حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاَءِ بْنِ كُرَيْبٍ حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ عَيَّاشٍ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِذَا كَانَ أَوَّلُ لَيْلَةٍ مِنْ شَهْرِ رَمَضَانَ صُفِّدَتِ الشَّيَاطِينُ وَمَرَدَةُ الْجِنِّ وَغُلِّقَتْ أَبْوَابُ النَّارِ فَلَمْ يُفْتَحْ مِنْهَا بَابٌ. وَفُتِّحَتْ أَبْوَابُ الْجَنَّةِ فَلَمْ يُغْلَقْ مِنْهَا بَابٌ وَيُنَادِي مُنَادٍ يَا بَاغِيَ الْخَيْرِ أَقْبِلْ وَيَا بَاغِيَ الشَّرِّ أَقْصِرْ وَلِلَّهِ عُتَقَاءُ مِنَ النَّارِ وَذَلِكَ كُلَّ لَيْلَةٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ وَابْنِ مَسْعُودٍ وَسَلْمَانَ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Ramazon oyining birinchi kechasi boʻlganda shaytonlar va jinlarning sarkashlari kishanlanadi, doʻzaxning eshiklari yopiladi va ulardan birorta eshik ham ochilmaydi. Jannatning eshiklari ochiladi va ulardan birorta eshik ham yopilmaydi. Bir nido qiluvchi: ‹Ey yaxshilik istovchi, intil! Ey yomonlik istovchi, toʻxta!› deb nido qiladi. Allohning doʻzaxdan ozod qilganlari boʻladi. Bu esa har kechadir», dedilar. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Abdurrahmon ibn Avf, Ibn Masʼud va Salmondan ham (rivoyatlar) bor.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Рамазон ойининг биринчи кечаси бўлганда шайтонлар ва жинларнинг саркашлари кишанланади, дўзахнинг эшиклари ёпилади ва улардан бирорта эшик ҳам очилмайди. Жаннатнинг эшиклари очилади ва улардан бирорта эшик ҳам ёпилмайди. Бир нидо қилувчи: ‹Эй яхшилик истовчи, интил! Эй ёмонлик истовчи, тўхта!› деб нидо қилади. Аллоҳнинг дўзахдан озод қилганлари бўлади. Бу эса ҳар кечадир», дедилар. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Абдурраҳмон ибн Авф, Ибн Масъуд ва Салмондан ҳам (ривоятлар) бор.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ، وَالْمُحَارِبِيُّ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ صَامَ رَمَضَانَ وَقَامَهُ إِيمَانًا وَاحْتِسَابًا غُفِرَ لَهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِهِ وَمَنْ قَامَ لَيْلَةَ الْقَدْرِ إِيمَانًا وَاحْتِسَابًا غُفِرَ لَهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِهِ ‏"‏ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ الَّذِي رَوَاهُ أَبُو بَكْرِ بْنُ عَيَّاشٍ حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ مِنْ رِوَايَةِ أَبِي بَكْرِ بْنِ عَيَّاشٍ عَنِ الأَعْمَشِ عَنْ أَبِي صَالِحٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ أَبِي بَكْرٍ ‏.‏ قَالَ وَسَأَلْتُ مُحَمَّدَ بْنَ إِسْمَاعِيلَ عَنْ هَذَا الْحَدِيثِ، فَقَالَ حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ الرَّبِيعِ، حَدَّثَنَا أَبُو الأَحْوَصِ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ مُجَاهِدٍ، قَوْلَهُ ‏"‏ إِذَا كَانَ أَوَّلُ لَيْلَةٍ مِنْ شَهْرِ رَمَضَانَ ‏"‏ ‏.‏ فَذَكَرَ الْحَدِيثَ ‏.‏ قَالَ مُحَمَّدٌ وَهَذَا أَصَحُّ عِنْدِي مِنْ حَدِيثِ أَبِي بَكْرِ بْنِ عَيَّاشٍ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim Ramazonni iymon bilan va (savobini) Allohdan umid qilib roʻza tutsa, uning oldingi gunohlari kechiriladi. Kim Qadr kechasini iymon bilan va (savobini) Allohdan umid qilib (namozga) tursa, uning oldingi gunohlari kechiriladi», dedilar. Bu sahih hadisdir. Abu Iso aytdi: Abu Bakr ibn Ayyosh rivoyat qilgan Abu Hurayraning hadisi gʻarib hadis boʻlib, biz uni Abu Bakr ibn Ayyoshning Aʼmashdan, u Abu Solihdan, u Abu Hurayradan (qilgan) rivoyatidan boʻlak, faqat Abu Bakrning hadisi orqaligina bilamiz. (Abu Iso) aytdi: Men Muhammad ibn Ismoildan bu hadis haqida soʻradim, u: ‹Bizga Hasan ibn Rabiʼ aytdi, bizga Abul-Ahvas Aʼmashdan, u Mujohiddan ‹Ramazon oyining birinchi kechasi boʻlganda…› soʻzini (rivoyat qildi)› deb hadisni zikr qildi. Muhammad: ‹Bu menimcha Abu Bakr ibn Ayyoshning hadisidan koʻra sahihroqdir›, dedi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким Рамазонни иймон билан ва (савобини) Аллоҳдан умид қилиб рўза тутса, унинг олдинги гуноҳлари кечирилади. Ким Қадр кечасини иймон билан ва (савобини) Аллоҳдан умид қилиб (намозга) турса, унинг олдинги гуноҳлари кечирилади», дедилар. Бу саҳиҳ ҳадисдир. Абу Исо айтди: Абу Бакр ибн Айёш ривоят қилган Абу Ҳурайранинг ҳадиси ғариб ҳадис бўлиб, биз уни Абу Бакр ибн Айёшнинг Аъмашдан, у Абу Солиҳдан, у Абу Ҳурайрадан (қилган) ривоятидан бўлак, фақат Абу Бакрнинг ҳадиси орқалигина биламиз. (Абу Исо) айтди: Мен Муҳаммад ибн Исмоилдан бу ҳадис ҳақида сўрадим, у: ‹Бизга Ҳасан ибн Рабиъ айтди, бизга Абул-Аҳвас Аъмашдан, у Мужоҳиддан ‹Рамазон ойининг биринчи кечаси бўлганда…› сўзини (ривоят қилди)› деб ҳадисни зикр қилди. Муҳаммад: ‹Бу менимча Абу Бакр ибн Айёшнинг ҳадисидан кўра саҳиҳроқдир›, деди.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ تَقَدَّمُوا الشَّهْرَ بِيَوْمٍ وَلاَ بِيَوْمَيْنِ إِلاَّ أَنْ يُوَافِقَ ذَلِكَ صَوْمًا كَانَ يَصُومُهُ أَحَدُكُمْ صُومُوا لِرُؤْيَتِهِ وَأَفْطِرُوا لِرُؤْيَتِهِ فَإِنْ غُمَّ عَلَيْكُمْ فَعُدُّوا ثَلاَثِينَ ثُمَّ أَفْطِرُوا ‏"‏ ‏.‏ رَوَى مَنْصُورُ بْنُ الْمُعْتَمِرِ عَنْ رِبْعِيِّ بْنِ حِرَاشٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِنَحْوِ هَذَا ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ كَرِهُوا أَنْ يَتَعَجَّلَ الرَّجُلُ بِصِيَامٍ قَبْلَ دُخُولِ شَهْرِ رَمَضَانَ لِمَعْنَى رَمَضَانَ وَإِنْ كَانَ رَجُلٌ يَصُومُ صَوْمًا فَوَافَقَ صِيَامُهُ ذَلِكَ فَلاَ بَأْسَ بِهِ عِنْدَهُمْ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «(Ramazon) oyining oldidan bir kun yoki ikki kun (roʻza tutib) oldinga oʻtmanglar, magar biringizning odatda tutib turadigan roʻzasiga toʻgʻri kelib qolsa (boshqa gap). (Yangi oyni) koʻrganingizda roʻza tutinglar, (yangi oyni) koʻrganingizda iftor qilinglar. Agar (havo) bulutli boʻlib (koʻrinmay) qolsa, oʻttizni sanab, soʻngra iftor qilinglar», dedilar. Mansur ibn al-Muʼtamir Ribʼiy ibn Hiroshdan, u Nabiy ﷺning baʼzi sahobalaridan shunga oʻxshash (hadisni) rivoyat qildi. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Nabiy ﷺning baʼzi sahobalaridan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan sahih hadisdir. Ilm ahlining amali shunga muvofiq boʻlib, ular kishi Ramazon oyi kirishidan oldin Ramazon niyatida roʻza tutishga shoshilishini makruh sanaganlar. Agar kishi (odatdagi) bir roʻzani tutadigan boʻlib, oʻsha roʻzasi shunga toʻgʻri kelib qolsa, ularning nazdida bunda zarar yoʻq.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «(Рамазон) ойининг олдидан бир кун ёки икки кун (рўза тутиб) олдинга ўтманглар, магар бирингизнинг одатда тутиб турадиган рўзасига тўғри келиб қолса (бошқа гап). (Янги ойни) кўрганингизда рўза тутинглар, (янги ойни) кўрганингизда ифтор қилинглар. Агар (ҳаво) булутли бўлиб (кўринмай) қолса, ўттизни санаб, сўнгра ифтор қилинглар», дедилар. Мансур ибн ал-Муътамир Рибъий ибн Ҳирошдан, у Набий ﷺнинг баъзи саҳобаларидан шунга ўхшаш (ҳадисни) ривоят қилди. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Набий ﷺнинг баъзи саҳобаларидан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Илм аҳлининг амали шунга мувофиқ бўлиб, улар киши Рамазон ойи киришидан олдин Рамазон ниятида рўза тутишга шошилишини макруҳ санаганлар. Агар киши (одатдаги) бир рўзани тутадиган бўлиб, ўша рўзаси шунга тўғри келиб қолса, уларнинг наздида бунда зарар йўқ.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْمُبَارَكِ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ تَقَدَّمُوا شَهْرَ رَمَضَانَ بِصِيَامٍ قَبْلَهُ بِيَوْمٍ أَوْ يَوْمَيْنِ إِلاَّ أَنْ يَكُونَ رَجُلٌ كَانَ يَصُومُ صَوْمًا فَلْيَصُمْهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Ramazon oyini undan oldin bir kun yoki ikki kun roʻza tutib oldinga oʻtmanglar, magar (odatda) bir roʻzani tutadigan kishi boʻlsa, uni tutaversin», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hasan sahih hadisdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Рамазон ойини ундан олдин бир кун ёки икки кун рўза тутиб олдинга ўтманглар, магар (одатда) бир рўзани тутадиган киши бўлса, уни тутаверсин», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا أَبُو سَعِيدٍ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَعِيدٍ الأَشَجُّ، حَدَّثَنَا أَبُو خَالِدٍ الأَحْمَرُ، عَنْ عَمْرِو بْنِ قَيْسٍ الْمُلاَئِيِّ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ صِلَةَ بْنِ زُفَرَ، قَالَ كُنَّا عِنْدَ عَمَّارِ بْنِ يَاسِرٍ فَأُتِيَ بِشَاةٍ مَصْلِيَّةٍ فَقَالَ كُلُوا ‏.‏ فَتَنَحَّى بَعْضُ الْقَوْمِ فَقَالَ إِنِّي صَائِمٌ ‏.‏ فَقَالَ عَمَّارٌ مَنْ صَامَ الْيَوْمَ الَّذِي يَشُكُّ فِيهِ النَّاسُ فَقَدْ عَصَى أَبَا الْقَاسِمِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَأَنَسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَمَّارٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَمَنْ بَعْدَهُمْ مِنَ التَّابِعِينَ وَبِهِ يَقُولُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَمَالِكُ بْنُ أَنَسٍ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ كَرِهُوا أَنْ يَصُومَ الرَّجُلُ الْيَوْمَ الَّذِي يُشَكُّ فِيهِ وَرَأَى أَكْثَرُهُمْ إِنْ صَامَهُ فَكَانَ مِنْ شَهْرِ رَمَضَانَ أَنْ يَقْضِيَ يَوْمًا مَكَانَهُ ‏.‏

