٍ عَنْ عَطَاءٍ عَنْ يَعْلَى بْنِ أُمَيَّةَ ‏.‏ وَالصَّحِيحُ مَا رَوَى عَمْرُو بْنُ دِينَارٍ وَابْنُ جُرَيْجٍ عَنْ عَطَاءٍ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ يَعْلَى عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Yaʼlo ibn Umayya (roziyallohu anhu)dan Paygʻambar ﷺdan oldingi (835-) hadisga oʻxshash maʼnoda rivoyat qilinadi. Bu (rivoyat) yanada sahihdir va hadisda bir voqea bor. Abu Iso aytdi: Buni Qatoda, Hajjoj ibn Artot va boshqa koʻplab kishilar shu tarzda Atodan, u Yaʼlo ibn Umayyadan rivoyat qilganlar. Toʻgʻrisi esa Amr ibn Dinor va Ibn Jurayj Atodan, u Safvon ibn Yaʼlodan, u otasidan, u Paygʻambar ﷺdan rivoyat qilgan (rivoyat)dir.Яъло ибн Умайя (розияллоҳу анҳу)дан Пайғамбар ﷺдан олдинги (835-) ҳадисга ўхшаш маънода ривоят қилинади. Бу (ривоят) янада саҳиҳдир ва ҳадисда бир воқеа бор. Абу Исо айтди: Буни Қатода, Ҳажжож ибн Артот ва бошқа кўплаб кишилар шу тарзда Атодан, у Яъло ибн Умайядан ривоят қилганлар. Тўғриси эса Амр ибн Динор ва Ибн Журайж Атодан, у Сафвон ибн Яълодан, у отасидан, у Пайғамбар ﷺдан ривоят қилган (ривоят)дир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ أَبِي الشَّوَارِبِ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ، حَدَّثَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ خَمْسُ فَوَاسِقَ يُقْتَلْنَ فِي الْحَرَمِ الْفَأْرَةُ وَالْعَقْرَبُ وَالْغُرَابُ وَالْحُدَيَّا وَالْكَلْبُ الْعَقُورُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ وَابْنِ عُمَرَ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَأَبِي سَعِيدٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَائِشَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Beshta zararkunanda bor — ular Haramda ham oʻldiriladi: sichqon, chayon, qargʻa, kalxat va qopagʻon it», dedilar. (Roviy) aytdi: Bu bobda Ibn Masʼud, Ibn Umar, Abu Hurayra, Abu Said va Ibn Abbosdan ham (hadis rivoyat qilingan). Abu Iso aytdi: Oishaning hadisi hasan sahih hadisdir.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Бешта зараркунанда бор — улар Ҳарамда ҳам ўлдирилади: сичқон, чаён, қарға, калхат ва қопағон ит», дедилар. (Ровий) айтди: Бу бобда Ибн Масъуд, Ибн Умар, Абу Ҳурайра, Абу Саид ва Ибн Аббосдан ҳам (ҳадис ривоят қилинган). Абу Исо айтди: Оишанинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، أَخْبَرَنَا يَزِيدُ بْنُ أَبِي زِيَادٍ، عَنِ ابْنِ أَبِي نُعْمٍ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ يَقْتُلُ الْمُحْرِمُ السَّبُعَ الْعَادِيَ وَالْكَلْبَ الْعَقُورَ وَالْفَأْرَةَ وَالْعَقْرَبَ وَالْحِدَأَةَ وَالْغُرَابَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ ‏.‏ قَالُوا الْمُحْرِمُ يَقْتُلُ السَّبُعَ الْعَادِيَ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَالشَّافِعِيِّ ‏.‏ وَقَالَ الشَّافِعِيُّ كُلُّ سَبُعٍ عَدَا عَلَى النَّاسِ أَوْ عَلَى دَوَابِّهِمْ فَلِلْمُحْرِمِ قَتْلُهُ ‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan, u Paygʻambar ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Muhrim hujum qiluvchi yirtqichni, qopagʻon itni, sichqonni, chayonni, kalxatni va qargʻani oʻldiradi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hasan hadisdir. Ilm ahli huzurida amal shunga muvofiqdir. Ular: Muhrim hujum qiluvchi yirtqichni oʻldiradi, deganlar. Bu Sufyon as-Savriy va Shofeiyning soʻzidir. Shofeiy aytdi: Odamlarga yoki ularning ulovlariga hujum qiluvchi har qanday yirtqichni muhrim oʻldirishi (mumkin).Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан, у Пайғамбар ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Муҳрим ҳужум қилувчи йиртқични, қопағон итни, сичқонни, чаённи, калхатни ва қарғани ўлдиради», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳасан ҳадисдир. Илм аҳли ҳузурида амал шунга мувофиқдир. Улар: Муҳрим ҳужум қилувчи йиртқични ўлдиради, деганлар. Бу Суфён ас-Саврий ва Шофеийнинг сўзидир. Шофеий айтди: Одамларга ёки уларнинг уловларига ҳужум қилувчи ҳар қандай йиртқични муҳрим ўлдириши (мумкин).

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنْ طَاوُسٍ، وَعَطَاءٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم احْتَجَمَ وَهُوَ مُحْرِمٌ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَنَسٍ وَعَبْدِ اللَّهِ ابْنِ بُحَيْنَةَ وَجَابِرٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رَخَّصَ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي الْحِجَامَةِ لِلْمُحْرِمِ وَقَالُوا لاَ يَحْلِقُ شَعَرًا ‏.‏ وَقَالَ مَالِكٌ لاَ يَحْتَجِمُ الْمُحْرِمُ إِلاَّ مِنْ ضَرُورَةٍ ‏.‏ وَقَالَ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَالشَّافِعِيُّ لاَ بَأْسَ أَنْ يَحْتَجِمَ الْمُحْرِمُ وَلاَ يَنْزِعُ شَعَرًا ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Paygʻambar ﷺ muhrim holatlarida qon oldirdilar (hijoma qildirdilar). (Roviy) aytdi: Bu bobda Anas, Abdulloh ibn Buhayna va Jobirdan ham (hadis rivoyat qilingan). Abu Iso aytdi: Ibn Abbosning hadisi hasan sahih hadisdir. Ilm ahlidan bir qavm muhrimning qon oldirishiga ruxsat berib: Soch (yoki tuk) qirmasin, deganlar. Molik: Muhrim faqat zaruratdan boshqa holatda qon oldirmaydi, dedi. Sufyon as-Savriy va Shofeiy: Muhrim qon oldirsa, soch (yoki tuk) yulib olmasa, bunda hech qanaqa zarar yoʻq, dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Пайғамбар ﷺ муҳрим ҳолатларида қон олдирдилар (ҳижома қилдирдилар). (Ровий) айтди: Бу бобда Анас, Абдуллоҳ ибн Буҳайна ва Жобирдан ҳам (ҳадис ривоят қилинган). Абу Исо айтди: Ибн Аббоснинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Илм аҳлидан бир қавм муҳримнинг қон олдиришига рухсат бериб: Соч (ёки тук) қирмасин, деганлар. Молик: Муҳрим фақат заруратдан бошқа ҳолатда қон олдирмайди, деди. Суфён ас-Саврий ва Шофеий: Муҳрим қон олдирса, соч (ёки тук) юлиб олмаса, бунда ҳеч қанақа зарар йўқ, дедилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ ابْنُ عُلَيَّةَ، حَدَّثَنَا أَيُّوبُ، عَنْ نَافِعٍ، عَنْ نُبَيْهِ بْنِ وَهْبٍ، قَالَ أَرَادَ ابْنُ مَعْمَرٍ أَنْ يُنْكِحَ، ابْنَهُ فَبَعَثَنِي إِلَى أَبَانَ بْنِ عُثْمَانَ وَهُوَ أَمِيرُ الْمَوْسِمِ بِمَكَّةَ فَأَتَيْتُهُ فَقُلْتُ إِنَّ أَخَاكَ يُرِيدُ أَنْ يُنْكِحَ ابْنَهُ فَأَحَبَّ أَنْ يُشْهِدَكَ ذَلِكَ ‏.‏ قَالَ لاَ أُرَاهُ إِلاَّ أَعْرَابِيًّا جَافِيًا إِنَّ الْمُحْرِمَ لاَ يَنْكِحُ وَلاَ يُنْكِحُ ‏.‏ أَوْ كَمَا قَالَ ثُمَّ حَدَّثَ عَنْ عُثْمَانَ مِثْلَهُ يَرْفَعُهُ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي رَافِعٍ وَمَيْمُونَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عُثْمَانَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنْهُمْ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ وَعَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ وَابْنُ عُمَرَ وَهُوَ قَوْلُ بَعْضِ فُقَهَاءِ التَّابِعِينَ وَبِهِ يَقُولُ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ لاَ يَرَوْنَ أَنْ يَتَزَوَّجَ الْمُحْرِمُ قَالُوا فَإِنْ نَكَحَ فَنِكَاحُهُ بَاطِلٌ ‏.‏

Nubayh ibn Vahbdan rivoyat qilinadi: Ibn Maʼmar oʻgʻlini uylantirmoqchi boʻlib, meni Makkadagi mavsum amiri Abon ibn Usmon huzuriga yubordi. Men uning oldiga keldim-da: «Akangiz oʻgʻlini uylantirmoqchi va buni siz guvoh boʻlishingizni xohlaydi», dedim. U: «Men uni faqat qoʻpol aʼrobiy deb bilaman; muhrim na nikohlanadi, na (boshqani) nikohlab beradi», dedi — yoki shunga oʻxshash (soʻz) aytdi. Soʻngra u Usmondan shunga oʻxshashini, uni (Paygʻambar ﷺga) koʻtarib (marfuʼ qilib) rivoyat qildi. Bu bobda Abu Rofeʼ va Maymunadan ham (hadis rivoyat qilingan). Abu Iso aytdi: Usmonning hadisi hasan sahih hadisdir. Paygʻambar ﷺning baʼzi sahobalari huzurida amal shunga muvofiqdir, ular orasida Umar ibn al-Xattob, Ali ibn Abu Tolib va Ibn Umar bor. Bu tobeinlardan baʼzi fuqaholarning soʻzidir. Molik, Shofeiy, Ahmad va Ishoq ham shuni aytadilar — ular muhrimning uylanishini joiz deb koʻrmaydilar va: Agar nikohlansa, uning nikohi botildir, deganlar.Нубайҳ ибн Ваҳбдан ривоят қилинади: Ибн Маъмар ўғлини уйлантирмоқчи бўлиб, мени Маккадаги мавсум амири Абон ибн Усмон ҳузурига юборди. Мен унинг олдига келдим-да: «Акангиз ўғлини уйлантирмоқчи ва буни сиз гувоҳ бўлишингизни хоҳлайди», дедим. У: «Мен уни фақат қўпол аъробий деб биламан; муҳрим на никоҳланади, на (бошқани) никоҳлаб беради», деди — ёки шунга ўхшаш (сўз) айтди. Сўнгра у Усмондан шунга ўхшашини, уни (Пайғамбар ﷺга) кўтариб (марфуъ қилиб) ривоят қилди. Бу бобда Абу Рофеъ ва Маймунадан ҳам (ҳадис ривоят қилинган). Абу Исо айтди: Усмоннинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Пайғамбар ﷺнинг баъзи саҳобалари ҳузурида амал шунга мувофиқдир, улар орасида Умар ибн ал-Хаттоб, Али ибн Абу Толиб ва Ибн Умар бор. Бу тобеинлардан баъзи фуқаҳоларнинг сўзидир. Молик, Шофеий, Аҳмад ва Ишоқ ҳам шуни айтадилар — улар муҳримнинг уйланишини жоиз деб кўрмайдилар ва: Агар никоҳланса, унинг никоҳи ботилдир, деганлар.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، أَخْبَرَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ مَطَرٍ الْوَرَّاقِ، عَنْ رَبِيعَةَ بْنِ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ أَبِي رَافِعٍ، قَالَ تَزَوَّجَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَيْمُونَةَ وَهُوَ حَلاَلٌ وَبَنَى بِهَا وَهُوَ حَلاَلٌ وَكُنْتُ أَنَا الرَّسُولَ فِيمَا بَيْنَهُمَا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ وَلاَ نَعْلَمُ أَحَدًا أَسْنَدَهُ غَيْرَ حَمَّادِ بْنِ زَيْدٍ عَنْ مَطَرٍ الْوَرَّاقِ عَنْ رَبِيعَةَ ‏.‏ وَرَوَى مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ عَنْ رَبِيعَةَ عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ يَسَارٍ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم تَزَوَّجَ مَيْمُونَةَ وَهُوَ حَلاَلٌ ‏.‏ رَوَاهُ مَالِكٌ مُرْسَلاً ‏.‏ قَالَ وَرَوَاهُ أَيْضًا سُلَيْمَانُ بْنُ بِلاَلٍ عَنْ رَبِيعَةَ مُرْسَلاً ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَرُوِيَ عَنْ يَزِيدَ بْنِ الأَصَمِّ عَنْ مَيْمُونَةَ قَالَتْ تَزَوَّجَنِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ حَلاَلٌ ‏.‏ وَيَزِيدُ بْنُ الأَصَمِّ هُوَ ابْنُ أُخْتِ مَيْمُونَةَ ‏.‏

Abu Rofeʼ (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ Maymunaga halol (ehromsiz) holatlarida uylandilar va u bilan halol holatlarida qoʻshildilar. Men esa ikkalalari oʻrtasidagi elchi edim. Abu Iso aytdi: Bu hasan hadisdir. Buni Hammod ibn Zayddan, u Matar al-Varroqdan, u Robiʼadan rivoyat qilganidan boshqa hech kim musnad qilib (toʻliq sanad bilan) rivoyat qilganini bilmaymiz. Molik ibn Anas Robiʼadan, u Sulaymon ibn Yasordan: Paygʻambar ﷺ Maymunaga halol holatlarida uylandilar, deb rivoyat qildi. Molik buni mursal qilib rivoyat qildi. (Roviy) aytdi: Buni Sulaymon ibn Bilol ham Robiʼadan mursal qilib rivoyat qildi. Abu Iso aytdi: Yazid ibn al-Asammdan, u Maymunadan rivoyat qilinishicha, u: «Rasululloh ﷺ menga halol holatlarida uylandilar», degan. Yazid ibn al-Asamm esa Maymunaning jiyani (singlisining oʻgʻli)dir.Абу Рофеъ (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ Маймунага ҳалол (эҳромсиз) ҳолатларида уйландилар ва у билан ҳалол ҳолатларида қўшилдилар. Мен эса иккалалари ўртасидаги элчи эдим. Абу Исо айтди: Бу ҳасан ҳадисдир. Буни Ҳаммод ибн Зайддан, у Матар ал-Варроқдан, у Робиъадан ривоят қилганидан бошқа ҳеч ким муснад қилиб (тўлиқ санад билан) ривоят қилганини билмаймиз. Молик ибн Анас Робиъадан, у Сулаймон ибн Ясордан: Пайғамбар ﷺ Маймунага ҳалол ҳолатларида уйландилар, деб ривоят қилди. Молик буни мурсал қилиб ривоят қилди. (Ровий) айтди: Буни Сулаймон ибн Билол ҳам Робиъадан мурсал қилиб ривоят қилди. Абу Исо айтди: Язид ибн ал-Асаммдан, у Маймунадан ривоят қилинишича, у: «Расулуллоҳ ﷺ менга ҳалол ҳолатларида уйландилар», деган. Язид ибн ал-Асамм эса Маймунанинг жияни (синглисининг ўғли)дир.

حَدَّثَنَا حُمَيْدُ بْنُ مَسْعَدَةَ الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ حَبِيبٍ، عَنْ هِشَامِ بْنِ حَسَّانَ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم تَزَوَّجَ مَيْمُونَةَ وَهُوَ مُحْرِمٌ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَائِشَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ وَبِهِ يَقُولُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَأَهْلُ الْكُوفَةِ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Paygʻambar ﷺ Maymunaga muhrim holatlarida uylandilar. (Roviy) aytdi: Bu bobda Oishadan ham (hadis rivoyat qilingan). Abu Iso aytdi: Ibn Abbosning hadisi hasan sahih hadisdir. Baʼzi ilm ahli huzurida amal shunga muvofiqdir. Sufyon as-Savriy va Kufa ahli ham shuni aytadilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Пайғамбар ﷺ Маймунага муҳрим ҳолатларида уйландилар. (Ровий) айтди: Бу бобда Оишадан ҳам (ҳадис ривоят қилинган). Абу Исо айтди: Ибн Аббоснинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Баъзи илм аҳли ҳузурида амал шунга мувофиқдир. Суфён ас-Саврий ва Куфа аҳли ҳам шуни айтадилар.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم تَزَوَّجَ مَيْمُونَةَ وَهُوَ مُحْرِمٌ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Paygʻambar ﷺ Maymunaga muhrim holatlarida uylandilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Пайғамбар ﷺ Маймунага муҳрим ҳолатларида уйландилар.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا دَاوُدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْعَطَّارُ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا الشَّعْثَاءِ، يُحَدِّثُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم تَزَوَّجَ مَيْمُونَةَ وَهُوَ مُحْرِمٌ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَأَبُو الشَّعْثَاءِ اسْمُهُ جَابِرُ بْنُ زَيْدٍ ‏.‏ وَاخْتَلَفُوا فِي تَزْوِيجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مَيْمُونَةَ لأَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم تَزَوَّجَهَا فِي طَرِيقِ مَكَّةَ فَقَالَ بَعْضُهُمْ تَزَوَّجَهَا حَلاَلاً وَظَهَرَ أَمْرُ تَزْوِيجِهَا وَهُوَ مُحْرِمٌ ثُمَّ بَنَى بِهَا وَهُوَ حَلاَلٌ بِسَرِفَ فِي طَرِيقِ مَكَّةَ وَمَاتَتْ مَيْمُونَةُ بِسَرِفَ حَيْثُ بَنَى بِهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَدُفِنَتْ بِسَرِفَ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Paygʻambar ﷺ Maymunaga muhrim holatlarida uylandilar. Abu Iso aytdi: Bu sahih hadisdir. Abu Shaʼsoning ismi Jobir ibn Zayddir. (Ulamolar) Paygʻambar ﷺning Maymunaga uylanishi xususida ixtilof qildilar, chunki Paygʻambar ﷺ unga Makka yoʻlida uylangan edilar. Baʼzilari: U zot unga halol holatlarida uylandilar, biroq uylanishi xabari u zot muhrim holatlarida tarqaldi; soʻngra u zot u bilan halol holatlarida Makka yoʻlidagi Sarif (degan joy)da qoʻshildilar, dedilar. Maymuna ham Rasululloh ﷺ u bilan qoʻshilgan joy — Sarifda vafot etdi va Sarifga dafn qilindi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Пайғамбар ﷺ Маймунага муҳрим ҳолатларида уйландилар. Абу Исо айтди: Бу саҳиҳ ҳадисдир. Абу Шаъсонинг исми Жобир ибн Зайддир. (Уламолар) Пайғамбар ﷺнинг Маймунага уйланиши хусусида ихтилоф қилдилар, чунки Пайғамбар ﷺ унга Макка йўлида уйланган эдилар. Баъзилари: У зот унга ҳалол ҳолатларида уйландилар, бироқ уйланиши хабари у зот муҳрим ҳолатларида тарқалди; сўнгра у зот у билан ҳалол ҳолатларида Макка йўлидаги Сариф (деган жой)да қўшилдилар, дедилар. Маймуна ҳам Расулуллоҳ ﷺ у билан қўшилган жой — Сарифда вафот этди ва Сарифга дафн қилинди.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ، أَخْبَرَنَا وَهْبُ بْنُ جَرِيرٍ، حَدَّثَنَا أَبِي قَالَ، سَمِعْتُ أَبَا فَزَارَةَ، يُحَدِّثُ عَنْ يَزِيدَ بْنِ الأَصَمِّ، عَنْ مَيْمُونَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم تَزَوَّجَهَا وَهُوَ حَلاَلٌ وَبَنَى بِهَا حَلاَلاً وَمَاتَتْ بِسَرِفَ وَدَفَنَّاهَا فِي الظُّلَّةِ الَّتِي بَنَى بِهَا فِيهَا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَرَوَى غَيْرُ وَاحِدٍ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ يَزِيدَ بْنِ الأَصَمِّ مُرْسَلاً أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم تَزَوَّجَ مَيْمُونَةَ وَهُوَ حَلاَلٌ ‏.‏

Yazid ibn al-Asammdan, u Maymuna (roziyallohu anho)dan rivoyat qilishicha, Rasululloh ﷺ unga halol holatlarida uylandilar va u bilan halol holatlarida qoʻshildilar. U Sarifda vafot etdi, biz uni u zot u bilan qoʻshilgan soyabon (chayla) ostiga dafn qildik. Abu Iso aytdi: Bu gʻarib hadisdir. Bu hadisni koʻplab (roviylar) Yazid ibn al-Asammdan mursal qilib rivoyat qilganlarki: Rasululloh ﷺ Maymunaga halol holatlarida uylandilar (deyilgan).Язид ибн ал-Асаммдан, у Маймуна (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилишича, Расулуллоҳ ﷺ унга ҳалол ҳолатларида уйландилар ва у билан ҳалол ҳолатларида қўшилдилар. У Сарифда вафот этди, биз уни у зот у билан қўшилган соябон (чайла) остига дафн қилдик. Абу Исо айтди: Бу ғариб ҳадисдир. Бу ҳадисни кўплаб (ровийлар) Язид ибн ал-Асаммдан мурсал қилиб ривоят қилганларки: Расулуллоҳ ﷺ Маймунага ҳалол ҳолатларида уйландилар (дейилган).

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ عَمْرِو بْنِ أَبِي عَمْرٍو، عَنِ الْمُطَّلِبِ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ صَيْدُ الْبَرِّ لَكُمْ حَلاَلٌ وَأَنْتُمْ حُرُمٌ مَا لَمْ تَصِيدُوهُ أَوْ يُصَدْ لَكُمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي قَتَادَةَ وَطَلْحَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ جَابِرٍ حَدِيثٌ مُفَسَّرٌ ‏.‏ وَالْمُطَّلِبُ لاَ نَعْرِفُ لَهُ سَمَاعًا مِنْ جَابِرٍ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ لاَ يَرَوْنَ بِأَكْلِ الصَّيْدِ لِلْمُحْرِمِ بَأْسًا إِذَا لَمْ يَصْطَدْهُ أَوْ لَمْ يُصْطَدْ مِنْ أَجْلِهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا أَحْسَنُ حَدِيثٍ رُوِيَ فِي هَذَا الْبَابِ وَأَفْسَرُ وَالَعَمَلُ عَلَى هَذَا وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan, u Paygʻambar ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Quruqlik ovi siz ehromda boʻlsangiz ham sizlar uchun haloldir — uni oʻzingiz ovlamagan yoki siz uchun ovlanmagan boʻlsa», dedilar. (Roviy) aytdi: Bu bobda Abu Qatoda va Talhadan ham (hadis rivoyat qilingan). Abu Iso aytdi: Jobirning hadisi sharhlangan (muloyim, izohli) hadisdir. Muttalibning Jobirdan eshitgani (samoʻi)ni bilmaymiz. Baʼzi ilm ahli huzurida amal shunga muvofiqdir — ular muhrimning ovni yeyishida, uni oʻzi ovlamagan yoki uning uchun ovlanmagan boʻlsa, zarar koʻrmaydilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda rivoyat qilingan hadislarning eng yaxshisi va eng izohlisi shudir, amal ham shunga muvofiqdir. Bu Ahmad va Ishoqning soʻzidir.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан, у Пайғамбар ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Қуруқлик ови сиз эҳромда бўлсангиз ҳам сизлар учун ҳалолдир — уни ўзингиз овламаган ёки сиз учун овланмаган бўлса», дедилар. (Ровий) айтди: Бу бобда Абу Қатода ва Талҳадан ҳам (ҳадис ривоят қилинган). Абу Исо айтди: Жобирнинг ҳадиси шарҳланган (мулойим, изоҳли) ҳадисдир. Мутталибнинг Жобирдан эшитгани (самўи)ни билмаймиз. Баъзи илм аҳли ҳузурида амал шунга мувофиқдир — улар муҳримнинг овни ейишида, уни ўзи овламаган ёки унинг учун овланмаган бўлса, зарар кўрмайдилар. Абу Исо айтди: Бу бобда ривоят қилинган ҳадисларнинг энг яхшиси ва энг изоҳлиси шудир, амал ҳам шунга мувофиқдир. Бу Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، عَنْ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ، عَنْ أَبِي النَّضْرِ، عَنْ نَافِعٍ، مَوْلَى أَبِي قَتَادَةَ عَنْ أَبِي قَتَادَةَ، أَنَّهُ كَانَ مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم حَتَّى إِذَا كَانَ بِبَعْضِ طَرِيقِ مَكَّةَ تَخَلَّفَ مَعَ أَصْحَابٍ لَهُ مُحْرِمِينَ وَهُوَ غَيْرُ مُحْرِمٍ فَرَأَى حِمَارًا وَحْشِيًّا فَاسْتَوَى عَلَى فَرَسِهِ فَسَأَلَ أَصْحَابَهُ أَنْ يُنَاوِلُوهُ سَوْطَهُ فَأَبَوْا فَسَأَلَهُمْ رُمْحَهُ فَأَبَوْا عَلَيْهِ فَأَخَذَهُ ثُمَّ شَدَّ عَلَى الْحِمَارِ فَقَتَلَهُ فَأَكَلَ مِنْهُ بَعْضُ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَأَبَى بَعْضُهُمْ فَأَدْرَكُوا النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَسَأَلُوهُ عَنْ ذَلِكَ فَقَالَ ‏"‏ إِنَّمَا هِيَ طُعْمَةٌ أَطْعَمَكُمُوهَا اللَّهُ ‏"‏ ‏.‏

Abu Qatoda (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, u Paygʻambar ﷺ bilan birga edi. Makka yoʻllaridan birida u oʻzi muhrim boʻlmagan holda muhrim sheriklari bilan (karvondan) orqada qoldi. Shunda u bir yovvoyi eshakni koʻrib qoldi-da, otiga mindi va sheriklaridan qamchisini uzatishlarini soʻradi, ular bermadilar; nayzasini soʻradi, ular yana bermadilar. Shunda u oʻzi (nayzani) oldi-da, eshakka hamla qilib, uni oʻldirdi. Paygʻambar ﷺning baʼzi sahobalari undan yedilar, baʼzilari esa (yeyishdan) bosh tortdilar. Soʻng ular Paygʻambar ﷺga yetib olib, bu haqda soʻradilar. U zot: «Bu Alloh sizlarga taom qilib bergan rizq, xolos», dedilar.Абу Қатода (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, у Пайғамбар ﷺ билан бирга эди. Макка йўлларидан бирида у ўзи муҳрим бўлмаган ҳолда муҳрим шериклари билан (карвондан) орқада қолди. Шунда у бир ёввойи эшакни кўриб қолди-да, отига минди ва шерикларидан қамчисини узатишларини сўради, улар бермадилар; найзасини сўради, улар яна бермадилар. Шунда у ўзи (найзани) олди-да, эшакка ҳамла қилиб, уни ўлдирди. Пайғамбар ﷺнинг баъзи саҳобалари ундан едилар, баъзилари эса (ейишдан) бош тортдилар. Сўнг улар Пайғамбар ﷺга етиб олиб, бу ҳақда сўрадилар. У зот: «Бу Аллоҳ сизларга таом қилиб берган ризқ, холос», дедилар.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ أَبِي قَتَادَةَ، فِي حِمَارِ الْوَحْشِ مِثْلَ حَدِيثِ أَبِي النَّضْرِ غَيْرَ أَنَّ فِي، حَدِيثِ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ هَلْ مَعَكُمْ مِنْ لَحْمِهِ شَيْءٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Qatoda (roziyallohu anhu)dan yovvoyi eshak haqida Abu Nazrning hadisiga oʻxshash rivoyat qilinadi, faqat Zayd ibn Aslamning hadisida Rasululloh ﷺning: «Yoningizda uning goʻshtidan biron narsa bormi?» — degani (zikr qilingan). Abu Iso aytdi: Bu hasan sahih hadisdir.Абу Қатода (розияллоҳу анҳу)дан ёввойи эшак ҳақида Абу Назрнинг ҳадисига ўхшаш ривоят қилинади, фақат Зайд ибн Асламнинг ҳадисида Расулуллоҳ ﷺнинг: «Ёнингизда унинг гўштидан бирон нарса борми?» — дегани (зикр қилинган). Абу Исо айтди: Бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، أَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ، أَخْبَرَهُ أَنَّ الصَّعْبَ بْنَ جَثَّامَةَ أَخْبَرَهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَرَّ بِهِ بِالأَبْوَاءِ أَوْ بِوَدَّانَ فَأَهْدَى لَهُ حِمَارًا وَحْشِيًّا فَرَدَّهُ عَلَيْهِ فَلَمَّا رَأَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَا فِي وَجْهِهِ مِنَ الْكَرَاهِيَةِ قَالَ ‏"‏ إِنَّهُ لَيْسَ بِنَا رَدٌّ عَلَيْكَ وَلَكِنَّا حُرُمٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ ذَهَبَ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ إِلَى هَذَا الْحَدِيثِ وَكَرِهُوا أَكْلَ الصَّيْدِ لِلْمُحْرِمِ ‏.‏ وَقَالَ الشَّافِعِيُّ إِنَّمَا وَجْهُ هَذَا الْحَدِيثِ عِنْدَنَا إِنَّمَا رَدَّهُ عَلَيْهِ لَمَّا ظَنَّ أَنَّهُ صِيدَ مِنْ أَجْلِهِ وَتَرَكَهُ عَلَى التَّنَزُّهِ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى بَعْضُ أَصْحَابِ الزُّهْرِيِّ عَنِ الزُّهْرِيِّ هَذَا الْحَدِيثَ وَقَالَ أَهْدَى لَهُ لَحْمَ حِمَارِ وَحْشٍ ‏.‏ وَهُوَ غَيْرُ مَحْفُوظٍ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَزَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinishicha, Saʼb ibn Jassoma unga shuni xabar berdiki: Rasululloh ﷺ uning oldidan al-Abvo yoki Vaddon (degan joy)da oʻtib qolganlarida, u zotga yovvoyi eshak hadya qildi. U zot uni unga qaytarib berdilar. Rasululloh ﷺ uning yuzida (xafalik) noxushlikni koʻrgach: «Biz buni senga qaytarayotganimiz yoʻq, lekin biz muhrimmiz (ehromdamiz)», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hasan sahih hadisdir. Paygʻambar ﷺning sahobalaridan va boshqalardan ilm ahlidan bir qavm shu hadisga koʻra (amal qilib), muhrimning ov yeyishini makruh sanaganlar. Shofeiy aytdi: Bizning nazarimizda bu hadisning vajhi shuki, u zot uni faqat oʻzlari uchun ovlangan deb gumon qilganlari uchun qaytardilar va (gunohdan) saqlanish yuzasidan undan voz kechdilar. Zuhriyning baʼzi shogirdlari bu hadisni Zuhriydan rivoyat qilib: Unga yovvoyi eshakning goʻshti hadya qilindi, deganlar — lekin bu (rivoyat) mahfuz emas. (Roviy) aytdi: Bu bobda Ali va Zayd ibn Arqamdan ham (hadis rivoyat qilingan).Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинишича, Саъб ибн Жассома унга шуни хабар бердики: Расулуллоҳ ﷺ унинг олдидан ал-Абво ёки Ваддон (деган жой)да ўтиб қолганларида, у зотга ёввойи эшак ҳадя қилди. У зот уни унга қайтариб бердилар. Расулуллоҳ ﷺ унинг юзида (хафалик) нохушликни кўргач: «Биз буни сенга қайтараётганимиз йўқ, лекин биз муҳриммиз (эҳромдамиз)», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Пайғамбар ﷺнинг саҳобаларидан ва бошқалардан илм аҳлидан бир қавм шу ҳадисга кўра (амал қилиб), муҳримнинг ов ейишини макруҳ санаганлар. Шофеий айтди: Бизнинг назаримизда бу ҳадиснинг важҳи шуки, у зот уни фақат ўзлари учун овланган деб гумон қилганлари учун қайтардилар ва (гуноҳдан) сақланиш юзасидан ундан воз кечдилар. Зуҳрийнинг баъзи шогирдлари бу ҳадисни Зуҳрийдан ривоят қилиб: Унга ёввойи эшакнинг гўшти ҳадя қилинди, деганлар — лекин бу (ривоят) маҳфуз эмас. (Ровий) айтди: Бу бобда Али ва Зайд ибн Арқамдан ҳам (ҳадис ривоят қилинган).

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ حَمَّادِ بْنِ سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي الْمُهَزِّمِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ خَرَجْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي حَجٍّ أَوْ عُمْرَةٍ فَاسْتَقْبَلَنَا رِجْلٌ مِنْ جَرَادٍ فَجَعَلْنَا نَضْرِبُهُ بِسِيَاطِنَا وَعِصِيِّنَا فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ كُلُوهُ فَإِنَّهُ مِنْ صَيْدِ الْبَحْرِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ ‏.‏ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ أَبِي الْمُهَزِّمِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ وَأَبُو الْمُهَزِّمِ اسْمُهُ يَزِيدُ بْنُ سُفْيَانَ وَقَدْ تَكَلَّمَ فِيهِ شُعْبَةُ ‏.‏ وَقَدْ رَخَّصَ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ لِلْمُحْرِمِ أَنْ يَصِيدَ الْجَرَادَ وَيَأْكُلَهُ وَرَأَى بَعْضُهُمْ عَلَيْهِ صَدَقَةً إِذَا اصْطَادَهُ وَأَكَلَهُ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Biz Rasululloh ﷺ bilan haj yoki umrada chiqdik. Bizni bir toʻp chigirtka qarshi oldi, biz uni qamchilarimiz va tayoqlarimiz bilan ura boshladik. Shunda Nabiy ﷺ: ‹Uni yenglar, chunki u dengiz ovidandir›, dedilar». Abu Iso aytdi: Bu gʻarib hadisdir. Biz uni faqat Abu Muhazzimning Abu Hurayradan rivoyatidan bilamiz. Abu Muhazzimning ismi Yazid ibn Sufyon boʻlib, Shuʼba uning haqida (tanqid bilan) gapirgan. Ilm ahlidan baʼzilari muhrim kishi chigirtkani ovlab yeyishiga ruxsat berganlar, baʼzilari esa uni ovlab yegan kishiga sadaqa lozim, deb koʻrganlar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Биз Расулуллоҳ ﷺ билан ҳаж ёки умрада чиқдик. Бизни бир тўп чигиртка қарши олди, биз уни қамчиларимиз ва таёқларимиз билан ура бошладик. Шунда Набий ﷺ: ‹Уни енглар, чунки у денгиз овидандир›, дедилар». Абу Исо айтди: Бу ғариб ҳадисдир. Биз уни фақат Абу Муҳаззимнинг Абу Ҳурайрадан ривоятидан биламиз. Абу Муҳаззимнинг исми Язид ибн Суфён бўлиб, Шуъба унинг ҳақида (танқид билан) гапирган. Илм аҳлидан баъзилари муҳрим киши чигирткани овлаб ейишига рухсат берганлар, баъзилари эса уни овлаб еган кишига садақа лозим, деб кўрганлар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، أَخْبَرَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُبَيْدِ بْنِ عُمَيْرٍ، عَنِ ابْنِ أَبِي عَمَّارٍ، قَالَ قُلْتُ لِجَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الضَّبُعُ أَصَيْدٌ هِيَ قَالَ نَعَمْ ‏.‏ قَالَ قُلْتُ آكُلُهَا قَالَ نَعَمْ ‏.‏ قَالَ قُلْتُ أَقَالَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ نَعَمْ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ قَالَ عَلِيُّ بْنُ الْمَدِينِيِّ قَالَ يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ وَرَوَى جَرِيرُ بْنُ حَازِمٍ هَذَا الْحَدِيثَ فَقَالَ عَنْ جَابِرٍ عَنْ عُمَرَ ‏.‏ وَحَدِيثُ ابْنِ جُرَيْجٍ أَصَحُّ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا الْحَدِيثِ عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي الْمُحْرِمِ إِذَا أَصَابَ ضَبُعًا أَنَّ عَلَيْهِ الْجَزَاءَ ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Ibn Abu Ammor aytadi: Men Jobir ibn Abdullohga: «Sirtlon ovmi?», dedim. U: «Ha», dedi. «Uni yeyiladimi?», dedim. U: «Ha», dedi. «Buni Rasululloh ﷺ aytganmilar?», dedim. U: «Ha», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Ali ibn al-Madiniy aytdi: Yahyo ibn Said aytdiki, Jarir ibn Hozim bu hadisni Jobirdan, u Umardan (deb) rivoyat qildi. Ibn Jurayjning hadisi esa sahihroqdir. Bu Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Ilm ahlidan baʼzilari muhrim kishi sirtlonni (ovlab) tutsa, unga jazo (kafforat) lozim, deb shu hadis bilan amal qilganlar.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Ибн Абу Аммор айтади: Мен Жобир ибн Абдуллоҳга: «Сиртлон овми?», дедим. У: «Ҳа», деди. «Уни ейиладими?», дедим. У: «Ҳа», деди. «Буни Расулуллоҳ ﷺ айтганмилар?», дедим. У: «Ҳа», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Али ибн ал-Мадиний айтди: Яҳё ибн Саид айтдики, Жарир ибн Ҳозим бу ҳадисни Жобирдан, у Умардан (деб) ривоят қилди. Ибн Журайжнинг ҳадиси эса саҳиҳроқдир. Бу Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Илм аҳлидан баъзилари муҳрим киши сиртлонни (овлаб) тутса, унга жазо (каффорат) лозим, деб шу ҳадис билан амал қилганлар.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ مُوسَى، حَدَّثَنَا هَارُونُ بْنُ صَالِحٍ الطَّلْحِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ اغْتَسَلَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم لِدُخُولِهِ مَكَّةَ بِفَخٍّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَيْرُ مَحْفُوظٍ ‏.‏ وَالصَّحِيحُ مَا رَوَى نَافِعٌ عَنِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّهُ كَانَ يَغْتَسِلُ لِدُخُولِ مَكَّةَ ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ الشَّافِعِيُّ يُسْتَحَبُّ الاِغْتِسَالُ لِدُخُولِ مَكَّةَ ‏.‏ وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ ضَعِيفٌ فِي الْحَدِيثِ ضَعَّفَهُ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ وَعَلِيُّ بْنُ الْمَدِينِيِّ وَغَيْرُهُمَا وَلاَ نَعْرِفُ هَذَا الْحَدِيثَ مَرْفُوعًا إِلاَّ مِنْ حَدِيثِهِ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: «Nabiy ﷺ Makkaga kirishlari uchun Faxx (degan joy)da gʻusl qildilar». Abu Iso aytdi: Bu hadis mahfuz emas. Sahihi esa Nofeʼning Ibn Umardan rivoyat qilgani boʻlib, u (Ibn Umar) Makkaga kirish uchun gʻusl qilar edi. Shofiʼiy ham shuni aytadi: Makkaga kirish uchun gʻusl qilish mustahabdir. Abdurahmon ibn Zayd ibn Aslam hadisda zaifdir; Ahmad ibn Hanbal, Ali ibn al-Madiniy va boshqalar uni zaif deganlar. Biz bu hadisni faqat uning rivoyatidan marfuʼ holda bilamiz.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: «Набий ﷺ Маккага киришлари учун Фахх (деган жой)да ғусл қилдилар». Абу Исо айтди: Бу ҳадис маҳфуз эмас. Саҳиҳи эса Нофеънинг Ибн Умардан ривоят қилгани бўлиб, у (Ибн Умар) Маккага кириш учун ғусл қилар эди. Шофиъий ҳам шуни айтади: Маккага кириш учун ғусл қилиш мустаҳабдир. Абдураҳмон ибн Зайд ибн Аслам ҳадисда заифдир; Аҳмад ибн Ҳанбал, Али ибн ал-Мадиний ва бошқалар уни заиф деганлар. Биз бу ҳадисни фақат унинг ривоятидан марфуъ ҳолда биламиз.

حَدَّثَنَا أَبُو مُوسَى، مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ لَمَّا جَاءَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم إِلَى مَكَّةَ دَخَلَ مِنْ أَعْلاَهَا وَخَرَجَ مِنْ أَسْفَلِهَا ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ ‏.‏ قَاَلَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَائِشَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: «Nabiy ﷺ Makkaga kelganlarida uning yuqori tomonidan kirdilar va quyi tomonidan chiqdilar». (Roviy) aytdi: Bu bobda Ibn Umardan ham (hadis) bor. Abu Iso aytdi: Oishaning hadisi hasan sahih hadisdir.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: «Набий ﷺ Маккага келганларида унинг юқори томонидан кирдилар ва қуйи томонидан чиқдилар». (Ровий) айтди: Бу бобда Ибн Умардан ҳам (ҳадис) бор. Абу Исо айтди: Оишанинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا يُوسُفُ بْنُ عِيسَى، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، حَدَّثَنَا الْعُمَرِيُّ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم دَخَلَ مَكَّةَ نَهَارًا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ Makkaga kunduzi kirdilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ Маккага кундузи кирдилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир.

حَدَّثَنَا يُوسُفُ بْنُ عِيسَى، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ أَبِي قَزَعَةَ الْبَاهِلِيِّ، عَنِ الْمُهَاجِرِ الْمَكِّيِّ، قَالَ سُئِلَ جَابِرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ أَيَرْفَعُ الرَّجُلُ يَدَيْهِ إِذَا رَأَى الْبَيْتَ فَقَالَ حَجَجْنَا مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَفَكُنَّا نَفْعَلُهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى رَفْعُ الْيَدَيْنِ عِنْدَ رُؤْيَةِ الْبَيْتِ إِنَّمَا نَعْرِفُهُ مِنْ حَدِيثِ شُعْبَةَ عَنْ أَبِي قَزَعَةَ ‏.‏ وَأَبُو قَزَعَةَ اسْمُهُ سُوَيْدُ بْنُ حُجَيْرٍ ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Jobir ibn Abdullohdan: «Kishi Baytni (Kaʼbani) koʻrganda qoʻllarini koʻtaradimi?», deb soʻraldi. U: «Biz Nabiy ﷺ bilan haj qildik, biz buni qilarmidik?» (yaʼni qilmasdik), dedi. Abu Iso aytdi: Baytni koʻrganda qoʻl koʻtarishni biz faqat Shuʼbaning Abu Qazaʼdan rivoyatidan bilamiz. Abu Qazaʼning ismi Suvayd ibn Hujayrdir.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Жобир ибн Абдуллоҳдан: «Киши Байтни (Каъбани) кўрганда қўлларини кўтарадими?», деб сўралди. У: «Биз Набий ﷺ билан ҳаж қилдик, биз буни қилармидик?» (яъни қилмасдик), деди. Абу Исо айтди: Байтни кўрганда қўл кўтаришни биз фақат Шуъбанинг Абу Қазаъдан ривоятидан биламиз. Абу Қазаънинг исми Сувайд ибн Ҳужайрдир.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ آدَمَ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَابِرٍ، قَالَ لَمَّا قَدِمَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم مَكَّةَ دَخَلَ الْمَسْجِدَ فَاسْتَلَمَ الْحَجَرَ ثُمَّ مَضَى عَلَى يَمِينِهِ فَرَمَلَ ثَلاَثًا وَمَشَى أَرْبَعًا ثُمَّ أَتَى الْمَقَامَ فَقَالَ ‏:‏ ‏(‏وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى ‏)‏ فَصَلَّى رَكْعَتَيْنِ وَالْمَقَامُ بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْبَيْتِ ثُمَّ أَتَى الْحَجَرَ بَعْدَ الرَّكْعَتَيْنِ فَاسْتَلَمَهُ ثُمَّ خَرَجَ إِلَى الصَّفَا أَظُنُّهُ قَالََّ ‏:‏‏(‏ إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ ‏)‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ جَابِرٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: «Nabiy ﷺ Makkaga kelganlarida masjidga kirdilar, soʻng Hajarni (Hajarul-asvadni) istilom qildilar (qoʻl tekkizdilar), keyin oʻng tomonlariga yurdilar va uch (aylanish)da raml qildilar (tez yurdilar), toʻrt (aylanish)da odatdagidek yurdilar. Soʻng Maqomning oldiga keldilar va {Ibrohim turgan joydan namozgoh qilinglar} (Baqara 125) (oyatini oʻqidilar), keyin ikki rakaat namoz oʻqidilar, Maqom esa ular bilan Baytning oʻrtasida edi. Soʻng ikki rakaatdan keyin Hajarning oldiga kelib uni istilom qildilar, keyin Safoga chiqdilar — oʻylaymanki, u: {Albatta Safo va Marva Alloh shiorlaridandir} (Baqara 158) (oyatini oʻqidilar), dedi». (Roviy) aytdi: Bu bobda Ibn Umardan ham (hadis) bor. Abu Iso aytdi: Jobirning hadisi hasan sahih hadisdir. Ilm ahli shu bilan amal qiladilar.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: «Набий ﷺ Маккага келганларида масжидга кирдилар, сўнг Ҳажарни (Ҳажарул-асвадни) истилом қилдилар (қўл теккиздилар), кейин ўнг томонларига юрдилар ва уч (айланиш)да рамл қилдилар (тез юрдилар), тўрт (айланиш)да одатдагидек юрдилар. Сўнг Мақомнинг олдига келдилар ва {Иброҳим турган жойдан намозгоҳ қилинглар} (Бақара 125) (оятини ўқидилар), кейин икки ракаат намоз ўқидилар, Мақом эса улар билан Байтнинг ўртасида эди. Сўнг икки ракаатдан кейин Ҳажарнинг олдига келиб уни истилом қилдилар, кейин Сафога чиқдилар — ўйлайманки, у: {Албатта Сафо ва Марва Аллоҳ шиорларидандир} (Бақара 158) (оятини ўқидилар), деди». (Ровий) айтди: Бу бобда Ибн Умардан ҳам (ҳадис) бор. Абу Исо айтди: Жобирнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Илм аҳли шу билан амал қиладилар.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ خَشْرَمٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ وَهْبٍ، عَنْ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَابِرٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم رَمَلَ مِنَ الْحَجَرِ إِلَى الْحَجَرِ ثَلاَثًا وَمَشَى أَرْبَعًا ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ جَابِرٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ ‏.‏ قَالَ الشَّافِعِيُّ إِذَا تَرَكَ الرَّمَلَ عَمْدًا فَقَدْ أَسَاءَ وَلاَ شَىْءَ عَلَيْهِ وَإِذَا لَمْ يَرْمُلْ فِي الأَشْوَاطِ الثَّلاَثَةِ لَمْ يَرْمُلْ فِيمَا بَقِيَ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ لَيْسَ عَلَى أَهْلِ مَكَّةَ رَمَلٌ وَلاَ عَلَى مَنْ أَحْرَمَ مِنْهَا ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ Hajardan Hajargacha uch (aylanish)da raml qildilar va toʻrt (aylanish)da odatdagidek yurdilar. (Roviy) aytdi: Bu bobda Ibn Umardan ham (hadis) bor. Abu Iso aytdi: Jobirning hadisi hasan sahih hadisdir. Ilm ahli shu bilan amal qiladilar. Shofiʼiy aytdi: Kishi ramlni qasddan tark qilsa, yomon ish qilgan boʻladi, lekin unga (kafforat) lozim emas. Agar dastlabki uch aylanishda raml qilmasa, qolganlarida ham raml qilmaydi. Baʼzi ilm ahli: Makka ahliga va u yerdan ehrom bogʻlaganlarga raml yoʻq, deganlar.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ Ҳажардан Ҳажаргача уч (айланиш)да рамл қилдилар ва тўрт (айланиш)да одатдагидек юрдилар. (Ровий) айтди: Бу бобда Ибн Умардан ҳам (ҳадис) бор. Абу Исо айтди: Жобирнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Илм аҳли шу билан амал қиладилар. Шофиъий айтди: Киши рамлни қасддан тарк қилса, ёмон иш қилган бўлади, лекин унга (каффорат) лозим эмас. Агар дастлабки уч айланишда рамл қилмаса, қолганларида ҳам рамл қилмайди. Баъзи илм аҳли: Макка аҳлига ва у ердан эҳром боғлаганларга рамл йўқ, деганлар.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ، وَمَعْمَرٌ، عَنِ ابْنِ خُثَيْمٍ، عَنْ أَبِي الطُّفَيْلِ، قَالَ كُنْتُ مَعَ ابْنِ عَبَّاسٍ وَمُعَاوِيَةُ لاَ يَمُرُّ بِرُكْنٍ إِلاَّ اسْتَلَمَهُ فَقَالَ لَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ إِنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم لَمْ يَكُنْ يَسْتَلِمُ إِلاَّ الْحَجَرَ الأَسْوَدَ وَالرُّكْنَ الْيَمَانِيَ ‏.‏ فَقَالَ مُعَاوِيَةُ لَيْسَ شَيْءٌ مِنَ الْبَيْتِ مَهْجُورًا ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عُمَرَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنْ لاَ يَسْتَلِمَ إِلاَّ الْحَجَرَ الأَسْوَدَ وَالرُّكْنَ الْيَمَانِيَ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Abu Tufayl aytadi: Men Ibn Abbos bilan birga edim, Muoviya esa hech bir ruknning yonidan oʻtmasdan, albatta unga qoʻl tekkizardi. Shunda Ibn Abbos unga: «Nabiy ﷺ faqat Hajarul-asvad bilan Yaman rukniga qoʻl tekkizar edilar», dedi. Muoviya esa: «Baytning hech bir qismi tark qilingan (chetlatilgan) emas», dedi. (Roviy) aytdi: Bu bobda Umardan ham (hadis) bor. Abu Iso aytdi: Ibn Abbosning hadisi hasan sahih hadisdir. Aksar ilm ahli faqat Hajarul-asvad bilan Yaman rukniga qoʻl tekkizish bilan amal qiladilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Абу Туфайл айтади: Мен Ибн Аббос билан бирга эдим, Муовия эса ҳеч бир рукннинг ёнидан ўтмасдан, албатта унга қўл теккизарди. Шунда Ибн Аббос унга: «Набий ﷺ фақат Ҳажарул-асвад билан Яман рукнига қўл теккизар эдилар», деди. Муовия эса: «Байтнинг ҳеч бир қисми тарк қилинган (четлатилган) эмас», деди. (Ровий) айтди: Бу бобда Умардан ҳам (ҳадис) бор. Абу Исо айтди: Ибн Аббоснинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Аксар илм аҳли фақат Ҳажарул-асвад билан Яман рукнига қўл теккизиш билан амал қиладилар.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا قَبِيصَةُ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، عَنْ عَبْدِ الْحَمِيدِ، عَنِ ابْنِ يَعْلَى، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم طَافَ بِالْبَيْتِ مُضْطَبِعًا وَعَلَيْهِ بُرْدٌ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثُ الثَّوْرِيِّ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ وَلاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِهِ وَهُوَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَعَبْدُ الْحَمِيدِ هُوَ ابْنُ جُبَيْرِ بْنِ شَيْبَةَ ‏.‏ عَنِ ابْنِ يَعْلَى عَنْ أَبِيهِ وَهُوَ يَعْلَى بْنُ أُمَيَّةَ ‏.‏

Yaʼlo ibn Umayya (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ Baytni muztabiʼ holatda (ridoning bir uchini oʻng qoʻltiq ostidan oʻtkazib, chap yelkaga tashlab) tavof qildilar, ustlarida esa burd (yopinchiq) bor edi. Abu Iso aytdi: Bu Savriyning Ibn Jurayjdan (rivoyat qilgan) hadisidir va biz uni faqat uning rivoyatidan bilamiz; bu hasan sahih hadisdir. Abdulhamid esa — u Ibn Jubayr ibn Shaybadir — Ibn Yaʼlodan, u otasidan rivoyat qilgan, u esa Yaʼlo ibn Umayyadir.Яъло ибн Умайя (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ Байтни музтабиъ ҳолатда (ридонинг бир учини ўнг қўлтиқ остидан ўтказиб, чап елкага ташлаб) тавоф қилдилар, устларида эса бурд (ёпинчиқ) бор эди. Абу Исо айтди: Бу Саврийнинг Ибн Журайждан (ривоят қилган) ҳадисидир ва биз уни фақат унинг ривоятидан биламиз; бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Абдулҳамид эса — у Ибн Жубайр ибн Шайбадир — Ибн Яълодан, у отасидан ривоят қилган, у эса Яъло ибн Умайядир.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَابِسِ بْنِ رَبِيعَةَ، قَالَ رَأَيْتُ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ يُقَبِّلُ الْحَجَرَ وَيَقُولُ إِنِّي أُقَبِّلُكَ وَأَعْلَمُ أَنَّكَ حَجَرٌ وَلَوْلاَ أَنِّي رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُقَبِّلُكَ لَمْ أُقَبِّلْكَ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي بَكْرٍ وَابْنِ عُمَرَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عُمَرَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Obis ibn Rabiʼa aytadi: Men Umar ibn al-Xattobning Hajarni (Hajarul-asvadni) oʻpib turib, shunday deganini koʻrdim: «Albatta men seni oʻpyapman va bilamanki, sen bir toshsan. Agar Rasululloh ﷺning seni oʻpganlarini koʻrmaganimda, seni oʻpmas edim». (Roviy) aytdi: Bu bobda Abu Bakr va Ibn Umardan ham (hadis) bor. Abu Iso aytdi: Umarning hadisi hasan sahih hadisdir.Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Обис ибн Рабиъа айтади: Мен Умар ибн ал-Хаттобнинг Ҳажарни (Ҳажарул-асвадни) ўпиб туриб, шундай деганини кўрдим: «Албатта мен сени ўпяпман ва биламанки, сен бир тошсан. Агар Расулуллоҳ ﷺнинг сени ўпганларини кўрмаганимда, сени ўпмас эдим». (Ровий) айтди: Бу бобда Абу Бакр ва Ибн Умардан ҳам (ҳадис) бор. Абу Исо айтди: Умарнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنِ الزُّبَيْرِ بْنِ عَرَبِيٍّ، أَنَّ رَجُلاً، سَأَلَ ابْنَ عُمَرَ عَنِ اسْتِلاَمِ الْحَجَرِ، فَقَالَ رَأَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَسْتَلِمُهُ وَيُقَبِّلُهُ ‏.‏ فَقَالَ الرَّجُلُ أَرَأَيْتَ إِنْ غُلِبْتُ عَلَيْهِ أَرَأَيْتَ إِنْ زُوحِمْتُ فَقَالَ ابْنُ عُمَرَ اجْعَلْ أَرَأَيْتَ بِالْيَمَنِ رَأَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَسْتَلِمُهُ وَيُقَبِّلُهُ ‏.‏ قَالَ وَهَذَا هُوَ الزُّبَيْرُ بْنُ عَرَبِيٍّ رَوَى عَنْهُ حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ وَالزُّبَيْرُ بْنُ عَرَبِيٍّ كُوفِيٌّ يُكْنَى أَبَا سَلَمَةَ سَمِعَ مِنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ وَغَيْرِ وَاحِدٍ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم رَوَى عَنْهُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَغَيْرُ وَاحِدٍ مِنَ الأَئِمَّةِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَقَدْ رُوِيَ عَنْهُ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ يَسْتَحِبُّونَ تَقْبِيلَ الْحَجَرِ فَإِنْ لَمْ يُمْكِنْهُ وَلَمْ يَصِلْ إِلَيْهِ اسْتَلَمَهُ بِيَدِهِ وَقَبَّلَ يَدَهُ وَإِنْ لَمْ يَصِلْ إِلَيْهِ اسْتَقْبَلَهُ إِذَا حَاذَى بِهِ وَكَبَّرَ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Zubayr ibn Arabiy aytadi: Bir kishi Ibn Umardan Hajarni (Hajarul-asvadni) istilom qilish haqida soʻradi. U: «Men Nabiy ﷺning unga qoʻl tekkizib, oʻpganlarini koʻrdim», dedi. Haligi kishi: «Agar uning oldiga oʻta olmasam, agar (olomon ichida) siqib qoʻyilsam, qanday boʻladi?», dedi. Ibn Umar: «‹Qanday boʻladi›ngni Yamanga qoʻyib qoʻy! Men Nabiy ﷺning unga qoʻl tekkizib, oʻpganlarini koʻrdim», dedi. Abu Iso aytdi: Ibn Umarning hadisi hasan sahih hadisdir va u undan turli yoʻllar bilan rivoyat qilingan. Ilm ahli shu bilan amal qiladilar: ular Hajarni oʻpishni mustahab koʻradilar; agar bunga imkon boʻlmasa va unga yeta olmasa, qoʻli bilan istilom qilib, qoʻlini oʻpadi; agar unga yeta olmasa, uning roʻparasiga kelganda yuzini unga qaratib takbir aytadi. Bu Shofiʼiyning soʻzidir.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Зубайр ибн Арабий айтади: Бир киши Ибн Умардан Ҳажарни (Ҳажарул-асвадни) истилом қилиш ҳақида сўради. У: «Мен Набий ﷺнинг унга қўл теккизиб, ўпганларини кўрдим», деди. Ҳалиги киши: «Агар унинг олдига ўта олмасам, агар (оломон ичида) сиқиб қўйилсам, қандай бўлади?», деди. Ибн Умар: «‹Қандай бўлади›нгни Яманга қўйиб қўй! Мен Набий ﷺнинг унга қўл теккизиб, ўпганларини кўрдим», деди. Абу Исо айтди: Ибн Умарнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир ва у ундан турли йўллар билан ривоят қилинган. Илм аҳли шу билан амал қиладилар: улар Ҳажарни ўпишни мустаҳаб кўрадилар; агар бунга имкон бўлмаса ва унга ета олмаса, қўли билан истилом қилиб, қўлини ўпади; агар унга ета олмаса, унинг рўпарасига келганда юзини унга қаратиб такбир айтади. Бу Шофиъийнинг сўзидир.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَابِرٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم حِينَ قَدِمَ مَكَّةَ طَافَ بِالْبَيْتِ سَبْعًا وَأَتَى الْمَقَامَ فَقَرَأَ ‏:‏‏(‏ وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى ‏)‏ فَصَلَّى خَلْفَ الْمَقَامِ ثُمَّ أَتَى الْحَجَرَ فَاسْتَلَمَهُ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ نَبْدَأُ بِمَا بَدَأَ اللَّهُ بِهِ ‏"‏ ‏.‏ فَبَدَأَ بِالصَّفَا وَقَرَأَ ‏:‏ ‏(‏إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ ‏)‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّهُ يَبْدَأُ بِالصَّفَا قَبْلَ الْمَرْوَةِ فَإِنْ بَدَأَ بِالْمَرْوَةِ قَبْلَ الصَّفَا لَمْ يُجْزِهِ وَبَدَأَ بِالصَّفَا ‏.‏ وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِيمَنْ طَافَ بِالْبَيْتِ وَلَمْ يَطُفْ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ حَتَّى رَجَعَ فَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِنْ لَمْ يَطُفْ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ حَتَّى خَرَجَ مِنْ مَكَّةَ فَإِنْ ذَكَرَ وَهُوَ قَرِيبٌ مِنْهَا رَجَعَ فَطَافَ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ وَإِنْ لَمْ يَذْكُرْ حَتَّى أَتَى بِلاَدَهُ أَجْزَأَهُ وَعَلَيْهِ دَمٌ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُهُمْ إِنْ تَرَكَ الطَّوَافَ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ حَتَّى رَجَعَ إِلَى بِلاَدِهِ فَإِنَّهُ لاَ يُجْزِيهِ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ ‏.‏ قَالَ الطَّوَافُ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ وَاجِبٌ لاَ يَجُوزُ الْحَجُّ إِلاَّ بِهِ ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ Makkaga kelganlarida Baytni yetti marta tavof qildilar va Maqomning oldiga kelib, {Ibrohim turgan joydan namozgoh qilinglar} (Baqara 125) (oyatini) oʻqidilar, soʻng Maqomning orqasida namoz oʻqidilar. Keyin Hajarning oldiga kelib uni istilom qildilar, soʻng: «Alloh nimadan boshlagan boʻlsa, biz ham shundan boshlaymiz», dedilar. Soʻng Safodan boshladilar va {Albatta Safo va Marva Alloh shiorlaridandir} (Baqara 158) (oyatini) oʻqidilar. Abu Iso aytdi: Bu hasan sahih hadisdir. Ilm ahli shu bilan amal qiladilar: kishi Marvadan oldin Safodan boshlaydi. Agar Safodan oldin Marvadan boshlasa, bu unga yetarli boʻlmaydi, (qaytadan) Safodan boshlaydi. Baytni tavof qilib, qaytib ketgunicha Safo bilan Marva oʻrtasida saʼy qilmagan kishi haqida ilm ahli ixtilof qildilar. Baʼzi ilm ahli: Agar Safo bilan Marva oʻrtasida saʼy qilmasdan Makkadan chiqib ketsa-yu, u yerga yaqin joyda esiga tushsa, qaytib Safo bilan Marva oʻrtasida saʼy qiladi; agar oʻz yurtiga yetib borguncha esiga tushmasa, (hajji) yetarli boʻladi va unga (jazo uchun) qurbonlik lozim, deganlar. Bu Sufyon Savriyning soʻzidir. Baʼzilari esa: Agar Safo bilan Marva oʻrtasida tavofni (saʼyni) tark qilib, oʻz yurtiga qaytib ketsa, unga (hajji) yetarli boʻlmaydi, deganlar. Bu Shofiʼiyning soʻzidir. U: Safo bilan Marva oʻrtasidagi saʼy vojibdir, usiz haj joiz boʻlmaydi, dedi.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ Маккага келганларида Байтни етти марта тавоф қилдилар ва Мақомнинг олдига келиб, {Иброҳим турган жойдан намозгоҳ қилинглар} (Бақара 125) (оятини) ўқидилар, сўнг Мақомнинг орқасида намоз ўқидилар. Кейин Ҳажарнинг олдига келиб уни истилом қилдилар, сўнг: «Аллоҳ нимадан бошлаган бўлса, биз ҳам шундан бошлаймиз», дедилар. Сўнг Сафодан бошладилар ва {Албатта Сафо ва Марва Аллоҳ шиорларидандир} (Бақара 158) (оятини) ўқидилар. Абу Исо айтди: Бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Илм аҳли шу билан амал қиладилар: киши Марвадан олдин Сафодан бошлайди. Агар Сафодан олдин Марвадан бошласа, бу унга етарли бўлмайди, (қайтадан) Сафодан бошлайди. Байтни тавоф қилиб, қайтиб кетгунича Сафо билан Марва ўртасида саъй қилмаган киши ҳақида илм аҳли ихтилоф қилдилар. Баъзи илм аҳли: Агар Сафо билан Марва ўртасида саъй қилмасдан Маккадан чиқиб кетса-ю, у ерга яқин жойда эсига тушса, қайтиб Сафо билан Марва ўртасида саъй қилади; агар ўз юртига етиб боргунча эсига тушмаса, (ҳажжи) етарли бўлади ва унга (жазо учун) қурбонлик лозим, деганлар. Бу Суфён Саврийнинг сўзидир. Баъзилари эса: Агар Сафо билан Марва ўртасида тавофни (саъйни) тарк қилиб, ўз юртига қайтиб кетса, унга (ҳажжи) етарли бўлмайди, деганлар. Бу Шофиъийнинг сўзидир. У: Сафо билан Марва ўртасидаги саъй вожибдир, усиз ҳаж жоиз бўлмайди, деди.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنْ طَاوُسٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ إِنَّمَا سَعَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِالْبَيْتِ وَبَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ لِيُرِيَ الْمُشْرِكِينَ قُوَّتَهُ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَائِشَةَ وَابْنِ عُمَرَ وَجَابِرٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَهُوَ الَّذِي يَسْتَحِبُّهُ أَهْلُ الْعِلْمِ أَنْ يَسْعَى بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ ‏.‏ فَإِنْ لَمْ يَسْعَ وَمَشَى بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ رَأَوْهُ جَائِزًا ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: «Rasululloh ﷺ Bayt atrofida va Safo bilan Marva oʻrtasida saʼy qilganlari faqat mushriklarga oʻz kuch-quvvatlarini koʻrsatish uchun edi». (Roviy) aytdi: Bu bobda Oisha, Ibn Umar va Jobirdan ham (hadis) bor. Abu Iso aytdi: Ibn Abbosning hadisi hasan sahih hadisdir. Ilm ahli kishi Safo bilan Marva oʻrtasida saʼy (yugurib oʻtish) qilishini mustahab koʻradilar. Agar saʼy qilmasdan Safo bilan Marva oʻrtasida (oddiy) yursa, uni joiz deb koʻrganlar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: «Расулуллоҳ ﷺ Байт атрофида ва Сафо билан Марва ўртасида саъй қилганлари фақат мушрикларга ўз куч-қувватларини кўрсатиш учун эди». (Ровий) айтди: Бу бобда Оиша, Ибн Умар ва Жобирдан ҳам (ҳадис) бор. Абу Исо айтди: Ибн Аббоснинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Илм аҳли киши Сафо билан Марва ўртасида саъй (югуриб ўтиш) қилишини мустаҳаб кўрадилар. Агар саъй қилмасдан Сафо билан Марва ўртасида (оддий) юрса, уни жоиз деб кўрганлар.

حَدَّثَنَا يُوسُفُ بْنُ عِيسَى، حَدَّثَنَا ابْنُ فُضَيْلٍ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ السَّائِبِ، عَنْ كَثِيرِ بْنِ جُمْهَانَ، قَالَ رَأَيْتُ ابْنَ عُمَرَ يَمْشِي فِي السَّعْىِ فَقُلْتُ لَهُ أَتَمْشِي فِي السَّعْىِ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ قَالَ لَئِنْ سَعَيْتُ لَقَدْ رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَسْعَى وَلَئِنْ مَشَيْتُ لَقَدْ رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَمْشِي وَأَنَا شَيْخٌ كَبِيرٌ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَرُوِيَ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ نَحْوُهُ ‏.‏

Kasir ibn Jumhon (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: U aytdi: «Ibn Umarni saʼy joyida yurib ketayotganini koʻrdim va unga: ‹Safo bilan Marva orasidagi saʼyda yurib ketyapsizmi?› dedim. U: ‹Agar yugursam, men Rasululloh ﷺni yugurganlarini koʻrganman; agar yursam, men Rasululloh ﷺni yurganlarini koʻrganman; men esa ulgʻaygan keksa odamman›, dedi.» Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Saʼid ibn Jubayrdan, u Ibn Umardan shunga oʻxshashini rivoyat qilingan.Касир ибн Жумҳон (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: У айтди: «Ибн Умарни саъй жойида юриб кетаётганини кўрдим ва унга: ‹Сафо билан Марва орасидаги саъйда юриб кетяпсизми?› дедим. У: ‹Агар югурсам, мен Расулуллоҳ ﷺни югурганларини кўрганман; агар юрсам, мен Расулуллоҳ ﷺни юрганларини кўрганман; мен эса улғайган кекса одамман›, деди.» Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Саъид ибн Жубайрдан, у Ибн Умардан шунга ўхшашини ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ هِلاَلٍ الصَّوَّافُ الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَارِثِ بْنُ سَعِيدٍ، وَعَبْدُ الْوَهَّابِ الثَّقَفِيُّ، عَنْ خَالِدٍ الْحَذَّاءِ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ طَافَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم عَلَى رَاحِلَتِهِ فَإِذَا انْتَهَى إِلَى الرُّكْنِ أَشَارَ إِلَيْهِ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ جَابِرٍ وَأَبِي الطُّفَيْلِ وَأُمِّ سَلَمَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ كَرِهَ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنْ يَطُوفَ الرَّجُلُ بِالْبَيْتِ وَبَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ رَاكِبًا إِلاَّ مِنْ عُذْرٍ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U aytdi: «Nabiy ﷺ ulovlari ustida tavof qildilar, Rukn(Hajarul-asvad)ga yetganlarida unga (qoʻllari bilan) ishora qildilar.» Bu bobda Jobir, Abut-Tufayl va Ummu Salamadan ham (hadis) bor. Abu Iso aytdi: Ibn Abbosning hadisi hasan sahihdir. Ilm ahlidan baʼzilari uzr boʻlmasa, kishining Baytni va Safo bilan Marva orasini ulov ustida (minib) tavof qilishini makruh sanaganlar. Bu Shofiʼiyning soʻzidir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У айтди: «Набий ﷺ уловлари устида тавоф қилдилар, Рукн(Ҳажарул-асвад)га етганларида унга (қўллари билан) ишора қилдилар.» Бу бобда Жобир, Абут-Туфайл ва Умму Саламадан ҳам (ҳадис) бор. Абу Исо айтди: Ибн Аббоснинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Илм аҳлидан баъзилари узр бўлмаса, кишининг Байтни ва Сафо билан Марва орасини улов устида (миниб) тавоф қилишини макруҳ санаганлар. Бу Шофиъийнинг сўзидир.

يَحْيَى بْنُ يَمَانٍ، عَنْ شَرِيكٍ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ طَافَ بِالْبَيْتِ خَمْسِينَ مَرَّةً خَرَجَ مِنْ ذُنُوبِهِ كَيَوْمِ وَلَدَتْهُ أُمُّهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَنَسٍ وَابْنِ عُمَرَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ غَرِيبٌ ‏.‏ سَأَلْتُ مُحَمَّدًا عَنْ هَذَا الْحَدِيثِ فَقَالَ إِنَّمَا يُرْوَى هَذَا عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَوْلُهُ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim Baytni ellik marta tavof qilsa, gunohlaridan onasi tuqqan kunidagidek (pok) boʻlib chiqadi», dedilar. Bu bobda Anas va Ibn Umardan ham (hadis) bor. Abu Iso aytdi: Ibn Abbosning hadisi gʻaribdir. Men Muhammaddan bu hadis haqida soʻradim, u: ‹Bu faqat Ibn Abbosdan oʻzining soʻzi sifatida rivoyat qilinadi›, dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким Байтни эллик марта тавоф қилса, гуноҳларидан онаси туққан кунидагидек (пок) бўлиб чиқади», дедилар. Бу бобда Анас ва Ибн Умардан ҳам (ҳадис) бор. Абу Исо айтди: Ибн Аббоснинг ҳадиси ғарибдир. Мен Муҳаммаддан бу ҳадис ҳақида сўрадим, у: ‹Бу фақат Ибн Аббосдан ўзининг сўзи сифатида ривоят қилинади›, деди.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ عَنْ أَيُّوبَ السَّخْتِيَانِيِّ قَالَ كَانُوا يَعُدُّونَ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ أَفْضَلَ مِنْ أَبِيهِ ‏.‏ وَلِعَبْدِ اللَّهِ أَخٌ يُقَالُ لَهُ عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ وَقَدْ رَوَى عَنْهُ أَيْضًا ‏.‏

Ayyub as-Saxtiyoniy (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: U aytdi: «(Ilm ahli) Abdulloh ibn Saʼid ibn Jubayrni otasidan afzal deb sanardilar. Abdullohning Abdulmalik ibn Saʼid ibn Jubayr degan bir akasi boʻlib, u ham (otasidan) rivoyat qilgan.»Айюб ас-Сахтиёний (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: У айтди: «(Илм аҳли) Абдуллоҳ ибн Саъид ибн Жубайрни отасидан афзал деб санардилар. Абдуллоҳнинг Абдулмалик ибн Саъид ибн Жубайр деган бир акаси бўлиб, у ҳам (отасидан) ривоят қилган.»

حَدَّثَنَا أَبُو عَمَّارٍ، وَعَلِيُّ بْنُ خَشْرَمٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بَابَاهْ، عَنْ جُبَيْرِ بْنِ مُطْعِمٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ يَا بَنِي عَبْدِ مَنَافٍ لاَ تَمْنَعُوا أَحَدًا طَافَ بِهَذَا الْبَيْتِ وَصَلَّى أَيَّةَ سَاعَةٍ شَاءَ مِنْ لَيْلٍ أَوْ نَهَارٍ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَأَبِي ذَرٍّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ جُبَيْرِ بْنِ مُطْعِمٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَاهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي نَجِيحٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بَابَاهْ أَيْضًا ‏.‏ وَقَدِ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي الصَّلاَةِ بَعْدَ الْعَصْرِ وَبَعْدَ الصُّبْحِ بِمَكَّةَ فَقَالَ بَعْضُهُمْ لاَ بَأْسَ بِالصَّلاَةِ وَالطَّوَافِ بَعْدَ الْعَصْرِ وَبَعْدَ الصُّبْحِ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ وَاحْتَجُّوا بِحَدِيثِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم هَذَا ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُهُمْ إِذَا طَافَ بَعْدَ الْعَصْرِ لَمْ يُصَلِّ حَتَّى تَغْرُبَ الشَّمْسُ وَكَذَلِكَ إِنْ طَافَ بَعْدَ صَلاَةِ الصُّبْحِ لَمْ يُصَلِّ حَتَّى تَطْلُعَ الشَّمْسُ ‏.‏ وَاحْتَجُّوا بِحَدِيثِ عُمَرَ أَنَّهُ طَافَ بَعْدَ صَلاَةِ الصُّبْحِ فَلَمْ يُصَلِّ وَخَرَجَ مِنْ مَكَّةَ حَتَّى نَزَلَ بِذِي طُوًى فَصَلَّى بَعْدَ مَا طَلَعَتِ الشَّمْسُ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَمَالِكِ بْنِ أَنَسٍ ‏.‏

Jubayr ibn Mutʼim (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Ey Abdu Manof oʻgʻillari! Kechasi yoki kunduzi xohlagan soatda bu Baytni tavof qilgan va namoz oʻqigan hech kimni man qilmanglar», dedilar. Bu bobda Ibn Abbos va Abu Zardan ham (hadis) bor. Abu Iso aytdi: Jubayr ibn Mutʼimning hadisi hasan sahihdir. Buni Abdulloh ibn Abu Najih ham Abdulloh ibn Bobahdan rivoyat qilgan. Makkada asrdan keyin va subhdan keyin namoz oʻqish haqida ilm ahli ixtilof qilganlar. Baʼzilari: ‹Asrdan keyin va subhdan keyin namoz oʻqish va tavof qilishda zarar yoʻq›, deganlar. Bu Shofiʼiy, Ahmad va Ishoqning soʻzi boʻlib, ular Nabiy ﷺning shu hadisi bilan dalil keltirganlar. Baʼzilari esa: ‹Asrdan keyin tavof qilsa, quyosh botguncha namoz oʻqimaydi; subh namozidan keyin tavof qilsa ham, quyosh chiqquncha namoz oʻqimaydi›, deganlar. Ular Umarning subh namozidan keyin tavof qilib, namoz oʻqimagani, Makkadan chiqib Ziy Tuvoga tushgancha (kutib), quyosh chiqqanidan soʻng namoz oʻqigani haqidagi hadisi bilan dalil keltirganlar. Bu Sufyon as-Savriy va Molik ibn Anasning soʻzidir.Жубайр ибн Мутъим (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Эй Абду Маноф ўғиллари! Кечаси ёки кундузи хоҳлаган соатда бу Байтни тавоф қилган ва намоз ўқиган ҳеч кимни ман қилманглар», дедилар. Бу бобда Ибн Аббос ва Абу Зардан ҳам (ҳадис) бор. Абу Исо айтди: Жубайр ибн Мутъимнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Буни Абдуллоҳ ибн Абу Нажиҳ ҳам Абдуллоҳ ибн Бобаҳдан ривоят қилган. Маккада асрдан кейин ва субҳдан кейин намоз ўқиш ҳақида илм аҳли ихтилоф қилганлар. Баъзилари: ‹Асрдан кейин ва субҳдан кейин намоз ўқиш ва тавоф қилишда зарар йўқ›, деганлар. Бу Шофиъий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзи бўлиб, улар Набий ﷺнинг шу ҳадиси билан далил келтирганлар. Баъзилари эса: ‹Асрдан кейин тавоф қилса, қуёш ботгунча намоз ўқимайди; субҳ намозидан кейин тавоф қилса ҳам, қуёш чиққунча намоз ўқимайди›, деганлар. Улар Умарнинг субҳ намозидан кейин тавоф қилиб, намоз ўқимагани, Маккадан чиқиб Зий Тувога тушганча (кутиб), қуёш чиққанидан сўнг намоз ўқигани ҳақидаги ҳадиси билан далил келтирганлар. Бу Суфён ас-Саврий ва Молик ибн Анаснинг сўзидир.