Sila ibn Zufar (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Biz Ammor ibn Yosirning huzurida edik. (Unga) qovurilgan qoʻy keltirildi va u: «Yenglar», dedi. Shunda qavmdan baʼzilari chetga chiqib: «Men roʻzadorman», dedi. Ammor: «Kim odamlar shubha qiladigan kunda roʻza tutsa, u Abul-Qosim ﷺga osiy boʻlibdi», dedi. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Abu Hurayra va Anasdan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Ammorning hadisi hasan sahih hadisdir. Nabiy ﷺning sahobalaridan boʻlgan ilm ahlining koʻpchiligi va ulardan keyingi tobeʼinlarning amali shunga muvofiqdir. Sufyon as-Savriy, Molik ibn Anas, Abdulloh ibn al-Muborak, Shofiʼiy, Ahmad va Ishoq ham shuni aytadilar — ular kishining shubha qilinadigan kunda roʻza tutishini makruh sanaganlar. Ularning koʻpchiligi, agar kishi uni tutsa-yu, u Ramazon oyidan boʻlib chiqsa, uning oʻrniga bir kun qazo tutishni (lozim) deb koʻrgan.Сила ибн Зуфар (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Биз Аммор ибн Ёсирнинг ҳузурида эдик. (Унга) қовурилган қўй келтирилди ва у: «Енглар», деди. Шунда қавмдан баъзилари четга чиқиб: «Мен рўзадорман», деди. Аммор: «Ким одамлар шубҳа қиладиган кунда рўза тутса, у Абул-Қосим ﷺга осий бўлибди», деди. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Абу Ҳурайра ва Анасдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Амморнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Набий ﷺнинг саҳобаларидан бўлган илм аҳлининг кўпчилиги ва улардан кейинги тобеъинларнинг амали шунга мувофиқдир. Суфён ас-Саврий, Молик ибн Анас, Абдуллоҳ ибн ал-Муборак, Шофиъий, Аҳмад ва Ишоқ ҳам шуни айтадилар — улар кишининг шубҳа қилинадиган кунда рўза тутишини макруҳ санаганлар. Уларнинг кўпчилиги, агар киши уни тутса-ю, у Рамазон ойидан бўлиб чиқса, унинг ўрнига бир кун қазо тутишни (лозим) деб кўрган.

حَدَّثَنَا مُسْلِمُ بْنُ حَجَّاجٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ يَحْيَى، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَحْصُوا هِلاَلَ شَعْبَانَ لِرَمَضَانَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ لاَ نَعْرِفُهُ مِثْلَ هَذَا إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ أَبِي مُعَاوِيَةَ ‏.‏ وَالصَّحِيحُ مَا رُوِيَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو عَنْ أَبِي سَلَمَةَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ تَقَدَّمُوا شَهْرَ رَمَضَانَ بِيَوْمٍ وَلاَ يَوْمَيْنِ ‏"‏ ‏.‏ وَهَكَذَا رُوِيَ عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ عَنْ أَبِي سَلَمَةَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوُ حَدِيثِ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو اللَّيْثِيِّ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Ramazon uchun Shaʼbon hilolini (chiqishini) sanab boring», dedilar. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning bu (shaklda)gi hadisini biz faqat Abu Muoviyaning hadisi orqaligina bilamiz. Sahih (rivoyat) esa Muhammad ibn Amrdan, u Abu Salamadan, u Abu Hurayradan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qilingan: «Ramazon oyini bir kun yoki ikki kun bilan oldinga oʻtmanglar», degan (hadis)dir. Shuningdek Yahyo ibn Abu Kasirdan, u Abu Salamadan, u Abu Hurayradan, u Nabiy ﷺdan Muhammad ibn Amr al-Laysiyning hadisiga oʻxshash (hadis) rivoyat qilingan.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Рамазон учун Шаъбон ҳилолини (чиқишини) санаб боринг», дедилар. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг бу (шаклда)ги ҳадисини биз фақат Абу Муовиянинг ҳадиси орқалигина биламиз. Саҳиҳ (ривоят) эса Муҳаммад ибн Амрдан, у Абу Саламадан, у Абу Ҳурайрадан, у Набий ﷺдан ривоят қилинган: «Рамазон ойини бир кун ёки икки кун билан олдинга ўтманглар», деган (ҳадис)дир. Шунингдек Яҳё ибн Абу Касирдан, у Абу Саламадан, у Абу Ҳурайрадан, у Набий ﷺдан Муҳаммад ибн Амр ал-Лайсийнинг ҳадисига ўхшаш (ҳадис) ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا أَبُو الأَحْوَصِ، عَنْ سِمَاكِ بْنِ حَرْبٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ تَصُومُوا قَبْلَ رَمَضَانَ صُومُوا لِرُؤْيَتِهِ وَأَفْطِرُوا لِرُؤْيَتِهِ فَإِنْ حَالَتْ دُونَهُ غَيَايَةٌ فَأَكْمِلُوا ثَلاَثِينَ يَوْمًا ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَأَبِي بَكْرَةَ وَابْنِ عُمَرَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَقَدْ رُوِيَ عَنْهُ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Ramazondan oldin roʻza tutmanglar. (Yangi oyni) koʻrganingizda roʻza tutinglar, (yangi oyni) koʻrganingizda iftor qilinglar. Agar (osmonni) bulut toʻsib (koʻrinmay) qolsa, oʻttiz kunni toʻldiringlar», dedilar. Bu bobda Abu Hurayra, Abu Bakra va Ibn Umardan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Ibn Abbosning hadisi hasan sahih hadis boʻlib, undan bir necha yoʻl bilan rivoyat qilingan.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Рамазондан олдин рўза тутманглар. (Янги ойни) кўрганингизда рўза тутинглар, (янги ойни) кўрганингизда ифтор қилинглар. Агар (осмонни) булут тўсиб (кўринмай) қолса, ўттиз кунни тўлдиринглар», дедилар. Бу бобда Абу Ҳурайра, Абу Бакра ва Ибн Умардан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Ибн Аббоснинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадис бўлиб, ундан бир неча йўл билан ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ زَكَرِيَّا بْنِ أَبِي زَائِدَةَ، أَخْبَرَنِي عِيسَى بْنُ دِينَارٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَمْرِو بْنِ الْحَارِثِ بْنِ أَبِي ضِرَارٍ، عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ مَا صُمْتُ مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم تِسْعًا وَعِشْرِينَ أَكْثَرُ مِمَّا صُمْنَا ثَلاَثِينَ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عُمَرَ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَعَائِشَةَ وَسَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَابْنِ عُمَرَ وَأَنَسٍ وَجَابِرٍ وَأُمِّ سَلَمَةَ وَأَبِي بَكْرَةَ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ الشَّهْرُ يَكُونُ تِسْعًا وَعِشْرِينَ ‏"‏ ‏.‏

Ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Men Nabiy ﷺ bilan yigirma toʻqqiz (kun) tutgan roʻzam, oʻttiz (kun) tutganimizdan koʻproqdir», dedi. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Umar, Abu Hurayra, Oisha, Saʼd ibn Abu Vaqqos, Ibn Abbos, Ibn Umar, Anas, Jobir, Ummu Salama va Abu Bakradan ham — Nabiy ﷺ: «Oy yigirma toʻqqiz (kun) boʻladi», deganliklari (rivoyat qilingan).Ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Мен Набий ﷺ билан йигирма тўққиз (кун) тутган рўзам, ўттиз (кун) тутганимиздан кўпроқдир», деди. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Умар, Абу Ҳурайра, Оиша, Саъд ибн Абу Ваққос, Ибн Аббос, Ибн Умар, Анас, Жобир, Умму Салама ва Абу Бакрадан ҳам — Набий ﷺ: «Ой йигирма тўққиз (кун) бўлади», деганликлари (ривоят қилинган).

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ جَعْفَرٍ، عَنْ حُمَيْدٍ، عَنْ أَنَسٍ، أَنَّهُ قَالَ آلَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنْ نِسَائِهِ شَهْرًا فَأَقَامَ فِي مَشْرُبَةٍ تِسْعًا وَعِشْرِينَ يَوْمًا قَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّكَ آلَيْتَ شَهْرًا فَقَالَ ‏"‏ الشَّهْرُ تِسْعٌ وَعِشْرُونَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U: «Rasululloh ﷺ ayollaridan bir oy (yaqinlashmaslikka) qasam ichdilar va bir balandlik (xonada) yigirma toʻqqiz kun turdilar. (Sahobalar): ‹Ey Rasululloh, siz bir oyga qasam ichgan edingiz-ku?› dedilar. Shunda u zot: ‹Oy yigirma toʻqqiz (kun)dir›, dedilar», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hasan sahih hadisdir.Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У: «Расулуллоҳ ﷺ аёлларидан бир ой (яқинлашмасликка) қасам ичдилар ва бир баландлик (хонада) йигирма тўққиз кун турдилар. (Саҳобалар): ‹Эй Расулуллоҳ, сиз бир ойга қасам ичган эдингиз-ку?› дедилар. Шунда у зот: ‹Ой йигирма тўққиз (кун)дир›, дедилар», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الصَّبَّاحِ، حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ بْنُ أَبِي ثَوْرٍ، عَنْ سِمَاكٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ جَاءَ أَعْرَابِيٌّ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ إِنِّي رَأَيْتُ الْهِلاَلَ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ أَتَشْهَدُ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ أَتَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ نَعَمْ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ يَا بِلاَلُ أَذِّنْ فِي النَّاسِ أَنْ يَصُومُوا غَدًا ‏"‏ ‏.‏ حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا حُسَيْنٌ الْجُعْفِيُّ، عَنْ زَائِدَةَ، عَنْ سِمَاكٍ، نَحْوَهُ بِهَذَا الإِسْنَادِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ فِيهِ اخْتِلاَفٌ ‏.‏ وَرَوَى سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ، وَغَيْرُهُ، عَنْ سِمَاكٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مُرْسَلاً وَأَكْثَرُ أَصْحَابِ سِمَاكٍ رَوَوْا عَنْ سِمَاكٍ عَنْ عِكْرِمَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مُرْسَلاً ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا الْحَدِيثِ عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ قَالُوا تُقْبَلُ شَهَادَةُ رَجُلٍ وَاحِدٍ فِي الصِّيَامِ ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ ابْنُ الْمُبَارَكِ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَأَهْلُ الْكُوفَةِ ‏.‏ قَالَ إِسْحَاقُ لاَ يُصَامُ إِلاَّ بِشَهَادَةِ رَجُلَيْنِ ‏.‏ وَلَمْ يَخْتَلِفْ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي الإِفْطَارِ أَنَّهُ لاَ يُقْبَلُ فِيهِ إِلاَّ شَهَادَةُ رَجُلَيْنِ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Bir aʼrobiy Nabiy ﷺning huzuriga kelib: «Men hilolni koʻrdim», dedi. U zot: «Allohdan boshqa iloh yoʻq deb guvohlik berasanmi? Muhammad Allohning Rasuli deb guvohlik berasanmi?» dedilar. U: «Ha», dedi. U zot: «Ey Bilol, odamlarga ertaga roʻza tutishlarini eʼlon qil», dedilar. Bizga Abu Kurayb aytdi, bizga Husayn al-Juʼfiy Zoidadan, u Simokdan shu isnod bilan shunga oʻxshashini (rivoyat qildi). Abu Iso aytdi: Ibn Abbosning hadisida ixtilof bor. Sufyon as-Savriy va boshqalar Simokdan, u Ikrimadan, u Nabiy ﷺdan mursal (shaklda) rivoyat qilganlar. Simokning ashoblarining koʻpchiligi Simokdan, u Ikrimadan, u Nabiy ﷺdan mursal (shaklda) rivoyat qilganlar. Ilm ahlining koʻpchiligi nazdida bu hadisga amal qilinadi; ular: ‹Roʻzada bir kishining guvohligi qabul qilinadi›, deganlar. Ibn al-Muborak, Shofiʼiy, Ahmad va Kufa ahli ham shuni aytadilar. Ishoq: ‹Faqat ikki kishining guvohligi bilangina roʻza tutiladi›, dedi. Ilm ahli iftor (qilish)da faqat ikki kishining guvohligi qabul qilinishida ixtilof qilmaganlar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Бир аъробий Набий ﷺнинг ҳузурига келиб: «Мен ҳилолни кўрдим», деди. У зот: «Аллоҳдан бошқа илоҳ йўқ деб гувоҳлик берасанми? Муҳаммад Аллоҳнинг Расули деб гувоҳлик берасанми?» дедилар. У: «Ҳа», деди. У зот: «Эй Билол, одамларга эртага рўза тутишларини эълон қил», дедилар. Бизга Абу Курайб айтди, бизга Ҳусайн ал-Жуъфий Зоидадан, у Симокдан шу иснод билан шунга ўхшашини (ривоят қилди). Абу Исо айтди: Ибн Аббоснинг ҳадисида ихтилоф бор. Суфён ас-Саврий ва бошқалар Симокдан, у Икримадан, у Набий ﷺдан мурсал (шаклда) ривоят қилганлар. Симокнинг ашобларининг кўпчилиги Симокдан, у Икримадан, у Набий ﷺдан мурсал (шаклда) ривоят қилганлар. Илм аҳлининг кўпчилиги наздида бу ҳадисга амал қилинади; улар: ‹Рўзада бир кишининг гувоҳлиги қабул қилинади›, деганлар. Ибн ал-Муборак, Шофиъий, Аҳмад ва Куфа аҳли ҳам шуни айтадилар. Ишоқ: ‹Фақат икки кишининг гувоҳлиги билангина рўза тутилади›, деди. Илм аҳли ифтор (қилиш)да фақат икки кишининг гувоҳлиги қабул қилинишида ихтилоф қилмаганлар.