أَخْبَرَنَا أَبُو مُصْعَبٍ الْمَدَنِيُّ، قِرَاءَةً عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ عِمْرَانَ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَرَأَ فِي رَكْعَتَىِ الطَّوَافِ بِسُورَتَىِ الإِخْلاَصِْ ‏:‏ ‏(‏ قُلْ يَا أَيُّهَا الْكَافِرُونَ ‏)‏ وَ ‏(‏ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ ‏)‏‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ tavofning ikki rakʼatida ikki ixlos surasi — {Qul yo ayyuhal-kofirun} va {Qul huvalloohu ahad}ni oʻqidilar.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ тавофнинг икки ракъатида икки ихлос сураси — {Қул ё айюҳал-кофирун} ва {Қул ҳуваллооҳу аҳад}ни ўқидилар.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّهُ كَانَ يَسْتَحِبُّ أَنْ يَقْرَأَ، فِي رَكْعَتَىِ الطَّوَافِ بِـ ‏(‏ قُلْ يَا أَيُّهَا الْكَافِرُونَ ‏)‏ وَ ‏(‏ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ ‏)‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَذَا أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ عِمْرَانَ وَحَدِيثُ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ فِي هَذَا أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَابِرٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَعَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ عِمْرَانَ ضَعِيفٌ فِي الْحَدِيثِ ‏.‏

Jaʼfar ibn Muhammad (rahimahulloh) otasidan rivoyat qiladi: U tavofning ikki rakʼatida {Qul yo ayyuhal-kofirun} va {Qul huvalloohu ahad}ni oʻqishni mustahab sanardi. Abu Iso aytdi: Bu (rivoyat) Abdulaziz ibn Imronning hadisidan sahihroqdir. Jaʼfar ibn Muhammadning otasidan (qilgan) bu hadisi, Jaʼfar ibn Muhammadning otasidan, u Jobirdan, u Nabiy ﷺdan (qilgan) hadisidan sahihroqdir. Abdulaziz ibn Imron esa hadisda zaifdir.Жаъфар ибн Муҳаммад (раҳимаҳуллоҳ) отасидан ривоят қилади: У тавофнинг икки ракъатида {Қул ё айюҳал-кофирун} ва {Қул ҳуваллооҳу аҳад}ни ўқишни мустаҳаб санарди. Абу Исо айтди: Бу (ривоят) Абдулазиз ибн Имроннинг ҳадисидан саҳиҳроқдир. Жаъфар ибн Муҳаммаднинг отасидан (қилган) бу ҳадиси, Жаъфар ибн Муҳаммаднинг отасидан, у Жобирдан, у Набий ﷺдан (қилган) ҳадисидан саҳиҳроқдир. Абдулазиз ибн Имрон эса ҳадисда заифдир.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ خَشْرَمٍ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أُثَيْعٍ، قَالَ سَأَلْتُ عَلِيًّا بِأَىِّ شَيْءٍ بُعِثْتَ قَالَ بِأَرْبَعٍ لاَ يَدْخُلُ الْجَنَّةَ إِلاَّ نَفْسٌ مُسْلِمَةٌ وَلاَ يَطُوفُ بِالْبَيْتِ عُرْيَانٌ وَلاَ يَجْتَمِعُ الْمُسْلِمُونَ وَالْمُشْرِكُونَ بَعْدَ عَامِهِمْ هَذَا وَمَنْ كَانَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم عَهْدٌ فَعَهْدُهُ إِلَى مُدَّتِهِ وَمَنْ لاَ مُدَّةَ لَهُ فَأَرْبَعَةُ أَشْهُرٍ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَلِيٍّ حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏

Zayd ibn Usayʼ (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: U aytdi: «Men Alidan: ‹Sen qaysi narsa bilan (yuborilganni eʼlon qilish uchun) yuborilgan eding?› deb soʻradim. U: ‹Toʻrt narsa bilan: musulmon jondan boshqasi Jannatga kirmaydi; Baytni yalangʻoch holda hech kim tavof qilmaydi; bu yillaridan soʻng musulmonlar bilan mushriklar (hajda) birga toʻplanmaydilar; Nabiy ﷺ bilan oʻrtasida ahd boʻlgan kishining ahdi oʻz muddatigacha (saqlanadi), muddati yoʻq kishiga esa toʻrt oy (muhlat) bor›, dedi.» Bu bobda Abu Hurayradan ham (hadis) bor. Abu Iso aytdi: Alining hadisi hasandir.Зайд ибн Усайъ (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: У айтди: «Мен Алидан: ‹Сен қайси нарса билан (юборилганни эълон қилиш учун) юборилган эдинг?› деб сўрадим. У: ‹Тўрт нарса билан: мусулмон жондан бошқаси Жаннатга кирмайди; Байтни яланғоч ҳолда ҳеч ким тавоф қилмайди; бу йилларидан сўнг мусулмонлар билан мушриклар (ҳажда) бирга тўпланмайдилар; Набий ﷺ билан ўртасида аҳд бўлган кишининг аҳди ўз муддатигача (сақланади), муддати йўқ кишига эса тўрт ой (муҳлат) бор›, деди.» Бу бобда Абу Ҳурайрадан ҳам (ҳадис) бор. Абу Исо айтди: Алининг ҳадиси ҳасандир.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، وَنَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ، قَالاَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، نَحْوَهُ وَقَالاَ زَيْدُ بْنُ يُثَيْعٍ ‏.‏ وَهَذَا أَصَحُّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَشُعْبَةُ وَهِمَ فِيهِ فَقَالَ زَيْدُ بْنُ أُثَيْلٍ ‏.‏

Zayd ibn Usayʼ (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: (Boshqa sanad bilan) Sufyon ibn Uyayna Abu Ishoqdan shunga oʻxshashini (rivoyat qildi), ammo ular: ‹Zayd ibn Yusayʼ›, dedilar va bu sahihroqdir. Abu Iso aytdi: Shuʼba bunda adashib: ‹Zayd ibn Usayl›, degan.Зайд ибн Усайъ (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: (Бошқа санад билан) Суфён ибн Уяйна Абу Ишоқдан шунга ўхшашини (ривоят қилди), аммо улар: ‹Зайд ибн Юсайъ›, дедилар ва бу саҳиҳроқдир. Абу Исо айтди: Шуъба бунда адашиб: ‹Зайд ибн Усайл›, деган.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ عَبْدِ الْمَلِكِ، عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ خَرَجَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم مِنْ عِنْدِي وَهُوَ قَرِيرُ الْعَيْنِ طَيِّبُ النَّفْسِ فَرَجَعَ إِلَىَّ وَهُوَ حَزِينٌ فَقُلْتُ لَهُ فَقَالَ ‏"‏ إِنِّي دَخَلْتُ الْكَعْبَةَ وَوَدِدْتُ أَنِّي لَمْ أَكُنْ فَعَلْتُ إِنِّي أَخَافُ أَنْ أَكُونَ أَتْعَبْتُ أُمَّتِي مِنْ بَعْدِي ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: U aytdi: «Nabiy ﷺ koʻzlari quvonchli, koʻngillari xush holatda mening oldimdan chiqib ketdilar, soʻng gʻamgin holda oldimga qaytdilar. Men ulardan (sababini) soʻradim, shunda ular: ‹Men Kaʼbaga kirdim, koshki shunday qilmaganimda edi (deb orzu qildim). Chunki men oʻzimdan keyin ummatimni mashaqqatga solib qoʻyishdan qoʻrqaman›, dedilar.» Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: У айтди: «Набий ﷺ кўзлари қувончли, кўнгиллари хуш ҳолатда менинг олдимдан чиқиб кетдилар, сўнг ғамгин ҳолда олдимга қайтдилар. Мен улардан (сабабини) сўрадим, шунда улар: ‹Мен Каъбага кирдим, кошки шундай қилмаганимда эди (деб орзу қилдим). Чунки мен ўзимдан кейин умматимни машаққатга солиб қўйишдан қўрқаман›, дедилар.» Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنْ بِلاَلٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم صَلَّى فِي جَوْفِ الْكَعْبَةِ ‏.‏ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ لَمْ يُصَلِّ وَلَكِنَّهُ كَبَّرَ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ وَالْفَضْلِ بْنِ عَبَّاسٍ وَعُثْمَانَ بْنِ طَلْحَةَ وَشَيْبَةَ بْنِ عُثْمَانَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ بِلاَلٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَيْهِ عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ لاَ يَرَوْنَ بِالصَّلاَةِ فِي الْكَعْبَةِ بَأْسًا ‏.‏ وَقَالَ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ لاَ بَأْسَ بِالصَّلاَةِ النَّافِلَةِ فِي الْكَعْبَةِ ‏.‏ وَكَرِهَ أَنْ تُصَلَّى الْمَكْتُوبَةُ فِي الْكَعْبَةِ ‏.‏ وَقَالَ الشَّافِعِيُّ لاَ بَأْسَ أَنْ تُصَلَّى الْمَكْتُوبَةُ وَالتَّطَوُّعُ فِي الْكَعْبَةِ لأَنَّ حُكْمَ النَّافِلَةِ وَالْمَكْتُوبَةِ فِي الطَّهَارَةِ وَالْقِبْلَةِ سَوَاءٌ ‏.‏

Bilol (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ Kaʼbaning ichida namoz oʻqidilar. Ibn Abbos esa: «Namoz oʻqimadilar, balki takbir aytdilar», dedi. Bu bobda Usoma ibn Zayd, Fazl ibn Abbos, Usmon ibn Talha va Shayba ibn Usmondan ham (hadis) bor. Abu Iso aytdi: Bilolning hadisi hasan sahihdir. Koʻp ilm ahlining amali shunga binoan boʻlib, ular Kaʼbada namoz oʻqishni zarar deb koʻrmaydilar. Molik ibn Anas: ‹Kaʼbada nafl namoz oʻqishda zarar yoʻq›, dedi, ammo farz namozni Kaʼbada oʻqishni makruh sanadi. Shofiʼiy esa: ‹Kaʼbada farz va nafl namozni oʻqishda zarar yoʻq, chunki nafl bilan farzning hukmi taharat va qiblada birdir›, dedi.Билол (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ Каъбанинг ичида намоз ўқидилар. Ибн Аббос эса: «Намоз ўқимадилар, балки такбир айтдилар», деди. Бу бобда Усома ибн Зайд, Фазл ибн Аббос, Усмон ибн Талҳа ва Шайба ибн Усмондан ҳам (ҳадис) бор. Абу Исо айтди: Билолнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Кўп илм аҳлининг амали шунга биноан бўлиб, улар Каъбада намоз ўқишни зарар деб кўрмайдилар. Молик ибн Анас: ‹Каъбада нафл намоз ўқишда зарар йўқ›, деди, аммо фарз намозни Каъбада ўқишни макруҳ санади. Шофиъий эса: ‹Каъбада фарз ва нафл намозни ўқишда зарар йўқ, чунки нафл билан фарзнинг ҳукми таҳарат ва қиблада бирдир›, деди.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الأَسْوَدِ بْنِ يَزِيدَ، أَنَّ ابْنَ الزُّبَيْرِ، قَالَ لَهُ حَدِّثْنِي بِمَا، كَانَتْ تُفْضِي إِلَيْكَ أُمُّ الْمُؤْمِنِينَ يَعْنِي عَائِشَةَ فَقَالَ حَدَّثَتْنِي أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ لَهَا ‏"‏ لَوْلاَ أَنَّ قَوْمَكِ حَدِيثُو عَهْدٍ بِالْجَاهِلِيَّةِ لَهَدَمْتُ الْكَعْبَةَ وَجَعَلْتُ لَهَا بَابَيْنِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَلَمَّا مَلَكَ ابْنُ الزُّبَيْرِ هَدَمَهَا وَجَعَلَ لَهَا بَابَيْنِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Aswad ibn Yazid (rahimahulloh) aytadi: «Ibn Zubayr menga: ‹Muminlarning onasi — yaʼni Oisha senga sir tutib aytgan narsalardan menga gapirib ber›, dedi. Shunda u (Aswad) aytdi: U menga Rasululloh ﷺ Oishaga: ‹Agar qavming johiliyatga yaqin (yangi musulmon boʻlgan) boʻlmaganida, men Kaʼbani buzib, unga ikkita eshik qilgan boʻlardim›, deganlarini rivoyat qildi.» (Roviy) aytdi: Ibn Zubayr hukmronlik qilganda Kaʼbani buzib, unga ikkita eshik qildi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Асwад ибн Язид (раҳимаҳуллоҳ) айтади: «Ибн Зубайр менга: ‹Муминларнинг онаси — яъни Оиша сенга сир тутиб айтган нарсалардан менга гапириб бер›, деди. Шунда у (Асwад) айтди: У менга Расулуллоҳ ﷺ Оишага: ‹Агар қавминг жоҳилиятга яқин (янги мусулмон бўлган) бўлмаганида, мен Каъбани бузиб, унга иккита эшик қилган бўлардим›, деганларини ривоят қилди.» (Ровий) айтди: Ибн Зубайр ҳукмронлик қилганда Каъбани бузиб, унга иккита эшик қилди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ عَلْقَمَةَ بْنِ أَبِي عَلْقَمَةَ، عَنْ أُمِّهِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ كُنْتُ أُحِبُّ أَنْ أَدْخُلَ، الْبَيْتَ فَأُصَلِّيَ فِيهِ فَأَخَذَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِيَدِي فَأَدْخَلَنِي الْحِجْرَ فَقَالَ ‏"‏ صَلِّي فِي الْحِجْرِ إِنْ أَرَدْتِ دُخُولَ الْبَيْتِ فَإِنَّمَا هُوَ قِطْعَةٌ مِنَ الْبَيْتِ وَلَكِنَّ قَوْمَكِ اسْتَقْصَرُوهُ حِينَ بَنَوُا الْكَعْبَةَ فَأَخْرَجُوهُ مِنَ الْبَيْتِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَعَلْقَمَةُ بْنُ أَبِي عَلْقَمَةَ هُوَ عَلْقَمَةُ بْنُ بِلاَلٍ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: U aytdi: «Men Baytga kirib, uning ichida namoz oʻqishni yaxshi koʻrardim. Shunda Rasululloh ﷺ qoʻlimdan ushlab, meni Hijrga kiritdilar va: ‹Agar Baytga kirishni istasang, Hijrda namoz oʻq, chunki u Baytning bir boʻlagidir. Lekin qavming Kaʼbani qurganlarida uni qisqartirib, Baytdan tashqarida qoldirganlar›, dedilar.» Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Alqama ibn Abu Alqama — u Alqama ibn Bilolning oʻzidir.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: У айтди: «Мен Байтга кириб, унинг ичида намоз ўқишни яхши кўрардим. Шунда Расулуллоҳ ﷺ қўлимдан ушлаб, мени Ҳижрга киритдилар ва: ‹Агар Байтга киришни истасанг, Ҳижрда намоз ўқ, чунки у Байтнинг бир бўлагидир. Лекин қавминг Каъбани қурганларида уни қисқартириб, Байтдан ташқарида қолдирганлар›, дедилар.» Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Алқама ибн Абу Алқама — у Алқама ибн Билолнинг ўзидир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ السَّائِبِ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ نَزَلَ الْحَجَرُ الأَسْوَدُ مِنَ الْجَنَّةِ وَهُوَ أَشَدُّ بَيَاضًا مِنَ اللَّبَنِ فَسَوَّدَتْهُ خَطَايَا بَنِي آدَمَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَأَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Hajarul-asvad Jannatdan tushgan boʻlib, u suvdan ham oqroq edi, soʻng uni Odam bolalarining gunohlari qoraytirdi», dedilar. Bu bobda Abdulloh ibn Amr va Abu Hurayradan ham (hadis) bor. Abu Iso aytdi: Ibn Abbosning hadisi hasan sahihdir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ҳажарул-асвад Жаннатдан тушган бўлиб, у сувдан ҳам оқроқ эди, сўнг уни Одам болаларининг гуноҳлари қорайтирди», дедилар. Бу бобда Абдуллоҳ ибн Амр ва Абу Ҳурайрадан ҳам (ҳадис) бор. Абу Исо айтди: Ибн Аббоснинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ، عَنْ رَجَاءٍ أَبِي يَحْيَى، قَالَ سَمِعْتُ مُسَافِعًا الْحَاجِبَ، قَالَ سَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَمْرٍو، يَقُولُ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ إِنَّ الرُّكْنَ وَالْمَقَامَ يَاقُوتَتَانِ مِنْ يَاقُوتِ الْجَنَّةِ طَمَسَ اللَّهُ نُورَهُمَا وَلَوْ لَمْ يَطْمِسْ نُورَهُمَا لأَضَاءَتَا مَا بَيْنَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا يُرْوَى عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو مَوْقُوفًا قَوْلُهُ ‏.‏ وَفِيهِ عَنْ أَنَسٍ أَيْضًا وَهُوَ حَدِيثٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Abdulloh ibn Amr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U Rasululloh ﷺning shunday deganlarini eshitgan: «Albatta, (Hajar-ul-asvad joylashgan) rukn bilan Maqom (Ibrohim) jannat yoqutlaridan ikki yoqutdir. Alloh ularning nurini oʻchirib qoʻygan. Agar ularning nurini oʻchirmaganida edi, ular sharq bilan gʻarb orasini yoritib yuborgan boʻlar edilar», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu (hadis) Abdulloh ibn Amrdan uning oʻz soʻzi sifatida mavquf qilib rivoyat qilinadi. Bu bobda Anasdan ham (rivoyat) bor. Bu gʻarib hadisdir.Абдуллоҳ ибн Амр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У Расулуллоҳ ﷺнинг шундай деганларини эшитган: «Албатта, (Ҳажар-ул-асвад жойлашган) рукн билан Мақом (Иброҳим) жаннат ёқутларидан икки ёқутдир. Аллоҳ уларнинг нурини ўчириб қўйган. Агар уларнинг нурини ўчирмаганида эди, улар шарқ билан ғарб орасини ёритиб юборган бўлар эдилар», дедилар. Абу Исо айтди: Бу (ҳадис) Абдуллоҳ ибн Амрдан унинг ўз сўзи сифатида мавқуф қилиб ривоят қилинади. Бу бобда Анасдан ҳам (ривоят) бор. Бу ғариб ҳадисдир.

حَدَّثَنَا أَبُو سَعِيدٍ الأَشَجُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الأَجْلَحِ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ مُسْلِمٍ، عَنْ عَطَاءٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ صَلَّى بِنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِمِنًى الظُّهْرَ وَالْعَصْرَ وَالْمَغْرِبَ وَالْعِشَاءَ وَالْفَجْرَ ثُمَّ غَدَا إِلَى عَرَفَاتٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَإِسْمَاعِيلُ بْنُ مُسْلِمٍ قَدْ تَكَلَّمُوا فِيهِ مِنْ قِبَلِ حِفْظِهِ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U: «Rasululloh ﷺ bizga Minoda peshin, asr, shom, xufton va bomdod namozlarini oʻqib berdilar, soʻng ertalab Arafotga joʻnadilar», dedi. Abu Iso aytdi: Ismoil ibn Muslim haqida uning hifzi (yodlash quvvati) jihatidan gap boʻlgan.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У: «Расулуллоҳ ﷺ бизга Минода пешин, аср, шом, хуфтон ва бомдод намозларини ўқиб бердилар, сўнг эрталаб Арафотга жўнадилар», деди. Абу Исо айтди: Исмоил ибн Муслим ҳақида унинг ҳифзи (ёдлаш қуввати) жиҳатидан гап бўлган.

حَدَّثَنَا أَبُو سَعِيدٍ الأَشَجُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الأَجْلَحِ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنِ الْحَكَمِ، عَنْ مِقْسَمٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم صَلَّى بِمِنًى الظُّهْرَ وَالْفَجْرَ ثُمَّ غَدَا إِلَى عَرَفَاتٍ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ وَأَنَسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ مِقْسَمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ عَلِيُّ بْنُ الْمَدِينِيِّ قَالَ يَحْيَى قَالَ شُعْبَةُ لَمْ يَسْمَعِ الْحَكَمُ مِنْ مِقْسَمٍ إِلاَّ خَمْسَةَ أَشْيَاءَ ‏.‏ وَعَدَّهَا وَلَيْسَ هَذَا الْحَدِيثُ فِيمَا عَدَّ شُعْبَةُ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ Minoda peshin va bomdodni oʻqidilar, soʻng ertalab Arafotga joʻnadilar. (Roviy) aytdi: Bu bobda Abdulloh ibn Zubayr va Anasdan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Miqsamning Ibn Abbosdan (qilgan) hadisi (xususida) Ali ibn al-Madiniy aytdiki, Yahyo aytdi, Shuʼba aytdi: Hakam Miqsamdan faqat besh narsani eshitgan, xolos — va u (Shuʼba) ularni sanab oʻtdi, bu hadis esa Shuʼba sanaganlar orasida emas.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ Минода пешин ва бомдодни ўқидилар, сўнг эрталаб Арафотга жўнадилар. (Ровий) айтди: Бу бобда Абдуллоҳ ибн Зубайр ва Анасдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Миқсамнинг Ибн Аббосдан (қилган) ҳадиси (хусусида) Али ибн ал-Мадиний айтдики, Яҳё айтди, Шуъба айтди: Ҳакам Миқсамдан фақат беш нарсани эшитган, холос — ва у (Шуъба) уларни санаб ўтди, бу ҳадис эса Шуъба санаганлар орасида эмас.

حَدَّثَنَا يُوسُفُ بْنُ عِيسَى، وَمُحَمَّدُ بْنُ أَبَانَ، قَالاَ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ إِسْرَائِيلَ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ مُهَاجِرٍ، عَنْ يُوسُفَ بْنِ مَاهَكَ، عَنْ أُمِّهِ، مُسَيْكَةَ عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ قُلْنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ أَلاَ نَبْنِي لَكَ بَيْتًا يُظِلُّكَ بِمِنًى قَالَ ‏"‏ لاَ مِنًى مُنَاخُ مَنْ سَبَقَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: U: «Biz: ‹Ey Allohning Rasuli, Minoda Sizga soya soladigan bir uy qurib bermaylikmi?› dedik. U zot: ‹Yoʻq, Mino — (avval) yetib kelgan kishining tushadigan joyidir›, dedilar», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hasan hadisdir.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: У: «Биз: ‹Эй Аллоҳнинг Расули, Минода Сизга соя соладиган бир уй қуриб бермайликми?› дедик. У зот: ‹Йўқ, Мино — (аввал) етиб келган кишининг тушадиган жойидир›, дедилар», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳасан ҳадисдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا أَبُو الأَحْوَصِ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ حَارِثَةَ بْنِ وَهْبٍ، قَالَ صَلَّيْتُ مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِمِنًى آمَنَ مَا كَانَ النَّاسُ وَأَكْثَرَهُ رَكْعَتَيْنِ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ وَابْنِ عُمَرَ وَأَنَسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ حَارِثَةَ بْنِ وَهْبٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ أَنَّهُ قَالَ صَلَّيْتُ مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِمِنًى رَكْعَتَيْنِ وَمَعَ أَبِي بَكْرٍ وَمَعَ عُمَرَ وَمَعَ عُثْمَانَ رَكْعَتَيْنِ صَدْرًا مِنْ إِمَارَتِهِ ‏.‏ وَقَدِ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي تَقْصِيرِ الصَّلاَةِ بِمِنًى لأَهْلِ مَكَّةَ فَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ لَيْسَ لأَهْلِ مَكَّةَ أَنْ يَقْصُرُوا الصَّلاَةَ بِمِنًى إِلاَّ مَنْ كَانَ بِمِنًى مُسَافِرًا ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ جُرَيْجٍ وَسُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَيَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ الْقَطَّانِ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُهُمْ لاَ بَأْسَ لأَهْلِ مَكَّةَ أَنْ يَقْصُرُوا الصَّلاَةَ بِمِنًى ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ الأَوْزَاعِيِّ وَمَالِكٍ وَسُفْيَانَ بْنِ عُيَيْنَةَ وَعَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ مَهْدِيٍّ ‏.‏

Horisa ibn Vahb (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U: «Men Nabiy ﷺ bilan birga Minoda namoz oʻqidim — odamlar eng tinch va eng koʻp boʻlgan paytda — (namoz) ikki rakaat (oʻqildi)», dedi. (Roviy) aytdi: Bu bobda Ibn Masʼud, Ibn Umar va Anasdan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Horisa ibn Vahbning hadisi hasan sahih hadisdir. Ibn Masʼuddan rivoyat qilinishicha, u: «Men Nabiy ﷺ bilan Minoda ikki rakaat namoz oʻqidim, Abu Bakr bilan ham, Umar bilan ham, Usmon bilan ham — uning xalifaligi boshida — ikki rakaatdan oʻqidim», degan. Ilm ahli Makka aholisi uchun Minoda namozni qasr qilish (qisqartirish) xususida ixtilof qilishgan. Baʼzi ilm ahli: «Makka aholisining Minoda namozni qasr qilishlari mumkin emas, faqat Minoda musofir boʻlgan kishigina (qasr qiladi)», dedilar. Bu Ibn Jurayj, Sufyon Savriy, Yahyo ibn Said al-Qatton, Shofiiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Baʼzilari esa: «Makka aholisining Minoda namozni qasr qilishlarida hech qanday zarar yoʻq», dedilar. Bu Avzoiy, Molik, Sufyon ibn Uyayna va Abdurrahmon ibn Mahdiyning soʻzidir.Ҳориса ибн Ваҳб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У: «Мен Набий ﷺ билан бирга Минода намоз ўқидим — одамлар энг тинч ва энг кўп бўлган пайтда — (намоз) икки ракаат (ўқилди)», деди. (Ровий) айтди: Бу бобда Ибн Масъуд, Ибн Умар ва Анасдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Ҳориса ибн Ваҳбнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Ибн Масъуддан ривоят қилинишича, у: «Мен Набий ﷺ билан Минода икки ракаат намоз ўқидим, Абу Бакр билан ҳам, Умар билан ҳам, Усмон билан ҳам — унинг халифалиги бошида — икки ракаатдан ўқидим», деган. Илм аҳли Макка аҳолиси учун Минода намозни қаср қилиш (қисқартириш) хусусида ихтилоф қилишган. Баъзи илм аҳли: «Макка аҳолисининг Минода намозни қаср қилишлари мумкин эмас, фақат Минода мусофир бўлган кишигина (қаср қилади)», дедилар. Бу Ибн Журайж, Суфён Саврий, Яҳё ибн Саид ал-Қаттон, Шофиий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Баъзилари эса: «Макка аҳолисининг Минода намозни қаср қилишларида ҳеч қандай зарар йўқ», дедилар. Бу Авзоий, Молик, Суфён ибн Уяйна ва Абдурраҳмон ибн Маҳдийнинг сўзидир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ صَفْوَانَ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ شَيْبَانَ، قَالَ أَتَانَا ابْنُ مِرْبَعٍ الأَنْصَارِيُّ وَنَحْنُ وُقُوفٌ بِالْمَوْقِفِ مَكَانًا يُبَاعِدُهُ عَمْرٌو - فَقَالَ إِنِّي رَسُولُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلَيْكُمْ يَقُولُ ‏"‏ كُونُوا عَلَى مَشَاعِرِكُمْ فَإِنَّكُمْ عَلَى إِرْثٍ مِنْ إِرْثِ إِبْرَاهِيمَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَعَائِشَةَ وَجُبَيْرِ بْنِ مُطْعِمٍ وَالشَّرِيدِ بْنِ سُوَيْدٍ الثَّقَفِيِّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ مِرْبَعٍ الأَنْصَارِيِّ حَدِيثٌ حَسَنٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عُيَيْنَةَ عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ ‏.‏ وَابْنُ مِرْبَعٍ اسْمُهُ يَزِيدُ بْنُ مِرْبَعٍ الأَنْصَارِيُّ وَإِنَّمَا يُعْرَفُ لَهُ هَذَا الْحَدِيثُ الْوَاحِدُ ‏.‏

Ibn Mirbaʼ al-Ansoriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Biz (Arafotda) turish joyida turganimizda, u bizning oldimizga keldi va: «Albatta, men Rasululloh ﷺning sizlarga (yuborgan) elchisiman. U zot: ‹Mashʼarlaringizda (hajga oid ibodat joylaringizda) turaveringlar, chunki sizlar Ibrohimning merosidan bir meros uzra (yurmoqda)siz›, dedilar», dedi. (Roviy) aytdi: Bu bobda Ali, Oisha, Jubayr ibn Mutʼim va Sharid ibn Suvayd as-Saqafiydan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Ibn Mirbaʼ al-Ansoriyning hadisi hasan hadisdir. Biz uni faqat Ibn Uyaynaning Amr ibn Dinordan (qilgan) hadisi orqaligina bilamiz. Ibn Mirbaʼning ismi Yazid ibn Mirbaʼ al-Ansoriydir, undan faqat shu bitta hadisgina maʼlumdir.Ибн Мирбаъ ал-Ансорий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Биз (Арафотда) туриш жойида турганимизда, у бизнинг олдимизга келди ва: «Албатта, мен Расулуллоҳ ﷺнинг сизларга (юборган) элчисиман. У зот: ‹Машъарларингизда (ҳажга оид ибодат жойларингизда) тураверинглар, чунки сизлар Иброҳимнинг меросидан бир мерос узра (юрмоқда)сиз›, дедилар», деди. (Ровий) айтди: Бу бобда Али, Оиша, Жубайр ибн Мутъим ва Шарид ибн Сувайд ас-Сақафийдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Ибн Мирбаъ ал-Ансорийнинг ҳадиси ҳасан ҳадисдир. Биз уни фақат Ибн Уяйнанинг Амр ибн Динордан (қилган) ҳадиси орқалигина биламиз. Ибн Мирбаънинг исми Язид ибн Мирбаъ ал-Ансорийдир, ундан фақат шу битта ҳадисгина маълумдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى الصَّنْعَانِيُّ الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الطُّفَاوِيُّ، حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ كَانَتْ قُرَيْشٌ وَمَنْ كَانَ عَلَى دِينِهَا وَهُمُ الْحُمْسُ يَقِفُونَ بِالْمُزْدَلِفَةِ يَقُولُونَ نَحْنُ قَطِينُ اللَّهِ ‏.‏ وَكَانَ مَنْ سِوَاهُمْ يَقِفُونَ بِعَرَفَةَ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى ‏:‏ ‏(‏ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفَاضَ النَّاسُ ‏)‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ قَالَ وَمَعْنَى هَذَا الْحَدِيثِ أَنَّ أَهْلَ مَكَّةَ كَانُوا لاَ يَخْرُجُونَ مِنَ الْحَرَمِ وَعَرَفَةُ خَارِجٌ مِنَ الْحَرَمِ وَأَهْلُ مَكَّةَ كَانُوا يَقِفُونَ بِالْمُزْدَلِفَةِ وَيَقُولُونَ نَحْنُ قَطِينُ اللَّهِ يَعْنِي سُكَّانَ اللَّهِ وَمَنْ سِوَى أَهْلِ مَكَّةَ كَانُوا يَقِفُونَ بِعَرَفَاتٍ ‏.‏ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى‏:‏ ‏(‏ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفَاضَ النَّاسُ ‏)‏ ‏.‏ وَالْحُمْسُ هُمْ أَهْلُ الْحَرَمِ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: U: «Quraysh va ularning dinida boʻlganlar — ular Hums (deb atalur) edi — Muzdalifada turishar va: ‹Biz Allohning (Haram aholisi) qoʻshnilarimiz›, deyishar edi. Ulardan boshqalar esa Arafada turishardi. Shunda Alloh taolo: {Soʻng odamlar oqib-tushadigan joydan oqib-tushinglar} (Baqara 199) (oyatini) nozil qildi», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hasan sahih hadisdir. (Roviy) aytdi: Bu hadisning maʼnosi shuki, Makka aholisi Haramdan chiqishmas edi, Arafa esa Haramdan tashqarida. Makka aholisi Muzdalifada turishar va: ‹Biz Allohning qoʻshnilarimiz› — yaʼni Allohning (Haramidagi) sokinlarimiz, deyishardi. Makka aholisidan boshqalar esa Arafotda turishardi. Shunda Alloh taolo: {Soʻng odamlar oqib-tushadigan joydan oqib-tushinglar} (Baqara 199) (oyatini) nozil qildi. Hums esa Haram ahlidir.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: У: «Қурайш ва уларнинг динида бўлганлар — улар Ҳумс (деб аталур) эди — Муздалифада туришар ва: ‹Биз Аллоҳнинг (Ҳарам аҳолиси) қўшниларимиз›, дейишар эди. Улардан бошқалар эса Арафада туришарди. Шунда Аллоҳ таоло: {Сўнг одамлар оқиб-тушадиган жойдан оқиб-тушинглар} (Бақара 199) (оятини) нозил қилди», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. (Ровий) айтди: Бу ҳадиснинг маъноси шуки, Макка аҳолиси Ҳарамдан чиқишмас эди, Арафа эса Ҳарамдан ташқарида. Макка аҳолиси Муздалифада туришар ва: ‹Биз Аллоҳнинг қўшниларимиз› — яъни Аллоҳнинг (Ҳарамидаги) сокинларимиз, дейишарди. Макка аҳолисидан бошқалар эса Арафотда туришарди. Шунда Аллоҳ таоло: {Сўнг одамлар оқиб-тушадиган жойдан оқиб-тушинглар} (Бақара 199) (оятини) нозил қилди. Ҳумс эса Ҳарам аҳлидир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا أَبُو أَحْمَدَ الزُّبَيْرِيُّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَارِثِ بْنِ عَيَّاشِ بْنِ أَبِي رَبِيعَةَ، عَنْ زَيْدِ بْنِ عَلِيٍّ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي رَافِعٍ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ، رضى الله عنه قَالَ وَقَفَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِعَرَفَةَ فَقَالَ ‏"‏ هَذِهِ عَرَفَةُ وَهَذَا هُوَ الْمَوْقِفُ وَعَرَفَةُ كُلُّهَا مَوْقِفٌ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ أَفَاضَ حِينَ غَرَبَتِ الشَّمْسُ وَأَرْدَفَ أُسَامَةَ بْنَ زَيْدٍ وَجَعَلَ يُشِيرُ بِيَدِهِ عَلَى هَيْئَتِهِ وَالنَّاسُ يَضْرِبُونَ يَمِينًا وَشِمَالاً يَلْتَفِتُ إِلَيْهِمْ وَيَقُولُ ‏"‏ يَا أَيُّهَا النَّاسُ عَلَيْكُمُ السَّكِينَةَ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ أَتَى جَمْعًا فَصَلَّى بِهِمُ الصَّلاَتَيْنِ جَمِيعًا فَلَمَّا أَصْبَحَ أَتَى قُزَحَ فَوَقَفَ عَلَيْهِ وَقَالَ ‏"‏ هَذَا قُزَحُ وَهُوَ الْمَوْقِفُ وَجَمْعٌ كُلُّهَا مَوْقِفٌ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ أَفَاضَ حَتَّى انْتَهَى إِلَى وَادِي مُحَسِّرٍ فَقَرَعَ نَاقَتَهُ فَخَبَّتْ حَتَّى جَاوَزَ الْوَادِيَ فَوَقَفَ وَأَرْدَفَ الْفَضْلَ ثُمَّ أَتَى الْجَمْرَةَ فَرَمَاهَا ثُمَّ أَتَى الْمَنْحَرَ فَقَالَ ‏"‏ هَذَا الْمَنْحَرُ وَمِنًى كُلُّهَا مَنْحَرٌ ‏"‏ ‏.‏ وَاسْتَفْتَتْهُ جَارِيَةٌ شَابَّةٌ مِنْ خَثْعَمٍ فَقَالَتْ إِنَّ أَبِي شَيْخٌ كَبِيرٌ قَدْ أَدْرَكَتْهُ فَرِيضَةُ اللَّهِ فِي الْحَجِّ أَفَيُجْزِئُ أَنْ أَحُجَّ عَنْهُ قَالَ ‏"‏ حُجِّي عَنْ أَبِيكِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَلَوَى عُنُقَ الْفَضْلِ فَقَالَ الْعَبَّاسُ يَا رَسُولَ اللَّهِ لِمَ لَوَيْتَ عُنُقَ ابْنِ عَمِّكَ قَالَ ‏"‏ رَأَيْتُ شَابًّا وَشَابَّةً فَلَمْ آمَنِ الشَّيْطَانَ عَلَيْهِمَا ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ أَتَاهُ رَجُلٌ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي أَفَضْتُ قَبْلَ أَنْ أَحْلِقَ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ احْلِقْ أَوْ قَصِّرْ وَلاَ حَرَجَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَجَاءَ آخَرُ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي ذَبَحْتُ قَبْلَ أَنْ أَرْمِيَ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ ارْمِ وَلاَ حَرَجَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ ثُمَّ أَتَى الْبَيْتَ فَطَافَ بِهِ ثُمَّ أَتَى زَمْزَمَ فَقَالَ ‏"‏ يَا بَنِي عَبْدِ الْمُطَّلِبِ لَوْلاَ أَنْ يَغْلِبَكُمُ النَّاسُ عَنْهُ لَنَزَعْتُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ جَابِرٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَلِيٍّ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ لاَ نَعْرِفُهُ مِنْ حَدِيثِ عَلِيٍّ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ مِنْ حَدِيثِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَارِثِ بْنِ عَيَّاشٍ ‏.‏ وَقَدْ رَوَاهُ غَيْرُ وَاحِدٍ عَنِ الثَّوْرِيِّ مِثْلَ هَذَا ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ رَأَوْا أَنْ يُجْمَعَ بَيْنَ الظُّهْرِ وَالْعَصْرِ بِعَرَفَةَ فِي وَقْتِ الظُّهْرِ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِذَا صَلَّى الرَّجُلُ فِي رَحْلِهِ وَلَمْ يَشْهَدِ الصَّلاَةَ مَعَ الإِمَامِ إِنْ شَاءَ جَمَعَ هُوَ بَيْنَ الصَّلاَتَيْنِ مِثْلَ مَا صَنَعَ الإِمَامُ ‏.‏ قَالَ وَزَيْدُ بْنُ عَلِيٍّ هُوَ ابْنُ حُسَيْنِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ عَلَيْهِ السَّلاَمُ ‏.‏

Ali ibn Abu Tolib (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U aytdi: Rasululloh ﷺ Arafada turdilar va: «Bu — Arafadir, mana shu — turish joyidir, Arafaning hammasi turish joyidir», dedilar. Soʻng quyosh botgach, (u yerdan) qaytib joʻnadilar va Usoma ibn Zaydni ortlariga mindirib oldilar. U zot oʻz odatlaricha qoʻllari bilan (sokinlikka) ishora qilib borardilar, odamlar esa (tuyalarini) oʻngu soʻlga urib (haydashar) edi. U zot ularga oʻgirilib: «Ey odamlar, sizlarga sokinlik (lozim)», derdilar. Soʻng Jamʼ (Muzdalifa)ga keldilar va ularga ikki namozni jamlab (birga) oʻqib berdilar. Tong otganda Quzahga kelib, uning ustida turdilar va: «Bu — Quzahdir, bu — turish joyidir, Jamʼning hammasi turish joyidir», dedilar. Soʻng (u yerdan) qaytib joʻnadilar va Muhassir vodiysiga yetganlarida tuyalarini niqtab haydadilar, u esa vodiydan oʻtib ketguncha tez yurib ketdi. Soʻng (u yerda) toʻxtadilar va Fazlni ortlariga mindirib oldilar. Soʻng jamraga kelib, unga (tosh) otdilar. Soʻng soʻyish joyiga kelib: «Bu — soʻyish joyidir, Minoning hammasi soʻyish joyidir», dedilar. Xasʼam (qabilasi)dan boʻlgan yosh bir juvon (u zotdan) fatvo soʻrab: «Mening otam keksaygan chol, unga Allohning hajdagi farzi yetib keldi, men u uchun haj qilsam, (haji) ado boʻladimi?» dedi. U zot: «Otang uchun haj qil», dedilar. (Roviy) aytdi: U zot Fazlning boʻynini (boshqa tomonga) burdilar. Shunda Abbos: «Ey Allohning Rasuli, nega amakingiz oʻgʻlining boʻynini burdingiz?» dedi. U zot: «Men bir yigit bilan bir juvonni koʻrdim va ularga shayton (yomon narsa qilishidan) ishonmadim», dedilar. Soʻng u zotning oldilariga bir kishi kelib: «Ey Allohning Rasuli, men soch oldirishimdan oldin tavof qildim», dedi. U zot: «Soch ol yoki qisqart, hech qanday gunoh yoʻq», dedilar. (Roviy) aytdi: Yana boshqa biri kelib: «Ey Allohning Rasuli, men tosh otishimdan oldin (qurbonlik) soʻydim», dedi. U zot: «Tosh ot, hech qanday gunoh yoʻq», dedilar. (Roviy) aytdi: Soʻng u zot Baytga kelib, uni tavof qildilar, soʻng Zamzamga kelib: «Ey Abdulmuttalib oʻgʻillari, agar odamlar sizlarni undan (suv tortishdan) yengib qoʻyishlaridan (qoʻrqmaganimda), albatta men (suv) tortib (bergan) boʻlar edim», dedilar. (Roviy) aytdi: Bu bobda Jobirdan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Alining hadisi hasan sahih hadisdir. Biz uni Alining hadisi sifatida faqat shu yoʻldan — Abdurrahmon ibn al-Horis ibn Ayyoshning hadisidangina bilamiz. Buni Savriydan birdan ortiq (roviy) shu kabi rivoyat qilgan. Ilm ahli huzurida amal shunga binoandirki, ular Arafada peshin bilan asrni peshin vaqtida jamlash (lozim) deb koʻrishgan. Baʼzi ilm ahli: «Agar kishi oʻz manzilida namoz oʻqib, imom bilan (jamoat) namozda hozir boʻlmasa, xohlasa, oʻzi ham imom qilgani kabi ikki namozni jamlaydi», dedilar. (Roviy) aytdi: Zayd ibn Ali — u Ali ibn Abu Tolib alayhissalomning (nabirasi) Husayn ibn Alining oʻgʻlidir.Али ибн Абу Толиб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У айтди: Расулуллоҳ ﷺ Арафада турдилар ва: «Бу — Арафадир, мана шу — туриш жойидир, Арафанинг ҳаммаси туриш жойидир», дедилар. Сўнг қуёш ботгач, (у ердан) қайтиб жўнадилар ва Усома ибн Зайдни ортларига миндириб олдилар. У зот ўз одатларича қўллари билан (сокинликка) ишора қилиб борардилар, одамлар эса (туяларини) ўнгу сўлга уриб (ҳайдашар) эди. У зот уларга ўгирилиб: «Эй одамлар, сизларга сокинлик (лозим)», дердилар. Сўнг Жамъ (Муздалифа)га келдилар ва уларга икки намозни жамлаб (бирга) ўқиб бердилар. Тонг отганда Қузаҳга келиб, унинг устида турдилар ва: «Бу — Қузаҳдир, бу — туриш жойидир, Жамънинг ҳаммаси туриш жойидир», дедилар. Сўнг (у ердан) қайтиб жўнадилар ва Муҳассир водийсига етганларида туяларини ниқтаб ҳайдадилар, у эса водийдан ўтиб кетгунча тез юриб кетди. Сўнг (у ерда) тўхтадилар ва Фазлни ортларига миндириб олдилар. Сўнг жамрага келиб, унга (тош) отдилар. Сўнг сўйиш жойига келиб: «Бу — сўйиш жойидир, Минонинг ҳаммаси сўйиш жойидир», дедилар. Хасъам (қабиласи)дан бўлган ёш бир жувон (у зотдан) фатво сўраб: «Менинг отам кексайган чол, унга Аллоҳнинг ҳаждаги фарзи етиб келди, мен у учун ҳаж қилсам, (ҳажи) адо бўладими?» деди. У зот: «Отанг учун ҳаж қил», дедилар. (Ровий) айтди: У зот Фазлнинг бўйнини (бошқа томонга) бурдилар. Шунда Аббос: «Эй Аллоҳнинг Расули, нега амакингиз ўғлининг бўйнини бурдингиз?» деди. У зот: «Мен бир йигит билан бир жувонни кўрдим ва уларга шайтон (ёмон нарса қилишидан) ишонмадим», дедилар. Сўнг у зотнинг олдиларига бир киши келиб: «Эй Аллоҳнинг Расули, мен соч олдиришимдан олдин тавоф қилдим», деди. У зот: «Соч ол ёки қисқарт, ҳеч қандай гуноҳ йўқ», дедилар. (Ровий) айтди: Яна бошқа бири келиб: «Эй Аллоҳнинг Расули, мен тош отишимдан олдин (қурбонлик) сўйдим», деди. У зот: «Тош от, ҳеч қандай гуноҳ йўқ», дедилар. (Ровий) айтди: Сўнг у зот Байтга келиб, уни тавоф қилдилар, сўнг Замзамга келиб: «Эй Абдулмутталиб ўғиллари, агар одамлар сизларни ундан (сув тортишдан) енгиб қўйишларидан (қўрқмаганимда), албатта мен (сув) тортиб (берган) бўлар эдим», дедилар. (Ровий) айтди: Бу бобда Жобирдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Алининг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Биз уни Алининг ҳадиси сифатида фақат шу йўлдан — Абдурраҳмон ибн ал-Ҳорис ибн Айёшнинг ҳадисидангина биламиз. Буни Саврийдан бирдан ортиқ (ровий) шу каби ривоят қилган. Илм аҳли ҳузурида амал шунга биноандирки, улар Арафада пешин билан асрни пешин вақтида жамлаш (лозим) деб кўришган. Баъзи илм аҳли: «Агар киши ўз манзилида намоз ўқиб, имом билан (жамоат) намозда ҳозир бўлмаса, хоҳласа, ўзи ҳам имом қилгани каби икки намозни жамлайди», дедилар. (Ровий) айтди: Зайд ибн Али — у Али ибн Абу Толиб алайҳиссаломнинг (набираси) Ҳусайн ибн Алининг ўғлидир.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، وَبِشْرُ بْنُ السَّرِيِّ، وَأَبُو نُعَيْمٍ قَالُوا حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَوْضَعَ فِي وَادِي مُحَسِّرٍ ‏.‏ وَزَادَ فِيهِ بِشْرٌ وَأَفَاضَ مِنْ جَمْعٍ وَعَلَيْهِ السَّكِينَةُ وَأَمَرَهُمْ بِالسَّكِينَةِ ‏.‏ وَزَادَ فِيهِ أَبُو نُعَيْمٍ وَأَمَرَهُمْ أَنْ يَرْمُوا بِمِثْلِ حَصَى الْخَذْفِ وَقَالَ ‏"‏ لَعَلِّي لاَ أَرَاكُمْ بَعْدَ عَامِي هَذَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ جَابِرٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ Muhassir vodiysida (tezroq) yurdilar. Bishr unda (quyidagini) qoʻshdi: U zot Jamʼdan sokinlik bilan qaytib joʻnadilar va (odamlarga) sokinlikni buyurdilar. Abu Nuaym esa unda (quyidagini) qoʻshdi: U zot ularga (jamraga) xazaf toshchalari (barmoq orasidan otiladigan mayda toshlar) kabi (toshlar) bilan otishni buyurdilar va: «Shoyad men bu yilimdan keyin sizlarni koʻrmasman», dedilar. (Roviy) aytdi: Bu bobda Usoma ibn Zayddan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Jobirning hadisi hasan sahih hadisdir.Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ Муҳассир водийсида (тезроқ) юрдилар. Бишр унда (қуйидагини) қўшди: У зот Жамъдан сокинлик билан қайтиб жўнадилар ва (одамларга) сокинликни буюрдилар. Абу Нуайм эса унда (қуйидагини) қўшди: У зот уларга (жамрага) хазаф тошчалари (бармоқ орасидан отиладиган майда тошлар) каби (тошлар) билан отишни буюрдилар ва: «Шояд мен бу йилимдан кейин сизларни кўрмасман», дедилар. (Ровий) айтди: Бу бобда Усома ибн Зайддан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Жобирнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الْقَطَّانُ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَالِكٍ، أَنَّ ابْنَ عُمَرَ، صَلَّى بِجَمْعٍ فَجَمَعَ بَيْنَ الصَّلاَتَيْنِ بِإِقَامَةٍ وَقَالَ رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَعَلَ مِثْلَ هَذَا فِي هَذَا الْمَكَانِ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, u Jamʼ (Muzdalifa)da namoz oʻqib, ikki namozni bitta iqomat bilan jamladi va: «Men Rasululloh ﷺning mana shu joyda shunga oʻxshash qilganlarini koʻrdim», dedi.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, у Жамъ (Муздалифа)да намоз ўқиб, икки намозни битта иқомат билан жамлади ва: «Мен Расулуллоҳ ﷺнинг мана шу жойда шунга ўхшаш қилганларини кўрдим», деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ أَبِي خَالِدٍ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِمِثْلِهِ ‏.‏ قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ قَالَ يَحْيَى وَالصَّوَابُ حَدِيثُ سُفْيَانَ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَأَبِي أَيُّوبَ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ وَجَابِرٍ وَأُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ فِي رِوَايَةِ سُفْيَانَ أَصَحُّ مِنْ رِوَايَةِ إِسْمَاعِيلَ بْنِ أَبِي خَالِدٍ وَحَدِيثُ سُفْيَانَ حَدِيثٌ صَحِيحٌ حَسَنٌ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَرَوَى إِسْرَائِيلُ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ وَخَالِدٍ ابْنَىْ مَالِكٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ ‏.‏ وَحَدِيثُ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ هُوَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ أَيْضًا رَوَاهُ سَلَمَةُ بْنُ كُهَيْلٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ ‏.‏ وَأَمَّا أَبُو إِسْحَاقَ فَرَوَاهُ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ وَخَالِدٍ ابْنَىْ مَالِكٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ لأَنَّهُ لاَ تُصَلَّى صَلاَةُ الْمَغْرِبِ دُونَ جَمْعٍ فَإِذَا أَتَى جَمْعًا وَهُوَ الْمُزْدَلِفَةُ جَمَعَ بَيْنَ الصَّلاَتَيْنِ بِإِقَامَةٍ وَاحِدَةٍ وَلَمْ يَتَطَوَّعْ فِيمَا بَيْنَهُمَا وَهُوَ الَّذِي اخْتَارَهُ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ وَذَهَبَ إِلَيْهِ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ ‏.‏ قَالَ سُفْيَانُ وَإِنْ شَاءَ صَلَّى الْمَغْرِبَ ثُمَّ تَعَشَّى وَوَضَعَ ثِيَابَهُ ثُمَّ أَقَامَ فَصَلَّى الْعِشَاءَ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ يَجْمَعُ بَيْنَ الْمَغْرِبِ وَالْعِشَاءِ بِالْمُزْدَلِفَةِ بِأَذَانٍ وَإِقَامَتَيْنِ يُؤَذِّنُ لِصَلاَةِ الْمَغْرِبِ وَيُقِيمُ وَيُصَلِّي الْمَغْرِبَ ثُمَّ يُقِيمُ وَيُصَلِّي الْعِشَاءَ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَرَوَى إِسْرَائِيلُ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ أَبِي إِسْحَقَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ وَخَالِدٍ ابْنَيْ مَالِكٍ عَنْ ابْنِ عُمَرَ وَحَدِيثُ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ عَنْ ابْنِ عُمَرَ هُوَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ أَيْضًا رَوَاهُ سَلَمَةُ بْنُ كُهَيْلٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ وَأَمَّا أَبُو إِسْحَقَ فَرَوَاهُ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ وَخَالِدٍ ابْنَيْ مَالِكٍ عَنْ ابْنِ عُمَرَ.

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan, Nabiy ﷺdan ham xuddi shunga oʻxshash (rivoyat qilinadi). Muhammad ibn Bashshor aytdi: Yahyo aytdi: Toʻgʻrisi Sufyonning hadisidir. (Roviy) aytdi: Bu bobda Ali, Abu Ayyub, Abdulloh ibn Masʼud, Jobir va Usoma ibn Zayddan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Ibn Umarning hadisi Sufyonning rivoyatida Ismoil ibn Abu Xolidning rivoyatidan sahihroqdir, Sufyonning hadisi sahih hasan hadisdir. Abu Iso aytdi: Bu hadisni Isroil Abu Ishoqdan, u Abdulloh va Xolid — Molikning ikki oʻgʻlidan, ular Ibn Umardan rivoyat qilgan. Said ibn Jubayrning Ibn Umardan (qilgan) hadisi ham hasan sahih hadisdir, uni Salama ibn Kuhayl Said ibn Jubayrdan rivoyat qilgan. Abu Ishoq esa uni Abdulloh va Xolid — Molikning ikki oʻgʻlidan, ular Ibn Umardan rivoyat qilgan. Ilm ahli huzurida amal shunga binoandir, chunki shom namozi Jamʼdan boshqa (joy)da oʻqilmaydi. Kishi Jamʼga — yaʼni Muzdalifaga yetib kelganida, ikki namozni bitta iqomat bilan jamlaydi va ular orasida nafl (namoz) oʻqimaydi. Buni baʼzi ilm ahli ixtiyor qilib, shunga moyil boʻlgan. Bu Sufyon Savriyning soʻzidir. Sufyon aytdi: Agar xohlasa, shom namozini oʻqiydi, soʻng kechki ovqatni yeb, kiyimlarini yechadi, soʻng iqomat aytib, xufton namozini oʻqiydi. Baʼzi ilm ahli esa: «Muzdalifada shom bilan xuftonni bitta azon va ikkita iqomat bilan jamlaydi — shom namozi uchun azon aytib, iqomat qilib, shomni oʻqiydi, soʻng iqomat qilib, xuftonni oʻqiydi», dedilar. Bu Shofiiyning soʻzidir.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан, Набий ﷺдан ҳам худди шунга ўхшаш (ривоят қилинади). Муҳаммад ибн Башшор айтди: Яҳё айтди: Тўғриси Суфённинг ҳадисидир. (Ровий) айтди: Бу бобда Али, Абу Айюб, Абдуллоҳ ибн Масъуд, Жобир ва Усома ибн Зайддан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Ибн Умарнинг ҳадиси Суфённинг ривоятида Исмоил ибн Абу Холиднинг ривоятидан саҳиҳроқдир, Суфённинг ҳадиси саҳиҳ ҳасан ҳадисдир. Абу Исо айтди: Бу ҳадисни Исроил Абу Ишоқдан, у Абдуллоҳ ва Холид — Моликнинг икки ўғлидан, улар Ибн Умардан ривоят қилган. Саид ибн Жубайрнинг Ибн Умардан (қилган) ҳадиси ҳам ҳасан саҳиҳ ҳадисдир, уни Салама ибн Куҳайл Саид ибн Жубайрдан ривоят қилган. Абу Ишоқ эса уни Абдуллоҳ ва Холид — Моликнинг икки ўғлидан, улар Ибн Умардан ривоят қилган. Илм аҳли ҳузурида амал шунга биноандир, чунки шом намози Жамъдан бошқа (жой)да ўқилмайди. Киши Жамъга — яъни Муздалифага етиб келганида, икки намозни битта иқомат билан жамлайди ва улар орасида нафл (намоз) ўқимайди. Буни баъзи илм аҳли ихтиёр қилиб, шунга мойил бўлган. Бу Суфён Саврийнинг сўзидир. Суфён айтди: Агар хоҳласа, шом намозини ўқийди, сўнг кечки овқатни еб, кийимларини ечади, сўнг иқомат айтиб, хуфтон намозини ўқийди. Баъзи илм аҳли эса: «Муздалифада шом билан хуфтонни битта азон ва иккита иқомат билан жамлайди — шом намози учун азон айтиб, иқомат қилиб, шомни ўқийди, сўнг иқомат қилиб, хуфтонни ўқийди», дедилар. Бу Шофиийнинг сўзидир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، قَالاَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ بُكَيْرِ بْنِ عَطَاءٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ يَعْمَرَ، أَنَّ نَاسًا، مِنْ أَهْلِ نَجْدٍ أَتَوْا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ بِعَرَفَةَ فَسَأَلُوهُ فَأَمَرَ مُنَادِيًا فَنَادَى ‏"‏ الْحَجُّ عَرَفَةُ مَنْ جَاءَ لَيْلَةَ جَمْعٍ قَبْلَ طُلُوعِ الْفَجْرِ فَقَدْ أَدْرَكَ الْحَجَّ أَيَّامُ مِنًى ثَلاَثَةٌ فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ فَلاَ إِثْمَ عَلَيْهِ وَمَنْ تَأَخَّرَ فَلاَ إِثْمَ عَلَيْهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ مُحَمَّدٌ وَزَادَ يَحْيَى وَأَرْدَفَ رَجُلاً فَنَادَى.

Abdurrahmon ibn Yaʼmar (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Najd aholisidan baʼzi odamlar Rasululloh ﷺ Arafada (turgan) chogʻlarida u zotning oldilariga kelib, (haj toʻgʻrisida) soʻradilar. Shunda u zot bir jarchiga buyurdilar, u: «Haj — Arafadir. Kim Jamʼ kechasida, bomdod tongi otishidan oldin (Arafaga) yetib kelsa, hajni topibdi (ulguribdi). Mino kunlari uchtadir, kim ikki kunda shoshilib (ketsa), unga gunoh yoʻq, kim (uch kunga) keyin qolsa ham, unga gunoh yoʻq», deb nido qildi. Muhammad aytdi: Yahyo (quyidagini) qoʻshdi: U zot bir kishini ortlariga mindirib oldilar, u esa nido qildi.Абдурраҳмон ибн Яъмар (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Нажд аҳолисидан баъзи одамлар Расулуллоҳ ﷺ Арафада (турган) чоғларида у зотнинг олдиларига келиб, (ҳаж тўғрисида) сўрадилар. Шунда у зот бир жарчига буюрдилар, у: «Ҳаж — Арафадир. Ким Жамъ кечасида, бомдод тонги отишидан олдин (Арафага) етиб келса, ҳажни топибди (улгурибди). Мино кунлари учтадир, ким икки кунда шошилиб (кетса), унга гуноҳ йўқ, ким (уч кунга) кейин қолса ҳам, унга гуноҳ йўқ», деб нидо қилди. Муҳаммад айтди: Яҳё (қуйидагини) қўшди: У зот бир кишини ортларига миндириб олдилар, у эса нидо қилди.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ، عَنْ بُكَيْرِ بْنِ عَطَاءٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ يَعْمَرَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ بِمَعْنَاهُ ‏.‏ وَقَالَ ابْنُ أَبِي عُمَرَ قَالَ سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ وَهَذَا أَجْوَدُ حَدِيثٍ رَوَاهُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَالْعَمَلُ عَلَى حَدِيثِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ يَعْمَرَ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ أَنَّهُ مَنْ لَمْ يَقِفْ بِعَرَفَاتٍ قَبْلَ طُلُوعِ الْفَجْرِ فَقَدْ فَاتَهُ الْحَجُّ وَلاَ يُجْزِئُ عَنْهُ إِنْ جَاءَ بَعْدَ طُلُوعِ الْفَجْرِ وَيَجْعَلُهَا عُمْرَةً وَعَلَيْهِ الْحَجُّ مِنْ قَابِلٍ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ الثَّوْرِيِّ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَقَدْ رَوَى شُعْبَةُ عَنْ بُكَيْرِ بْنِ عَطَاءٍ نَحْوَ حَدِيثِ الثَّوْرِيِّ ‏.‏ قَالَ وَسَمِعْتُ الْجَارُودَ يَقُولُ سَمِعْتُ وَكِيعًا أَنَّهُ ذَكَرَ هَذَا الْحَدِيثَ فَقَالَ هَذَا الْحَدِيثُ أُمُّ الْمَنَاسِكِ ‏.‏

Abdurrahmon ibn Yaʼmar (roziyallohu anhu)dan, Nabiy ﷺdan unga oʻxshash va shu maʼnoda (rivoyat qilinadi). Ibn Abu Umar aytdi: Sufyon ibn Uyayna aytdi: Bu — Sufyon Savriy rivoyat qilgan hadislarning eng yaxshisidir. Abu Iso aytdi: Nabiy ﷺning sahobalaridan va boshqalardan boʻlgan ilm ahli huzurida amal Abdurrahmon ibn Yaʼmarning hadisiga binoandir — kim bomdod tongi otishidan oldin Arafotda turmasa, hajni qoʻldan boy beribdi, agar bomdod tongi otganidan keyin (Arafotga) kelsa, undan (haj) ado boʻlmaydi, uni umra qiladi va keyingi yili haj qilishi (lozim) boʻladi. Bu Savriy, Shofiiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Abu Iso aytdi: Shuʼba Bukayr ibn Atodan Savriyning hadisi kabi rivoyat qilgan. (Roviy) aytdi: Men Jorudning shunday deganini eshitdim: Men Vakeʼning shunday deganini eshitdim — u bu hadisni zikr qilib: «Bu hadis — manosiklarning onasi (asosi)dir», dedi.Абдурраҳмон ибн Яъмар (розияллоҳу анҳу)дан, Набий ﷺдан унга ўхшаш ва шу маънода (ривоят қилинади). Ибн Абу Умар айтди: Суфён ибн Уяйна айтди: Бу — Суфён Саврий ривоят қилган ҳадисларнинг энг яхшисидир. Абу Исо айтди: Набий ﷺнинг саҳобаларидан ва бошқалардан бўлган илм аҳли ҳузурида амал Абдурраҳмон ибн Яъмарнинг ҳадисига биноандир — ким бомдод тонги отишидан олдин Арафотда турмаса, ҳажни қўлдан бой берибди, агар бомдод тонги отганидан кейин (Арафотга) келса, ундан (ҳаж) адо бўлмайди, уни умра қилади ва кейинги йили ҳаж қилиши (лозим) бўлади. Бу Саврий, Шофиий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Абу Исо айтди: Шуъба Букайр ибн Атодан Саврийнинг ҳадиси каби ривоят қилган. (Ровий) айтди: Мен Жоруднинг шундай деганини эшитдим: Мен Вакеънинг шундай деганини эшитдим — у бу ҳадисни зикр қилиб: «Бу ҳадис — маносикларнинг онаси (асоси)дир», деди.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ دَاوُدَ بْنِ أَبِي هِنْدٍ، وَإِسْمَاعِيلَ بْنِ أَبِي خَالِدٍ، وَزَكَرِيَّا بْنِ أَبِي زَائِدَةَ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ مُضَرِّسِ بْنِ أَوْسِ بْنِ حَارِثَةَ بْنِ لاَمٍ الطَّائِيِّ، قَالَ أَتَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِالْمُزْدَلِفَةِ حِينَ خَرَجَ إِلَى الصَّلاَةِ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي جِئْتُ مِنْ جَبَلَىْ طَيِّئٍ أَكْلَلْتُ رَاحِلَتِي وَأَتْعَبْتُ نَفْسِي وَاللَّهِ مَا تَرَكْتُ مِنْ حَبْلٍ إِلاَّ وَقَفْتُ عَلَيْهِ فَهَلْ لِي مِنْ حَجٍّ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ شَهِدَ صَلاَتَنَا هَذِهِ وَوَقَفَ مَعَنَا حَتَّى نَدْفَعَ وَقَدْ وَقَفَ بِعَرَفَةَ قَبْلَ ذَلِكَ لَيْلاً أَوْ نَهَارًا فَقَدْ أَتَمَّ حَجَّهُ وَقَضَى تَفَثَهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ قَالَ قَوْلُهُ ‏"‏ تَفَثَهُ ‏"‏ ‏.‏ يَعْنِي نُسُكَهُ ‏.‏ قَوْلُهُ ‏"‏ مَا تَرَكْتُ مِنْ حَبْلٍ إِلاَّ وَقَفْتُ عَلَيْهِ ‏"‏ ‏.‏ إِذَا كَانَ مِنْ رَمْلٍ يُقَالُ لَهُ حَبْلٌ وَإِذَا كَانَ مِنْ حِجَارَةٍ يُقَالُ لَهُ جَبَلٌ ‏.‏

Urva ibn Muzarris ibn Avs ibn Horisa ibn Lom at-Toiy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U aytdi: Men Rasululloh ﷺning oldilariga Muzdalifada — u zot namozga chiqqan paytlarida — keldim va: «Ey Allohning Rasuli, men Tayyiʼ (qabilasi)ning ikki togʻidan keldim, ulovimni horitdim va oʻzimni charchatdim. Allohga qasamki, men (yoʻlda) bironta tepalikni qoldirmadim, har birida (Arafa deb gumon qilib) turdim. Menga haj (boʻladi)mi?» dedim. Shunda Rasululloh ﷺ: «Kim bizning mana shu namozimizda hozir boʻlsa va biz (Muzdalifadan) qaytib joʻnaguncha biz bilan birga (shu yerda) tursa, undan oldin esa kechasi yoki kunduzi Arafada turgan boʻlsa, u hajini toʻla (ado) qilibdi va kirini ketkazibdi (manosiklarini bajaribdi)», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hasan sahih hadisdir. (Roviy) aytdi: U zotning «tafasahu» degan soʻzlari uning manosagi (haj amallari)ni anglatadi. Uning «men bironta tepalikni qoldirmadim, har birida turdim» degan soʻzi — (bu joy) qumdan boʻlsa, unga ‹habl› deyiladi, toshdan boʻlsa, unga ‹jabal› deyiladi.Урва ибн Музаррис ибн Авс ибн Ҳориса ибн Лом ат-Тоий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У айтди: Мен Расулуллоҳ ﷺнинг олдиларига Муздалифада — у зот намозга чиққан пайтларида — келдим ва: «Эй Аллоҳнинг Расули, мен Таййиъ (қабиласи)нинг икки тоғидан келдим, уловимни ҳоритдим ва ўзимни чарчатдим. Аллоҳга қасамки, мен (йўлда) биронта тепаликни қолдирмадим, ҳар бирида (Арафа деб гумон қилиб) турдим. Менга ҳаж (бўлади)ми?» дедим. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Ким бизнинг мана шу намозимизда ҳозир бўлса ва биз (Муздалифадан) қайтиб жўнагунча биз билан бирга (шу ерда) турса, ундан олдин эса кечаси ёки кундузи Арафада турган бўлса, у ҳажини тўла (адо) қилибди ва кирини кетказибди (маносикларини бажарибди)», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. (Ровий) айтди: У зотнинг «тафасаҳу» деган сўзлари унинг маносаги (ҳаж амаллари)ни англатади. Унинг «мен биронта тепаликни қолдирмадим, ҳар бирида турдим» деган сўзи — (бу жой) қумдан бўлса, унга ‹ҳабл› дейилади, тошдан бўлса, унга ‹жабал› дейилади.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ بَعَثَنِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي ثَقَلٍ مِنْ جَمْعٍ بِلَيْلٍ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَائِشَةَ وَأُمِّ حَبِيبَةَ وَأَسْمَاءَ بِنْتِ أَبِي بَكْرٍ وَالْفَضْلِ بْنِ عَبَّاسٍ.

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: «Rasululloh ﷺ meni kechasi yuk-yaragʻ bilan Jamʼ (Muzdalifa)dan (Minoga) joʻnatdilar», dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: «Расулуллоҳ ﷺ мени кечаси юк-ярағ билан Жамъ (Муздалифа)дан (Минога) жўнатдилар», деди.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنِ الْمَسْعُودِيِّ، عَنِ الْحَكَمِ، عَنْ مِقْسَمٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَدَّمَ ضَعَفَةَ أَهْلِهِ وَقَالَ ‏"‏ لاَ تَرْمُوا الْجَمْرَةَ حَتَّى تَطْلُعَ الشَّمْسُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا الْحَدِيثِ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ لَمْ يَرَوْا بَأْسًا أَنْ يَتَقَدَّمَ الضَّعَفَةُ مِنَ الْمُزْدَلِفَةِ بِلَيْلٍ يَصِيرُونَ إِلَى مِنًى ‏.‏ وَقَالَ أَكْثَرُ أَهْلِ الْعِلْمِ بِحَدِيثِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُمْ لاَ يَرْمُونَ حَتَّى تَطْلُعَ الشَّمْسُ ‏.‏ وَرَخَّصَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي أَنْ يَرْمُوا بِلَيْلٍ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى حَدِيثِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُمْ لاَ يَرْمُونَ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ الثَّوْرِيِّ وَالشَّافِعِيِّ ‏.‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ بَعَثَنِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي ثَقَلٍ حَدِيثٌ صَحِيحٌ رُوِيَ عَنْهُ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ ‏.‏ وَرَوَى شُعْبَةُ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ مُشَاشٍ عَنْ عَطَاءٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَدَّمَ ضَعَفَةَ أَهْلِهِ مِنْ جَمْعٍ بِلَيْلٍ ‏.‏ وَهَذَا حَدِيثٌ خَطَأٌ أَخْطَأَ فِيهِ مُشَاشٌ وَزَادَ فِيهِ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏ وَرَوَى ابْنُ جُرَيْجٍ وَغَيْرُهُ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ عَطَاءٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏ وَلَمْ يَذْكُرُوا فِيهِ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏ وَمُشَاشٌ بَصْرِيٌّ رَوَى عَنْهُ شُعْبَةُ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ aʼlining zaif kishilarini oldinroq joʻnatdilar va: «Quyosh chiqmaguncha Jamraga tosh otmanglar», dedilar. Abu Iso aytdi: Ibn Abbosning hadisi hasan sahihdir. Ilm ahli shu hadisga amal qiladilar — zaiflar kechasi Muzdalifadan oldinroq joʻnab Minoga borishida zarar koʻrmaganlar. Koʻpchilik ilm ahli Nabiy ﷺning hadisiga koʻra ular quyosh chiqmaguncha tosh otmasligini aytdilar. Baʼzi ilm ahli kechasi tosh otishga ruxsat berdilar. Amal esa Nabiy ﷺning hadisiga koʻra ular (quyosh chiqmaguncha) tosh otmasliklaridir. Bu Savriy va Shofiʼiyning soʻzidir. Abu Iso aytdi: Ibn Abbosning «Rasululloh ﷺ meni yuk-yaragʻ bilan joʻnatdilar» degan hadisi sahihdir, undan bir necha yoʻl bilan rivoyat qilingan. Shuʼba bu hadisni Mushoshdan, u Atodan, u Ibn Abbosdan, u Fazl ibn Abbosdan rivoyat qilib, Nabiy ﷺ aʼlining zaiflarini kechasi Jamʼdan oldinroq joʻnatganlarini aytdi. Bu xato hadisdir — unda Mushosh xato qilib, «Fazl ibn Abbosdan» (degan ziyodani) qoʻshib yuborgan. Ibn Jurayj va boshqalar bu hadisni Atodan, u Ibn Abbosdan rivoyat qilib, unda «Fazl ibn Abbosdan» (degan)ni zikr qilmaganlar. Mushosh basralik boʻlib, undan Shuʼba rivoyat qilgan.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ аълининг заиф кишиларини олдинроқ жўнатдилар ва: «Қуёш чиқмагунча Жамрага тош отманглар», дедилар. Абу Исо айтди: Ибн Аббоснинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Илм аҳли шу ҳадисга амал қиладилар — заифлар кечаси Муздалифадан олдинроқ жўнаб Минога боришида зарар кўрмаганлар. Кўпчилик илм аҳли Набий ﷺнинг ҳадисига кўра улар қуёш чиқмагунча тош отмаслигини айтдилар. Баъзи илм аҳли кечаси тош отишга рухсат бердилар. Амал эса Набий ﷺнинг ҳадисига кўра улар (қуёш чиқмагунча) тош отмасликларидир. Бу Саврий ва Шофиъийнинг сўзидир. Абу Исо айтди: Ибн Аббоснинг «Расулуллоҳ ﷺ мени юк-ярағ билан жўнатдилар» деган ҳадиси саҳиҳдир, ундан бир неча йўл билан ривоят қилинган. Шуъба бу ҳадисни Мушошдан, у Атодан, у Ибн Аббосдан, у Фазл ибн Аббосдан ривоят қилиб, Набий ﷺ аълининг заифларини кечаси Жамъдан олдинроқ жўнатганларини айтди. Бу хато ҳадисдир — унда Мушош хато қилиб, «Фазл ибн Аббосдан» (деган зиёдани) қўшиб юборган. Ибн Журайж ва бошқалар бу ҳадисни Атодан, у Ибн Аббосдан ривоят қилиб, унда «Фазл ибн Аббосдан» (деган)ни зикр қилмаганлар. Мушош басралик бўлиб, ундан Шуъба ривоят қилган.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ خَشْرَمٍ، حَدَّثَنَا عِيسَى بْنُ يُونُسَ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرٍ، قَالَ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَرْمِي يَوْمَ النَّحْرِ ضُحًى وَأَمَّا بَعْدَ ذَلِكَ فَبَعْدَ زَوَالِ الشَّمْسِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا الْحَدِيثِ عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّهُ لاَ يَرْمِي بَعْدَ يَوْمِ النَّحْرِ إِلاَّ بَعْدَ الزَّوَالِ ‏.‏

Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Nabiy ﷺ Nahr (qurbonlik) kunida (Jamraga) zuho (chosh) vaqtida tosh otar edilar, undan keyingi (kunlar)da esa quyosh ogʻgandan soʻng (otar edilar)», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hasan sahih hadisdir. Koʻpchilik ilm ahli shu hadisga amal qiladilar — Nahr kunidan keyin quyosh ogʻishidan boshqa vaqtda tosh otilmaydi.Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Набий ﷺ Наҳр (қурбонлик) кунида (Жамрага) зуҳо (чош) вақтида тош отар эдилар, ундан кейинги (кунлар)да эса қуёш оғгандан сўнг (отар эдилар)», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Кўпчилик илм аҳли шу ҳадисга амал қиладилар — Наҳр кунидан кейин қуёш оғишидан бошқа вақтда тош отилмайди.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا أَبُو خَالِدٍ الأَحْمَرُ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنِ الْحَكَمِ، عَنْ مِقْسَمٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَفَاضَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عُمَرَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَإِنَّمَا كَانَ أَهْلُ الْجَاهِلِيَّةِ يَنْتَظِرُونَ حَتَّى تَطْلُعَ الشَّمْسُ ثُمَّ يُفِيضُونَ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ quyosh chiqmasdan oldin (Muzdalifadan) qaytib joʻnadilar. Abu Iso aytdi: Ibn Abbosning hadisi hasan sahihdir. Johiliyat ahli quyosh chiqquncha kutib turib, soʻng joʻnar edilar (xolos).Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ қуёш чиқмасдан олдин (Муздалифадан) қайтиб жўнадилар. Абу Исо айтди: Ибн Аббоснинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Жоҳилият аҳли қуёш чиққунча кутиб туриб, сўнг жўнар эдилар (холос).