حَدَّثَنَا أَبُو سَلَمَةَ، يَحْيَى بْنُ خَلَفٍ الْبَصْرِيُّ حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ الْمُفَضَّلِ، عَنْ خَالِدٍ الْحَذَّاءِ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي بَكْرَةَ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ شَهْرَا عِيدٍ لاَ يَنْقُصَانِ رَمَضَانُ وَذُو الْحِجَّةِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي بَكْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي بَكْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مُرْسَلاً ‏.‏ قَالَ أَحْمَدُ مَعْنَى هَذَا الْحَدِيثِ ‏"‏ شَهْرَا عِيدٍ لاَ يَنْقُصَانِ ‏"‏ ‏.‏ يَقُولُ لاَ يَنْقُصَانِ مَعًا فِي سَنَةٍ وَاحِدَةٍ شَهْرُ رَمَضَانَ وَذُو الْحِجَّةِ إِنْ نَقَصَ أَحَدُهُمَا تَمَّ الآخَرُ ‏.‏ وَقَالَ إِسْحَاقُ مَعْنَاهُ ‏"‏ لاَ يَنْقُصَانِ ‏"‏ يَقُولُ وَإِنْ كَانَ تِسْعًا وَعِشْرِينَ فَهُوَ تَمَامٌ غَيْرُ نُقْصَانٍ ‏.‏ وَعَلَى مَذْهَبِ إِسْحَاقَ يَكُونُ يَنْقُصُ الشَّهْرَانِ مَعًا فِي سَنَةٍ وَاحِدَةٍ ‏.‏

Abu Bakra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Ikki hayit oyi — Ramazon va Zulhijja kamaymaydi», dedilar. Abu Iso aytdi: Abu Bakraning hadisi hasan hadisdir. Bu hadis Abdurrahmon ibn Abu Bakradan, u Nabiy ﷺdan mursal (shaklda) ham rivoyat qilingan. Ahmad: ‹Bu hadisning maʼnosi ‹ikki hayit oyi kamaymaydi›, yaʼni bir yilning oʻzida Ramazon oyi ham, Zulhijja ham birga kamaymaydi; biri kam (yigirma toʻqqiz) boʻlsa, ikkinchisi toʻliq (oʻttiz) boʻladi, deganlikdir›, dedi. Ishoq esa: ‹Uning maʼnosi ‹kamaymaydi›, yaʼni agar yigirma toʻqqiz boʻlsa ham, u toʻliqdir, kam emas, deganlikdir›, dedi. Ishoqning mazhabiga koʻra bir yilning oʻzida har ikki oy birga kam boʻlishi mumkin.Абу Бакра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Икки ҳайит ойи — Рамазон ва Зулҳижжа камаймайди», дедилар. Абу Исо айтди: Абу Бакранинг ҳадиси ҳасан ҳадисдир. Бу ҳадис Абдурраҳмон ибн Абу Бакрадан, у Набий ﷺдан мурсал (шаклда) ҳам ривоят қилинган. Аҳмад: ‹Бу ҳадиснинг маъноси ‹икки ҳайит ойи камаймайди›, яъни бир йилнинг ўзида Рамазон ойи ҳам, Зулҳижжа ҳам бирга камаймайди; бири кам (йигирма тўққиз) бўлса, иккинчиси тўлиқ (ўттиз) бўлади, деганликдир›, деди. Ишоқ эса: ‹Унинг маъноси ‹камаймайди›, яъни агар йигирма тўққиз бўлса ҳам, у тўлиқдир, кам эмас, деганликдир›, деди. Ишоқнинг мазҳабига кўра бир йилнинг ўзида ҳар икки ой бирга кам бўлиши мумкин.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي حَرْمَلَةَ، أَخْبَرَنِي كُرَيْبٌ، أَنَّ أُمَّ الْفَضْلِ بِنْتَ الْحَارِثِ، بَعَثَتْهُ إِلَى مُعَاوِيَةَ بِالشَّامِ ‏.‏ قَالَ فَقَدِمْتُ الشَّامَ فَقَضَيْتُ حَاجَتَهَا وَاسْتُهِلَّ عَلَىَّ هِلاَلُ رَمَضَانَ وَأَنَا بِالشَّامِ فَرَأَيْنَا الْهِلاَلَ لَيْلَةَ الْجُمُعَةِ ثُمَّ قَدِمْتُ الْمَدِينَةَ فِي آخِرِ الشَّهْرِ فَسَأَلَنِي ابْنُ عَبَّاسٍ ثُمَّ ذَكَرَ الْهِلاَلَ فَقَالَ مَتَى رَأَيْتُمُ الْهِلاَلَ فَقُلْتُ رَأَيْنَاهُ لَيْلَةَ الْجُمُعَةِ ‏.‏ فَقَالَ أَأَنْتَ رَأَيْتَهُ لَيْلَةَ الْجُمُعَةِ فَقُلْتُ رَآهُ النَّاسُ وَصَامُوا وَصَامَ مُعَاوِيَةُ ‏.‏ قَالَ لَكِنْ رَأَيْنَاهُ لَيْلَةَ السَّبْتِ فَلاَ نَزَالُ نَصُومُ حَتَّى نُكْمِلَ ثَلاَثِينَ يَوْمًا أَوْ نَرَاهُ ‏.‏ فَقُلْتُ أَلاَ تَكْتَفِي بِرُؤْيَةِ مُعَاوِيَةَ وَصِيَامِهِ قَالَ لاَ هَكَذَا أَمَرَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا الْحَدِيثِ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّ لِكُلِّ أَهْلِ بَلَدٍ رُؤْيَتَهُمْ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Kurayb (shunday) xabar berdi: Ummul-Fazl binti al-Horis uni Shomdagi Muoviyaning oldiga yubordi. (Kurayb) aytdi: «Men Shomga bordim va uning hojatini bajardim. Men Shomda ekanimda Ramazon hiloli chiqdi, biz hilolni juma kechasi koʻrdik. Soʻngra oyning oxirida Madinaga keldim. Ibn Abbos mendan (xabarlarni) soʻradi, soʻngra hilolni eslab: ‹Hilolni qachon koʻrdingiz?› dedi. Men: ‹Uni juma kechasi koʻrdik›, dedim. U: ‹Sen uni juma kechasi oʻzing koʻrdingmi?› dedi. Men: ‹Odamlar uni koʻrdilar va roʻza tutdilar, Muoviya ham roʻza tutdi›, dedim. U: ‹Lekin biz uni shanba kechasi koʻrdik. Shu sababli oʻttiz kunni toʻldirmagunimizcha yoki uni koʻrmagunimizcha roʻza tutaveramiz›, dedi. Men: ‹Muoviyaning koʻrgani va roʻza tutgani senga kifoya qilmaydimi?› dedim. U: ‹Yoʻq, Rasululloh ﷺ bizni shunday buyurganlar›, dedi». Abu Iso aytdi: Ibn Abbosning hadisi hasan sahih gʻarib hadisdir. Ilm ahli nazdida bu hadisga amal qilinadi — har bir yurt ahli uchun oʻzlarining koʻrishlari (eʼtiborli)dir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Курайб (шундай) хабар берди: Уммул-Фазл бинти ал-Ҳорис уни Шомдаги Муовиянинг олдига юборди. (Курайб) айтди: «Мен Шомга бордим ва унинг ҳожатини бажардим. Мен Шомда эканимда Рамазон ҳилоли чиқди, биз ҳилолни жума кечаси кўрдик. Сўнгра ойнинг охирида Мадинага келдим. Ибн Аббос мендан (хабарларни) сўради, сўнгра ҳилолни эслаб: ‹Ҳилолни қачон кўрдингиз?› деди. Мен: ‹Уни жума кечаси кўрдик›, дедим. У: ‹Сен уни жума кечаси ўзинг кўрдингми?› деди. Мен: ‹Одамлар уни кўрдилар ва рўза тутдилар, Муовия ҳам рўза тутди›, дедим. У: ‹Лекин биз уни шанба кечаси кўрдик. Шу сабабли ўттиз кунни тўлдирмагунимизча ёки уни кўрмагунимизча рўза тутаверамиз›, деди. Мен: ‹Муовиянинг кўргани ва рўза тутгани сенга кифоя қилмайдими?› дедим. У: ‹Йўқ, Расулуллоҳ ﷺ бизни шундай буюрганлар›, деди». Абу Исо айтди: Ибн Аббоснинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ғариб ҳадисдир. Илм аҳли наздида бу ҳадисга амал қилинади — ҳар бир юрт аҳли учун ўзларининг кўришлари (эътиборли)дир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عُمَرَ بْنِ عَلِيٍّ الْمُقَدَّمِيُّ، حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ عَامِرٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ صُهَيْبٍ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ وَجَدَ تَمْرًا فَلْيُفْطِرْ عَلَيْهِ وَمَنْ لاَ فَلْيُفْطِرْ عَلَى مَاءٍ فَإِنَّ الْمَاءَ طَهُورٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ سَلْمَانَ بْنِ عَامِرٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَنَسٍ لاَ نَعْلَمُ أَحَدًا رَوَاهُ عَنْ شُعْبَةَ مِثْلَ هَذَا غَيْرَ سَعِيدِ بْنِ عَامِرٍ وَهُوَ حَدِيثٌ غَيْرُ مَحْفُوظٍ وَلاَ نَعْلَمُ لَهُ أَصْلاً مِنْ حَدِيثِ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ صُهَيْبٍ عَنْ أَنَسٍ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى أَصْحَابُ شُعْبَةَ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ شُعْبَةَ عَنْ عَاصِمٍ الأَحْوَلِ عَنْ حَفْصَةَ بِنْتِ سِيرِينَ عَنِ الرَّبَابِ عَنْ سَلْمَانَ بْنِ عَامِرٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ سَعِيدِ بْنِ عَامِرٍ ‏.‏ وَهَكَذَا رَوَوْا عَنْ شُعْبَةَ عَنْ عَاصِمٍ عَنْ حَفْصَةَ بِنْتِ سِيرِينَ عَنْ سَلْمَانَ وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ شُعْبَةُ عَنِ الرَّبَابِ ‏.‏ وَالصَّحِيحُ مَا رَوَاهُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَابْنُ عُيَيْنَةَ وَغَيْرُ وَاحِدٍ عَنْ عَاصِمٍ الأَحْوَلِ عَنْ حَفْصَةَ بِنْتِ سِيرِينَ عَنِ الرَّبَابِ عَنْ سَلْمَانَ بْنِ عَامِرٍ ‏.‏ وَابْنُ عَوْنٍ يَقُولُ عَنْ أُمِّ الرَّائِحِ بِنْتِ صُلَيْعٍ عَنْ سَلْمَانَ بْنِ عَامِرٍ ‏.‏ وَالرَّبَابُ هِيَ أُمُّ الرَّائِحِ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim xurmo topsa, u bilan iftor qilsin, kim topmasa, suv bilan iftor qilsin, chunki suv pokdir», dedilar. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Salmon ibn Omirdan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Anasning hadisini Shuʼbadan, Said ibn Omirdan boshqa hech kim bu (shaklda) rivoyat qilganini bilmaymiz. U mahfuz boʻlmagan hadisdir, biz unga Abdulaziz ibn Suhaybdan, u Anasdan (qilingan) rivoyat orqali hech qanday asl (manba) ham bilmaymiz. Shuʼbaning ashoblari bu hadisni Shuʼbadan, u Osim al-Ahvaldan, u Hafsa binti Sirindan, u Robobdan, u Salmon ibn Omirdan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qilganlar — bu Said ibn Omirning hadisidan sahihroqdir. Shuningdek ular Shuʼbadan, u Osimdan, u Hafsa binti Sirindan, u Salmondan (deb) rivoyat qilib, Shuʼba bunda Robobni zikr qilmagan. Sahih (rivoyat) esa Sufyon as-Savriy, Ibn Uyayna va boshqa bir nechalar Osim al-Ahvaldan, u Hafsa binti Sirindan, u Robobdan, u Salmon ibn Omirdan rivoyat qilgan (hadis)dir. Ibn Avn esa Ummur-Roih binti Sulayʼdan, u Salmon ibn Omirdan (deb) aytadi. Robob — bu Ummur-Roihning (oʻzi)dir.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким хурмо топса, у билан ифтор қилсин, ким топмаса, сув билан ифтор қилсин, чунки сув покдир», дедилар. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Салмон ибн Омирдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Анаснинг ҳадисини Шуъбадан, Саид ибн Омирдан бошқа ҳеч ким бу (шаклда) ривоят қилганини билмаймиз. У маҳфуз бўлмаган ҳадисдир, биз унга Абдулазиз ибн Суҳайбдан, у Анасдан (қилинган) ривоят орқали ҳеч қандай асл (манба) ҳам билмаймиз. Шуъбанинг ашоблари бу ҳадисни Шуъбадан, у Осим ал-Аҳвалдан, у Ҳафса бинти Сириндан, у Робобдан, у Салмон ибн Омирдан, у Набий ﷺдан ривоят қилганлар — бу Саид ибн Омирнинг ҳадисидан саҳиҳроқдир. Шунингдек улар Шуъбадан, у Осимдан, у Ҳафса бинти Сириндан, у Салмондан (деб) ривоят қилиб, Шуъба бунда Робобни зикр қилмаган. Саҳиҳ (ривоят) эса Суфён ас-Саврий, Ибн Уяйна ва бошқа бир нечалар Осим ал-Аҳвалдан, у Ҳафса бинти Сириндан, у Робобдан, у Салмон ибн Омирдан ривоят қилган (ҳадис)дир. Ибн Авн эса Уммур-Роиҳ бинти Сулайъдан, у Салмон ибн Омирдан (деб) айтади. Робоб — бу Уммур-Роиҳнинг (ўзи)дир.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَاصِمٍ الأَحْوَلِ، ح وَحَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنْ عَاصِمٍ الأَحْوَلِ، ‏.‏ وَحَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، قَالَ أَنْبَأَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ عَاصِمٍ الأَحْوَلِ، عَنْ حَفْصَةَ بِنْتِ سِيرِينَ، عَنِ الرَّبَابِ، عَنْ سَلْمَانَ بْنِ عَامِرٍ الضَّبِّيِّ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِذَا أَفْطَرَ أَحَدُكُمْ فَلْيُفْطِرْ عَلَى تَمْرٍ ‏"‏ ‏.‏ زَادَ ابْنُ عُيَيْنَةَ ‏"‏ فَإِنَّهُ بَرَكَةٌ فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَلْيُفْطِرْ عَلَى مَاءٍ فَإِنَّهُ طَهُورٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Salmon ibn Omir az-Zabbiy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Biringiz iftor qilganda xurmo bilan iftor qilsin», dedilar. Ibn Uyayna (rivoyatida): «Chunki u barakadir. Kim (xurmo) topmasa, suv bilan iftor qilsin, chunki u pokdir», deb (soʻzlarni) ziyoda qildi. Abu Iso aytdi: Bu hasan sahih hadisdir.Салмон ибн Омир аз-Заббий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Бирингиз ифтор қилганда хурмо билан ифтор қилсин», дедилар. Ибн Уяйна (ривоятида): «Чунки у баракадир. Ким (хурмо) топмаса, сув билан ифтор қилсин, чунки у покдир», деб (сўзларни) зиёда қилди. Абу Исо айтди: Бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ رَافِعٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا جَعْفَرُ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنْ ثَابِتٍ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ ‏"‏ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يُفْطِرُ قَبْلَ أَنْ يُصَلِّيَ عَلَى رُطَبَاتٍ فَإِنْ لَمْ تَكُنْ رُطَبَاتٌ فَتُمَيْرَاتٍ فَإِنْ لَمْ تَكُنْ تُمَيْرَاتٌ حَسَا حَسَوَاتٍ مِنْ مَاءٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَرُوِيَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ يُفْطِرُ فِي الشِّتَاءِ عَلَى تَمَرَاتٍ وَفِي الصَّيْفِ عَلَى الْمَاءِ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Nabiy ﷺ namoz oʻqishdan oldin bir necha dona yangi xurmo bilan iftor qilar edilar. Agar yangi xurmo boʻlmasa, quruq xurmo bilan, agar quruq xurmo ham boʻlmasa, bir necha qultum suv ichib (iftor qilar) edilar.» Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir. Abu Iso aytdi: Rasululloh ﷺ qishda quruq xurmolar bilan, yozda esa suv bilan iftor qilar edilar, deb ham rivoyat qilingan.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Набий ﷺ намоз ўқишдан олдин бир неча дона янги хурмо билан ифтор қилар эдилар. Агар янги хурмо бўлмаса, қуруқ хурмо билан, агар қуруқ хурмо ҳам бўлмаса, бир неча қултум сув ичиб (ифтор қилар) эдилар.» Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Абу Исо айтди: Расулуллоҳ ﷺ қишда қуруқ хурмолар билан, ёзда эса сув билан ифтор қилар эдилар, деб ҳам ривоят қилинган.