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ، قَالَ أَنْبَأَنَا شُعْبَةُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، قَالَ سَمِعْتُ عَمْرَو بْنَ مَيْمُونٍ، يُحَدِّثُ يَقُولُ كُنَّا وُقُوفًا بِجَمْعٍ فَقَالَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ إِنَّ الْمُشْرِكِينَ كَانُوا لاَ يُفِيضُونَ حَتَّى تَطْلُعَ الشَّمْسُ وَكَانُوا يَقُولُونَ أَشْرِقْ ثَبِيرُ ‏.‏ وَإِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم خَالَفَهُمْ ‏.‏ فَأَفَاضَ عُمَرُ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Amr ibn Maymun (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: «Biz Jamʼ (Muzdalifa)da turgan edik. Shunda Umar ibn al-Xattob: ‹Mushriklar quyosh chiqquncha joʻnamas va: ‹Ey Sabir (togʻi), nurga toʻl!› der edilar. Rasululloh ﷺ ularga muxolif ish qildilar›, dedi-da, Umar quyosh chiqmasdan oldin joʻnab ketdi», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hasan sahih hadisdir.Амр ибн Маймун (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: «Биз Жамъ (Муздалифа)да турган эдик. Шунда Умар ибн ал-Хаттоб: ‹Мушриклар қуёш чиққунча жўнамас ва: ‹Эй Сабир (тоғи), нурга тўл!› дер эдилар. Расулуллоҳ ﷺ уларга мухолиф иш қилдилар›, деди-да, Умар қуёш чиқмасдан олдин жўнаб кетди», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الْقَطَّانُ، حَدَّثَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرٍ، قَالَ رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَرْمِي الْجِمَارَ بِمِثْلِ حَصَى الْخَذْفِ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ عَمْرِو بْنِ الأَحْوَصِ عَنْ أُمِّهِ وَهِيَ أُمُّ جُنْدُبٍ الأَزْدِيَّةُ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَالْفَضْلِ بْنِ عَبَّاسٍ وَعَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عُثْمَانَ التَّيْمِيِّ وَعَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ مُعَاذٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَهُوَ الَّذِي اخْتَارَهُ أَهْلُ الْعِلْمِ أَنْ تَكُونَ الْجِمَارُ الَّتِي يُرْمَى بِهَا مِثْلَ حَصَى الْخَذْفِ ‏.‏

Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Men Rasululloh ﷺni xazaf (barmoq bilan otiladigan kichik) toshchalardek toshlar bilan Jamralarga tosh otayotganlarini koʻrdim», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hasan sahih hadisdir. Ilm ahli mana shuni — tosh otiladigan toshchalar xazaf toshchalaridek (mayda) boʻlishini ixtiyor qilganlar.Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Мен Расулуллоҳ ﷺни хазаф (бармоқ билан отиладиган кичик) тошчалардек тошлар билан Жамраларга тош отаётганларини кўрдим», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Илм аҳли мана шуни — тош отиладиган тошчалар хазаф тошчаларидек (майда) бўлишини ихтиёр қилганлар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ الضَّبِّيُّ الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا زِيَادُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، عَنِ الْحَجَّاجِ، عَنِ الْحَكَمِ، عَنْ مِقْسَمٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَرْمِي الْجِمَارَ إِذَا زَالَتِ الشَّمْسُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: «Rasululloh ﷺ quyosh ogʻgan paytda Jamralarga tosh otar edilar», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hasan hadisdir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: «Расулуллоҳ ﷺ қуёш оғган пайтда Жамраларга тош отар эдилар», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳасан ҳадисдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ زَكَرِيَّا بْنِ أَبِي زَائِدَةَ، أَخْبَرَنَا الْحَجَّاجُ، عَنِ الْحَكَمِ، عَنْ مِقْسَمٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم رَمَى الْجَمْرَةَ يَوْمَ النَّحْرِ رَاكِبًا ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ جَابِرٍ وَقُدَامَةَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ وَأُمِّ سُلَيْمَانَ بْنِ عَمْرِو بْنِ الأَحْوَصِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ وَاخْتَارَ بَعْضُهُمْ أَنْ يَمْشِيَ إِلَى الْجِمَارِ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ كَانَ يَمْشِي إِلَى الْجِمَارِ ‏.‏ وَوَجْهُ هَذَا الْحَدِيثِ عِنْدَنَا أَنَّهُ رَكِبَ فِي بَعْضِ الأَيَّامِ لِيُقْتَدَى بِهِ فِي فِعْلِهِ وَكِلاَ الْحَدِيثَيْنِ مُسْتَعْمَلٌ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ Nahr kunida Jamraga ulov ustida (minib turib) tosh otdilar. Abu Iso aytdi: Ibn Abbosning hadisi hasan hadisdir. Baʼzi ilm ahli shunga amal qiladilar, baʼzilari esa Jamralarga piyoda borishni ixtiyor qildilar. Ibn Umardan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qilib, u zot Jamralarga piyoda borar edilar, deb rivoyat qilingan. Bizning nazdimizda bu hadisning maʼnosi shuki, u zot baʼzi kunlarda oʻzlariga (xalq) ergashishi uchun ulovga mindilar. Har ikki hadis ham ilm ahli nazdida amalga olinadi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ Наҳр кунида Жамрага улов устида (миниб туриб) тош отдилар. Абу Исо айтди: Ибн Аббоснинг ҳадиси ҳасан ҳадисдир. Баъзи илм аҳли шунга амал қиладилар, баъзилари эса Жамраларга пиёда боришни ихтиёр қилдилар. Ибн Умардан, у Набий ﷺдан ривоят қилиб, у зот Жамраларга пиёда борар эдилар, деб ривоят қилинган. Бизнинг наздимизда бу ҳадиснинг маъноси шуки, у зот баъзи кунларда ўзларига (халқ) эргашиши учун уловга миндилар. Ҳар икки ҳадис ҳам илм аҳли наздида амалга олинади.

حَدَّثَنَا يُوسُفُ بْنُ عِيسَى، حَدَّثَنَا ابْنُ نُمَيْرٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ إِذَا رَمَى الْجِمَارَ مَشَى إِلَيْهَا ذَاهِبًا وَرَاجِعًا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَاهُ بَعْضُهُمْ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ وَلَمْ يَرْفَعْهُ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ وَقَالَ بَعْضُهُمْ يَرْكَبُ يَوْمَ النَّحْرِ وَيَمْشِي فِي الأَيَّامِ الَّتِي بَعْدَ يَوْمَ النَّحْرِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَكَأَنَّ مَنْ قَالَ هَذَا إِنَّمَا أَرَادَ اتِّبَاعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي فِعْلِهِ لأَنَّهُ إِنَّمَا رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ رَكِبَ يَوْمَ النَّحْرِ حَيْثُ ذَهَبَ يَرْمِي الْجِمَارَ وَلاَ يَرْمِي يَوْمَ النَّحْرِ إِلاَّ جَمْرَةَ الْعَقَبَةِ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ Jamralarga tosh otganlarida ularga borishda ham, qaytishda ham piyoda yurar edilar. Abu Iso aytdi: Bu hasan sahih hadisdir. Baʼzilar buni Ubaydullohdan rivoyat qilib, uni (Nabiyga) marfu qilmaganlar. Koʻpchilik ilm ahli shunga amal qiladilar. Baʼzilar: «Nahr kunida ulovga minadi va Nahr kunidan keyingi kunlarda piyoda yuradi», dedilar. Abu Iso aytdi: Goʻyo shunday deganlar Nabiy ﷺning ishlariga ergashishni iroda qilganlar, chunki Nabiy ﷺdan u zot Jamralarga tosh otishga borgan Nahr kunida ulovga minganlari rivoyat qilingan, Nahr kunida esa faqat Jamratul-Aqabaga tosh otiladi (xolos).Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ Жамраларга тош отганларида уларга боришда ҳам, қайтишда ҳам пиёда юрар эдилар. Абу Исо айтди: Бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Баъзилар буни Убайдуллоҳдан ривоят қилиб, уни (Набийга) марфу қилмаганлар. Кўпчилик илм аҳли шунга амал қиладилар. Баъзилар: «Наҳр кунида уловга минади ва Наҳр кунидан кейинги кунларда пиёда юради», дедилар. Абу Исо айтди: Гўё шундай деганлар Набий ﷺнинг ишларига эргашишни ирода қилганлар, чунки Набий ﷺдан у зот Жамраларга тош отишга борган Наҳр кунида уловга минганлари ривоят қилинган, Наҳр кунида эса фақат Жамратул-Ақабага тош отилади (холос).

حَدَّثَنَا يُوسُفُ بْنُ عِيسَى، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، حَدَّثَنَا الْمَسْعُودِيُّ، عَنْ جَامِعِ بْنِ شَدَّادٍ أَبِي صَخْرَةَ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ يَزِيدَ، قَالَ لَمَّا أَتَى عَبْدُ اللَّهِ جَمْرَةَ الْعَقَبَةِ اسْتَبْطَنَ الْوَادِيَ وَاسْتَقْبَلَ الْقِبْلَةَ وَجَعَلَ يَرْمِي الْجَمْرَةَ عَلَى حَاجِبِهِ الأَيْمَنِ ثُمَّ رَمَى بِسَبْعِ حَصَيَاتٍ يُكَبِّرُ مَعَ كُلِّ حَصَاةٍ ثُمَّ قَالَ وَاللَّهِ الَّذِي لاَ إِلَهَ إِلاَّ هُوَ مِنْ هَا هُنَا رَمَى الَّذِي أُنْزِلَتْ عَلَيْهِ سُورَةُ الْبَقَرَةِ ‏.‏ حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنِ الْمَسْعُودِيِّ، بِهَذَا الإِسْنَادِ نَحْوَهُ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ عَبَّاسٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَابْنِ عُمَرَ وَجَابِرٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ مَسْعُودٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ يَخْتَارُونَ أَنْ يَرْمِيَ الرَّجُلُ مِنْ بَطْنِ الْوَادِي بِسَبْعِ حَصَيَاتٍ يُكَبِّرُ مَعَ كُلِّ حَصَاةٍ ‏.‏ وَقَدْ رَخَّصَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِنْ لَمْ يُمْكِنْهُ أَنْ يَرْمِيَ مِنْ بَطْنِ الْوَادِي رَمَى مِنْ حَيْثُ قَدَرَ عَلَيْهِ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ فِي بَطْنِ الْوَادِي ‏.‏

Abdurrahmon ibn Yazid (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: «Abdulloh (ibn Masʼud) Jamratul-Aqabaga kelganida vodiyning ichkarisiga tushdi, qiblaga yuzlandi va Jamrani oʻng qoshi (tarafi)ga olib tosh ota boshladi. Soʻng yetti toshcha bilan, har bir toshcha bilan birga takbir aytib, tosh otdi. Soʻngra: ‹Undan boshqa iloh boʻlmagan Alloh haqqi, Baqara surasi nozil qilingan zot mana shu yerdan tosh otgan›, dedi». Hannod bizga Vakiʼdan, u Masʼudiydan shu isnod bilan shunga oʻxshashini rivoyat qildi. Abu Iso aytdi: Ibn Masʼudning hadisi hasan sahihdir. Ilm ahli shunga amal qilib, kishi vodiyning ichidan yetti toshcha bilan, har bir toshcha bilan birga takbir aytib tosh otishini ixtiyor qiladilar. Baʼzi ilm ahli vodiyning ichidan tosh otish imkoni boʻlmasa, vodiyning ichida boʻlmasa-da, qodir boʻlgan joyidan tosh otishiga ruxsat berganlar.Абдурраҳмон ибн Язид (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: «Абдуллоҳ (ибн Масъуд) Жамратул-Ақабага келганида водийнинг ичкарисига тушди, қиблага юзланди ва Жамрани ўнг қоши (тарафи)га олиб тош ота бошлади. Сўнг етти тошча билан, ҳар бир тошча билан бирга такбир айтиб, тош отди. Сўнгра: ‹Ундан бошқа илоҳ бўлмаган Аллоҳ ҳаққи, Бақара сураси нозил қилинган зот мана шу ердан тош отган›, деди». Ҳаннод бизга Вакиъдан, у Масъудийдан шу иснод билан шунга ўхшашини ривоят қилди. Абу Исо айтди: Ибн Масъуднинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Илм аҳли шунга амал қилиб, киши водийнинг ичидан етти тошча билан, ҳар бир тошча билан бирга такбир айтиб тош отишини ихтиёр қиладилар. Баъзи илм аҳли водийнинг ичидан тош отиш имкони бўлмаса, водийнинг ичида бўлмаса-да, қодир бўлган жойидан тош отишига рухсат берганлар.

حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ الْجَهْضَمِيُّ، وَعَلِيُّ بْنُ خَشْرَمٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا عِيسَى بْنُ يُونُسَ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي زِيَادٍ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ عَائِشَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِنَّمَا جُعِلَ رَمْىُ الْجِمَارِ وَالسَّعْىُ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ لإِقَامَةِ ذِكْرِ اللَّهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qiladiki, u zot: «Jamralarga tosh otish hamda Safo bilan Marva orasida saʼy qilish faqat Allohni zikr qilishni barpo etish uchun (joriy) qilingan», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hasan sahih hadisdir.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан, у Набий ﷺдан ривоят қиладики, у зот: «Жамраларга тош отиш ҳамда Сафо билан Марва орасида саъй қилиш фақат Аллоҳни зикр қилишни барпо этиш учун (жорий) қилинган», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا مَرْوَانُ بْنُ مُعَاوِيَةَ، عَنْ أَيْمَنَ بْنِ نَابِلٍ، عَنْ قُدَامَةَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ رَأَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَرْمِي الْجِمَارَ عَلَى نَاقَةٍ لَيْسَ ضَرْبٌ وَلاَ طَرْدٌ وَلاَ إِلَيْكَ إِلَيْكَ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ حَنْظَلَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ قُدَامَةَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَإِنَّمَا يُعْرَفُ هَذَا الْحَدِيثُ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ وَهُوَ حَدِيثُ أَيْمَنَ بْنِ نَابِلٍ وَهُوَ ثِقَةٌ عِنْدَ أَهْلِ الْحَدِيثِ ‏.‏

Qudoma ibn Abdulloh (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Men Nabiy ﷺni tuya ustida Jamralarga tosh otayotganlarini koʻrdim — (atrofda odamlarni) urish ham, haydash ham, ‹nari tur, nari tur!› (deyish) ham yoʻq edi», dedi. Abu Iso aytdi: Qudoma ibn Abdullohning hadisi hasan sahihdir. Bu hadis faqat shu yoʻldan — Ayman ibn Nobilning hadisi tariqasida maʼlumdir, u esa hadis ahli nazdida ishonchli (siqa) kishidir.Қудома ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Мен Набий ﷺни туя устида Жамраларга тош отаётганларини кўрдим — (атрофда одамларни) уриш ҳам, ҳайдаш ҳам, ‹нари тур, нари тур!› (дейиш) ҳам йўқ эди», деди. Абу Исо айтди: Қудома ибн Абдуллоҳнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Бу ҳадис фақат шу йўлдан — Айман ибн Нобилнинг ҳадиси тариқасида маълумдир, у эса ҳадис аҳли наздида ишончли (сиқа) кишидир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرٍ، قَالَ نَحَرْنَا مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم عَامَ الْحُدَيْبِيَةِ الْبَقَرَةَ عَنْ سَبْعَةٍ وَالْبَدَنَةَ عَنْ سَبْعَةٍ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَعَائِشَةَ وَابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ جَابِرٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ يَرَوْنَ الْجَزُورَ عَنْ سَبْعَةٍ وَالْبَقَرَةَ عَنْ سَبْعَةٍ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ ‏.‏ وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّ الْبَقَرَةَ عَنْ سَبْعَةٍ وَالْجَزُورَ عَنْ عَشَرَةٍ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ إِسْحَاقَ وَاحْتَجَّ بِهَذَا الْحَدِيثِ ‏.‏ وَحَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ إِنَّمَا نَعْرِفُهُ مِنْ وَجْهٍ وَاحِدٍ ‏.‏

Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Biz Nabiy ﷺ bilan birga Hudaybiya yili bir sigirni yetti kishi nomidan, bir tuyani yetti kishi nomidan soʻyib qurbonlik qildik», dedi. Abu Iso aytdi: Jobirning hadisi hasan sahihdir. Nabiy ﷺning ashoblari va boshqalaridan boʻlgan ilm ahli shunga amal qilib, bir tuya yetti kishi nomidan, bir sigir yetti kishi nomidan (qurbonlik boʻladi) deb biladilar. Bu Sufyon Savriy, Shofiʼiy va Ahmadning soʻzidir. Ibn Abbosdan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qilib, sigir yetti kishi nomidan, tuya oʻn kishi nomidan (qurbonlik boʻladi), deb rivoyat qilingan. Bu Ishoqning soʻzi boʻlib, u shu hadis bilan dalil keltirgan. Ibn Abbosning hadisini biz faqat bir yoʻldan bilamiz (xolos).Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Биз Набий ﷺ билан бирга Ҳудайбия йили бир сигирни етти киши номидан, бир туяни етти киши номидан сўйиб қурбонлик қилдик», деди. Абу Исо айтди: Жобирнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Набий ﷺнинг ашоблари ва бошқаларидан бўлган илм аҳли шунга амал қилиб, бир туя етти киши номидан, бир сигир етти киши номидан (қурбонлик бўлади) деб биладилар. Бу Суфён Саврий, Шофиъий ва Аҳмаднинг сўзидир. Ибн Аббосдан, у Набий ﷺдан ривоят қилиб, сигир етти киши номидан, туя ўн киши номидан (қурбонлик бўлади), деб ривоят қилинган. Бу Ишоқнинг сўзи бўлиб, у шу ҳадис билан далил келтирган. Ибн Аббоснинг ҳадисини биз фақат бир йўлдан биламиз (холос).

حَدَّثَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ حُرَيْثٍ، وَغَيْرُ، وَاحِدٍ، قَالُوا حَدَّثَنَا الْفَضْلُ بْنُ مُوسَى، عَنْ حُسَيْنِ بْنِ وَاقِدٍ، عَنْ عِلْبَاءَ بْنِ أَحْمَرَ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ كُنَّا مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي سَفَرٍ ‏.‏ فَحَضَرَ الأَضْحَى فَاشْتَرَكْنَا فِي الْبَقَرَةِ سَبْعَةً وَفِي الْجَزُورِ عَشَرَةً ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ وَهُوَ حَدِيثُ حُسَيْنِ بْنِ وَاقِدٍ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: «Biz Nabiy ﷺ bilan birga safarda edik. Shunda Azha (qurbonlik bayrami) yetib keldi va biz bir sigirga yetti kishi, bir tuyaga oʻn kishi sherik boʻldik», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hasan gʻarib hadisdir, u Husayn ibn Voqidning hadisidir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: «Биз Набий ﷺ билан бирга сафарда эдик. Шунда Азҳа (қурбонлик байрами) етиб келди ва биз бир сигирга етти киши, бир туяга ўн киши шерик бўлдик», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳасан ғариб ҳадисдир, у Ҳусайн ибн Воқиднинг ҳадисидир.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ هِشَامٍ الدَّسْتَوَائِيِّ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَبِي حَسَّانَ الأَعْرَجِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَلَّدَ نَعْلَيْنِ وَأَشْعَرَ الْهَدْىَ فِي الشِّقِّ الأَيْمَنِ بِذِي الْحُلَيْفَةِ وَأَمَاطَ عَنْهُ الدَّمَ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ الْمِسْوَرِ بْنِ مَخْرَمَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَأَبُو حَسَّانَ الأَعْرَجُ اسْمُهُ مُسْلِمٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ يَرَوْنَ الإِشْعَارَ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ الثَّوْرِيِّ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى سَمِعْتُ يُوسُفَ بْنَ عِيسَى يَقُولُ سَمِعْتُ وَكِيعًا يَقُولُ حِينَ رَوَى هَذَا الْحَدِيثَ قَالَ لاَ تَنْظُرُوا إِلَى قَوْلِ أَهْلِ الرَّأْىِ فِي هَذَا فَإِنَّ الإِشْعَارَ سُنَّةٌ وَقَوْلَهُمْ بِدْعَةٌ ‏.‏ قَالَ وَسَمِعْتُ أَبَا السَّائِبِ يَقُولُ كُنَّا عِنْدَ وَكِيعٍ فَقَالَ لِرَجُلٍ عِنْدَهُ مِمَّنْ يَنْظُرُ فِي الرَّأْىِ أَشْعَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَيَقُولُ أَبُو حَنِيفَةَ هُوَ مُثْلَةٌ ‏.‏ قَالَ الرَّجُلُ فَإِنَّهُ قَدْ رُوِيَ عَنْ إِبْرَاهِيمَ النَّخَعِيِّ أَنَّهُ قَالَ الإِشْعَارُ مُثْلَةٌ ‏.‏ قَالَ فَرَأَيْتُ وَكِيعًا غَضِبَ غَضَبًا شَدِيدًا وَقَالَ أَقُولُ لَكَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَتَقُولُ قَالَ إِبْرَاهِيمُ مَا أَحَقَّكَ بِأَنْ تُحْبَسَ ثُمَّ لاَ تَخْرُجَ حَتَّى تَنْزِعَ عَنْ قَوْلِكَ هَذَا ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: «Nabiy ﷺ ikkita choriqni (qurbonlik tuyaning boʻyniga) osdilar va Zul-Hulayfada hadiyni (qurbonlik tuyani) oʻng tomonidan ishʼor qildilar (qonatib belgi qoʻydilar), soʻng undan qonni artib tashladilar.» Abu Iso aytdi: Bu bobda Misvar ibn Maxrama (roziyallohu anhu)dan ham (hadis) bor. Abu Iso aytdi: Ibn Abbosning hadisi hasan sahih hadisdir. Abu Hasson al-Aʼrajning ismi Muslimdir. Bu boʻyicha Nabiy ﷺning sahobalaridan va boshqalardan boʻlgan ilm ahlining ameli boʻlib, ular ishʼorni (joiz deb) koʻradilar. Bu Savriy, Shofeʼiy, Ahmad va Ishoqning ham soʻzidir. Abu Iso aytdi: Yusuf ibn Isoning shunday deganini eshitdim: Vakeʼning bu hadisni rivoyat qilganida shunday deganini eshitdim: «Bu masalada raʼy ahlining soʻziga qaramanglar, chunki ishʼor — sunnatdir, ularning soʻzi esa bidʼatdir.» Abu Sribning shunday deganini eshitdim: Biz Vakeʼning huzurida edik, u oldida raʼyga qaraydiganlardan boʻlgan bir kishiga: «Rasululloh ﷺ ishʼor qildilar, Abu Hanifa esa bu maslama (azob berish)dir, deyaptimi?» dedi. Haligi kishi: «Ibrohim an-Naxaiydan ishʼor maslamadir degani rivoyat qilinibdi-ku», dedi. (Rovi) aytdi: Men Vakeʼning qattiq gʻazablanganini koʻrdim va u: «Men senga Rasululloh ﷺ aytdilar deyapman, sen esa Ibrohim aytdi deyapsanmi? Sen bu soʻzingdan qaytmaguningcha qamalishga loyiqsan!» dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: «Набий ﷺ иккита чориқни (қурбонлик туянинг бўйнига) осдилар ва Зул-Ҳулайфада ҳадийни (қурбонлик туяни) ўнг томонидан ишъор қилдилар (қонатиб белги қўйдилар), сўнг ундан қонни артиб ташладилар.» Абу Исо айтди: Бу бобда Мисвар ибн Махрама (розияллоҳу анҳу)дан ҳам (ҳадис) бор. Абу Исо айтди: Ибн Аббоснинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Абу Ҳассон ал-Аъражнинг исми Муслимдир. Бу бўйича Набий ﷺнинг саҳобаларидан ва бошқалардан бўлган илм аҳлининг амели бўлиб, улар ишъорни (жоиз деб) кўрадилар. Бу Саврий, Шофеъий, Аҳмад ва Ишоқнинг ҳам сўзидир. Абу Исо айтди: Юсуф ибн Исонинг шундай деганини эшитдим: Вакеънинг бу ҳадисни ривоят қилганида шундай деганини эшитдим: «Бу масалада раъй аҳлининг сўзига қараманглар, чунки ишъор — суннатдир, уларнинг сўзи эса бидъатдир.» Абу Срибнинг шундай деганини эшитдим: Биз Вакеънинг ҳузурида эдик, у олдида раъйга қарайдиганлардан бўлган бир кишига: «Расулуллоҳ ﷺ ишъор қилдилар, Абу Ҳанифа эса бу маслама (азоб бериш)дир, деяптими?» деди. Ҳалиги киши: «Иброҳим ан-Нахаийдан ишъор масламадир дегани ривоят қилинибди-ку», деди. (Рови) айтди: Мен Вакеънинг қаттиқ ғазабланганини кўрдим ва у: «Мен сенга Расулуллоҳ ﷺ айтдилар деяпман, сен эса Иброҳим айтди деяпсанми? Сен бу сўзингдан қайтмагунингча қамалишга лойиқсан!» деди.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، وَأَبُو سَعِيدٍ الأَشَجُّ قَالاَ حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ الْيَمَانِ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم اشْتَرَى هَدْيَهُ مِنْ قُدَيْدٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ مِنْ حَدِيثِ الثَّوْرِيِّ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ يَحْيَى بْنِ الْيَمَانِ ‏.‏ وَرُوِيَ عَنْ نَافِعٍ أَنَّ ابْنَ عُمَرَ اشْتَرَى هَدْيَهُ مِنْ قُدَيْدٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَذَا أَصَحُّ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: «Nabiy ﷺ oʻzlarining hadiylarini (qurbonliklarini) Qudayddan sotib oldilar.» Abu Iso aytdi: Bu gʻarib hadisdir, uni Savriyning hadisidan faqat Yahyo ibn al-Yamonning hadisi orqaligina bilamiz. Nofeʼdan, Ibn Umar oʻz hadiyini Qudayddan sotib olgani ham rivoyat qilingan. Abu Iso aytdi: Bu (rivoyat) sahihroqdir.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: «Набий ﷺ ўзларининг ҳадийларини (қурбонликларини) Қудайддан сотиб олдилар.» Абу Исо айтди: Бу ғариб ҳадисдир, уни Саврийнинг ҳадисидан фақат Яҳё ибн ал-Ямоннинг ҳадиси орқалигина биламиз. Нофеъдан, Ибн Умар ўз ҳадийини Қудайддан сотиб олгани ҳам ривоят қилинган. Абу Исо айтди: Бу (ривоят) саҳиҳроқдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْقَاسِمِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّهَا قَالَتْ فَتَلْتُ قَلاَئِدَ هَدْىِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ لَمْ يُحْرِمْ وَلَمْ يَتْرُكْ شَيْئًا مِنَ الثِّيَابِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ قَالُوا إِذَا قَلَّدَ الرَّجُلُ الْهَدْىَ وَهُوَ يُرِيدُ الْحَجَّ لَمْ يَحْرُمْ عَلَيْهِ شَيْءٌ مِنَ الثِّيَابِ وَالطِّيبِ حَتَّى يُحْرِمَ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِذَا قَلَّدَ الرَّجُلُ هَدْيَهُ فَقَدْ وَجَبَ عَلَيْهِ مَا وَجَبَ عَلَى الْمُحْرِمِ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: U: «Men Rasululloh ﷺning hadiylarining boʻyin osmalarini eshib berdim, soʻng u zot ehrom bogʻlamadilar va kiyimlardan hech narsani tark etmadilar», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hasan sahih hadisdir. Baʼzi ilm ahlining ameli shu boʻyicha boʻlib, ular: «Kishi haj qilmoqchi boʻlib hadiyni (boʻyniga osma) qalladasa (belgilasa), unga ehrom bogʻlamaguncha kiyim va xushboʻ hidlardan hech narsa harom boʻlmaydi», dedilar. Baʼzi ilm ahli esa: «Kishi oʻz hadiyini qalladasa, muhrim (ehromli)ga vojib boʻlgan narsalar unga ham vojib boʻladi», dedi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: У: «Мен Расулуллоҳ ﷺнинг ҳадийларининг бўйин осмаларини эшиб бердим, сўнг у зот эҳром боғламадилар ва кийимлардан ҳеч нарсани тарк этмадилар», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Баъзи илм аҳлининг амели шу бўйича бўлиб, улар: «Киши ҳаж қилмоқчи бўлиб ҳадийни (бўйнига осма) қалладаса (белгиласа), унга эҳром боғламагунча кийим ва хушбў ҳидлардан ҳеч нарса ҳаром бўлмайди», дедилар. Баъзи илм аҳли эса: «Киши ўз ҳадийини қалладаса, муҳрим (эҳромли)га вожиб бўлган нарсалар унга ҳам вожиб бўлади», деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنِ الأَسْوَدِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ كُنْتُ أَفْتِلُ قَلاَئِدَ هَدْىِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كُلَّهَا غَنَمًا ثُمَّ لاَ يُحْرِمُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ يَرَوْنَ تَقْلِيدَ الْغَنَمِ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: U: «Men Rasululloh ﷺning hadiylarining boʻyin osmalarini eshar edim, ularning hammasi qoʻy edi, soʻng u zot ehrom bogʻlamas edilar», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hasan sahih hadisdir. Nabiy ﷺning sahobalaridan va boshqalardan boʻlgan baʼzi ilm ahlining ameli shu boʻyicha boʻlib, ular qoʻyni qalladalashni (joiz deb) koʻradilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: У: «Мен Расулуллоҳ ﷺнинг ҳадийларининг бўйин осмаларини эшар эдим, уларнинг ҳаммаси қўй эди, сўнг у зот эҳром боғламас эдилар», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Набий ﷺнинг саҳобаларидан ва бошқалардан бўлган баъзи илм аҳлининг амели шу бўйича бўлиб, улар қўйни қалладалашни (жоиз деб) кўрадилар.

حَدَّثَنَا هَارُونُ بْنُ إِسْحَاقَ الْهَمْدَانِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ نَاجِيَةَ الْخُزَاعِيِّ، صَاحِبِ بُدْنِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ كَيْفَ أَصْنَعُ بِمَا عَطِبَ مِنَ الْبُدْنِ قَالَ ‏"‏ انْحَرْهَا ثُمَّ اغْمِسْ نَعْلَهَا فِي دَمِهَا ثُمَّ خَلِّ بَيْنَ النَّاسِ وَبَيْنَهَا فَيَأْكُلُوهَا ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ ذُؤَيْبٍ أَبِي قَبِيصَةَ الْخُزَاعِيِّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ نَاجِيَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ قَالُوا فِي هَدْىِ التَّطَوُّعِ إِذَا عَطِبَ لاَ يَأْكُلُ هُوَ وَلاَ أَحَدٌ مِنْ أَهْلِ رُفْقَتِهِ وَيُخَلَّى بَيْنَهُ وَبَيْنَ النَّاسِ يَأْكُلُونَهُ وَقَدْ أَجْزَأَ عَنْهُ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ وَقَالُوا إِنْ أَكَلَ مِنْهُ شَيْئًا غَرِمَ بِقَدْرِ مَا أَكَلَ مِنْهُ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِذَا أَكَلَ مِنْ هَدْىِ التَّطَوُّعِ شَيْئًا فَقَدْ ضَمِنَ الَّذِي أَكَلَ ‏.‏

Rasululloh ﷺning qurbonlik tuyalarining egasi (parvarishchisi) boʻlgan Nojiya al-Xuzoiy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U: «Men: ‹Yo Rasululloh, qurbonlik tuyalaridan halok boʻlay deb qolganlarini nima qilay?› dedim. U zot: ‹Uni soʻy, soʻng uning choriqini oʻz qoniga botir, soʻng uni odamlar bilan oʻzi orasida qoʻyib qoʻyki, ular uni yeyishsin›, dedilar», dedi. Bu bobda Zuayb Abu Qabisa al-Xuzoiy (roziyallohu anhu)dan ham (hadis) bor. Abu Iso aytdi: Nojiyaning hadisi hasan sahih hadisdir. Ilm ahlining ameli shu boʻyicha boʻlib, ular nafl hadiy haqida: «Agar u halok boʻlsa, uni oʻzi ham, hamrohlaridan birortasi ham yemaydi, balki uni odamlar bilan oʻzi orasida qoʻyib qoʻyiladiki, odamlar uni yeydilar va bu (qurbonlik) undan oʻtgan (kifoya qilgan) boʻladi», dedilar. Bu Shofeʼiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Ular: «Agar undan biror narsa yesa, yegani miqdoricha toʻlaydi», dedilar. Baʼzi ilm ahli esa: «Nafl hadiydan biror narsa yesa, yeganini zomin boʻladi (toʻlaydi)», dedi.Расулуллоҳ ﷺнинг қурбонлик туяларининг эгаси (парваришчиси) бўлган Ножия ал-Хузоий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У: «Мен: ‹Ё Расулуллоҳ, қурбонлик туяларидан ҳалок бўлай деб қолганларини нима қилай?› дедим. У зот: ‹Уни сўй, сўнг унинг чориқини ўз қонига ботир, сўнг уни одамлар билан ўзи орасида қўйиб қўйки, улар уни ейишсин›, дедилар», деди. Бу бобда Зуайб Абу Қабиса ал-Хузоий (розияллоҳу анҳу)дан ҳам (ҳадис) бор. Абу Исо айтди: Ножиянинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Илм аҳлининг амели шу бўйича бўлиб, улар нафл ҳадий ҳақида: «Агар у ҳалок бўлса, уни ўзи ҳам, ҳамроҳларидан бирортаси ҳам емайди, балки уни одамлар билан ўзи орасида қўйиб қўйиладики, одамлар уни ейдилар ва бу (қурбонлик) ундан ўтган (кифоя қилган) бўлади», дедилар. Бу Шофеъий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Улар: «Агар ундан бирор нарса еса, егани миқдорича тўлайди», дедилар. Баъзи илм аҳли эса: «Нафл ҳадийдан бирор нарса еса, еганини зомин бўлади (тўлайди)», деди.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم رَأَى رَجُلاً يَسُوقُ بَدَنَةً فَقَالَ لَهُ ‏"‏ ارْكَبْهَا ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّهَا بَدَنَةٌ ‏.‏ قَالَ لَهُ فِي الثَّالِثَةِ أَوْ فِي الرَّابِعَةِ ‏"‏ ارْكَبْهَا وَيْحَكَ ‏"‏ ‏.‏ أَوْ ‏"‏ وَيْلَكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَجَابِرٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَنَسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رَخَّصَ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ فِي رُكُوبِ الْبَدَنَةِ إِذَا احْتَاجَ إِلَى ظَهْرِهَا ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُهُمْ لاَ يَرْكَبُ مَا لَمْ يُضْطَرَّ إِلَيْهَا ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Nabiy ﷺ qurbonlik tuyasini haydab borayotgan bir kishini koʻrib qoldilar va unga: ‹Unga min›, dedilar. U: ‹Yo Rasululloh, bu qurbonlik tuyasi-ku›, dedi. U zot uchinchi yoki toʻrtinchi marotaba unga: ‹Unga min, voy senga!› yoki ‹Holingga voy!›, dedilar.» (Rovi) aytdi: Bu bobda Ali, Abu Hurayra va Jobir (roziyallohu anhum)dan ham (hadis) bor. Abu Iso aytdi: Anasning hadisi hasan sahih hadisdir. Nabiy ﷺning sahobalaridan va boshqalardan boʻlgan bir guruh ilm ahli qurbonlik tuyasining ustiga minishga, agar uning ustiga ehtiyoj tushsa, ruxsat berishgan. Bu Shofeʼiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Ularning baʼzilari esa: «Zaruratga uchramaguncha unga minmaydi», dedi.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Набий ﷺ қурбонлик туясини ҳайдаб бораётган бир кишини кўриб қолдилар ва унга: ‹Унга мин›, дедилар. У: ‹Ё Расулуллоҳ, бу қурбонлик туяси-ку›, деди. У зот учинчи ёки тўртинчи маротаба унга: ‹Унга мин, вой сенга!› ёки ‹Ҳолингга вой!›, дедилар.» (Рови) айтди: Бу бобда Али, Абу Ҳурайра ва Жобир (розияллоҳу анҳум)дан ҳам (ҳадис) бор. Абу Исо айтди: Анаснинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Набий ﷺнинг саҳобаларидан ва бошқалардан бўлган бир гуруҳ илм аҳли қурбонлик туясининг устига минишга, агар унинг устига эҳтиёж тушса, рухсат беришган. Бу Шофеъий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Уларнинг баъзилари эса: «Заруратга учрамагунча унга минмайди», деди.

حَدَّثَنَا أَبُو عَمَّارٍ الْحُسَيْنُ بْنُ حُرَيْثٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ هِشَامِ بْنِ حَسَّانَ، عَنِ ابْنِ سِيرِينَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ لَمَّا رَمَى النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم الْجَمْرَةَ نَحَرَ نُسُكَهُ ثُمَّ نَاوَلَ الْحَالِقَ شِقَّهُ الأَيْمَنَ فَحَلَقَهُ فَأَعْطَاهُ أَبَا طَلْحَةَ ثُمَّ نَاوَلَهُ شِقَّهُ الأَيْسَرَ فَحَلَقَهُ فَقَالَ ‏"‏ اقْسِمْهُ بَيْنَ النَّاسِ ‏"‏ ‏.‏ حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ هِشَامٍ، نَحْوَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U: «Rasululloh ﷺ jamraga (toshlarni) otganlarida, qurbonliklarini soʻydilar, soʻng sartaroshga boshlarining oʻng tomonini tutdilar, u (sochlarini) oldi, u zot (oldirilgan sochni) Abu Talhaga berdilar. Soʻng unga chap tomonini tutdilar, u uni oldi. Soʻng u zot: ‹Buni odamlar orasida taqsimla›, dedilar», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hasan sahih hadisdir.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У: «Расулуллоҳ ﷺ жамрага (тошларни) отганларида, қурбонликларини сўйдилар, сўнг сартарошга бошларининг ўнг томонини тутдилар, у (сочларини) олди, у зот (олдирилган сочни) Абу Талҳага бердилар. Сўнг унга чап томонини тутдилар, у уни олди. Сўнг у зот: ‹Буни одамлар орасида тақсимла›, дедилар», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ حَلَقَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَحَلَقَ طَائِفَةٌ مِنْ أَصْحَابِهِ وَقَصَّرَ بَعْضُهُمْ ‏.‏ قَالَ ابْنُ عُمَرَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ رَحِمَ اللَّهُ الْمُحَلِّقِينَ ‏"‏ ‏.‏ مَرَّةً أَوْ مَرَّتَيْنِ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ وَالْمُقَصِّرِينَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَابْنِ أُمِّ الْحُصَيْنِ وَمَارِبَ وَأَبِي سَعِيدٍ وَأَبِي مَرْيَمَ وَحُبْشِيِّ بْنِ جُنَادَةَ وَأَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ يَخْتَارُونَ لِلرَّجُلِ أَنْ يَحْلِقَ رَأْسَهُ وَإِنْ قَصَّرَ يَرَوْنَ أَنَّ ذَلِكَ يُجْزِئُ عَنْهُ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U: «Rasululloh ﷺ soch oldirdilar, sahobalaridan bir toifasi ham soch oldirdi, baʼzilari esa qisqartirdi», dedi. Ibn Umar aytdi: Rasululloh ﷺ: «Alloh soch oldirganlarga rahm qilsin», deb bir yoki ikki marta aytdilar, soʻng: «Qisqartirganlarga ham», dedilar. (Rovi) aytdi: Bu bobda Ibn Abbos, Ibn Ummi al-Husayn, Morib, Abu Said, Abu Maryam, Hubshiy ibn Junoda va Abu Hurayra (roziyallohu anhum)dan ham (hadis) bor. Abu Iso aytdi: Bu hasan sahih hadisdir. Ilm ahlining ameli shu boʻyicha boʻlib, ular kishi uchun boshini oldirishni afzal koʻradilar, agar qisqartirsa, bu undan kifoya qiladi deb biladilar. Bu Sufyon as-Savriy, Shofeʼiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У: «Расулуллоҳ ﷺ соч олдирдилар, саҳобаларидан бир тоифаси ҳам соч олдирди, баъзилари эса қисқартирди», деди. Ибн Умар айтди: Расулуллоҳ ﷺ: «Аллоҳ соч олдирганларга раҳм қилсин», деб бир ёки икки марта айтдилар, сўнг: «Қисқартирганларга ҳам», дедилар. (Рови) айтди: Бу бобда Ибн Аббос, Ибн Умми ал-Ҳусайн, Мориб, Абу Саид, Абу Марям, Ҳубший ибн Жунода ва Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳум)дан ҳам (ҳадис) бор. Абу Исо айтди: Бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Илм аҳлининг амели шу бўйича бўлиб, улар киши учун бошини олдиришни афзал кўрадилар, агар қисқартирса, бу ундан кифоя қилади деб биладилар. Бу Суфён ас-Саврий, Шофеъий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مُوسَى الْجُرَشِيُّ الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ الطَّيَالِسِيُّ، حَدَّثَنَا هَمَّامٌ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ خِلاَسِ بْنِ عَمْرٍو، عَنْ عَلِيٍّ، قَالَ نَهَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ تَحْلِقَ الْمَرْأَةُ رَأْسَهَا ‏.‏

Ali (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U: «Rasululloh ﷺ ayol kishi boshini oldirishidan qaytardilar», dedi.Али (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У: «Расулуллоҳ ﷺ аёл киши бошини олдиришидан қайтардилар», деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ، عَنْ هَمَّامٍ، عَنْ خِلاَسٍ، نَحْوَهُ ‏.‏ وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ عَنْ عَلِيٍّ، ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَلِيٍّ فِيهِ اضْطِرَابٌ ‏.‏ وَرُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ، عَنْ حَمَّادِ بْنِ سَلَمَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم نَهَى أَنْ تَحْلِقَ الْمَرْأَةُ رَأْسَهَا ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ لاَ يَرَوْنَ عَلَى الْمَرْأَةِ حَلْقًا وَيَرَوْنَ أَنَّ عَلَيْهَا التَّقْصِيرَ ‏.‏

Xilos (rahimahulloh)dan oldingisiga oʻxshash (rivoyat keltirildi), lekin unda «Alidan» deb zikr qilmadi. Abu Iso aytdi: Alining hadisida iztirob (chalkashlik) bor. Bu hadis Hammod ibn Salama orqali, Qatodadan, Oishadan ham rivoyat qilinganki, Nabiy ﷺ ayol kishi boshini oldirishidan qaytardilar. Ilm ahlining ameli shu boʻyicha boʻlib, ular ayol kishiga soch oldirishni (lozim) deb koʻrmaydilar, balki unga qisqartirish (lozim) deb biladilar.Хилос (раҳимаҳуллоҳ)дан олдингисига ўхшаш (ривоят келтирилди), лекин унда «Алидан» деб зикр қилмади. Абу Исо айтди: Алининг ҳадисида изтироб (чалкашлик) бор. Бу ҳадис Ҳаммод ибн Салама орқали, Қатодадан, Оишадан ҳам ривоят қилинганки, Набий ﷺ аёл киши бошини олдиришидан қайтардилар. Илм аҳлининг амели шу бўйича бўлиб, улар аёл кишига соч олдиришни (лозим) деб кўрмайдилар, балки унга қисқартириш (лозим) деб биладилар.

حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْمَخْزُومِيُّ، وَابْنُ أَبِي عُمَرَ، قَالاَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عِيسَى بْنِ طَلْحَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو، أَنَّ رَجُلاً، سَأَلَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ حَلَقْتُ قَبْلَ أَنْ أَذْبَحَ فَقَالَ ‏"‏ اذْبَحْ وَلاَ حَرَجَ ‏"‏ ‏.‏ وَسَأَلَهُ آخَرُ فَقَالَ نَحَرْتُ قَبْلَ أَنْ أَرْمِيَ قَالَ ‏"‏ ارْمِ وَلاَ حَرَجَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَجَابِرٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَابْنِ عُمَرَ وَأُسَامَةَ بْنِ شَرِيكٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِذَا قَدَّمَ نُسُكًا قَبْلَ نُسُكٍ فَعَلَيْهِ دَمٌ ‏.‏

Abdulloh ibn Amr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: «Bir kishi Rasululloh ﷺdan soʻrab: ‹Men soʻyishdan oldin soch oldirdim›, dedi. U zot: ‹Soʻy, gunoh yoʻq›, dedilar. Boshqa biri soʻrab: ‹Men (toshlarni) otishdan oldin (qurbonlik) soʻydim›, dedi. U zot: ‹Ot, gunoh yoʻq›, dedilar.» (Rovi) aytdi: Bu bobda Ali, Jobir, Ibn Abbos, Ibn Umar va Usoma ibn Sharik (roziyallohu anhum)dan ham (hadis) bor. Abu Iso aytdi: Abdulloh ibn Amrning hadisi hasan sahih hadisdir. Aksar ilm ahlining ameli shu boʻyicha boʻlib, bu Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Baʼzi ilm ahli esa: «Bir ibodatni boshqa bir ibodatdan oldinga oʻtkazsa, unga (jarima sifatida) dam (qon toʻkish — qurbonlik) vojib boʻladi», dedi.Абдуллоҳ ибн Амр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: «Бир киши Расулуллоҳ ﷺдан сўраб: ‹Мен сўйишдан олдин соч олдирдим›, деди. У зот: ‹Сўй, гуноҳ йўқ›, дедилар. Бошқа бири сўраб: ‹Мен (тошларни) отишдан олдин (қурбонлик) сўйдим›, деди. У зот: ‹От, гуноҳ йўқ›, дедилар.» (Рови) айтди: Бу бобда Али, Жобир, Ибн Аббос, Ибн Умар ва Усома ибн Шарик (розияллоҳу анҳум)дан ҳам (ҳадис) бор. Абу Исо айтди: Абдуллоҳ ибн Амрнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Аксар илм аҳлининг амели шу бўйича бўлиб, бу Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Баъзи илм аҳли эса: «Бир ибодатни бошқа бир ибодатдан олдинга ўтказса, унга (жарима сифатида) дам (қон тўкиш — қурбонлик) вожиб бўлади», деди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، أَخْبَرَنَا مَنْصُورٌ يَعْنِي ابْنَ زَاذَانَ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْقَاسِمِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ طَيَّبْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَبْلَ أَنْ يُحْرِمَ وَيَوْمَ النَّحْرِ قَبْلَ أَنْ يَطُوفَ بِالْبَيْتِ بِطِيبٍ فِيهِ مِسْكٌ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَائِشَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ يَرَوْنَ أَنَّ الْمُحْرِمَ إِذَا رَمَى جَمْرَةَ الْعَقَبَةِ يَوْمَ النَّحْرِ وَذَبَحَ وَحَلَقَ أَوْ قَصَّرَ فَقَدْ حَلَّ لَهُ كُلُّ شَيْءٍ حَرُمَ عَلَيْهِ إِلاَّ النِّسَاءَ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ أَنَّهُ قَالَ حَلَّ لَهُ كُلُّ شَيْءٍ إِلاَّ النِّسَاءَ وَالطِّيبَ ‏.‏ وَقَدْ ذَهَبَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِلَى هَذَا مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ وَهُوَ قَوْلُ أَهْلِ الْكُوفَةِ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: U: «Men Rasululloh ﷺni ehrom bogʻlashlaridan oldin va nahr (qurbonlik) kuni Baytni tavof qilishlaridan oldin tarkibida mushk boʻlgan xushboʻ narsa bilan xushboʻyladim», dedi. Bu bobda Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan ham (hadis) bor. Abu Iso aytdi: Oishaning hadisi hasan sahih hadisdir. Nabiy ﷺning sahobalaridan va boshqalardan boʻlgan aksar ilm ahlining ameli shu boʻyicha boʻlib, ular: muhrim (ehromli) kishi nahr kuni Jamratul-Aqabaga (toshlarni) otsa, qurbonlik soʻysa va soch oldirsa yoki qisqartirsa, unga harom boʻlgan har bir narsa — ayollardan boshqasi — halol boʻladi, deb biladilar. Bu Shofeʼiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)dan: «Unga ayollar va xushboʻ hiddan boshqa har bir narsa halol boʻladi», degani rivoyat qilingan. Nabiy ﷺning sahobalaridan va boshqalardan boʻlgan baʼzi ilm ahli ham shunga boribdi, bu Kufa ahlining soʻzidir.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: У: «Мен Расулуллоҳ ﷺни эҳром боғлашларидан олдин ва наҳр (қурбонлик) куни Байтни тавоф қилишларидан олдин таркибида мушк бўлган хушбў нарса билан хушбўйладим», деди. Бу бобда Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ҳам (ҳадис) бор. Абу Исо айтди: Оишанинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Набий ﷺнинг саҳобаларидан ва бошқалардан бўлган аксар илм аҳлининг амели шу бўйича бўлиб, улар: муҳрим (эҳромли) киши наҳр куни Жамратул-Ақабага (тошларни) отса, қурбонлик сўйса ва соч олдирса ёки қисқартирса, унга ҳаром бўлган ҳар бир нарса — аёллардан бошқаси — ҳалол бўлади, деб биладилар. Бу Шофеъий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан: «Унга аёллар ва хушбў ҳиддан бошқа ҳар бир нарса ҳалол бўлади», дегани ривоят қилинган. Набий ﷺнинг саҳобаларидан ва бошқалардан бўлган баъзи илм аҳли ҳам шунга борибди, бу Куфа аҳлининг сўзидир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الْقَطَّانُ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، عَنْ عَطَاءٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنِ الْفَضْلِ بْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ أَرْدَفَنِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنْ جَمْعٍ إِلَى مِنًى فَلَمْ يَزَلْ يُلَبِّي حَتَّى رَمَى الْجَمْرَةَ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَابْنِ مَسْعُودٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ الْفَضْلِ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ أَنَّ الْحَاجَّ لاَ يَقْطَعُ التَّلْبِيَةَ حَتَّى يَرْمِيَ الْجَمْرَةَ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏

Fazl ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U: «Rasululloh ﷺ meni Jamʼdan (Muzdalifadan) Minoga oʻz orqalariga (ulovga) mindirdilar, u zot to jamraga (toshlarni) otmagunlaricha talbiya aytishdan toʻxtamadilar», dedi. Bu bobda Ali, Ibn Masʼud va Ibn Abbos (roziyallohu anhum)dan ham (hadis) bor. Abu Iso aytdi: Fazlning hadisi hasan sahih hadisdir. Nabiy ﷺning sahobalaridan va boshqalardan boʻlgan ilm ahlining ameli shu boʻyicha boʻlib, hojiy to jamraga (toshlarni) otmaguncha talbiyani toʻxtatmaydi. Bu Shofeʼiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir.Фазл ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У: «Расулуллоҳ ﷺ мени Жамъдан (Муздалифадан) Минога ўз орқаларига (уловга) миндирдилар, у зот то жамрага (тошларни) отмагунларича талбия айтишдан тўхтамадилар», деди. Бу бобда Али, Ибн Масъуд ва Ибн Аббос (розияллоҳу анҳум)дан ҳам (ҳадис) бор. Абу Исо айтди: Фазлнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Набий ﷺнинг саҳобаларидан ва бошқалардан бўлган илм аҳлининг амели шу бўйича бўлиб, ҳожий то жамрага (тошларни) отмагунча талбияни тўхтатмайди. Бу Шофеъий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، عَنِ ابْنِ أَبِي لَيْلَى، عَنْ عَطَاءٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، يَرْفَعُ الْحَدِيثَ أَنَّهُ كَانَ يُمْسِكُ عَنِ التَّلْبِيَةِ، فِي الْعُمْرَةِ إِذَا اسْتَلَمَ الْحَجَرَ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَيْهِ عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ قَالُوا لاَ يَقْطَعُ الْمُعْتَمِرُ التَّلْبِيَةَ حَتَّى يَسْتَلِمَ الْحَجَرَ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُهُمْ إِذَا انْتَهَى إِلَى بُيُوتِ مَكَّةَ قَطَعَ التَّلْبِيَةَ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى حَدِيثِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَبِهِ يَقُولُ سُفْيَانُ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi, u hadisni Nabiy ﷺga marfuʼ qilib (koʻtarib) keltiradiki: U zot umrada Hajar(ul-asvad)ni istilom qilganlarida (qoʻl tekkizganlarida) talbiyadan toʻxtar edilar. (Rovi) aytdi: Bu bobda Abdulloh ibn Amr (roziyallohu anhumo)dan ham (hadis) bor. Abu Iso aytdi: Ibn Abbosning hadisi sahih hadisdir. Aksar ilm ahlining ameli shunga boʻlib, ular: «Umra qiluvchi to Hajar(ul-asvad)ni istilom qilmaguncha talbiyani toʻxtatmaydi», dedilar. Baʼzilari esa: «Makka uylariga yetib borganda talbiyani toʻxtatadi», dedi. Amal esa Nabiy ﷺning hadisi boʻyichadir, Sufyon, Shofeʼiy, Ahmad va Ishoq ham shuni aytadilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади, у ҳадисни Набий ﷺга марфуъ қилиб (кўтариб) келтирадики: У зот умрада Ҳажар(ул-асвад)ни истилом қилганларида (қўл теккизганларида) талбиядан тўхтар эдилар. (Рови) айтди: Бу бобда Абдуллоҳ ибн Амр (розияллоҳу анҳумо)дан ҳам (ҳадис) бор. Абу Исо айтди: Ибн Аббоснинг ҳадиси саҳиҳ ҳадисдир. Аксар илм аҳлининг амели шунга бўлиб, улар: «Умра қилувчи то Ҳажар(ул-асвад)ни истилом қилмагунча талбияни тўхтатмайди», дедилар. Баъзилари эса: «Макка уйларига етиб борганда талбияни тўхтатади», деди. Амал эса Набий ﷺнинг ҳадиси бўйичадир, Суфён, Шофеъий, Аҳмад ва Ишоқ ҳам шуни айтадилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَعَائِشَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَخَّرَ طَوَافَ الزِّيَارَةِ إِلَى اللَّيْلِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رَخَّصَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي أَنْ يُؤَخَّرَ طَوَافُ الزِّيَارَةِ إِلَى اللَّيْلِ وَاسْتَحَبَّ بَعْضُهُمْ أَنْ يَزُورَ يَوْمَ النَّحْرِ وَوَسَّعَ بَعْضُهُمْ أَنْ يُؤَخَّرَ وَلَوْ إِلَى آخِرِ أَيَّامِ مِنًى ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ ziyorat tavofini kechgacha kechiktirdilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Baʼzi ilm ahllari ziyorat tavofini kechgacha kechiktirishga ruxsat berishgan, baʼzilari nahr (qurbonlik) kuni ziyorat qilishni mustahab deyishgan, baʼzilari esa Mino kunlarining oxirigacha boʻlsa ham kechiktirishga keng yoʻl qoʻyishgan.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ зиёрат тавофини кечгача кечиктирдилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Баъзи илм аҳллари зиёрат тавофини кечгача кечиктиришга рухсат беришган, баъзилари наҳр (қурбонлик) куни зиёрат қилишни мустаҳаб дейишган, баъзилари эса Мино кунларининг охиригача бўлса ҳам кечиктиришга кенг йўл қўйишган.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم وَأَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ وَعُثْمَانُ يَنْزِلُونَ الأَبْطَحَ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَائِشَةَ وَأَبِي رَافِعٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ حَدِيثٌ صَحِيحٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ إِنَّمَا نَعْرِفُهُ مِنْ حَدِيثِ عَبْدِ الرَّزَّاقِ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ ‏.‏ وَقَدِ اسْتَحَبَّ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ نُزُولَ الأَبْطَحِ مِنْ غَيْرِ أَنْ يَرَوْا ذَلِكَ وَاجِبًا إِلاَّ مَنْ أَحَبَّ ذَلِكَ ‏.‏ قَالَ الشَّافِعِيُّ وَنُزُولُ الأَبْطَحِ لَيْسَ مِنَ النُّسُكِ فِي شَيْءٍ إِنَّمَا هُوَ مَنْزِلٌ نَزَلَهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ, Abu Bakr, Umar va Usmon Abtahda tushib (qoʻnib) turardilar. (Roviy) aytdi: Bu bobda Oisha, Abu Rofiʼ va Ibn Abbosdan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Ibn Umarning hadisi sahih hasan gʻariyb hadisdir. Biz uni faqat Abdurrazzoqning Ubaydulloh ibn Umardan qilgan rivoyati orqaligina bilamiz. Baʼzi ilm ahllari Abtahda tushishni vojib deb hisoblamagan holda, faqat buni xohlagan kishi uchun mustahab sanashgan. Shofiʼiy aytdi: Abtahda tushish manosik (hajj amallari)dan hech narsa emas, u faqat Nabiy ﷺ tushgan bir manzildir, xolos.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ, Абу Бакр, Умар ва Усмон Абтаҳда тушиб (қўниб) турардилар. (Ровий) айтди: Бу бобда Оиша, Абу Рофиъ ва Ибн Аббосдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Ибн Умарнинг ҳадиси саҳиҳ ҳасан ғарийб ҳадисдир. Биз уни фақат Абдурраззоқнинг Убайдуллоҳ ибн Умардан қилган ривояти орқалигина биламиз. Баъзи илм аҳллари Абтаҳда тушишни вожиб деб ҳисобламаган ҳолда, фақат буни хоҳлаган киши учун мустаҳаб санашган. Шофиъий айтди: Абтаҳда тушиш маносик (ҳажж амаллари)дан ҳеч нарса эмас, у фақат Набий ﷺ тушган бир манзилдир, холос.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنْ عَطَاءٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ لَيْسَ التَّحْصِيبُ بِشَيْءٍ إِنَّمَا هُوَ مَنْزِلٌ نَزَلَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى التَّحْصِيبُ نُزُولُ الأَبْطَحِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U: «Tahsiyb hech narsa emas, u faqat Rasululloh ﷺ tushgan bir manzildir, xolos», dedi. Abu Iso aytdi: Tahsiyb — Abtahda tushishdir. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У: «Таҳсийб ҳеч нарса эмас, у фақат Расулуллоҳ ﷺ тушган бир манзилдир, холос», деди. Абу Исо айтди: Таҳсийб — Абтаҳда тушишдир. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ، حَدَّثَنَا حَبِيبٌ الْمُعَلِّمُ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ إِنَّمَا نَزَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الأَبْطَحَ لأَنَّهُ كَانَ أَسْمَحَ لِخُرُوجِهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، نَحْوَهُ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: U: «Rasululloh ﷺ Abtahda faqatgina u (yer) chiqib ketishlari uchun qulayroq boʻlgani sababli tushdilar», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: У: «Расулуллоҳ ﷺ Абтаҳда фақатгина у (ер) чиқиб кетишлари учун қулайроқ бўлгани сабабли тушдилар», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ طَرِيفٍ الْكُوفِيُّ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سُوقَةَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُنْكَدِرِ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ رَفَعَتِ امْرَأَةٌ صَبِيًّا لَهَا إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَلِهَذَا حَجٌّ قَالَ ‏"‏ نَعَمْ وَلَكِ أَجْرٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏ حَدِيثُ جَابِرٍ حَدِيثٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Bir ayol oʻzining bolasini Rasululloh ﷺga koʻtarib: «Ey Allohning Rasuli, shu (bola) uchun hajj bormi?» dedi. U zot: «Ha, sen uchun esa ajr bordir», dedilar. (Roviy) aytdi: Bu bobda Ibn Abbosdan ham (rivoyat) bor. Jobirning hadisi gʻariyb hadisdir.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Бир аёл ўзининг боласини Расулуллоҳ ﷺга кўтариб: «Эй Аллоҳнинг Расули, шу (бола) учун ҳажж борми?» деди. У зот: «Ҳа, сен учун эса ажр бордир», дедилар. (Ровий) айтди: Бу бобда Ибн Аббосдан ҳам (ривоят) бор. Жобирнинг ҳадиси ғарийб ҳадисдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا حَاتِمُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يُوسُفَ، عَنِ السَّائِبِ بْنِ يَزِيدَ، قَالَ حَجَّ بِي أَبِي مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ وَأَنَا ابْنُ سَبْعِ سِنِينَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Soib ibn Yazid (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U: «Otam meni Vidoʼ hajjida Rasululloh ﷺ bilan birga hajga olib bordi, men esa yetti yoshda edim», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Соиб ибн Язид (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У: «Отам мени Видў ҳажжида Расулуллоҳ ﷺ билан бирга ҳажга олиб борди, мен эса етти ёшда эдим», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا قَزَعَةُ بْنُ سُوَيْدٍ الْبَاهِلِيُّ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُنْكَدِرِ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ ‏.‏ يَعْنِي حَدِيثَ مُحَمَّدِ بْنِ طَرِيفٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَقَدْ رُوِيَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُنْكَدِرِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مُرْسَلاً ‏.‏ وَقَدْ أَجْمَعَ أَهْلُ الْعِلْمِ أَنَّ الصَّبِيَّ إِذَا حَجَّ قَبْلَ أَنْ يُدْرِكَ فَعَلَيْهِ الْحَجُّ إِذَا أَدْرَكَ لاَ تُجْزِئُ عَنْهُ تِلْكَ الْحَجَّةُ عَنْ حَجَّةِ الإِسْلاَمِ وَكَذَلِكَ الْمَمْلُوكُ إِذَا حَجَّ فِي رِقِّهِ ثُمَّ أُعْتِقَ فَعَلَيْهِ الْحَجُّ إِذَا وَجَدَ إِلَى ذَلِكَ سَبِيلاً وَلاَ يُجْزِئُ عَنْهُ مَا حَجَّ فِي حَالِ رِقِّهِ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan Nabiy ﷺdan, yaʼni Muhammad ibn Tariyfning hadisiga oʻxshash (hadis) rivoyat qilinadi. Abu Iso aytdi: Bu (hadis) Muhammad ibn al-Munkadirdan, Nabiy ﷺdan mursal ravishda ham rivoyat qilingan. Ilm ahllari shunga ijmoʼ qilishganki, bola balogʻatga yetmasdan oldin hajj qilsa, balogʻatga yetganida unga hajj (qaytadan) farz boʻladi, oʻsha hajj uning zimmasidagi islom hajji oʻrnida kifoya qilmaydi. Shuningdek, qul oʻz qulligi holatida hajj qilsa, soʻng ozod etilsa, unga imkon topganida hajj (qaytadan) farz boʻladi va qulligida qilgan haji uning oʻrnida kifoya qilmaydi. Bu — Sufyon as-Savriy, Shofiʼiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан Набий ﷺдан, яъни Муҳаммад ибн Тарийфнинг ҳадисига ўхшаш (ҳадис) ривоят қилинади. Абу Исо айтди: Бу (ҳадис) Муҳаммад ибн ал-Мункадирдан, Набий ﷺдан мурсал равишда ҳам ривоят қилинган. Илм аҳллари шунга ижмў қилишганки, бола балоғатга етмасдан олдин ҳажж қилса, балоғатга етганида унга ҳажж (қайтадан) фарз бўлади, ўша ҳажж унинг зиммасидаги ислом ҳажжи ўрнида кифоя қилмайди. Шунингдек, қул ўз қуллиги ҳолатида ҳажж қилса, сўнг озод этилса, унга имкон топганида ҳажж (қайтадан) фарз бўлади ва қуллигида қилган ҳажи унинг ўрнида кифоя қилмайди. Бу — Суфён ас-Саврий, Шофиъий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ الْوَاسِطِيُّ، قَالَ سَمِعْتُ ابْنَ نُمَيْرٍ، عَنْ أَشْعَثَ بْنِ سَوَّارٍ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرٍ، قَالَ كُنَّا إِذَا حَجَجْنَا مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَكُنَّا نُلَبِّي عَنِ النِّسَاءِ وَنَرْمِي عَنِ الصِّبْيَانِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَقَدْ أَجْمَعَ أَهْلُ الْعِلْمِ عَلَى أَنَّ الْمَرْأَةَ لاَ يُلَبِّي عَنْهَا غَيْرُهَا بَلْ هِيَ تُلَبِّي عَنْ نَفْسِهَا وَيُكْرَهُ لَهَا رَفْعُ الصَّوْتِ بِالتَّلْبِيَةِ ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U: «Biz Nabiy ﷺ bilan birga hajj qilganimizda, ayollar tomonidan talbiya aytar va bolalar tomonidan (jamratlarni) toshboʻron qilar edik», dedi. Abu Iso aytdi: Bu gʻariyb hadis boʻlib, biz uni faqat shu yoʻldan bilamiz. Ilm ahllari shunga ijmoʼ qilishganki, ayol tomonidan boshqa kishi talbiya aytmaydi, balki uning oʻzi oʻzi uchun talbiya aytadi va uning talbiyani ovozini koʻtarib aytishi makruhdir.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У: «Биз Набий ﷺ билан бирга ҳажж қилганимизда, аёллар томонидан талбия айтар ва болалар томонидан (жамратларни) тошбўрон қилар эдик», деди. Абу Исо айтди: Бу ғарийб ҳадис бўлиб, биз уни фақат шу йўлдан биламиз. Илм аҳллари шунга ижмў қилишганки, аёл томонидан бошқа киши талбия айтмайди, балки унинг ўзи ўзи учун талбия айтади ва унинг талбияни овозини кўтариб айтиши макруҳдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا رَوْحُ بْنُ عُبَادَةَ، حَدَّثَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ، أَخْبَرَنِي ابْنُ شِهَابٍ، قَالَ حَدَّثَنِي سُلَيْمَانُ بْنُ يَسَارٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ، عَنِ الْفَضْلِ بْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ امْرَأَةً، مِنْ خَثْعَمٍ قَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ أَبِي أَدْرَكَتْهُ فَرِيضَةُ اللَّهِ فِي الْحَجِّ وَهُوَ شَيْخٌ كَبِيرٌ لاَ يَسْتَطِيعُ أَنْ يَسْتَوِيَ عَلَى ظَهْرِ الْبَعِيرِ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ حُجِّي عَنْهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَبُرَيْدَةَ وَحُصَيْنِ بْنِ عَوْفٍ وَأَبِي رَزِينٍ الْعُقَيْلِيِّ وَسَوْدَةَ بِنْتِ زَمْعَةَ وَابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ الْفَضْلِ بْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنْ حُصَيْنِ بْنِ عَوْفٍ الْمُزَنِيِّ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَيْضًا عَنْ سِنَانِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْجُهَنِيِّ عَنْ عَمَّتِهِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ وَسَأَلْتُ مُحَمَّدًا عَنْ هَذِهِ الرِّوَايَاتِ فَقَالَ أَصَحُّ شَيْءٍ فِي هَذَا الْبَابِ مَا رَوَى ابْنُ عَبَّاسٍ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ عَبَّاسٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ مُحَمَّدٌ وَيَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ ابْنُ عَبَّاسٍ سَمِعَهُ مِنَ الْفَضْلِ وَغَيْرِهِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ رَوَى هَذَا عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَأَرْسَلَهُ وَلَمْ يَذْكُرِ الَّذِي سَمِعَهُ مِنْهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَقَدْ صَحَّ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي هَذَا الْبَابِ غَيْرُ حَدِيثٍ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ وَبِهِ يَقُولُ الثَّوْرِيُّ وَابْنُ الْمُبَارَكِ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ يَرَوْنَ أَنْ يُحَجَّ عَنِ الْمَيِّتِ ‏.‏ وَقَالَ مَالِكٌ إِذَا أَوْصَى أَنْ يُحَجَّ عَنْهُ حُجَّ عَنْهُ ‏.‏ وَقَدْ رَخَّصَ بَعْضُهُمْ أَنْ يُحَجَّ عَنِ الْحَىِّ إِذَا كَانَ كَبِيرًا أَوْ بِحَالٍ لاَ يَقْدِرُ أَنْ يَحُجَّ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ الْمُبَارَكِ وَالشَّافِعِيِّ ‏.‏

Fazl ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Xasʼam (qabilasi)dan boʻlgan bir ayol: «Ey Allohning Rasuli, otamga Allohning hajdagi farzi yetib keldi, biroq u tuyaning ustida tik turolmaydigan keksa chol, (qariya)dir», dedi. U zot: «Uning oʻrniga hajj qil», dedilar. (Roviy) aytdi: Bu bobda Ali, Burayda, Husayn ibn Avf, Abu Roziyn al-Uqayliy, Savda binti Zamʼa va Ibn Abbosdan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Fazl ibn Abbosning hadisi hasan sahih hadisdir. Bu (hadis) Ibn Abbosdan, Husayn ibn Avf al-Muzaniydan, Nabiy ﷺdan ham rivoyat qilingan. Yana Ibn Abbosdan, Sinon ibn Abdulloh al-Juhaniydan, uning ammasidan, Nabiy ﷺdan ham rivoyat qilingan. Hamda Ibn Abbosdan, Nabiy ﷺdan (bevosita) ham rivoyat qilingan. (Abu Iso) aytdi: Men Muhammaddan (Buxoriydan) bu rivoyatlar haqida soʻradim, u: «Bu bobdagi eng sahih narsa Ibn Abbosning Fazl ibn Abbosdan, Nabiy ﷺdan qilgan rivoyatidir», dedi. Muhammad aytdi: Ibn Abbos uni Fazldan va boshqalardan, Nabiy ﷺdan eshitgan boʻlishi, soʻng buni Nabiy ﷺdan rivoyat qilib, mursal qilgan va kimdan eshitganini zikr qilmagan boʻlishi mumkin. Abu Iso aytdi: Bu bobda Nabiy ﷺdan bir necha hadis sahih boʻlgan. Nabiy ﷺ sahobalaridan va boshqalaridan boʻlgan ilm ahllarida amal shunga koʻradir. Savriy, Ibn Muborak, Shofiʼiy, Ahmad va Ishoq ham shu (fikr)ni aytishadi: ular oʻlgan kishi nomidan hajj qilinadi, deb koʻradilar. Molik: «Agar oʻzi nomidan hajj qilinishini vasiyat qilgan boʻlsa, uning nomidan hajj qilinadi», dedi. Baʼzilari tirik kishi keksa boʻlsa yoki oʻzi hajj qila olmaydigan holatda boʻlsa, uning nomidan hajj qilinishiga ruxsat berishgan. Bu — Ibn Muborak va Shofiʼiyning soʻzidir.Фазл ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Хасъам (қабиласи)дан бўлган бир аёл: «Эй Аллоҳнинг Расули, отамга Аллоҳнинг ҳаждаги фарзи етиб келди, бироқ у туянинг устида тик туролмайдиган кекса чол, (қария)дир», деди. У зот: «Унинг ўрнига ҳажж қил», дедилар. (Ровий) айтди: Бу бобда Али, Бурайда, Ҳусайн ибн Авф, Абу Розийн ал-Уқайлий, Савда бинти Замъа ва Ибн Аббосдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Фазл ибн Аббоснинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Бу (ҳадис) Ибн Аббосдан, Ҳусайн ибн Авф ал-Музанийдан, Набий ﷺдан ҳам ривоят қилинган. Яна Ибн Аббосдан, Синон ибн Абдуллоҳ ал-Жуҳанийдан, унинг аммасидан, Набий ﷺдан ҳам ривоят қилинган. Ҳамда Ибн Аббосдан, Набий ﷺдан (бевосита) ҳам ривоят қилинган. (Абу Исо) айтди: Мен Муҳаммаддан (Бухорийдан) бу ривоятлар ҳақида сўрадим, у: «Бу бобдаги энг саҳиҳ нарса Ибн Аббоснинг Фазл ибн Аббосдан, Набий ﷺдан қилган ривоятидир», деди. Муҳаммад айтди: Ибн Аббос уни Фазлдан ва бошқалардан, Набий ﷺдан эшитган бўлиши, сўнг буни Набий ﷺдан ривоят қилиб, мурсал қилган ва кимдан эшитганини зикр қилмаган бўлиши мумкин. Абу Исо айтди: Бу бобда Набий ﷺдан бир неча ҳадис саҳиҳ бўлган. Набий ﷺ саҳобаларидан ва бошқаларидан бўлган илм аҳлларида амал шунга кўрадир. Саврий, Ибн Муборак, Шофиъий, Аҳмад ва Ишоқ ҳам шу (фикр)ни айтишади: улар ўлган киши номидан ҳажж қилинади, деб кўрадилар. Молик: «Агар ўзи номидан ҳажж қилинишини васият қилган бўлса, унинг номидан ҳажж қилинади», деди. Баъзилари тирик киши кекса бўлса ёки ўзи ҳажж қила олмайдиган ҳолатда бўлса, унинг номидан ҳажж қилинишига рухсат беришган. Бу — Ибн Муборак ва Шофиъийнинг сўзидир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، عَنْ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَطَاءٍ، ‏.‏ قَالَ وَحَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ مُسْهِرٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَطَاءٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُرَيْدَةَ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ جَاءَتِ امْرَأَةٌ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَتْ إِنَّ أُمِّي مَاتَتْ وَلَمْ تَحُجَّ أَفَأَحُجُّ عَنْهَا قَالَ ‏"‏ نَعَمْ حُجِّي عَنْهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abdulloh ibn Burayda otasi (Burayda (roziyallohu anhu))dan rivoyat qilib aytadi: Bir ayol Nabiy ﷺ huzuriga kelib: «Onam vafot etdi, biroq hajj qilmagan edi, men uning oʻrniga hajj qilaymi?» dedi. U zot: «Ha, uning oʻrniga hajj qil», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Абдуллоҳ ибн Бурайда отаси (Бурайда (розияллоҳу анҳу))дан ривоят қилиб айтади: Бир аёл Набий ﷺ ҳузурига келиб: «Онам вафот этди, бироқ ҳажж қилмаган эди, мен унинг ўрнига ҳажж қилайми?» деди. У зот: «Ҳа, унинг ўрнига ҳажж қил», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا يُوسُفُ بْنُ عِيسَى، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ شُعْبَةَ، عَنِ النُّعْمَانِ بْنِ سَالِمٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ أَوْسٍ، عَنْ أَبِي رَزِينٍ الْعُقَيْلِيِّ، أَنَّهُ أَتَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ أَبِي شَيْخٌ كَبِيرٌ لاَ يَسْتَطِيعُ الْحَجَّ وَلاَ الْعُمْرَةَ وَلاَ الظَّعْنَ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ حُجَّ عَنْ أَبِيكَ وَاعْتَمِرْ ‏"‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَإِنَّمَا ذُكِرَتِ الْعُمْرَةُ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي هَذَا الْحَدِيثِ أَنْ يَعْتَمِرَ الرَّجُلُ عَنْ غَيْرِهِ ‏.‏ وَأَبُو رَزِينٍ الْعُقَيْلِيُّ اسْمُهُ لَقِيطُ بْنُ عَامِرٍ ‏.‏