أَخْبَرَنِي مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ الْمُنْذِرِ، حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ، عَنْ عُثْمَانَ بْنِ مُحَمَّدٍ الأَخْنَسِيِّ، عَنْ سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ الصَّوْمُ يَوْمَ تَصُومُونَ وَالْفِطْرُ يَوْمَ تُفْطِرُونَ وَالأَضْحَى يَوْمَ تُضَحُّونَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَفَسَّرَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ هَذَا الْحَدِيثَ فَقَالَ إِنَّمَا مَعْنَى هَذَا أَنَّ الصَّوْمَ وَالْفِطْرَ مَعَ الْجَمَاعَةِ وَعُظْمِ النَّاسِ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Roʻza — odamlar roʻza tutadigan kundir, iftor (Ramazon hayiti) — odamlar iftor qiladigan kundir, qurbonlik (Qurbon hayiti) esa odamlar qurbonlik qiladigan kundir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir. Baʼzi ilm ahli bu hadisni izohlab: «Bu hadisning maʼnosi shuki, roʻza va iftor jamoa hamda odamlarning koʻpchiligi bilan birga boʻladi», dedi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Рўза — одамлар рўза тутадиган кундир, ифтор (Рамазон ҳайити) — одамлар ифтор қиладиган кундир, қурбонлик (Қурбон ҳайити) эса одамлар қурбонлик қиладиган кундир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Баъзи илм аҳли бу ҳадисни изоҳлаб: «Бу ҳадиснинг маъноси шуки, рўза ва ифтор жамоа ҳамда одамларнинг кўпчилиги билан бирга бўлади», деди.

حَدَّثَنَا هَارُونُ بْنُ إِسْحَاقَ الْهَمْدَانِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَاصِمِ بْنِ عُمَرَ، عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِذَا أَقْبَلَ اللَّيْلُ وَأَدْبَرَ النَّهَارُ وَغَابَتِ الشَّمْسُ فَقَدْ أَفْطَرْتَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ أَبِي أَوْفَى وَأَبِي سَعِيدٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عُمَرَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Tun kelib, kunduz orqaga ketib, quyosh botsa, sen iftor qilibsan (roʻzang ochilibdi)», dedilar. (Roviy) aytdi: Bu bobda Ibn Abu Avfo va Abu Saiddan ham (hadis bor). Abu Iso aytdi: Umarning hadisi hasan sahihdir.Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Тун келиб, кундуз орқага кетиб, қуёш ботса, сен ифтор қилибсан (рўзанг очилибди)», дедилар. (Ровий) айтди: Бу бобда Ибн Абу Авфо ва Абу Саиддан ҳам (ҳадис бор). Абу Исо айтди: Умарнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ أَبِي حَازِمٍ، ح قَالَ وَأَخْبَرَنَا أَبُو مُصْعَبٍ، قِرَاءَةً عَنْ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ، عَنْ أَبِي حَازِمٍ، عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ يَزَالُ النَّاسُ بِخَيْرٍ مَا عَجَّلُوا الْفِطْرَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَعَائِشَةَ وَأَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَهُوَ الَّذِي اخْتَارَهُ أَهْلُ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمُ اسْتَحَبُّوا تَعْجِيلَ الْفِطْرِ ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ الشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏

Sahl ibn Saʼd (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Odamlar iftorni tezlatib turar ekan, doimo yaxshilik bilan boʻladilar», dedilar. (Roviy) aytdi: Bu bobda Abu Hurayra, Ibn Abbos, Oisha va Anas ibn Molikdan ham (hadis bor). Abu Iso aytdi: Sahl ibn Saʼdning hadisi hasan sahihdir. Nabiy ﷺning sahobalaridan boʻlgan ilm ahli va boshqalar shuni ixtiyor qilib, iftorni tezlatishni mustahab sanaganlar. Shofeiy, Ahmad va Ishoq ham shunday deydilar.Саҳл ибн Саъд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Одамлар ифторни тезлатиб турар экан, доимо яхшилик билан бўладилар», дедилар. (Ровий) айтди: Бу бобда Абу Ҳурайра, Ибн Аббос, Оиша ва Анас ибн Моликдан ҳам (ҳадис бор). Абу Исо айтди: Саҳл ибн Саъднинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Набий ﷺнинг саҳобаларидан бўлган илм аҳли ва бошқалар шуни ихтиёр қилиб, ифторни тезлатишни мустаҳаб санаганлар. Шофеий, Аҳмад ва Ишоқ ҳам шундай дейдилар.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مُوسَى الأَنْصَارِيُّ، حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ بْنُ مُسْلِمٍ، عَنِ الأَوْزَاعِيِّ، عَنْ قُرَّةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ أَحَبُّ عِبَادِي إِلَىَّ أَعْجَلُهُمْ فِطْرًا ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Aziz va jalil Alloh: ‹Bandalarimning Menga eng sevimlisi iftorni eng tez qiladiganlaridir›, dedi», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Азиз ва жалил Аллоҳ: ‹Бандаларимнинг Менга энг севимлиси ифторни энг тез қиладиганларидир›, деди», дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، أَخْبَرَنَا أَبُو عَاصِمٍ، وَأَبُو الْمُغِيرَةِ، عَنِ الأَوْزَاعِيِّ، بِهَذَا الإِسْنَادِ نَحْوَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan (oldingidek, boshqa isnod bilan) shunga oʻxshash rivoyat qilinadi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан (олдингидек, бошқа иснод билан) шунга ўхшаш ривоят қилинади. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ عُمَارَةَ بْنِ عُمَيْرٍ، عَنْ أَبِي عَطِيَّةَ، قَالَ دَخَلْتُ أَنَا وَمَسْرُوقٌ، عَلَى عَائِشَةَ فَقُلْنَا يَا أُمَّ الْمُؤْمِنِينَ رَجُلاَنِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَحَدُهُمَا يُعَجِّلُ الإِفْطَارَ وَيُعَجِّلُ الصَّلاَةَ وَالآخَرُ يُؤَخِّرُ الإِفْطَارَ وَيُؤَخِّرُ الصَّلاَةَ ‏.‏ قَالَتْ أَيُّهُمَا يُعَجِّلُ الإِفْطَارَ وَيُعَجِّلُ الصَّلاَةَ قُلْنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودٍ ‏.‏ قَالَتْ هَكَذَا صَنَعَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَالآخَرُ أَبُو مُوسَى ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَأَبُو عَطِيَّةَ اسْمُهُ مَالِكُ بْنُ أَبِي عَامِرٍ الْهَمْدَانِيُّ وَيُقَالُ مَالِكُ بْنُ عَامِرٍ الْهَمْدَانِيُّ وَابْنُ عَامِرٍ أَصَحُّ ‏.‏