Abu Roziyn al-Uqayliy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U Nabiy ﷺ huzuriga kelib: «Ey Allohning Rasuli, otam hajga ham, umraga ham, safarga ham qodir boʻlmagan keksa choldir», dedi. U zot: «Otang nomidan hajj qil va umra ham qil», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Bu hadisda Nabiy ﷺdan umraning zikr qilinishi — kishi boshqa birovning nomidan umra qilishi (joizligi)dir. Abu Roziyn al-Uqayliyning ismi Laqiyt ibn Omirdir.Абу Розийн ал-Уқайлий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У Набий ﷺ ҳузурига келиб: «Эй Аллоҳнинг Расули, отам ҳажга ҳам, умрага ҳам, сафарга ҳам қодир бўлмаган кекса чолдир», деди. У зот: «Отанг номидан ҳажж қил ва умра ҳам қил», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу ҳадисда Набий ﷺдан умранинг зикр қилиниши — киши бошқа бировнинг номидан умра қилиши (жоизлиги)дир. Абу Розийн ал-Уқайлийнинг исми Лақийт ибн Омирдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى الصَّنْعَانِيُّ، حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ عَلِيٍّ، عَنِ الْحَجَّاجِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُنْكَدِرِ، عَنْ جَابِرٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم سُئِلَ عَنِ الْعُمْرَةِ أَوَاجِبَةٌ هِيَ قَالَ ‏"‏ لاَ وَأَنْ تَعْتَمِرُوا هُوَ أَفْضَلُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ قَالُوا الْعُمْرَةُ لَيْسَتْ بِوَاجِبَةٍ ‏.‏ وَكَانَ يُقَالُ هُمَا حَجَّانِ الْحَجُّ الأَكْبَرُ يَوْمَ النَّحْرِ وَالْحَجُّ الأَصْغَرُ الْعُمْرَةُ ‏.‏ وَقَالَ الشَّافِعِيُّ الْعُمْرَةُ سُنَّةٌ لاَ نَعْلَمُ أَحَدًا رَخَّصَ فِي تَرْكِهَا وَلَيْسَ فِيهَا شَيْءٌ ثَابِتٌ بِأَنَّهَا تَطَوُّعٌ وَقَدْ رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِإِسْنَادٍ وَهُوَ ضَعِيفٌ لاَ تَقُومُ بِمِثْلِهِ الْحُجَّةُ وَقَدْ بَلَغَنَا عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ كَانَ يُوجِبُهَا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى كُلُّهُ كَلاَمُ الشَّافِعِيِّ ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺdan umra haqida — u vojibmi, deb soʻraldi. U zot: «Yoʻq, biroq umra qilishingiz afzalroqdir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Bu — baʼzi ilm ahllarining soʻzidir; ular: «Umra vojib emas», deyishadi. Shunday deyilar edi: ular (haj va umra) ikki hajdir — katta haj nahr (qurbonlik) kunidagi haj, kichik haj esa umradir. Shofiʼiy aytdi: Umra sunnatdir, biz uni tark etishga ruxsat bergan birorta kishini bilmaymiz va uning nafl (ixtiyoriy) ekanligi haqida sobit narsa yoʻq. Nabiy ﷺdan bir isnod bilan rivoyat qilingan, biroq u zaifdir, uning kabisi bilan hujjat tiklanmaydi. Bizga Ibn Abbosdan, uning uni vojib qilgani yetib keldi. Abu Iso aytdi: Bularning barchasi Shofiʼiyning soʻzidir.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺдан умра ҳақида — у вожибми, деб сўралди. У зот: «Йўқ, бироқ умра қилишингиз афзалроқдир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу — баъзи илм аҳлларининг сўзидир; улар: «Умра вожиб эмас», дейишади. Шундай дейилар эди: улар (ҳаж ва умра) икки ҳаждир — катта ҳаж наҳр (қурбонлик) кунидаги ҳаж, кичик ҳаж эса умрадир. Шофиъий айтди: Умра суннатдир, биз уни тарк этишга рухсат берган бирорта кишини билмаймиз ва унинг нафл (ихтиёрий) эканлиги ҳақида собит нарса йўқ. Набий ﷺдан бир иснод билан ривоят қилинган, бироқ у заифдир, унинг кабиси билан ҳужжат тикланмайди. Бизга Ибн Аббосдан, унинг уни вожиб қилгани етиб келди. Абу Исо айтди: Буларнинг барчаси Шофиъийнинг сўзидир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ الضَّبِّيُّ، حَدَّثَنَا زِيَادُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي زِيَادٍ، عَنْ مُجَاهِدٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ دَخَلَتِ الْعُمْرَةُ فِي الْحَجِّ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ سُرَاقَةَ بْنِ مَالِكِ بْنِ جُعْشُمٍ وَجَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَمَعْنَى هَذَا الْحَدِيثِ أَنْ لاَ بَأْسَ بِالْعُمْرَةِ فِي أَشْهُرِ الْحَجِّ ‏.‏ وَهَكَذَا قَالَ الشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏ وَمَعْنَى هَذَا الْحَدِيثِ أَنَّ أَهْلَ الْجَاهِلِيَّةِ كَانُوا لاَ يَعْتَمِرُونَ فِي أَشْهُرِ الْحَجِّ فَلَمَّا جَاءَ الإِسْلاَمُ رَخَّصَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فِي ذَلِكَ فَقَالَ ‏"‏ دَخَلَتِ الْعُمْرَةُ فِي الْحَجِّ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ ‏"‏ ‏.‏ يَعْنِي لاَ بَأْسَ بِالْعُمْرَةِ فِي أَشْهُرِ الْحَجِّ ‏.‏ وَأَشْهُرُ الْحَجِّ شَوَّالٌ وَذُو الْقَعْدَةِ وَعَشْرٌ مِنْ ذِي الْحِجَّةِ لاَ يَنْبَغِي لِلرَّجُلِ أَنْ يُهِلَّ بِالْحَجِّ إِلاَّ فِي أَشْهُرِ الْحَجِّ ‏.‏ وَأَشْهُرُ الْحُرُمِ رَجَبٌ وَذُو الْقَعْدَةِ وَذُو الْحِجَّةِ وَالْمُحَرَّمُ ‏.‏ هَكَذَا قَالَ غَيْرُ وَاحِدٍ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan, Nabiy ﷺdan rivoyat qilinadi: U zot: «Umra qiyomat kunigacha hajjning ichiga kirdi», dedilar. (Roviy) aytdi: Bu bobda Suroqa ibn Molik ibn Juʼshum va Jobir ibn Abdullohdan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Ibn Abbosning hadisi hasan hadisdir. Bu hadisning maʼnosi — haj oylarida umra qilishda hech qanday zarar yoʻqligidir. Shofiʼiy, Ahmad va Ishoq ham shunday deyishgan. Bu hadisning maʼnosi shuki, johiliyat ahli haj oylarida umra qilishmas edi. Islom kelganida Nabiy ﷺ bunga ruxsat berib: «Umra qiyomat kunigacha hajjning ichiga kirdi», dedilar. Yaʼni haj oylarida umra qilishda zarar yoʻqdir. Haj oylari — Shavvol, Zulqaʼda va Zulhijjadan oʻn (kun)dir; kishi hajga faqat haj oylarida ehrom bogʻlashi (kerak). Hurmatli oylar esa — Rajab, Zulqaʼda, Zulhijja va Muharramdir. Nabiy ﷺ sahobalaridan va boshqalaridan boʻlgan ilm ahllaridan bir nechtasi shunday deyishgan.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан, Набий ﷺдан ривоят қилинади: У зот: «Умра қиёмат кунигача ҳажжнинг ичига кирди», дедилар. (Ровий) айтди: Бу бобда Суроқа ибн Молик ибн Жуъшум ва Жобир ибн Абдуллоҳдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Ибн Аббоснинг ҳадиси ҳасан ҳадисдир. Бу ҳадиснинг маъноси — ҳаж ойларида умра қилишда ҳеч қандай зарар йўқлигидир. Шофиъий, Аҳмад ва Ишоқ ҳам шундай дейишган. Бу ҳадиснинг маъноси шуки, жоҳилият аҳли ҳаж ойларида умра қилишмас эди. Ислом келганида Набий ﷺ бунга рухсат бериб: «Умра қиёмат кунигача ҳажжнинг ичига кирди», дедилар. Яъни ҳаж ойларида умра қилишда зарар йўқдир. Ҳаж ойлари — Шаввол, Зулқаъда ва Зулҳижжадан ўн (кун)дир; киши ҳажга фақат ҳаж ойларида эҳром боғлаши (керак). Ҳурматли ойлар эса — Ражаб, Зулқаъда, Зулҳижжа ва Муҳаррамдир. Набий ﷺ саҳобаларидан ва бошқаларидан бўлган илм аҳлларидан бир нечтаси шундай дейишган.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ سُمَىٍّ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الْعُمْرَةُ إِلَى الْعُمْرَةِ تُكَفِّرُ مَا بَيْنَهُمَا وَالْحَجُّ الْمَبْرُورُ لَيْسَ لَهُ جَزَاءٌ إِلاَّ الْجَنَّةُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Bir umradan ikkinchi umragacha — ular orasidagi (gunohlar)ga kafforot boʻladi, mabrur (qabul boʻlgan) hajning esa jannatdan boshqa hech qanday mukofoti yoʻq», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Бир умрадан иккинчи умрагача — улар орасидаги (гуноҳлар)га каффорот бўлади, мабрур (қабул бўлган) ҳажнинг эса жаннатдан бошқа ҳеч қандай мукофоти йўқ», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ مُوسَى، وَابْنُ أَبِي عُمَرَ، قَالاَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ أَوْسٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَمَرَ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ أَبِي بَكْرٍ أَنْ يُعْمِرَ عَائِشَةَ مِنَ التَّنْعِيمِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abdurrahmon ibn Abu Bakr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ Abdurrahmon ibn Abu Bakrga Oishani Tanʼimdan umra qildirishni buyurdilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Абдурраҳмон ибн Абу Бакр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ Абдурраҳмон ибн Абу Бакрга Оишани Танъимдан умра қилдиришни буюрдилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، عَنْ مُزَاحِمِ بْنِ أَبِي مُزَاحِمٍ، عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ مُحَرِّشٍ الْكَعْبِيِّ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم خَرَجَ مِنَ الْجِعْرَانَةِ لَيْلاً مُعْتَمِرًا فَدَخَلَ مَكَّةَ لَيْلاً فَقَضَى عُمْرَتَهُ ثُمَّ خَرَجَ مِنْ لَيْلَتِهِ فَأَصْبَحَ بِالْجِعْرَانَةِ كَبَائِتٍ فَلَمَّا زَالَتِ الشَّمْسُ مِنَ الْغَدِ خَرَجَ مِنْ بَطْنِ سَرِفَ حَتَّى جَاءَ مَعَ الطَّرِيقِ طَرِيقِ جَمْعٍ بِبَطْنِ سَرِفَ فَمِنْ أَجْلِ ذَلِكَ خَفِيَتْ عُمْرَتُهُ عَلَى النَّاسِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَلاَ نَعْرِفُ لِمُحَرِّشٍ الْكَعْبِيِّ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم غَيْرَ هَذَا الْحَدِيثِ ‏.‏

Muharrish al-Kaʼbiy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ Jiʼronadan kechasi umra (qilish) uchun chiqdilar va kechasi Makkaga kirib, umralarini ado etdilar. Soʻng oʻsha kechaning oʻzida chiqib, tunni (Jiʼronada) oʻtkazgan kishidek tongni Jiʼronada qarshiladilar. Ertasi kun quyosh ogʻgach, Sarif vodiysining ichidan chiqib, Sarif vodiysidagi Jamʼ yoʻliga qoʻshilib (yetib) keldilar. Mana shu sababdan u zotning umralari odamlardan yashirin qoldi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir. Biz Muharrish al-Kaʼbiydan Nabiy ﷺdan (rivoyat qilingan) bu hadisdan boshqasini bilmaymiz.Муҳарриш ал-Каъбий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ Жиъронадан кечаси умра (қилиш) учун чиқдилар ва кечаси Маккага кириб, умраларини адо этдилар. Сўнг ўша кечанинг ўзида чиқиб, тунни (Жиъронада) ўтказган кишидек тонгни Жиъронада қаршиладилар. Эртаси кун қуёш оғгач, Сариф водийсининг ичидан чиқиб, Сариф водийсидаги Жамъ йўлига қўшилиб (етиб) келдилар. Мана шу сабабдан у зотнинг умралари одамлардан яширин қолди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Биз Муҳарриш ал-Каъбийдан Набий ﷺдан (ривоят қилинган) бу ҳадисдан бошқасини билмаймиз.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ آدَمَ، عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ عَيَّاشٍ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ حَبِيبِ بْنِ أَبِي ثَابِتٍ، عَنْ عُرْوَةَ، قَالَ سُئِلَ ابْنُ عُمَرَ فِي أَىِّ شَهْرٍ اعْتَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ فِي رَجَبٍ ‏.‏ قَالَ فَقَالَتْ عَائِشَةُ مَا اعْتَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلاَّ وَهُوَ مَعَهُ تَعْنِي ابْنَ عُمَرَ وَمَا اعْتَمَرَ فِي شَهْرِ رَجَبٍ قَطُّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ ‏.‏ سَمِعْتُ مُحَمَّدًا يَقُولُ حَبِيبُ بْنُ أَبِي ثَابِتٍ لَمْ يَسْمَعْ مِنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ ‏.‏

Urva (rahimahulloh) aytadi: Ibn Umardan: «Rasululloh ﷺ qaysi oyda umra qildilar?» — deb soʻralganda, u: «Rajab oyida», — dedi. Shunda Oisha (roziyallohu anho): «Rasululloh ﷺ qachon umra qilgan boʻlsalar, u (yaʼni Ibn Umar) ham albatta u zot bilan birga boʻlgan; u zot hech qachon rajab oyida umra qilmaganlar», — dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir. Men Muhammad (ibn Ismoil)ning: «Habib ibn Abu Sobit Urva ibn az-Zubayrdan (hadis) eshitmagan», — deganini eshitdim.Урва (раҳимаҳуллоҳ) айтади: Ибн Умардан: «Расулуллоҳ ﷺ қайси ойда умра қилдилар?» — деб сўралганда, у: «Ражаб ойида», — деди. Шунда Оиша (розияллоҳу анҳо): «Расулуллоҳ ﷺ қачон умра қилган бўлсалар, у (яъни Ибн Умар) ҳам албатта у зот билан бирга бўлган; у зот ҳеч қачон ражаб ойида умра қилмаганлар», — дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир. Мен Муҳаммад (ибн Исмоил)нинг: «Ҳабиб ибн Абу Собит Урва ибн аз-Зубайрдан (ҳадис) эшитмаган», — деганини эшитдим.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ مُوسَى، حَدَّثَنَا شَيْبَانُ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ مُجَاهِدٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم اعْتَمَرَ أَرْبَعًا إِحْدَاهُنَّ فِي رَجَبٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ toʻrt marta umra qildilar, ulardan biri rajab oyida edi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahih gʻaribdir.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ тўрт марта умра қилдилар, улардан бири ражаб ойида эди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир.

حَدَّثَنَا الْعَبَّاسُ بْنُ مُحَمَّدٍ الدُّورِيُّ، حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ، هُوَ السَّلُولِيُّ الْكُوفِيُّ عَنْ إِسْرَائِيلَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الْبَرَاءِ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم اعْتَمَرَ فِي ذِي الْقَعْدَةِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏

Baro (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ zulqaʼda oyida umra qildilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Bu bobda Ibn Abbosdan ham (rivoyat) bor.Баро (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ зулқаъда ойида умра қилдилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу бобда Ибн Аббосдан ҳам (ривоят) бор.

حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ، حَدَّثَنَا أَبُو أَحْمَدَ الزُّبَيْرِيُّ، حَدَّثَنَا إِسْرَائِيلُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الأَسْوَدِ بْنِ يَزِيدَ، عَنِ ابْنِ أُمِّ مَعْقِلٍ، عَنْ أُمِّ مَعْقِلٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ عُمْرَةٌ فِي رَمَضَانَ تَعْدِلُ حَجَّةً ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَجَابِرٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَأَنَسٍ وَوَهْبِ بْنِ خَنْبَشٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَيُقَالُ هَرَمُ بْنُ خَنْبَشٍ ‏.‏ قَالَ بَيَانٌ وَجَابِرٌ عَنِ الشَّعْبِيِّ عَنْ وَهْبِ بْنِ خَنْبَشٍ ‏.‏ وَقَالَ دَاوُدُ الأَوْدِيُّ عَنِ الشَّعْبِيِّ عَنْ هَرَمِ بْنِ خَنْبَشٍ ‏.‏ وَوَهْبٌ أَصَحُّ ‏.‏ وَحَدِيثُ أُمِّ مَعْقِلٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَقَالَ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ قَدْ ثَبَتَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّ عُمْرَةً فِي رَمَضَانَ تَعْدِلُ حَجَّةً ‏.‏ قَالَ إِسْحَاقُ مَعْنَى هَذَا الْحَدِيثِ مِثْلُ مَا رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ ‏"‏ مَنْ قَرَأَْ ‏:‏ ‏(‏ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ ‏)‏ فَقَدْ قَرَأَ ثُلُثَ الْقُرْآنِ ‏"‏ ‏.‏

Ummu Maʼqil (roziyallohu anho)dan, Nabiy ﷺdan rivoyat qilinadi: U zot: «Ramazonda (qilingan) umra hajga teng boʻladi», — dedilar. Bu bobda Ibn Abbos, Jobir, Abu Hurayra, Anas va Vahb ibn Xanbashdan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: (Vahb ibn Xanbash) Haram ibn Xanbash ham deyiladi. Bayon va Jobir Shaʼbiydan, u Vahb ibn Xanbashdan (rivoyat qilgan). Dovud al-Avdiy esa Shaʼbiydan, u Haram ibn Xanbashdan (deb rivoyat qilgan). Vahb (deyilgani) sahihroqdir. Ummu Maʼqilning hadisi bu yoʻldan hasan gʻaribdir. Ahmad va Ishoq: «Nabiy ﷺdan ramazonda (qilingan) umra hajga teng boʻlishi sobit boʻlgan», — dedilar. Ishoq aytdi: Bu hadisning maʼnosi Nabiy ﷺdan rivoyat qilingan: «Kim {Qul huvallohu ahad}ni oʻqisa, Qurʼonning uchdan birini oʻqigan boʻladi» (degan hadis) kabidir.Умму Маъқил (розияллоҳу анҳо)дан, Набий ﷺдан ривоят қилинади: У зот: «Рамазонда (қилинган) умра ҳажга тенг бўлади», — дедилар. Бу бобда Ибн Аббос, Жобир, Абу Ҳурайра, Анас ва Ваҳб ибн Ханбашдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: (Ваҳб ибн Ханбаш) Ҳарам ибн Ханбаш ҳам дейилади. Баён ва Жобир Шаъбийдан, у Ваҳб ибн Ханбашдан (ривоят қилган). Довуд ал-Авдий эса Шаъбийдан, у Ҳарам ибн Ханбашдан (деб ривоят қилган). Ваҳб (дейилгани) саҳиҳроқдир. Умму Маъқилнинг ҳадиси бу йўлдан ҳасан ғарибдир. Аҳмад ва Ишоқ: «Набий ﷺдан рамазонда (қилинган) умра ҳажга тенг бўлиши собит бўлган», — дедилар. Ишоқ айтди: Бу ҳадиснинг маъноси Набий ﷺдан ривоят қилинган: «Ким {Қул ҳуваллоҳу аҳад}ни ўқиса, Қуръоннинг учдан бирини ўқиган бўлади» (деган ҳадис) кабидир.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ، أَخْبَرَنَا رَوْحُ بْنُ عُبَادَةَ، حَدَّثَنَا حَجَّاجٌ الصَّوَّافُ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ أَبِي كَثِيرٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، قَالَ حَدَّثَنِي الْحَجَّاجُ بْنُ عَمْرٍو، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ كُسِرَ أَوْ عَرِجَ فَقَدْ حَلَّ وَعَلَيْهِ حَجَّةٌ أُخْرَى ‏"‏ ‏.‏ فَذَكَرْتُ ذَلِكَ لأَبِي هُرَيْرَةَ وَابْنِ عَبَّاسٍ فَقَالاَ صَدَقَ ‏.‏ حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الأَنْصَارِيُّ، عَنِ الْحَجَّاجِ، مِثْلَهُ ‏.‏ قَالَ وَسَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ هَكَذَا رَوَاهُ غَيْرُ وَاحِدٍ عَنِ الْحَجَّاجِ الصَّوَّافِ نَحْوَ هَذَا الْحَدِيثِ ‏.‏ وَرَوَى مَعْمَرٌ وَمُعَاوِيَةُ بْنُ سَلاَّمٍ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ عَنْ عِكْرِمَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ رَافِعٍ عَنِ الْحَجَّاجِ بْنِ عَمْرٍو عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم هَذَا الْحَدِيثَ ‏.‏ وَحَجَّاجٌ الصَّوَّافُ لَمْ يَذْكُرْ فِي حَدِيثِهِ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ رَافِعٍ ‏.‏ وَحَجَّاجٌ ثِقَةٌ حَافِظٌ عِنْدَ أَهْلِ الْحَدِيثِ ‏.‏ وَسَمِعْتُ مُحَمَّدًا يَقُولُ رِوَايَةُ مَعْمَرٍ وَمُعَاوِيَةَ بْنِ سَلاَّمٍ أَصَحُّ ‏.‏ حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ رَافِعٍ، عَنِ الْحَجَّاجِ بْنِ عَمْرٍو، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ ‏.‏

Ikrima (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi, u aytadi: Menga Hajjoj ibn Amr (roziyallohu anhu) hadis aytib berdi, u dedi: Rasululloh ﷺ: «Kimning (suyagi) sinsa yoki oqsab qolsa, ehromdan chiqqan boʻladi va uning zimmasiga boshqa bir haj (qilish) lozim boʻladi», — dedilar. Men buni Abu Hurayra va Ibn Abbosga aytsam, ular: «Rost aytibdi», — dedilar. (Boshqa sanad bilan) Hajjojdan xuddi shunga oʻxshash (rivoyat qilingan) va u: «Buni Rasululloh ﷺning (oʻzlaridan) eshitganman», — dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir. Buni Hajjoj as-Savvofdan bir necha kishi shunga oʻxshash rivoyat qilgan. Maʼmar va Muoviya ibn Sallom bu hadisni Yahyo ibn Abu Kasirdan, u Ikrimadan, u Abdulloh ibn Rofeʼdan, u Hajjoj ibn Amrdan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qilgan. Hajjoj as-Savvof esa oʻz hadisida Abdulloh ibn Rofeʼni zikr qilmagan. Hajjoj hadis ahli nazdida ishonchli, hofiz (kishi)dir. Men Muhammad (ibn Ismoil)ning: «Maʼmar va Muoviya ibn Sallomning rivoyati sahihroqdir», — deganini eshitdim.Икрима (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади, у айтади: Менга Ҳажжож ибн Амр (розияллоҳу анҳу) ҳадис айтиб берди, у деди: Расулуллоҳ ﷺ: «Кимнинг (суяги) синса ёки оқсаб қолса, эҳромдан чиққан бўлади ва унинг зиммасига бошқа бир ҳаж (қилиш) лозим бўлади», — дедилар. Мен буни Абу Ҳурайра ва Ибн Аббосга айтсам, улар: «Рост айтибди», — дедилар. (Бошқа санад билан) Ҳажжождан худди шунга ўхшаш (ривоят қилинган) ва у: «Буни Расулуллоҳ ﷺнинг (ўзларидан) эшитганман», — деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир. Буни Ҳажжож ас-Саввофдан бир неча киши шунга ўхшаш ривоят қилган. Маъмар ва Муовия ибн Саллом бу ҳадисни Яҳё ибн Абу Касирдан, у Икримадан, у Абдуллоҳ ибн Рофеъдан, у Ҳажжож ибн Амрдан, у Набий ﷺдан ривоят қилган. Ҳажжож ас-Саввоф эса ўз ҳадисида Абдуллоҳ ибн Рофеъни зикр қилмаган. Ҳажжож ҳадис аҳли наздида ишончли, ҳофиз (киши)дир. Мен Муҳаммад (ибн Исмоил)нинг: «Маъмар ва Муовия ибн Салломнинг ривояти саҳиҳроқдир», — деганини эшитдим.

حَدَّثَنَا زِيَادُ بْنُ أَيُّوبَ الْبَغْدَادِيُّ، حَدَّثَنَا عَبَّادُ بْنُ عَوَّامٍ، عَنْ هِلاَلِ بْنِ خَبَّابٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ ضُبَاعَةَ بِنْتَ الزُّبَيْرِ، أَتَتِ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي أُرِيدُ الْحَجَّ أَفَأَشْتَرِطُ قَالَ ‏"‏ نَعَمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ كَيْفَ أَقُولُ قَالَ ‏"‏ قُولِي لَبَّيْكَ اللَّهُمَّ لَبَّيْكَ لَبَّيْكَ مَحِلِّي مِنَ الأَرْضِ حَيْثُ تَحْبِسُنِي ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ جَابِرٍ وَأَسْمَاءَ بِنْتِ أَبِي بَكْرٍ وَعَائِشَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ يَرَوْنَ الاِشْتِرَاطَ فِي الْحَجِّ وَيَقُولُونَ إِنِ اشْتَرَطَ فَعَرَضَ لَهُ مَرَضٌ أَوْ عُذْرٌ فَلَهُ أَنْ يَحِلَّ وَيَخْرُجَ مِنْ إِحْرَامِهِ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ وَلَمْ يَرَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ الاِشْتِرَاطَ فِي الْحَجِّ وَقَالُوا إِنِ اشْتَرَطَ فَلَيْسَ لَهُ أَنْ يَخْرُجَ مِنْ إِحْرَامِهِ ‏.‏ وَيَرَوْنَهُ كَمَنْ لَمْ يَشْتَرِطْ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Zubobaʼa binti az-Zubayr Nabiy ﷺning huzurlariga kelib: «Ey Rasululloh, men haj qilmoqchiman, shart qoʻyaymi?» — dedi. U zot: «Ha», — dedilar. U: «Qanday deyman?» — dedi. U zot: «Sen: ‹Labbayka, Allohumma labbayk, labbayk, yer yuzida meni qayerda toʻxtatib qoʻysang, oʻsha yer mening (ehromdan) chiqadigan joyimdir›, — degin», — dedilar. (Roviy) aytdi: Bu bobda Jobir, Asmo binti Abu Bakr va Oishadan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Ibn Abbosning hadisi hasan sahihdir. Baʼzi ilm ahli shunga amal qiladi: ular hajda shart qoʻyishni (joiz) deb biladilar va: «Agar shart qoʻygan boʻlsa-yu, unga kasallik yoki uzr yetsa, u (ehromdan) chiqib, ehromidan ozod boʻlishi mumkin», — deydilar. Bu Shofiʼiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Baʼzi ilm ahli esa hajda shart qoʻyishni (joiz) deb bilmaganlar va: «Agar shart qoʻygan boʻlsa ham, ehromidan chiqishi mumkin emas», — deganlar. Ular uni shart qoʻymagan kishi kabi deb biladilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Зубобаъа бинти аз-Зубайр Набий ﷺнинг ҳузурларига келиб: «Эй Расулуллоҳ, мен ҳаж қилмоқчиман, шарт қўяйми?» — деди. У зот: «Ҳа», — дедилар. У: «Қандай дейман?» — деди. У зот: «Сен: ‹Лаббайка, Аллоҳумма лаббайк, лаббайк, ер юзида мени қаерда тўхтатиб қўйсанг, ўша ер менинг (эҳромдан) чиқадиган жойимдир›, — дегин», — дедилар. (Ровий) айтди: Бу бобда Жобир, Асмо бинти Абу Бакр ва Оишадан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Ибн Аббоснинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Баъзи илм аҳли шунга амал қилади: улар ҳажда шарт қўйишни (жоиз) деб биладилар ва: «Агар шарт қўйган бўлса-ю, унга касаллик ёки узр етса, у (эҳромдан) чиқиб, эҳромидан озод бўлиши мумкин», — дейдилар. Бу Шофиъий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Баъзи илм аҳли эса ҳажда шарт қўйишни (жоиз) деб билмаганлар ва: «Агар шарт қўйган бўлса ҳам, эҳромидан чиқиши мумкин эмас», — деганлар. Улар уни шарт қўймаган киши каби деб биладилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، أَخْبَرَنِي مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَالِمٍ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّهُ كَانَ يُنْكِرُ الاِشْتِرَاطَ فِي الْحَجِّ وَيَقُولُ أَلَيْسَ حَسْبُكُمْ سُنَّةَ نَبِيِّكُمْ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Solim (rahimahulloh) otasi (Ibn Umar roziyallohu anhumo)dan rivoyat qiladiki, u hajda shart qoʻyishni inkor qilar va: «Sizlarga Paygʻambaringiz ﷺning sunnati yetarli emasmi?» — der edi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Солим (раҳимаҳуллоҳ) отаси (Ибн Умар розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қиладики, у ҳажда шарт қўйишни инкор қилар ва: «Сизларга Пайғамбарингиз ﷺнинг суннати етарли эмасми?» — дер эди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْقَاسِمِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّهَا قَالَتْ ذَكَرْتُ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنَّ صَفِيَّةَ بِنْتَ حُيَىٍّ حَاضَتْ فِي أَيَّامِ مِنًى ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ أَحَابِسَتُنَا هِيَ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا إِنَّهَا قَدْ أَفَاضَتْ ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ فَلاَ إِذًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَائِشَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّ الْمَرْأَةَ إِذَا طَافَتْ طَوَافَ الزِّيَارَةِ ثُمَّ حَاضَتْ فَإِنَّهَا تَنْفِرُ وَلَيْسَ عَلَيْهَا شَيْءٌ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ الثَّوْرِيِّ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi, u aytdi: Men Rasululloh ﷺga Safiyya binti Huyay Mino kunlarida hayz koʻrganini aytdim. Shunda u zot: «U bizni (ketishdan) toʻxtatib qoʻyadimi?» — dedilar. (Sahobalar): «U (tavofi) ifozani qilib boʻlgan», — dedilar. Shunda Rasululloh ﷺ: «Unday boʻlsa, yoʻq (toʻxtatmaydi)», — dedilar. (Roviy) aytdi: Bu bobda Ibn Umar va Ibn Abbosdan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Oishaning hadisi hasan sahihdir. Ilm ahli nazdida shunga amal qilinadi: ayol kishi tavofi ziyoratni qilib, soʻngra hayz koʻrsa, u (Makkadan) qaytib ketaveradi va uning zimmasiga hech narsa lozim boʻlmaydi. Bu Savriy, Shofiʼiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади, у айтди: Мен Расулуллоҳ ﷺга Сафийя бинти Ҳуяй Мино кунларида ҳайз кўрганини айтдим. Шунда у зот: «У бизни (кетишдан) тўхтатиб қўядими?» — дедилар. (Саҳобалар): «У (тавофи) ифозани қилиб бўлган», — дедилар. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Ундай бўлса, йўқ (тўхтатмайди)», — дедилар. (Ровий) айтди: Бу бобда Ибн Умар ва Ибн Аббосдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Оишанинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Илм аҳли наздида шунга амал қилинади: аёл киши тавофи зиёратни қилиб, сўнгра ҳайз кўрса, у (Маккадан) қайтиб кетаверади ва унинг зиммасига ҳеч нарса лозим бўлмайди. Бу Саврий, Шофиъий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир.

حَدَّثَنَا أَبُو عَمَّارٍ، حَدَّثَنَا عِيسَى بْنُ يُونُسَ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ مَنْ حَجَّ الْبَيْتَ فَلْيَكُنْ آخِرُ عَهْدِهِ بِالْبَيْتِ إِلاَّ الْحُيَّضَ وَرَخَّصَ لَهُنَّ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi, u aytdi: Kim Baytni (Kaʼbani) haj qilsa, uning Bayt bilan eng oxirgi (amali tavof) boʻlsin; faqat hayzli ayollar bundan mustasno — Rasululloh ﷺ ularga (tavofsiz ketishga) ruxsat berganlar. Abu Iso aytdi: Ibn Umarning hadisi hasan sahihdir. Ilm ahli nazdida shunga amal qilinadi.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади, у айтди: Ким Байтни (Каъбани) ҳаж қилса, унинг Байт билан энг охирги (амали тавоф) бўлсин; фақат ҳайзли аёллар бундан мустасно — Расулуллоҳ ﷺ уларга (тавофсиз кетишга) рухсат берганлар. Абу Исо айтди: Ибн Умарнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Илм аҳли наздида шунга амал қилинади.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، أَخْبَرَنَا شَرِيكٌ، عَنْ جَابِرٍ، وَهُوَ ابْنُ يَزِيدَ الْجُعْفِيُّ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الأَسْوَدِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ حِضْتُ فَأَمَرَنِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ أَقْضِيَ الْمَنَاسِكَ كُلَّهَا إِلاَّ الطَّوَافَ بِالْبَيْتِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى الْعَمَلُ عَلَى هَذَا الْحَدِيثِ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّ الْحَائِضَ تَقْضِي الْمَنَاسِكَ كُلَّهَا مَا خَلاَ الطَّوَافَ بِالْبَيْتِ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ عَنْ عَائِشَةَ مِنْ غَيْرِ هَذَا الْوَجْهِ أَيْضًا ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) hadisni Rasululloh ﷺga (marfuʼ qilib) rivoyat qiladi: «Nifosli va hayzli ayol gʻusl qilib, ehromga kiradi va Baytni tavof qilishdan boshqa barcha manosiklarni ado etadi; faqat poklangunicha Baytni tavof qilmaydi». Abu Iso aytdi: Bu hadis bu yoʻldan hasan gʻaribdir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) ҳадисни Расулуллоҳ ﷺга (марфуъ қилиб) ривоят қилади: «Нифосли ва ҳайзли аёл ғусл қилиб, эҳромга киради ва Байтни тавоф қилишдан бошқа барча маносикларни адо этади; фақат поклангунича Байтни тавоф қилмайди». Абу Исо айтди: Бу ҳадис бу йўлдан ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا زِيَادُ بْنُ أَيُّوبَ، حَدَّثَنَا مَرْوَانُ بْنُ شُجَاعٍ الْجَزَرِيُّ، عَنْ خُصَيْفٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، وَمُجَاهِدٍ، وَعَطَاءٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، رَفَعَ الْحَدِيثَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَنَّ النُّفَسَاءَ وَالْحَائِضَ تَغْتَسِلُ وَتُحْرِمُ وَتَقْضِي الْمَنَاسِكَ كُلَّهَا غَيْرَ أَنْ لاَ تَطُوفَ بِالْبَيْتِ حَتَّى تَطْهُرَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) hadisni Rasululloh ﷺga (marfuʼ qilib) rivoyat qiladi: «Nifosli va hayzli ayol gʻusl qilib, ehromga kiradi va Baytni tavof qilishdan boshqa barcha manosiklarni ado etadi; faqat poklangunicha Baytni tavof qilmaydi». Abu Iso aytdi: Bu hadis bu yoʻldan hasan gʻaribdir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) ҳадисни Расулуллоҳ ﷺга (марфуъ қилиб) ривоят қилади: «Нифосли ва ҳайзли аёл ғусл қилиб, эҳромга киради ва Байтни тавоф қилишдан бошқа барча маносикларни адо этади; фақат поклангунича Байтни тавоф қилмайди». Абу Исо айтди: Бу ҳадис бу йўлдан ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْكُوفِيُّ، حَدَّثَنَا الْمُحَارِبِيُّ، عَنِ الْحَجَّاجِ بْنِ أَرْطَاةَ، عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ الْمُغِيرَةِ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْبَيْلَمَانِيِّ، عَنْ عَمْرِو بْنِ أَوْسٍ، عَنِ الْحَارِثِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَوْسٍ، قَالَ سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ مَنْ حَجَّ هَذَا الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلْيَكُنْ آخِرُ عَهْدِهِ بِالْبَيْتِ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ لَهُ عُمَرُ خَرَرْتَ مِنْ يَدَيْكَ سَمِعْتَ هَذَا مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَلَمْ تُخْبِرْنَا بِهِ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ الْحَارِثِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَوْسٍ حَدِيثٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَهَكَذَا رَوَى غَيْرُ وَاحِدٍ عَنِ الْحَجَّاجِ بْنِ أَرْطَاةَ مِثْلَ هَذَا وَقَدْ خُولِفَ الْحَجَّاجُ فِي بَعْضِ هَذَا الإِسْنَادِ ‏.‏

Horis ibn Abdulloh ibn Avs (roziyallohu anhu) aytadi: Men Nabiy ﷺning: «Kim bu Baytni haj qilsa yoki umra qilsa, uning Bayt bilan eng oxirgi (amali tavof) boʻlsin», — deyayotganlarini eshitdim. Shunda Umar unga: «Qoʻllaring sinib tushgur! Sen buni Rasululloh ﷺdan eshitib turib, bizga xabar bermadingmi?!» — dedi. (Roviy) aytdi: Bu bobda Ibn Abbosdan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Horis ibn Abdulloh ibn Avsning hadisi gʻaribdir. Buni Hajjoj ibn Artotdan bir necha kishi xuddi shunga oʻxshash rivoyat qilgan; Hajjojga bu sanadning baʼzisida (boshqacha rivoyat bilan) muxolafat qilingan.Ҳорис ибн Абдуллоҳ ибн Авс (розияллоҳу анҳу) айтади: Мен Набий ﷺнинг: «Ким бу Байтни ҳаж қилса ёки умра қилса, унинг Байт билан энг охирги (амали тавоф) бўлсин», — деяётганларини эшитдим. Шунда Умар унга: «Қўлларинг синиб тушгур! Сен буни Расулуллоҳ ﷺдан эшитиб туриб, бизга хабар бермадингми?!» — деди. (Ровий) айтди: Бу бобда Ибн Аббосдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Ҳорис ибн Абдуллоҳ ибн Авснинг ҳадиси ғарибдир. Буни Ҳажжож ибн Артотдан бир неча киши худди шунга ўхшаш ривоят қилган; Ҳажжожга бу санаднинг баъзисида (бошқача ривоят билан) мухолафат қилинган.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الْحَجَّاجِ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَرَنَ الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ فَطَافَ لَهُمَا طَوَافًا وَاحِدًا ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ جَابِرٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ قَالُوا الْقَارِنُ يَطُوفُ طَوَافًا وَاحِدًا ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ يَطُوفُ طَوَافَيْنِ وَيَسْعَى سَعْيَيْنِ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ الثَّوْرِيِّ وَأَهْلِ الْكُوفَةِ ‏.‏

Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ haj bilan umrani qiron qilib niyat qildilar va ikkalasi uchun bir marta tavof qildilar. Abu Iso aytdi: Jobirning hadisi hasan hadisdir. Paygʻambar ﷺ sahobalaridan baʼzi ilm ahli va boshqalarning amali shunga binoandir; ular: «Qiron qilgan kishi bir marta tavof qiladi», deyishgan. Bu Shofeiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Paygʻambar ﷺ sahobalaridan baʼzi ilm ahli va boshqalar esa: «Ikki marta tavof qiladi va ikki marta saʼy qiladi», deyishgan. Bu Savriy va Kufa ahlining soʻzidir.Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ ҳаж билан умрани қирон қилиб ният қилдилар ва иккаласи учун бир марта тавоф қилдилар. Абу Исо айтди: Жобирнинг ҳадиси ҳасан ҳадисдир. Пайғамбар ﷺ саҳобаларидан баъзи илм аҳли ва бошқаларнинг амали шунга биноандир; улар: «Қирон қилган киши бир марта тавоф қилади», дейишган. Бу Шофеий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Пайғамбар ﷺ саҳобаларидан баъзи илм аҳли ва бошқалар эса: «Икки марта тавоф қилади ва икки марта саъй қилади», дейишган. Бу Саврий ва Куфа аҳлининг сўзидир.

حَدَّثَنَا خَلاَّدُ بْنُ أَسْلَمَ الْبَغْدَادِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ أَحْرَمَ بِالْحَجِّ وَالْعُمْرَةِ أَجْزَأَهُ طَوَافٌ وَاحِدٌ وَسَعْىٌ وَاحِدٌ عَنْهُمَا حَتَّى يَحِلَّ مِنْهُمَا جَمِيعًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ تَفَرَّدَ بِهِ الدَّرَاوَرْدِيُّ عَلَى ذَلِكَ اللَّفْظِ ‏.‏ وَقَدْ رَوَاهُ غَيْرُ وَاحِدٍ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ وَلَمْ يَرْفَعُوهُ ‏.‏ وَهُوَ أَصَحُّ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim haj bilan umraga ehrom bogʻlasa, ikkalasidan birga ehromdan chiqquniga qadar ular uchun bir marta tavof va bir marta saʼy kifoya qiladi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahih gʻaribdir; bu lafz bilan uni faqat Darovardiy yolgʻiz rivoyat qilgan. Uni Ubaydulloh ibn Umardan bir necha kishi rivoyat qilib, marfuʼ qilishmagan. Va bu sahihroqdir.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким ҳаж билан умрага эҳром боғласа, иккаласидан бирга эҳромдан чиққунига қадар улар учун бир марта тавоф ва бир марта саъй кифоя қилади», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир; бу лафз билан уни фақат Даровардий ёлғиз ривоят қилган. Уни Убайдуллоҳ ибн Умардан бир неча киши ривоят қилиб, марфуъ қилишмаган. Ва бу саҳиҳроқдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ حُمَيْدٍ، سَمِعَ السَّائِبَ بْنَ يَزِيدَ، عَنِ الْعَلاَءِ بْنِ الْحَضْرَمِيِّ يَعْنِي مَرْفُوعًا، قَالَ ‏"‏ يَمْكُثُ الْمُهَاجِرُ بَعْدَ قَضَاءِ نُسُكِهِ بِمَكَّةَ ثَلاَثًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَقَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ هَذَا الْوَجْهِ بِهَذَا الإِسْنَادِ مَرْفُوعًا ‏.‏

Aloʼ ibn al-Hazramiy (roziyallohu anhu) Paygʻambar ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Muhojir Makkada ibodatini ado etganidan soʻng uch kun turadi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir; u boshqa yoʻldan ham shu isnod bilan marfuʼ holda rivoyat qilingan.Алў ибн ал-Ҳазрамий (розияллоҳу анҳу) Пайғамбар ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Муҳожир Маккада ибодатини адо этганидан сўнг уч кун туради», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир; у бошқа йўлдан ҳам шу иснод билан марфуъ ҳолда ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم إِذَا قَفَلَ مِنْ غَزْوَةٍ أَوْ حَجٍّ أَوْ عُمْرَةٍ فَعَلاَ فَدْفَدًا مِنَ الأَرْضِ أَوْ شَرَفًا كَبَّرَ ثَلاَثًا ثُمَّ قَالَ ‏"‏ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَحْدَهُ لاَ شَرِيكَ لَهُ لَهُ الْمُلْكُ وَلَهُ الْحَمْدُ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ آيِبُونَ تَائِبُونَ عَابِدُونَ سَائِحُونَ لِرَبِّنَا حَامِدُونَ صَدَقَ اللَّهُ وَعْدَهُ وَنَصَرَ عَبْدَهُ وَهَزَمَ الأَحْزَابَ وَحْدَهُ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنِ الْبَرَاءِ وَأَنَسٍ وَجَابِرٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ gʻazotdan yo hajdan yo umradan qaytayotganlarida, yerning balandligiga yo tepalikka koʻtarilsalar, uch marta takbir aytar, soʻng: «Lo ilaha illalloh, vahdahu lo sharika lah, lahul-mulku va lahul-hamdu va huva ala kulli shayʼin qodir. Oyibuna toibuna obiduna soihuna li-Robbina hamiduna. Sadaqallohu vaʼdahu va nasara abdahu va hazamal-ahzoba vahdah» — («Yolgʻiz Allohdan oʻzga haq maʼbud yoʻq, Uning sherigi yoʻq. Mulk Unikidir va hamd Unikidir, U har narsaga qodirdir. Biz qaytuvchilar, tavba qiluvchilar, ibodat qiluvchilar, (Alloh yoʻlida) sayr qiluvchilar, Robbimizga hamd aytuvchilarmiz. Alloh vaʼdasini rost qildi, bandasiga yordam berdi va yolgʻiz oʻzi (kofir) guruhlarni magʻlub etdi») — der edilar. Abu Iso aytdi: Ibn Umarning hadisi hasan sahihdir.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ ғазотдан ё ҳаждан ё умрадан қайтаётганларида, ернинг баландлигига ё тепаликка кўтарилсалар, уч марта такбир айтар, сўнг: «Ло илаҳа иллаллоҳ, ваҳдаҳу ло шарика лаҳ, лаҳул-мулку ва лаҳул-ҳамду ва ҳува ала кулли шайъин қодир. Ойибуна тоибуна обидуна соиҳуна ли-Роббина ҳамидуна. Садақаллоҳу ваъдаҳу ва насара абдаҳу ва ҳазамал-аҳзоба ваҳдаҳ» — («Ёлғиз Аллоҳдан ўзга ҳақ маъбуд йўқ, Унинг шериги йўқ. Мулк Уникидир ва ҳамд Уникидир, У ҳар нарсага қодирдир. Биз қайтувчилар, тавба қилувчилар, ибодат қилувчилар, (Аллоҳ йўлида) сайр қилувчилар, Роббимизга ҳамд айтувчилармиз. Аллоҳ ваъдасини рост қилди, бандасига ёрдам берди ва ёлғиз ўзи (кофир) гуруҳларни мағлуб этди») — дер эдилар. Абу Исо айтди: Ибн Умарнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ كُنَّا مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي سَفَرٍ فَرَأَى رَجُلاً قَدْ سَقَطَ عَنْ بَعِيرِهِ فَوُقِصَ فَمَاتَ وَهُوَ مُحْرِمٌ ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ اغْسِلُوهُ بِمَاءٍ وَسِدْرٍ وَكَفِّنُوهُ فِي ثَوْبَيْهِ وَلاَ تُخَمِّرُوا رَأْسَهُ فَإِنَّهُ يُبْعَثُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ يُهِلُّ أَوْ يُلَبِّي ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِذَا مَاتَ الْمُحْرِمُ انْقَطَعَ إِحْرَامُهُ وَيُصْنَعُ بِهِ كَمَا يُصْنَعُ بِغَيْرِ الْمُحْرِمِ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Biz bir safarda Nabiy ﷺ bilan birga edik. U zot bir kishini koʻrdilarki, u tuyasidan yiqilib, boʻyni sinib vafot etgan, holbuki u ehromda edi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Uni suv va sidr (bargi) bilan yuvinglar, ikkita kiyimiga kafanlanglar va boshini berkitmanglar, chunki u qiyomat kuni talbiya aytib (yoki ihlol aytib) tiriltiriladi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Baʼzi ilm ahlining amali shunga binoandir; bu Sufyon Savriy, Shofeiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Baʼzi ilm ahli esa: «Muhrim vafot etsa, ehromi uziladi va unga muhrim boʻlmagan kishiga qilingani kabi muomala qilinadi», deyishgan.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Биз бир сафарда Набий ﷺ билан бирга эдик. У зот бир кишини кўрдиларки, у туясидан йиқилиб, бўйни синиб вафот этган, ҳолбуки у эҳромда эди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Уни сув ва сидр (барги) билан ювинглар, иккита кийимига кафанланглар ва бошини беркитманглар, чунки у қиёмат куни талбия айтиб (ёки иҳлол айтиб) тирилтирилади», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Баъзи илм аҳлининг амали шунга биноандир; бу Суфён Саврий, Шофеий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Баъзи илм аҳли эса: «Муҳрим вафот этса, эҳроми узилади ва унга муҳрим бўлмаган кишига қилингани каби муомала қилинади», дейишган.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ أَيُّوبَ بْنِ مُوسَى، عَنْ نُبَيْهِ بْنِ وَهْبٍ، أَنَّ عُمَرَ بْنَ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ مَعْمَرٍ، اشْتَكَى عَيْنَيْهِ وَهُوَ مُحْرِمٌ فَسَأَلَ أَبَانَ بْنَ عُثْمَانَ فَقَالَ اضْمِدْهُمَا بِالصَّبِرِ فَإِنِّي سَمِعْتُ عُثْمَانَ بْنَ عَفَّانَ، يَذْكُرُهَا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ اضْمِدْهُمَا بِالصَّبِرِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ لاَ يَرَوْنَ بَأْسًا أَنْ يَتَدَاوَى الْمُحْرِمُ بِدَوَاءٍ مَا لَمْ يَكُنْ فِيهِ طِيبٌ ‏.‏

Nubayh ibn Vahb (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Umar ibn Ubaydulloh ibn Maʼmar muhrim holida koʻzidan shikoyat qildi va Abon ibn Usmondan soʻradi. U: «Ularga sabir (aloye) qoʻy, chunki men Usmon ibn Affonning Rasululloh ﷺdan: ‹Ularga sabir qoʻy›, deganlarini zikr qilganini eshitganman», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Ilm ahlining amali shunga binoandir; ular muhrim oʻzida xushboʻylik boʻlmagan dori bilan davolanishida zarar yoʻq, deb biladilar.Нубайҳ ибн Ваҳб (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Умар ибн Убайдуллоҳ ибн Маъмар муҳрим ҳолида кўзидан шикоят қилди ва Абон ибн Усмондан сўради. У: «Уларга сабир (алое) қўй, чунки мен Усмон ибн Аффоннинг Расулуллоҳ ﷺдан: ‹Уларга сабир қўй›, деганларини зикр қилганини эшитганман», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Илм аҳлининг амали шунга биноандир; улар муҳрим ўзида хушбўйлик бўлмаган дори билан даволанишида зарар йўқ, деб биладилар.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ أَيُّوبَ السَّخْتِيَانِيِّ، وَابْنِ أَبِي نَجِيحٍ، وَحُمَيْدٍ الأَعْرَجِ، وَعَبْدِ الْكَرِيمِ، عَنْ مُجَاهِدٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى، عَنْ كَعْبِ بْنِ عُجْرَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم مَرَّ بِهِ وَهُوَ بِالْحُدَيْبِيَةِ قَبْلَ أَنْ يَدْخُلَ مَكَّةَ وَهُوَ مُحْرِمٌ وَهُوَ يُوقِدُ تَحْتَ قِدْرٍ وَالْقَمْلُ يَتَهَافَتُ عَلَى وَجْهِهِ فَقَالَ ‏"‏ أَتُؤْذِيكَ هَوَامُّكَ هَذِهِ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ نَعَمْ ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ احْلِقْ وَأَطْعِمْ فَرَقًا بَيْنَ سِتَّةِ مَسَاكِينَ ‏"‏ ‏.‏ وَالْفَرَقُ ثَلاَثَةُ آصُعٍ ‏"‏ أَوْ صُمْ ثَلاَثَةَ أَيَّامٍ أَوِ انْسُكْ نَسِيكَةً ‏"‏ ‏.‏ قَالَ ابْنُ أَبِي نَجِيحٍ ‏"‏ أَوِ اذْبَحْ شَاةً ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَيْهِ عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ أَنَّ الْمُحْرِمَ إِذَا حَلَقَ رَأْسَهُ أَوْ لَبِسَ مِنَ الثِّيَابِ مَا لاَ يَنْبَغِي لَهُ أَنْ يَلْبَسَ فِي إِحْرَامِهِ أَوْ تَطَيَّبَ فَعَلَيْهِ الْكَفَّارَةُ بِمِثْلِ مَا رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Abdurahmon ibn Abu Laylo (rahimahulloh) Kaʼb ibn Ujradan rivoyat qiladi: Nabiy ﷺ Makkaga kirishlaridan oldin Hudaybiyada uning yonidan oʻtdilar. U muhrim edi, qozon tagiga oʻt yoqayotgan va bitlar yuziga toʻkilayotgan edi. Shunda u zot: «Bu hashoroting senga ozor beryaptimi?» dedilar. U: «Ha», dedi. U zot: «Sochingni olib tashla va olti miskinga bir faraq (taom) ber — faraq esa uch soʼdir — yoki uch kun roʻza tut, yoki bir qurbonlik soʻy», dedilar. Ibn Abu Najih (rivoyatchilardan biri): «Yoki bir qoʻy soʻy», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Paygʻambar ﷺ sahobalaridan baʼzi ilm ahli va boshqalarning amali shunga binoandir: muhrim sochini olsa, yo ehromda kiyish unga durust boʻlmagan kiyimni kiysa, yo xushboʻylik surtsa, unga Nabiy ﷺdan rivoyat qilingani kabi kafforat lozim boʻladi.Абдураҳмон ибн Абу Лайло (раҳимаҳуллоҳ) Каъб ибн Ужрадан ривоят қилади: Набий ﷺ Маккага киришларидан олдин Ҳудайбияда унинг ёнидан ўтдилар. У муҳрим эди, қозон тагига ўт ёқаётган ва битлар юзига тўкилаётган эди. Шунда у зот: «Бу ҳашоротинг сенга озор беряптими?» дедилар. У: «Ҳа», деди. У зот: «Сочингни олиб ташла ва олти мискинга бир фарақ (таом) бер — фарақ эса уч сўдир — ёки уч кун рўза тут, ёки бир қурбонлик сўй», дедилар. Ибн Абу Нажиҳ (ривоятчилардан бири): «Ёки бир қўй сўй», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Пайғамбар ﷺ саҳобаларидан баъзи илм аҳли ва бошқаларнинг амали шунга биноандир: муҳрим сочини олса, ё эҳромда кийиш унга дуруст бўлмаган кийимни кийса, ё хушбўйлик суртса, унга Набий ﷺдан ривоят қилингани каби каффорат лозим бўлади.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي بَكْرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ حَزْمٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي الْبَدَّاحِ بْنِ عَدِيٍّ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَرْخَصَ لِلرِّعَاءِ أَنْ يَرْمُوا يَوْمًا وَيَدَعُوا يَوْمًا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَكَذَا رَوَى ابْنُ عُيَيْنَةَ ‏.‏ وَرَوَى مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي الْبَدَّاحِ بْنِ عَاصِمِ بْنِ عَدِيٍّ عَنْ أَبِيهِ ‏.‏ وَرِوَايَةُ مَالِكٍ أَصَحُّ ‏.‏ وَقَدْ رَخَّصَ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ لِلرِّعَاءِ أَنْ يَرْمُوا يَوْمًا وَيَدَعُوا يَوْمًا وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ ‏.‏

Abul-Baddoh ibn Adiy otasidan rivoyat qiladi: Nabiy ﷺ choʻponlarga bir kun (jamarot) otib, bir kun tark qilishlariga ruxsat berdilar. Abu Iso aytdi: Ibn Uyayna shunday rivoyat qildi. Molik ibn Anas esa uni Abdulloh ibn Abu Bakrdan, u otasidan, u Abul-Baddoh ibn Osim ibn Adiydan, u otasidan rivoyat qildi. Molikning rivoyati sahihroqdir. Ilm ahlidan bir guruh choʻponlarga bir kun otib, bir kun tark qilishlariga ruxsat berishgan; bu Shofeiyning soʻzidir.Абул-Баддоҳ ибн Адий отасидан ривоят қилади: Набий ﷺ чўпонларга бир кун (жамарот) отиб, бир кун тарк қилишларига рухсат бердилар. Абу Исо айтди: Ибн Уяйна шундай ривоят қилди. Молик ибн Анас эса уни Абдуллоҳ ибн Абу Бакрдан, у отасидан, у Абул-Баддоҳ ибн Осим ибн Адийдан, у отасидан ривоят қилди. Моликнинг ривояти саҳиҳроқдир. Илм аҳлидан бир гуруҳ чўпонларга бир кун отиб, бир кун тарк қилишларига рухсат беришган; бу Шофеийнинг сўзидир.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْخَلاَّلُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ، حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي بَكْرٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي الْبَدَّاحِ بْنِ عَاصِمِ بْنِ عَدِيٍّ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ رَخَّصَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لِرِعَاءِ الإِبِلِ فِي الْبَيْتُوتَةِ أَنْ يَرْمُوا يَوْمَ النَّحْرِ ثُمَّ يَجْمَعُوا رَمْىَ يَوْمَيْنِ بَعْدَ يَوْمِ النَّحْرِ فَيَرْمُونَهُ فِي أَحَدِهِمَا ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ ظَنَنْتُ أَنَّهُ قَالَ فِي الأَوَّلِ مِنْهُمَا ثُمَّ يَرْمُونَ يَوْمَ النَّفْرِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَهُوَ أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عُيَيْنَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ ‏.‏

Abul-Baddoh ibn Osim ibn Adiy otasidan rivoyat qiladi: Rasululloh ﷺ tuya choʻponlariga (Minoda) tunashda nahr kuni (jamarot) otishga, soʻng nahr kunidan keyingi ikki kunning otishini birga jamlab, ulardan birida otishga ruxsat berdilar. Molik aytdi: «Gumon qilamanki, u ‹ikkalasining birinchisida› dedi, soʻng nafr kunida otadilar», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir; u Ibn Uyaynaning Abdulloh ibn Abu Bakrdan qilgan hadisidan sahihroqdir.Абул-Баддоҳ ибн Осим ибн Адий отасидан ривоят қилади: Расулуллоҳ ﷺ туя чўпонларига (Минода) тунашда наҳр куни (жамарот) отишга, сўнг наҳр кунидан кейинги икки куннинг отишини бирга жамлаб, улардан бирида отишга рухсат бердилар. Молик айтди: «Гумон қиламанки, у ‹иккаласининг биринчисида› деди, сўнг нафр кунида отадилар», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир; у Ибн Уяйнанинг Абдуллоҳ ибн Абу Бакрдан қилган ҳадисидан саҳиҳроқдир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَارِثِ بْنُ عَبْدِ الصَّمَدِ بْنِ عَبْدِ الْوَارِثِ، حَدَّثَنِي أَبِي، حَدَّثَنَا سَلِيمُ بْنُ حَيَّانَ، قَالَ سَمِعْتُ مَرْوَانَ الأَصْفَرَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، أَنَّ عَلِيًّا، قَدِمَ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنَ الْيَمَنِ فَقَالَ ‏"‏ بِمَ أَهْلَلْتَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَهْلَلْتُ بِمَا أَهَلَّ بِهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ ‏"‏ لَوْلاَ أَنَّ مَعِي هَدْيًا لأَحْلَلْتُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Ali Yamandan Rasululloh ﷺ huzurlariga keldi. U zot: «Nimaga niyat qilib ehrom bogʻlading?» dedilar. U: «Rasululloh ﷺ nimaga ehrom bogʻlagan boʻlsalar, men ham shunga ehrom bogʻladim», dedi. U zot: «Agar yonimda hadiy (qurbonlik) boʻlmaganida, ehromdan chiqar edim», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis bu yoʻldan hasan gʻaribdir.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Али Ямандан Расулуллоҳ ﷺ ҳузурларига келди. У зот: «Нимага ният қилиб эҳром боғладинг?» дедилар. У: «Расулуллоҳ ﷺ нимага эҳром боғлаган бўлсалар, мен ҳам шунга эҳром боғладим», деди. У зот: «Агар ёнимда ҳадий (қурбонлик) бўлмаганида, эҳромдан чиқар эдим», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис бу йўлдан ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَارِثِ بْنُ عَبْدِ الصَّمَدِ بْنِ عَبْدِ الْوَارِثِ، حَدَّثَنَا أَبِي، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الْحَارِثِ، عَنْ عَلِيٍّ، قَالَ سَأَلْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْ يَوْمِ الْحَجِّ الأَكْبَرِ فَقَالَ ‏"‏ يَوْمُ النَّحْرِ ‏"‏ ‏.‏

Ali (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Rasululloh ﷺdan hajji akbar (eng ulugʻ haj) kuni haqida soʻradim. U zot: «(U) nahr kunidir», dedilar.Али (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Расулуллоҳ ﷺдан ҳажжи акбар (энг улуғ ҳаж) куни ҳақида сўрадим. У зот: «(У) наҳр кунидир», дедилар.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الْحَارِثِ، عَنْ عَلِيٍّ، قَالَ يَوْمُ الْحَجِّ الأَكْبَرِ يَوْمُ النَّحْرِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَلَمْ يَرْفَعْهُ وَهَذَا أَصَحُّ مِنَ الْحَدِيثِ الأَوَّلِ وَرِوَايَةُ ابْنِ عُيَيْنَةَ مَوْقُوفًا أَصَحُّ مِنْ رِوَايَةِ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ مَرْفُوعًا ‏.‏ هَكَذَا رَوَى غَيْرُ وَاحِدٍ مِنَ الْحُفَّاظِ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ عَنِ الْحَارِثِ عَنْ عَلِيٍّ مَوْقُوفًا ‏.‏ وَقَدْ رَوَى شُعْبَةُ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ قَالَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُرَّةَ عَنِ الْحَارِثِ عَنْ عَلِيٍّ مَوْقُوفًا ‏.‏

Ali (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Hajji akbar kuni — nahr kunidir», dedi. Abu Iso aytdi: Uni marfuʼ qilmadi va bu birinchi hadisdan sahihroqdir; Ibn Uyaynaning mavquf rivoyati Muhammad ibn Ishoqning marfuʼ rivoyatidan sahihroqdir. Huffozdan bir necha kishi Abu Ishoqdan, u Horisdan, u Alidan mavquf holda shunday rivoyat qilgan. Shuʼba esa Abu Ishoqdan, u Abdulloh ibn Murradan, u Horisdan, u Alidan mavquf holda rivoyat qilgan.Али (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Ҳажжи акбар куни — наҳр кунидир», деди. Абу Исо айтди: Уни марфуъ қилмади ва бу биринчи ҳадисдан саҳиҳроқдир; Ибн Уяйнанинг мавқуф ривояти Муҳаммад ибн Ишоқнинг марфуъ ривоятидан саҳиҳроқдир. Ҳуффоздан бир неча киши Абу Ишоқдан, у Ҳорисдан, у Алидан мавқуф ҳолда шундай ривоят қилган. Шуъба эса Абу Ишоқдан, у Абдуллоҳ ибн Муррадан, у Ҳорисдан, у Алидан мавқуф ҳолда ривоят қилган.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ السَّائِبِ، عَنِ ابْنِ عُبَيْدِ بْنِ عُمَيْرٍ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ ابْنَ عُمَرَ، كَانَ يُزَاحِمُ عَلَى الرُّكْنَيْنِ زِحَامًا مَا رَأَيْتُ أَحَدًا مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم يَفْعَلُهُ ‏.‏ فَقُلْتُ يَا أَبَا عَبْدِ الرَّحْمَنِ إِنَّكَ تُزَاحِمُ عَلَى الرُّكْنَيْنِ زِحَامًا مَا رَأَيْتُ أَحَدًا مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم يُزَاحِمُ عَلَيْهِ ‏.‏ فَقَالَ إِنْ أَفْعَلْ فَإِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ إِنَّ مَسْحَهُمَا كَفَّارَةٌ لِلْخَطَايَا ‏"‏ ‏.‏ وَسَمِعْتُهُ يَقُولُ ‏"‏ مَنْ طَافَ بِهَذَا الْبَيْتِ أُسْبُوعًا فَأَحْصَاهُ كَانَ كَعِتْقِ رَقَبَةٍ ‏"‏ ‏.‏ وَسَمِعْتُهُ يَقُولُ ‏"‏ لاَ يَضَعُ قَدَمًا وَلاَ يَرْفَعُ أُخْرَى إِلاَّ حَطَّ اللَّهُ عَنْهُ بِهَا خَطِيئَةً وَكَتَبَ لَهُ بِهَا حَسَنَةً ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَرَوَى حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ عَنْ عَطَاءِ بْنِ السَّائِبِ عَنِ ابْنِ عُبَيْدِ بْنِ عُمَيْرٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ نَحْوَهُ ‏.‏ وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ عَنْ أَبِيهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏

Ibn Ubayd ibn Umayr otasidan rivoyat qiladi: Ibn Umar (roziyallohu anhumo) ikki rukn (yaman rukni va hajarul-asvad)ga shunday tiqilib intilar ediki, Nabiy ﷺ sahobalaridan birortasining bunday qilganini koʻrmagan edim. Shunda men: «Ey Abu Abdurahmon! Siz ikki ruknga shunday tiqilib intilyapsizki, Nabiy ﷺ sahobalaridan birortasining bunga intilganini koʻrmaganman», dedim. U: «Agar shunday qilsam, men Rasululloh ﷺni: ‹Ularni mash qilish (silash) xatolarga kafforatdir›, deganlarini eshitganim uchun (qilaman). Yana u zotni: ‹Kim bu Baytni yetti marta tavof qilib, uni (toʻgʻri) sanab borsa, bu bir qul ozod qilgani kabidir›, deganlarini eshitganman. Yana u zotni: ‹U bir oyogʻini qoʻyib, ikkinchisini koʻtarmasidan, Alloh u bilan undan bir xatoni soqit qiladi va unga bir savob yozadi›, deganlarini eshitganman», dedi. Abu Iso aytdi: Hammod ibn Zayd ham Atoʼ ibn as-Soibdan, u Ibn Ubayd ibn Umayrdan, u Ibn Umardan shunga oʻxshash rivoyat qilgan, ammo unda «otasidan» deb zikr qilmagan. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir.Ибн Убайд ибн Умайр отасидан ривоят қилади: Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) икки рукн (яман рукни ва ҳажарул-асвад)га шундай тиқилиб интилар эдики, Набий ﷺ саҳобаларидан бирортасининг бундай қилганини кўрмаган эдим. Шунда мен: «Эй Абу Абдураҳмон! Сиз икки рукнга шундай тиқилиб интиляпсизки, Набий ﷺ саҳобаларидан бирортасининг бунга интилганини кўрмаганман», дедим. У: «Агар шундай қилсам, мен Расулуллоҳ ﷺни: ‹Уларни маш қилиш (силаш) хатоларга каффоратдир›, деганларини эшитганим учун (қиламан). Яна у зотни: ‹Ким бу Байтни етти марта тавоф қилиб, уни (тўғри) санаб борса, бу бир қул озод қилгани кабидир›, деганларини эшитганман. Яна у зотни: ‹У бир оёғини қўйиб, иккинчисини кўтармасидан, Аллоҳ у билан ундан бир хатони соқит қилади ва унга бир савоб ёзади›, деганларини эшитганман», деди. Абу Исо айтди: Ҳаммод ибн Зайд ҳам Атў ибн ас-Соибдан, у Ибн Убайд ибн Умайрдан, у Ибн Умардан шунга ўхшаш ривоят қилган, аммо унда «отасидан» деб зикр қилмаган. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ السَّائِبِ، عَنْ طَاوُسٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ الطَّوَافُ حَوْلَ الْبَيْتِ مِثْلُ الصَّلاَةِ إِلاَّ أَنَّكُمْ تَتَكَلَّمُونَ فِيهِ فَمَنْ تَكَلَّمَ فِيهِ فَلاَ يَتَكَلَّمَنَّ إِلاَّ بِخَيْرٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَقَدْ رُوِي هَذَا الْحَدِيثُ عَنِ ابْنِ طَاوُسٍ وَغَيْرِهِ عَنْ طَاوُسٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ مَوْقُوفًا ‏.‏ وَلاَ نَعْرِفُهُ مَرْفُوعًا إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ عَطَاءِ بْنِ السَّائِبِ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ يَسْتَحِبُّونَ أَنْ لاَ يَتَكَلَّمَ الرَّجُلُ فِي الطَّوَافِ إِلاَّ لَحَاجَةٍ أَوْ بِذِكْرِ اللَّهِ تَعَالَى أَوْ مِنَ الْعِلْمِ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Bayt atrofida tavof qilish namoz kabidir, faqat siz unda gapirasiz. Bas, kim unda gapirsa, faqat yaxshilik bilangina gapirsin», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis Ibn Tovusdan va boshqalardan, ular Tovusdan, u Ibn Abbosdan mavquf holda ham rivoyat qilingan. Biz uni faqat Atoʼ ibn as-Soibning hadisi orqaligina marfuʼ holda bilamiz. Koʻpchilik ilm ahlining amali shunga binoandir: ular kishi tavofda hojat uchun yo Alloh taoloni zikr qilish uchun yo ilmga oid narsadan boshqa gapirmasligini mustahab koʻradilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Байт атрофида тавоф қилиш намоз кабидир, фақат сиз унда гапирасиз. Бас, ким унда гапирса, фақат яхшилик билангина гапирсин», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис Ибн Товусдан ва бошқалардан, улар Товусдан, у Ибн Аббосдан мавқуф ҳолда ҳам ривоят қилинган. Биз уни фақат Атў ибн ас-Соибнинг ҳадиси орқалигина марфуъ ҳолда биламиз. Кўпчилик илм аҳлининг амали шунга биноандир: улар киши тавофда ҳожат учун ё Аллоҳ таолони зикр қилиш учун ё илмга оид нарсадан бошқа гапирмаслигини мустаҳаб кўрадилар.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، عَنْ جَرِيرٍ، عَنِ ابْنِ خُثَيْمٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي الْحَجَرِ ‏"‏ وَاللَّهِ لَيَبْعَثَنَّهُ اللَّهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ لَهُ عَيْنَانِ يُبْصِرُ بِهِمَا وَلِسَانٌ يَنْطِقُ بِهِ يَشْهَدُ عَلَى مَنِ اسْتَلَمَهُ بِحَقٍّ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ (Hajarul aswad) tosh haqida shunday dedilar: «Allohga qasamki, Alloh uni Qiyomat kuni shunday holda tiriltiradiki, uning koʻradigan ikkita koʻzi va gapiradigan tili boʻladi. U oʻzini haqqi ila istilom qilgan (silab qoʻygan) kishi foydasiga guvohlik beradi». Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ (Ҳажарул асwад) тош ҳақида шундай дедилар: «Аллоҳга қасамки, Аллоҳ уни Қиёмат куни шундай ҳолда тирилтирадики, унинг кўрадиган иккита кўзи ва гапирадиган тили бўлади. У ўзини ҳаққи ила истилом қилган (силаб қўйган) киши фойдасига гувоҳлик беради». Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ حَمَّادِ بْنِ سَلَمَةَ، عَنْ فَرْقَدٍ السَّبَخِيِّ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَدَّهِنُ بِالزَّيْتِ وَهُوَ مُحْرِمٌ غَيْرَ الْمُقَتَّتِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى الْمُقَتَّتُ الْمُطَيَّبُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ فَرْقَدٍ السَّبَخِيِّ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ ‏.‏ وَقَدْ تَكَلَّمَ يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ فِي فَرْقَدٍ السَّبَخِيِّ وَرَوَى عَنْهُ النَّاسُ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ ehromda boʻlganlarida xushboʻylantirilmagan zaytun moyini surtar edilar. Abu Iso aytdi: Muqattat — xushboʻylik qoʻshilgan (moy)dir. Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir, biz uni faqat Farqad as-Sabaxiyning Said ibn Jubayrdan qilgan rivoyati orqaligina bilamiz. Yahyo ibn Said Farqad as-Sabaxiy haqida (tanqidiy) gapirgan, lekin odamlar undan rivoyat qilganlar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ эҳромда бўлганларида хушбўйлантирилмаган зайтун мойини суртар эдилар. Абу Исо айтди: Муқаттат — хушбўйлик қўшилган (мой)дир. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир, биз уни фақат Фарқад ас-Сабахийнинг Саид ибн Жубайрдан қилган ривояти орқалигина биламиз. Яҳё ибн Саид Фарқад ас-Сабахий ҳақида (танқидий) гапирган, лекин одамлар ундан ривоят қилганлар.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا خَلاَّدُ بْنُ يَزِيدَ الْجُعْفِيُّ، حَدَّثَنَا زُهَيْرُ بْنُ مُعَاوِيَةَ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، رضى الله عنها أَنَّهَا كَانَتْ تَحْمِلُ مِنْ مَاءِ زَمْزَمَ وَتُخْبِرُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَحْمِلُهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadiki, u zamzam suvidan olib ketar va Rasululloh ﷺ ham uni olib ketar edilar, deb xabar berar edi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir, biz uni faqat shu yoʻl orqaligina bilamiz.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинадики, у замзам сувидан олиб кетар ва Расулуллоҳ ﷺ ҳам уни олиб кетар эдилар, деб хабар берар эди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир, биз уни фақат шу йўл орқалигина биламиз.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، وَمُحَمَّدُ بْنُ الْوَزِيرِ الْوَاسِطِيُّ الْمَعْنَى، وَاحِدٌ، قَالاَ حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ يُوسُفَ الأَزْرَقُ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ رُفَيْعٍ، قَالَ قُلْتُ لأَنَسِ بْنِ مَالِكٍ حَدِّثْنِي بِشَيْءٍ، عَقَلْتَهُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَيْنَ صَلَّى الظُّهْرَ يَوْمَ التَّرْوِيَةِ قَالَ بِمِنًى ‏.‏ قَالَ قُلْتُ فَأَيْنَ صَلَّى الْعَصْرَ يَوْمَ النَّفْرِ قَالَ بِالأَبْطَحِ ‏.‏ ثُمَّ قَالَ افْعَلْ كَمَا يَفْعَلُ أُمَرَاؤُكَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ يُسْتَغْرَبُ مِنْ حَدِيثِ إِسْحَاقَ بْنِ يُوسُفَ الأَزْرَقِ عَنِ الثَّوْرِيِّ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men unga: «Rasululloh ﷺdan oʻzing yodlab olgan bir narsani menga aytib bering: u zot Tarviya kuni peshin namozini qayerda oʻqigan edilar?» dedim. U: «Minoda», dedi. Men: «Koʻchish kunida asr namozini qayerda oʻqigan edilar?» dedim. U: «Abtahda», dedi. Soʻng: «Sen ham amirlaring qilgani kabi qil», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir, Ishoq ibn Yusuf al-Azraqning Savriydan qilgan rivoyati sifatida gʻarib sanaladi.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен унга: «Расулуллоҳ ﷺдан ўзинг ёдлаб олган бир нарсани менга айтиб беринг: у зот Тарвия куни пешин намозини қаерда ўқиган эдилар?» дедим. У: «Минода», деди. Мен: «Кўчиш кунида аср намозини қаерда ўқиган эдилар?» дедим. У: «Абтаҳда», деди. Сўнг: «Сен ҳам амирларинг қилгани каби қил», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир, Ишоқ ибн Юсуф ал-Азрақнинг Саврийдан қилган ривояти сифатида ғариб саналади.