Abu Atiyya rivoyat qilib aytdi: Men va Masruq Oisha (roziyallohu anho)ning huzuriga kirdik va: «Ey moʻminlarning onasi! Nabiy ﷺning sahobalaridan ikki kishi bor: ulardan biri iftorni ham, namozni ham tezlatadi, ikkinchisi esa iftorni ham, namozni ham kechiktiradi», dedik. U: «Qaysi biri iftorni va namozni tezlatadi?» dedi. Biz: «Abdulloh ibn Masʼud», dedik. U: «Rasululloh ﷺ ham shunday qilardilar», dedi. Ikkinchisi esa Abu Muso edi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Abu Atiyyaning ismi Molik ibn Abu Omir al-Hamdoniydir, Molik ibn Omir al-Hamdoniy ham deyiladi, Ibn Omir degani toʻgʻriroqdir.Абу Атийя ривоят қилиб айтди: Мен ва Масруқ Оиша (розияллоҳу анҳо)нинг ҳузурига кирдик ва: «Эй мўминларнинг онаси! Набий ﷺнинг саҳобаларидан икки киши бор: улардан бири ифторни ҳам, намозни ҳам тезлатади, иккинчиси эса ифторни ҳам, намозни ҳам кечиктиради», дедик. У: «Қайси бири ифторни ва намозни тезлатади?» деди. Биз: «Абдуллоҳ ибн Масъуд», дедик. У: «Расулуллоҳ ﷺ ҳам шундай қилардилар», деди. Иккинчиси эса Абу Мусо эди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Абу Атийянинг исми Молик ибн Абу Омир ал-Ҳамдонийдир, Молик ибн Омир ал-Ҳамдоний ҳам дейилади, Ибн Омир дегани тўғрироқдир.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ مُوسَى، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ الطَّيَالِسِيُّ، حَدَّثَنَا هِشَامٌ الدَّسْتَوَائِيُّ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ، قَالَ تَسَحَّرْنَا مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ قُمْنَا إِلَى الصَّلاَةِ ‏.‏ قَالَ قُلْتُ كَمْ كَانَ قَدْرُ ذَلِكَ قَالَ قَدْرُ خَمْسِينَ آيَةً ‏.‏

Zayd ibn Sobit (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U aytdi: «Biz Nabiy ﷺ bilan saharlik yedik, soʻng namozga turdik.» (Anas) aytdi: Men: «Bu (orada) qancha vaqt boʻlgan edi?» dedim. U: «Ellik oyat (oʻqilgudek) miqdorida», dedi.Зайд ибн Собит (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У айтди: «Биз Набий ﷺ билан саҳарлик едик, сўнг намозга турдик.» (Анас) айтди: Мен: «Бу (орада) қанча вақт бўлган эди?» дедим. У: «Эллик оят (ўқилгудек) миқдорида», деди.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ هِشَامٍ، بِنَحْوِهِ إِلاَّ أَنَّهُ قَالَ قَدْرُ قِرَاءَةِ خَمْسِينَ آيَةً ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ حُذَيْفَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ الشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ اسْتَحَبُّوا تَأْخِيرَ السُّحُورِ ‏.‏

Zayd ibn Sobit (roziyallohu anhu)dan (boshqa isnod bilan) shunga oʻxshash rivoyat qilinadi, faqat unda: «Ellik oyat oʻqish miqdorida», deyilgan. (Roviy) aytdi: Bu bobda Huzayfadan ham (hadis bor). Abu Iso aytdi: Zayd ibn Sobitning hadisi hasan sahihdir. Shofeiy, Ahmad va Ishoq ham shunga koʻra aytib, saharlikni kechiktirishni mustahab sanaganlar.Зайд ибн Собит (розияллоҳу анҳу)дан (бошқа иснод билан) шунга ўхшаш ривоят қилинади, фақат унда: «Эллик оят ўқиш миқдорида», дейилган. (Ровий) айтди: Бу бобда Ҳузайфадан ҳам (ҳадис бор). Абу Исо айтди: Зайд ибн Собитнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Шофеий, Аҳмад ва Ишоқ ҳам шунга кўра айтиб, саҳарликни кечиктиришни мустаҳаб санаганлар.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا مُلاَزِمُ بْنُ عَمْرٍو، حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ النُّعْمَانِ، عَنْ قَيْسِ بْنِ طَلْقٍ، حَدَّثَنِي أَبِي طَلْقُ بْنُ عَلِيٍّ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ كُلُوا وَاشْرَبُوا وَلاَ يَهِيدَنَّكُمُ السَّاطِعُ الْمُصْعِدُ وَكُلُوا وَاشْرَبُوا حَتَّى يَعْتَرِضَ لَكُمُ الأَحْمَرُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَدِيِّ بْنِ حَاتِمٍ وَأَبِي ذَرٍّ وَسَمُرَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ طَلْقِ بْنِ عَلِيٍّ حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّهُ لاَ يَحْرُمُ عَلَى الصَّائِمِ الأَكْلُ وَالشُّرْبُ حَتَّى يَكُونَ الْفَجْرُ الأَحْمَرُ الْمُعْتَرِضُ ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ عَامَّةُ أَهْلِ الْعِلْمِ ‏.‏

Talq ibn Ali (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Yeyaveringlar va ichaveringlar, koʻkka tik koʻtarilgan (yorugʻlik) sizlarni shoshirib qoʻymasin. Toki ufqda koʻndalang qizillik paydo boʻlguncha yeyaveringlar va ichaveringlar», dedilar. (Roviy) aytdi: Bu bobda Adiy ibn Hotam, Abu Zar va Samuradan ham (hadis bor). Abu Iso aytdi: Talq ibn Alining hadisi bu yoʻldan hasan gʻaribdir. Ilm ahli huzurida amal shunga koʻra boʻlib, roʻzadorga koʻndalang qizil fajr boʻlguncha yeyish va ichish harom boʻlmaydi. Ilm ahlining koʻpchiligi shuni aytadilar.Талқ ибн Али (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Еяверинглар ва ичаверинглар, кўкка тик кўтарилган (ёруғлик) сизларни шошириб қўймасин. Токи уфқда кўндаланг қизиллик пайдо бўлгунча еяверинглар ва ичаверинглар», дедилар. (Ровий) айтди: Бу бобда Адий ибн Ҳотам, Абу Зар ва Самурадан ҳам (ҳадис бор). Абу Исо айтди: Талқ ибн Алининг ҳадиси бу йўлдан ҳасан ғарибдир. Илм аҳли ҳузурида амал шунга кўра бўлиб, рўзадорга кўндаланг қизил фажр бўлгунча ейиш ва ичиш ҳаром бўлмайди. Илм аҳлининг кўпчилиги шуни айтадилар.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، وَيُوسُفُ بْنُ عِيسَى، قَالاَ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ أَبِي هِلاَلٍ، عَنْ سَوَادَةَ بْنِ حَنْظَلَةَ، هُوَ الْقُشَيْرِيُّ عَنْ سَمُرَةَ بْنِ جُنْدَبٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ يَمْنَعَنَّكُمْ مِنْ سُحُورِكُمْ أَذَانُ بِلاَلٍ وَلاَ الْفَجْرُ الْمُسْتَطِيلُ وَلَكِنِ الْفَجْرُ الْمُسْتَطِيرُ فِي الأُفُقِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏

Samura ibn Jundub (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Bilolning azoni va boʻyiga choʻzilgan (tik) fajr sizlarni saharlikdan toʻsmasin, balki ufqda koʻndalang yoyilgan fajr (toʻsadi)», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir.Самура ибн Жундуб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Билолнинг азони ва бўйига чўзилган (тик) фажр сизларни саҳарликдан тўсмасин, балки уфқда кўндаланг ёйилган фажр (тўсади)», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир.

حَدَّثَنَا أَبُو مُوسَى، مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ عُمَرَ، أَخْبَرَنَا ابْنُ أَبِي ذِئْبٍ، عَنْ سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ لَمْ يَدَعْ قَوْلَ الزُّورِ وَالْعَمَلَ بِهِ فَلَيْسَ لِلَّهِ حَاجَةٌ بِأَنْ يَدَعَ طَعَامَهُ وَشَرَابَهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَنَسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Kimki yolgʻon soʻzni va unga amal qilishni tark etmas ekan, Allohga uning ovqati va ichimligini tark etishining hojati yoʻq», dedilar. (Roviy) aytdi: Bu bobda Anasdan ham (hadis bor). Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Кимки ёлғон сўзни ва унга амал қилишни тарк этмас экан, Аллоҳга унинг овқати ва ичимлигини тарк этишининг ҳожати йўқ», дедилар. (Ровий) айтди: Бу бобда Анасдан ҳам (ҳадис бор). Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، وَعَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ صُهَيْبٍ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ تَسَحَّرُوا فَإِنَّ فِي السُّحُورِ بَرَكَةً ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ وَجَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَعَمْرِو بْنِ الْعَاصِ وَالْعِرْبَاضِ بْنِ سَارِيَةَ وَعُتْبَةَ بْنِ عَبْدٍ وَأَبِي الدَّرْدَاءِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَنَسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Saharlik yenglar, chunki saharlikda baraka bordir», dedilar. (Roviy) aytdi: Bu bobda Abu Hurayra, Abdulloh ibn Masʼud, Jobir ibn Abdulloh, Ibn Abbos, Amr ibn al-Os, Irboz ibn Soriya, Utba ibn Abd va Abud-Dardodan ham (hadis bor). Abu Iso aytdi: Anasning hadisi hasan sahihdir.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Саҳарлик енглар, чунки саҳарликда барака бордир», дедилар. (Ровий) айтди: Бу бобда Абу Ҳурайра, Абдуллоҳ ибн Масъуд, Жобир ибн Абдуллоҳ, Ибн Аббос, Амр ибн ал-Ос, Ирбоз ибн Сория, Утба ибн Абд ва Абуд-Дардодан ҳам (ҳадис бор). Абу Исо айтди: Анаснинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир.

وَرُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ ‏"‏ فَصْلُ مَا بَيْنَ صِيَامِنَا وَصِيَامِ أَهْلِ الْكِتَابِ أَكْلَةُ السَّحَرِ ‏"‏ ‏.‏ حَدَّثَنَا بِذَلِكَ قُتَيْبَةُ حَدَّثَنَا اللَّيْثُ عَنْ مُوسَى بْنِ عَلِيٍّ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي قَيْسٍ مَوْلَى عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ عَنْ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِذَلِكَ ‏.‏ قَالَ وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَأَهْلُ مِصْرَ يَقُولُونَ مُوسَى بْنُ عَلِيٍّ وَأَهْلُ الْعِرَاقِ يَقُولُونَ مُوسَى بْنُ عُلَىٍّ وَهُوَ مُوسَى بْنُ عَلِيِّ بْنِ رَبَاحٍ اللَّخْمِيُّ ‏.‏

Amr ibn al-Os (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Bizning roʻzamiz bilan ahli kitobning roʻzasi orasidagi farq — saharlik ovqatidir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Misr ahli «Muso ibn Aliy», Iroq ahli esa «Muso ibn Uliy» deydilar, u Muso ibn Aliy ibn Raboh al-Laxmiydir.Амр ибн ал-Ос (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Бизнинг рўзамиз билан аҳли китобнинг рўзаси орасидаги фарқ — саҳарлик овқатидир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Миср аҳли «Мусо ибн Алий», Ироқ аҳли эса «Мусо ибн Улий» дейдилар, у Мусо ибн Алий ибн Рабоҳ ал-Лахмийдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم خَرَجَ إِلَى مَكَّةَ عَامَ الْفَتْحِ فَصَامَ حَتَّى بَلَغَ كُرَاعَ الْغَمِيمِ وَصَامَ النَّاسُ مَعَهُ فَقِيلَ لَهُ إِنَّ النَّاسَ قَدْ شَقَّ عَلَيْهِمُ الصِّيَامُ وَإِنَّ النَّاسَ يَنْظُرُونَ فِيمَا فَعَلْتَ ‏.‏ فَدَعَا بِقَدَحٍ مِنْ مَاءٍ بَعْدَ الْعَصْرِ فَشَرِبَ وَالنَّاسُ يَنْظُرُونَ إِلَيْهِ فَأَفْطَرَ بَعْضُهُمْ وَصَامَ بَعْضُهُمْ فَبَلَغَهُ أَنَّ نَاسًا صَامُوا فَقَالَ ‏"‏ أُولَئِكَ الْعُصَاةُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ كَعْبِ بْنِ عَاصِمٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ جَابِرٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ ‏"‏ لَيْسَ مِنَ الْبِرِّ الصِّيَامُ فِي السَّفَرِ ‏"‏ ‏.‏ وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي الصَّوْمِ فِي السَّفَرِ فَرَأَى بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ أَنَّ الْفِطْرَ فِي السَّفَرِ أَفْضَلُ حَتَّى رَأَى بَعْضُهُمْ عَلَيْهِ الإِعَادَةَ إِذَا صَامَ فِي السَّفَرِ ‏.‏ وَاخْتَارَ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ الْفِطْرَ فِي السَّفَرِ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ إِنْ وَجَدَ قُوَّةً فَصَامَ فَحَسَنٌ وَهُوَ أَفْضَلُ وَإِنْ أَفْطَرَ فَحَسَنٌ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَمَالِكِ بْنِ أَنَسٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُبَارَكِ ‏.‏ وَقَالَ الشَّافِعِيُّ وَإِنَّمَا مَعْنَى قَوْلِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لَيْسَ مِنَ الْبِرِّ الصِّيَامُ فِي السَّفَرِ ‏"‏ ‏.‏ وَقَوْلُهُ حِينَ بَلَغَهُ أَنَّ نَاسًا صَامُوا فَقَالَ ‏"‏ أُولَئِكَ الْعُصَاةُ ‏"‏ ‏.‏ فَوَجْهُ هَذَا إِذَا لَمْ يَحْتَمِلْ قَلْبُهُ قَبُولَ رُخْصَةِ اللَّهِ فَأَمَّا مَنْ رَأَى الْفِطْرَ مُبَاحًا وَصَامَ وَقَوِيَ عَلَى ذَلِكَ فَهُوَ أَعْجَبُ إِلَىَّ ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ Fath yili Makkaga (yurish qilib) chiqdilar va Kuroʼul Gʻamim degan joyga yetgunlaricha roʻza tutdilar, odamlar ham u zot bilan birga roʻza tutdilar. Soʻng u zotga: «Odamlarga roʻza ogʻir botdi va odamlar siz nima qilishingizga qarab turibdilar», deyildi. Shunda u zot asrdan keyin bir idish suv soʻrab keltirtirdilar va odamlar qarab turgan holda ichdilar. Shunda baʼzilari roʻzasini ochdi, baʼzilari roʻza tutaverdi. U zotga bir qancha odamlar roʻza tutaverganligi yetib borgach: «Anavilar — itoatsizlardir», dedilar. Abu Iso aytdi: Jobirning hadisi hasan sahih hadisdir. Nabiy ﷺdan: «Safarda roʻza tutish yaxshilik (taqvo)dan emasdir», deganliklari ham rivoyat qilingan. Ilm ahli safarda roʻza tutish haqida ixtilof qilganlar. Nabiy ﷺning sahobalaridan va boshqalardan baʼzi ilm ahli safarda roʻzani ochish afzal deb bilganlar, hatto ulardan baʼzilari safarda roʻza tutgan kishiga qazosi lozim deb hisoblaganlar. Ahmad va Ishoq safarda roʻzani ochishni ixtiyor qilganlar. Nabiy ﷺning sahobalaridan va boshqalardan baʼzi ilm ahli esa: «Agar kuch topib roʻza tutsa, yaxshidir va u afzaldir, agar roʻzasini ochsa, ham yaxshidir», deganlar. Bu Sufyon Savriy, Molik ibn Anas va Abdulloh ibn Muborakning soʻzidir. Shofiiy aytdi: Nabiy ﷺning «Safarda roʻza tutish yaxshilikdan emasdir» degan soʻzlari va bir qancha odamlar roʻza tutaverganligi yetib borganda «Anavilar — itoatsizlardir» degan soʻzlarining maʼnosi shuki, bu kishining qalbi Allohning ruxsatini qabul qila olmagan holatga tegishlidir. Roʻzani ochish mubohligini bila turib roʻza tutgan va bunga kuchi yetgan kishi esa men uchun yanada yoqimliroqdir.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ Фатҳ йили Маккага (юриш қилиб) чиқдилар ва Курўул Ғамим деган жойга етгунларича рўза тутдилар, одамлар ҳам у зот билан бирга рўза тутдилар. Сўнг у зотга: «Одамларга рўза оғир ботди ва одамлар сиз нима қилишингизга қараб турибдилар», дейилди. Шунда у зот асрдан кейин бир идиш сув сўраб келтиртирдилар ва одамлар қараб турган ҳолда ичдилар. Шунда баъзилари рўзасини очди, баъзилари рўза тутаверди. У зотга бир қанча одамлар рўза тутаверганлиги етиб боргач: «Анавилар — итоатсизлардир», дедилар. Абу Исо айтди: Жобирнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Набий ﷺдан: «Сафарда рўза тутиш яхшилик (тақво)дан эмасдир», деганликлари ҳам ривоят қилинган. Илм аҳли сафарда рўза тутиш ҳақида ихтилоф қилганлар. Набий ﷺнинг саҳобаларидан ва бошқалардан баъзи илм аҳли сафарда рўзани очиш афзал деб билганлар, ҳатто улардан баъзилари сафарда рўза тутган кишига қазоси лозим деб ҳисоблаганлар. Аҳмад ва Ишоқ сафарда рўзани очишни ихтиёр қилганлар. Набий ﷺнинг саҳобаларидан ва бошқалардан баъзи илм аҳли эса: «Агар куч топиб рўза тутса, яхшидир ва у афзалдир, агар рўзасини очса, ҳам яхшидир», деганлар. Бу Суфён Саврий, Молик ибн Анас ва Абдуллоҳ ибн Муборакнинг сўзидир. Шофиий айтди: Набий ﷺнинг «Сафарда рўза тутиш яхшиликдан эмасдир» деган сўзлари ва бир қанча одамлар рўза тутаверганлиги етиб борганда «Анавилар — итоатсизлардир» деган сўзларининг маъноси шуки, бу кишининг қалби Аллоҳнинг рухсатини қабул қила олмаган ҳолатга тегишлидир. Рўзани очиш мубоҳлигини била туриб рўза тутган ва бунга кучи етган киши эса мен учун янада ёқимлироқдир.

حَدَّثَنَا هَارُونُ بْنُ إِسْحَاقَ الْهَمْدَانِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ حَمْزَةَ بْنَ عَمْرٍو الأَسْلَمِيَّ، سَأَلَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنِ الصَّوْمِ فِي السَّفَرِ وَكَانَ يَسْرُدُ الصَّوْمَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنْ شِئْتَ فَصُمْ وَإِنْ شِئْتَ فَأَفْطِرْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ وَأَبِي سَعِيدٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَأَبِي الدَّرْدَاءِ وَحَمْزَةَ بْنِ عَمْرٍو الأَسْلَمِيِّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَائِشَةَ أَنَّ حَمْزَةَ بْنَ عَمْرٍو سَأَلَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadiki, Hamza ibn Amr al-Aslamiy Rasululloh ﷺdan safarda roʻza tutish haqida soʻradi — u (Hamza) ketma-ket roʻza tutar edi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Agar xohlasang, roʻza tutgin, agar xohlasang, roʻzangni ochgin», dedilar. Abu Iso aytdi: Oishaning Hamza ibn Amr Nabiy ﷺdan soʻragani haqidagi hadisi hasan sahih hadisdir.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинадики, Ҳамза ибн Амр ал-Асламий Расулуллоҳ ﷺдан сафарда рўза тутиш ҳақида сўради — у (Ҳамза) кетма-кет рўза тутар эди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Агар хоҳласанг, рўза тутгин, агар хоҳласанг, рўзангни очгин», дедилар. Абу Исо айтди: Оишанинг Ҳамза ибн Амр Набий ﷺдан сўрагани ҳақидаги ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ الْجَهْضَمِيُّ، حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ الْمُفَضَّلِ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ يَزِيدَ أَبِي مَسْلَمَةَ، عَنْ أَبِي نَضْرَةَ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، قَالَ كُنَّا نُسَافِرُ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي رَمَضَانَ فَمَا يَعِيبُ عَلَى الصَّائِمِ صَوْمَهُ وَلاَ عَلَى الْمُفْطِرِ إِفْطَارَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Biz Ramazonda Rasululloh ﷺ bilan birga safar qilardik. U zot na roʻza tutgan kishini roʻzasi uchun, na roʻzasini ochgan kishini roʻzasini ochgani uchun ayblamasdilar. Abu Iso aytdi: Bu hasan sahih hadisdir.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Биз Рамазонда Расулуллоҳ ﷺ билан бирга сафар қилардик. У зот на рўза тутган кишини рўзаси учун, на рўзасини очган кишини рўзасини очгани учун айбламасдилар. Абу Исо айтди: Бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ، حَدَّثَنَا الْجُرَيْرِيُّ، ح قَالَ وَحَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ وَكِيعٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الأَعْلَى بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى، عَنِ الْجُرَيْرِيِّ، عَنْ أَبِي نَضْرَةَ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، قَالَ كُنَّا نُسَافِرُ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَمِنَّا الصَّائِمُ وَمِنَّا الْمُفْطِرُ فَلاَ يَجِدُ الْمُفْطِرُ عَلَى الصَّائِمِ وَلاَ الصَّائِمُ عَلَى الْمُفْطِرِ فَكَانُوا يَرَوْنَ أَنَّهُ مَنْ وَجَدَ قُوَّةً فَصَامَ فَحَسَنٌ وَمَنْ وَجَدَ ضَعْفًا فَأَفْطَرَ فَحَسَنٌ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Biz Rasululloh ﷺ bilan birga safar qilardik. Bizning ichimizda roʻza tutganimiz ham, roʻzasini ochganimiz ham bor edi. Roʻzasini ochgan kishi roʻza tutgan kishini, roʻza tutgan kishi roʻzasini ochgan kishini ayblamasdi. Ular: «Kim kuch topib roʻza tutsa, bu yaxshidir, kim zaiflik topib roʻzasini ochsa, bu ham yaxshidir», deb bilardilar. Abu Iso aytdi: Bu hasan sahih hadisdir.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Биз Расулуллоҳ ﷺ билан бирга сафар қилардик. Бизнинг ичимизда рўза тутганимиз ҳам, рўзасини очганимиз ҳам бор эди. Рўзасини очган киши рўза тутган кишини, рўза тутган киши рўзасини очган кишини айбламасди. Улар: «Ким куч топиб рўза тутса, бу яхшидир, ким заифлик топиб рўзасини очса, бу ҳам яхшидир», деб билардилар. Абу Исо айтди: Бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا ابْنُ لَهِيعَةَ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي حَبِيبٍ، عَنْ مَعْمَرِ بْنِ أَبِي حُيَيَّةَ، عَنِ ابْنِ الْمُسَيَّبِ، أَنَّهُ سَأَلَهُ عَنِ الصَّوْمِ، فِي السَّفَرِ فَحَدَّثَ أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ قَالَ غَزَوْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي رَمَضَانَ غَزْوَتَيْنِ يَوْمَ بَدْرٍ وَالْفَتْحِ فَأَفْطَرْنَا فِيهِمَا ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عُمَرَ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ أَمَرَ بِالْفِطْرِ فِي غَزْوَةٍ غَزَاهَا ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ نَحْوُ هَذَا أَنَّهُ رَخَّصَ فِي الإِفْطَارِ عِنْدَ لِقَاءِ الْعَدُوِّ وَبِهِ يَقُولُ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ ‏.‏

Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Biz Rasululloh ﷺ bilan birga Ramazonda ikki gʻazotda — Badr kuni va Fath (Makka fathi) kunida jang qildik va ikkalasida ham roʻzamizni ochdik. Abu Iso aytdi: Umarning hadisini faqat shu yoʻldan bilamiz. Abu Saiddan Nabiy ﷺning oʻzlari qilgan bir gʻazotda roʻzani ochishga buyurganliklari rivoyat qilingan. Umar ibn al-Xattobdan ham shunga oʻxshash, yaʼni dushman bilan toʻqnashish vaqtida roʻzani ochishga ruxsat berganligi rivoyat qilingan va baʼzi ilm ahli ham shuni aytadi.Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Биз Расулуллоҳ ﷺ билан бирга Рамазонда икки ғазотда — Бадр куни ва Фатҳ (Макка фатҳи) кунида жанг қилдик ва иккаласида ҳам рўзамизни очдик. Абу Исо айтди: Умарнинг ҳадисини фақат шу йўлдан биламиз. Абу Саиддан Набий ﷺнинг ўзлари қилган бир ғазотда рўзани очишга буюрганликлари ривоят қилинган. Умар ибн ал-Хаттобдан ҳам шунга ўхшаш, яъни душман билан тўқнашиш вақтида рўзани очишга рухсат берганлиги ривоят қилинган ва баъзи илм аҳли ҳам шуни айтади.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، وَيُوسُفُ بْنُ عِيسَى، قَالاَ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، حَدَّثَنَا أَبُو هِلاَلٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَوَادَةَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، رَجُلٌ مِنْ بَنِي عَبْدِ اللَّهِ بْنِ كَعْبٍ قَالَ أَغَارَتْ عَلَيْنَا خَيْلُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَتَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَوَجَدْتُهُ يَتَغَدَّى فَقَالَ ‏"‏ ادْنُ فَكُلْ ‏"‏ ‏.‏ فَقُلْتُ إِنِّي صَائِمٌ ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ ادْنُ أُحَدِّثْكَ عَنِ الصَّوْمِ أَوِ الصِّيَامِ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى وَضَعَ عَنِ الْمُسَافِرِ الصَّوْمَ وَشَطْرَ الصَّلاَةِ وَعَنِ الْحَامِلِ أَوِ الْمُرْضِعِ الصَّوْمَ أَوِ الصِّيَامَ ‏"‏ ‏.‏ وَاللَّهِ لَقَدْ قَالَهُمَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم كِلْتَيْهِمَا أَوْ إِحْدَاهُمَا فَيَا لَهْفَ نَفْسِي أَنْ لاَ أَكُونَ طَعِمْتُ مِنْ طَعَامِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي أُمَيَّةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ الْكَعْبِيِّ حَدِيثٌ حَسَنٌ وَلاَ نَعْرِفُ لأَنَسِ بْنِ مَالِكٍ هَذَا عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم غَيْرَ هَذَا الْحَدِيثِ الْوَاحِدِ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ الْحَامِلُ وَالْمُرْضِعُ تُفْطِرَانِ وَتَقْضِيَانِ وَتُطْعِمَانِ ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ سُفْيَانُ وَمَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُهُمْ تُفْطِرَانِ وَتُطْعِمَانِ وَلاَ قَضَاءَ عَلَيْهِمَا وَإِنْ شَاءَتَا قَضَتَا وَلاَ إِطْعَامَ عَلَيْهِمَا ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ إِسْحَاقُ ‏.‏

Banu Abdulloh ibn Kaʼb (qabilasi)dan boʻlgan Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Ustimizga Rasululloh ﷺning otliq qoʻshini hujum qildi. Men Rasululloh ﷺning oldilariga keldim va u zotni tushlik qilayotgan holatda topdim. U zot: «Yaqin kelib, (ovqatdan) ye», dedilar. Men: «Men roʻzadorman», dedim. U zot: «Yaqin kel, men senga roʻza haqida gapirib beray. Albatta, Alloh taolo musofirdan roʻzani va namozning yarmini soqit qilgan, homiladordan yoki emizikli ayoldan ham roʻzani soqit qilgan», dedilar. Alloh nomiga qasamki, Nabiy ﷺ buning ikkalasini ham yoki bittasini aytdilar. Eh, afsuski, men Nabiy ﷺning taomlaridan tanovul qilmaganimga afsus chekaman! Abu Iso aytdi: Anas ibn Molik al-Kaʼbiyning hadisi hasan hadisdir va biz bu Anas ibn Molikdan Nabiy ﷺdan (rivoyat qilingan) shu yagona hadisdan boshqasini bilmaymiz. Ilm ahlining amali shunga binoandir. Baʼzi ilm ahli: «Homilador va emizikli ayol roʻzasini ochadi, qazo qiladi va taom ham beradi», deganlar. Buni Sufyon, Molik, Shofiiy va Ahmad aytadilar. Baʼzilari esa: «Ular roʻzasini ochadi va taom beradi, ularga qazo lozim emas, agar xohlasalar qazo qiladilar, ularga taom berish lozim emas», deganlar. Buni Ishoq aytadi.Бану Абдуллоҳ ибн Каъб (қабиласи)дан бўлган Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Устимизга Расулуллоҳ ﷺнинг отлиқ қўшини ҳужум қилди. Мен Расулуллоҳ ﷺнинг олдиларига келдим ва у зотни тушлик қилаётган ҳолатда топдим. У зот: «Яқин келиб, (овқатдан) е», дедилар. Мен: «Мен рўзадорман», дедим. У зот: «Яқин кел, мен сенга рўза ҳақида гапириб берай. Албатта, Аллоҳ таоло мусофирдан рўзани ва намознинг ярмини соқит қилган, ҳомиладордан ёки эмизикли аёлдан ҳам рўзани соқит қилган», дедилар. Аллоҳ номига қасамки, Набий ﷺ бунинг иккаласини ҳам ёки биттасини айтдилар. Эҳ, афсуски, мен Набий ﷺнинг таомларидан тановул қилмаганимга афсус чекаман! Абу Исо айтди: Анас ибн Молик ал-Каъбийнинг ҳадиси ҳасан ҳадисдир ва биз бу Анас ибн Моликдан Набий ﷺдан (ривоят қилинган) шу ягона ҳадисдан бошқасини билмаймиз. Илм аҳлининг амали шунга биноандир. Баъзи илм аҳли: «Ҳомиладор ва эмизикли аёл рўзасини очади, қазо қилади ва таом ҳам беради», деганлар. Буни Суфён, Молик, Шофиий ва Аҳмад айтадилар. Баъзилари эса: «Улар рўзасини очади ва таом беради, уларга қазо лозим эмас, агар хоҳласалар қазо қиладилар, уларга таом бериш лозим эмас», деганлар. Буни Ишоқ айтади.

حَدَّثَنَا أَبُو سَعِيدٍ الأَشَجُّ، حَدَّثَنَا أَبُو خَالِدٍ الأَحْمَرُ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ سَلَمَةَ بْنِ كُهَيْلٍ، وَمُسْلِمٍ الْبَطِينِ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، وَعَطَاءٍ، وَمُجَاهِدٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ جَاءَتِ امْرَأَةٌ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَتْ إِنَّ أُخْتِي مَاتَتْ وَعَلَيْهَا صَوْمُ شَهْرَيْنِ مُتَتَابِعَيْنِ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ أَرَأَيْتِ لَوْ كَانَ عَلَى أُخْتِكِ دَيْنٌ أَكُنْتِ تَقْضِينَهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ نَعَمْ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَحَقُّ اللَّهِ أَحَقُّ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ بُرَيْدَةَ وَابْنِ عُمَرَ وَعَائِشَةَ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Bir ayol Nabiy ﷺning oldilariga keldi va: «Singlim vafot etdi, uning zimmasida ikki oy ketma-ket roʻza tutish (qarzi) bor edi», dedi. U zot: «Aytgin-chi, agar singling zimmasida bir qarz boʻlsa, sen uni toʻlarmiding?» dedilar. U: «Ha», dedi. U zot: «Allohning haqi (toʻlanishga) yanada haqliroqdir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Burayda, Ibn Umar va Oishadan ham (rivoyatlar) bor.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Бир аёл Набий ﷺнинг олдиларига келди ва: «Синглим вафот этди, унинг зиммасида икки ой кетма-кет рўза тутиш (қарзи) бор эди», деди. У зот: «Айтгин-чи, агар синглинг зиммасида бир қарз бўлса, сен уни тўлармидинг?» дедилар. У: «Ҳа», деди. У зот: «Аллоҳнинг ҳақи (тўланишга) янада ҳақлироқдир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Бурайда, Ибн Умар ва Оишадан ҳам (ривоятлар) бор.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا أَبُو خَالِدٍ الأَحْمَرُ، عَنِ الأَعْمَشِ، بِهَذَا الإِسْنَادِ نَحْوَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ قَالَ وَسَمِعْتُ مُحَمَّدًا، يَقُولُ جَوَّدَ أَبُو خَالِدٍ الأَحْمَرُ هَذَا الْحَدِيثَ عَنِ الأَعْمَشِ، ‏.‏ قَالَ مُحَمَّدٌ وَقَدْ رَوَى غَيْرُ أَبِي خَالِدٍ، عَنِ الأَعْمَشِ، مِثْلَ رِوَايَةِ أَبِي خَالِدٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَرَوَى أَبُو مُعَاوِيَةَ، وَغَيْرُ، وَاحِدٍ، هَذَا الْحَدِيثَ عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ مُسْلِمٍ الْبَطِينِ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَلَمْ يَذْكُرُوا فِيهِ سَلَمَةَ بْنَ كُهَيْلٍ وَلاَ عَنْ عَطَاءٍ وَلاَ عَنْ مُجَاهِدٍ ‏.‏ وَاسْمُ أَبِي خَالِدٍ سُلَيْمَانُ بْنُ حَيَّانَ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan shunga oʻxshash (hadis boshqa isnod bilan) rivoyat qilinadi. Abu Iso aytdi: Ibn Abbosning hadisi hasan sahih hadisdir. Men Muhammad (al-Buxoriy)dan eshitdim, u: «Abu Xolid al-Ahmar bu hadisni Aʼmashdan yaxshi rivoyat qilgan», derdi. Muhammad aytdi: Abu Xoliddan boshqalar ham bu hadisni Aʼmashdan xuddi Abu Xolidning rivoyatiday rivoyat qilganlar. Abu Iso aytdi: Abu Muoviya va boshqa bir qanchalar bu hadisni Aʼmashdan, u Muslim al-Batiyndan, u Said ibn Jubayrdan, u Ibn Abbosdan, u Nabiy ﷺdan (deb) rivoyat qilganlar va unda Salama ibn Kuhaylni ham, Ato va Mujohidni ham zikr qilmaganlar. Abu Xolidning ismi Sulaymon ibn Hayyondir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан шунга ўхшаш (ҳадис бошқа иснод билан) ривоят қилинади. Абу Исо айтди: Ибн Аббоснинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Мен Муҳаммад (ал-Бухорий)дан эшитдим, у: «Абу Холид ал-Аҳмар бу ҳадисни Аъмашдан яхши ривоят қилган», дерди. Муҳаммад айтди: Абу Холиддан бошқалар ҳам бу ҳадисни Аъмашдан худди Абу Холиднинг ривоятидай ривоят қилганлар. Абу Исо айтди: Абу Муовия ва бошқа бир қанчалар бу ҳадисни Аъмашдан, у Муслим ал-Батийндан, у Саид ибн Жубайрдан, у Ибн Аббосдан, у Набий ﷺдан (деб) ривоят қилганлар ва унда Салама ибн Куҳайлни ҳам, Ато ва Мужоҳидни ҳам зикр қилмаганлар. Абу Холиднинг исми Сулаймон ибн Ҳайёндир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا عَبْثَرُ بْنُ الْقَاسِمِ، عَنْ أَشْعَثَ، عَنْ مُحَمَّدٍ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ مَاتَ وَعَلَيْهِ صِيَامُ شَهْرٍ فَلْيُطْعِمْ عَنْهُ مَكَانَ كُلِّ يَوْمٍ مِسْكِينًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ لاَ نَعْرِفُهُ مَرْفُوعًا إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ وَالصَّحِيحُ عَنِ ابْنِ عُمَرَ مَوْقُوفٌ قَوْلُهُ ‏.‏ وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي هَذَا الْبَابِ فَقَالَ بَعْضُهُمْ يُصَامُ عَنِ الْمَيِّتِ ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ قَالاَ إِذَا كَانَ عَلَى الْمَيِّتِ نَذْرُ صِيَامٍ يَصُومُ عَنْهُ وَإِذَا كَانَ عَلَيْهِ قَضَاءُ رَمَضَانَ أَطْعَمَ عَنْهُ ‏.‏ وَقَالَ مَالِكٌ وَسُفْيَانُ وَالشَّافِعِيُّ لاَ يَصُومُ أَحَدٌ عَنْ أَحَدٍ ‏.‏ قَالَ وَأَشْعَثُ هُوَ ابْنُ سَوَّارٍ ‏.‏ وَمُحَمَّدٌ هُوَ عِنْدِي ابْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Kim bir oy roʻzasi zimmasida boʻlgan holda vafot etsa, uning nomidan har bir kun uchun bir miskinga taom berilsin», dedilar. Abu Iso aytdi: Ibn Umarning hadisini faqat shu yoʻldan marfuʼ (Nabiyga yetgan) holda bilamiz, sahih boʻlgani esa Ibn Umarning oʻz soʻzi sifatida (mavquf)dir. Ilm ahli bu bobda ixtilof qilganlar. Baʼzilari: «Marhum nomidan roʻza tutiladi», deganlar. Buni Ahmad va Ishoq aytadilar. Ular: «Agar marhum zimmasida nazr roʻzasi boʻlsa, uning nomidan roʻza tutiladi, agar zimmasida Ramazon qazosi boʻlsa, uning nomidan taom beriladi», dedilar. Molik, Sufyon va Shofiiy: «Hech kim hech kim nomidan roʻza tutmaydi», deganlar. (Abu Iso) aytdi: Ashʼas — u ibn Savvordir. Muhammad — mening nazarimda ibn Abdurrahmon ibn Abi Layladir.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан, у Набий ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Ким бир ой рўзаси зиммасида бўлган ҳолда вафот этса, унинг номидан ҳар бир кун учун бир мискинга таом берилсин», дедилар. Абу Исо айтди: Ибн Умарнинг ҳадисини фақат шу йўлдан марфуъ (Набийга етган) ҳолда биламиз, саҳиҳ бўлгани эса Ибн Умарнинг ўз сўзи сифатида (мавқуф)дир. Илм аҳли бу бобда ихтилоф қилганлар. Баъзилари: «Марҳум номидан рўза тутилади», деганлар. Буни Аҳмад ва Ишоқ айтадилар. Улар: «Агар марҳум зиммасида назр рўзаси бўлса, унинг номидан рўза тутилади, агар зиммасида Рамазон қазоси бўлса, унинг номидан таом берилади», дедилар. Молик, Суфён ва Шофиий: «Ҳеч ким ҳеч ким номидан рўза тутмайди», деганлар. (Абу Исо) айтди: Ашъас — у ибн Саввордир. Муҳаммад — менинг назаримда ибн Абдурраҳмон ибн Аби Лайладир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عُبَيْدٍ الْمُحَارِبِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ ثَلاَثٌ لاَ يُفْطِرْنَ الصَّائِمَ الْحِجَامَةُ وَالْقَىْءُ وَالاِحْتِلاَمُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ حَدِيثٌ غَيْرُ مَحْفُوظٍ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى عَبْدُ اللَّهِ بْنُ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ وَعَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ وَغَيْرُ وَاحِدٍ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ مُرْسَلاً ‏.‏ وَلَمْ يَذْكُرُوا فِيهِ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ ‏.‏ وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ يُضَعَّفُ فِي الْحَدِيثِ ‏.‏ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا دَاوُدَ السِّجْزِيَّ يَقُولُ سَأَلْتُ أَحْمَدَ بْنَ حَنْبَلٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ فَقَالَ أَخُوهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ زَيْدٍ لاَ بَأْسَ بِهِ ‏.‏ قَالَ وَسَمِعْتُ مُحَمَّدًا يَذْكُرُ عَنْ عَلِيِّ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْمَدِينِيِّ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ ثِقَةٌ وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ ضَعِيفٌ ‏.‏ قَالَ مُحَمَّدٌ وَلاَ أَرْوِي عَنْهُ شَيْئًا ‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Uch narsa roʻzadorning roʻzasini ochmaydi: hijoma (qon oldirish), qusish va ehtilom», dedilar. Abu Iso aytdi: Abu Said al-Xudriyning hadisi mahfuz boʻlmagan hadisdir. Abdulloh ibn Zayd ibn Aslam, Abdulaziz ibn Muhammad va boshqa bir qanchalar bu hadisni Zayd ibn Aslamdan mursal (sahobani zikr qilmay) rivoyat qilganlar va unda Abu Saidni zikr qilmaganlar. Abdurrahmon ibn Zayd ibn Aslam hadisda zaif sanaladi. (Abu Iso) aytdi: Men Abu Dovud as-Sijziydan eshitdim, u: «Men Ahmad ibn Hanbaldan Abdurrahmon ibn Zayd ibn Aslam haqida soʻradim, u: ‹Uning akasi Abdulloh ibn Zaydda zarar yoʻq›, dedi», derdi. (Abu Iso) aytdi: Men Muhammadning Ali ibn Abdulloh al-Madiniydan: «Abdulloh ibn Zayd ibn Aslam siqa (ishonchli), Abdurrahmon ibn Zayd ibn Aslam zaifdir», deb zikr qilganini eshitdim. Muhammad: «Men undan hech narsa rivoyat qilmayman», dedi.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Уч нарса рўзадорнинг рўзасини очмайди: ҳижома (қон олдириш), қусиш ва эҳтилом», дедилар. Абу Исо айтди: Абу Саид ал-Худрийнинг ҳадиси маҳфуз бўлмаган ҳадисдир. Абдуллоҳ ибн Зайд ибн Аслам, Абдулазиз ибн Муҳаммад ва бошқа бир қанчалар бу ҳадисни Зайд ибн Асламдан мурсал (саҳобани зикр қилмай) ривоят қилганлар ва унда Абу Саидни зикр қилмаганлар. Абдурраҳмон ибн Зайд ибн Аслам ҳадисда заиф саналади. (Абу Исо) айтди: Мен Абу Довуд ас-Сижзийдан эшитдим, у: «Мен Аҳмад ибн Ҳанбалдан Абдурраҳмон ибн Зайд ибн Аслам ҳақида сўрадим, у: ‹Унинг акаси Абдуллоҳ ибн Зайдда зарар йўқ›, деди», дерди. (Абу Исо) айтди: Мен Муҳаммаднинг Али ибн Абдуллоҳ ал-Мадинийдан: «Абдуллоҳ ибн Зайд ибн Аслам сиқа (ишончли), Абдурраҳмон ибн Зайд ибн Аслам заифдир», деб зикр қилганини эшитдим. Муҳаммад: «Мен ундан ҳеч нарса ривоят қилмайман», деди.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، حَدَّثَنَا عِيسَى بْنُ يُونُسَ، عَنْ هِشَامِ بْنِ حَسَّانَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِيرِينَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ ذَرَعَهُ الْقَىْءُ فَلَيْسَ عَلَيْهِ قَضَاءٌ وَمَنِ اسْتَقَاءَ عَمْدًا فَلْيَقْضِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي الدَّرْدَاءِ وَثَوْبَانَ وَفَضَالَةَ بْنِ عُبَيْدٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ مِنْ حَدِيثِ هِشَامٍ عَنِ ابْنِ سِيرِينَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ عِيسَى بْنِ يُونُسَ ‏.‏ وَقَالَ مُحَمَّدٌ لاَ أَرَاهُ مَحْفُوظًا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَلاَ يَصِحُّ إِسْنَادُهُ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ أَبِي الدَّرْدَاءِ وَثَوْبَانَ وَفَضَالَةَ بْنِ عُبَيْدٍ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَاءَ فَأَفْطَرَ ‏.‏ وَإِنَّمَا مَعْنَى هَذَا أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ صَائِمًا مُتَطَوِّعًا فَقَاءَ فَضَعُفَ فَأَفْطَرَ لِذَلِكَ ‏.‏ هَكَذَا رُوِيَ فِي بَعْضِ الْحَدِيثِ مُفَسَّرًا ‏.‏ وَالْعَمَلُ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ عَلَى حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّ الصَّائِمَ إِذَا ذَرَعَهُ الْقَىْءُ فَلاَ قَضَاءَ عَلَيْهِ وَإِذَا اسْتَقَاءَ عَمْدًا فَلْيَقْضِ ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ: «Kimni qayd (qusish) yengsa (beixtiyor qussa), unga qazo yoʻq, kim ataylab qussa, qazo qilsin», dedilar. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Abu Dardo, Savbon va Fazola ibn Ubayddan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan gʻarib hadisdir, biz uni Hishomning Ibn Siyriyndan, uning Abu Hurayradan, uning Nabiy ﷺdan (rivoyatidan) faqat Iso ibn Yunusning hadisi sifatida bilamiz. Muhammad: «Men buni mahfuz deb koʻrmayman», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis Abu Hurayradan, u Nabiy ﷺdan (deb) boshqa yoʻllar bilan ham rivoyat qilingan, biroq uning isnodi sahih emas. Abu Dardo, Savbon va Fazola ibn Ubayddan Nabiy ﷺ qusib roʻzasini ochganlari rivoyat qilingan. Buning maʼnosi shuki, Nabiy ﷺ nafl roʻza tutgan edilar, qusib zaiflashdilar va shu sababdan roʻzalarini ochdilar. Baʼzi hadislarda shu tarzda izohlangan holda rivoyat qilingan. Ilm ahli nazdida amal Abu Hurayraning Nabiy ﷺdan (rivoyat qilgan): roʻzadorni qusish yengsa, unga qazo yoʻq, ataylab qussa, qazo qilsin, degan hadisigadir. Buni Sufyon Savriy, Shofiiy, Ahmad va Ishoq aytadilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ: «Кимни қайд (қусиш) енгса (беихтиёр қусса), унга қазо йўқ, ким атайлаб қусса, қазо қилсин», дедилар. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Абу Дардо, Савбон ва Фазола ибн Убайддан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан ғариб ҳадисдир, биз уни Ҳишомнинг Ибн Сийрийндан, унинг Абу Ҳурайрадан, унинг Набий ﷺдан (ривоятидан) фақат Исо ибн Юнуснинг ҳадиси сифатида биламиз. Муҳаммад: «Мен буни маҳфуз деб кўрмайман», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис Абу Ҳурайрадан, у Набий ﷺдан (деб) бошқа йўллар билан ҳам ривоят қилинган, бироқ унинг исноди саҳиҳ эмас. Абу Дардо, Савбон ва Фазола ибн Убайддан Набий ﷺ қусиб рўзасини очганлари ривоят қилинган. Бунинг маъноси шуки, Набий ﷺ нафл рўза тутган эдилар, қусиб заифлашдилар ва шу сабабдан рўзаларини очдилар. Баъзи ҳадисларда шу тарзда изоҳланган ҳолда ривоят қилинган. Илм аҳли наздида амал Абу Ҳурайранинг Набий ﷺдан (ривоят қилган): рўзадорни қусиш енгса, унга қазо йўқ, атайлаб қусса, қазо қилсин, деган ҳадисигадир. Буни Суфён Саврий, Шофиий, Аҳмад ва Ишоқ айтадилар.

حَدَّثَنَا أَبُو سَعِيدٍ الأَشَجُّ، حَدَّثَنَا أَبُو خَالِدٍ الأَحْمَرُ، عَنْ حَجَّاجِ بْنِ أَرْطَاةَ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنِ ابْنِ سِيرِينَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ أَكَلَ أَوْ شَرِبَ نَاسِيًا فَلاَ يُفْطِرْ فَإِنَّمَا هُوَ رِزْقٌ رَزَقَهُ اللَّهُ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim unutib (yodidan koʻtarilib) yesa yoki ichsa, roʻzasini ochmasin (roʻzasi buzilmaydi), chunki bu Alloh unga bergan rizqdir», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким унутиб (ёдидан кўтарилиб) еса ёки ичса, рўзасини очмасин (рўзаси бузилмайди), чунки бу Аллоҳ унга берган ризқдир», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو سَعِيدٍ الأَشَجُّ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، عَنْ عَوْفٍ، عَنِ ابْنِ سِيرِينَ، وَخِلاَسٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِثْلَهُ أَوْ نَحْوَهُ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ وَأُمِّ إِسْحَاقَ الْغَنَوِيَّةِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ وَبِهِ يَقُولُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏ وَقَالَ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ إِذَا أَكَلَ فِي رَمَضَانَ نَاسِيًا فَعَلَيْهِ الْقَضَاءُ ‏.‏ وَالْقَوْلُ الأَوَّلُ أَصَحُّ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan, u Nabiy ﷺdan shunga oʻxshash yoki shunga yaqin (hadis boshqa isnod bilan) rivoyat qilinadi. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Abu Said va Ummu Ishoq al-Gʻanaviyyadan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan sahih hadisdir. Koʻpchilik ilm ahli nazdida amal shunga binoandir va buni Sufyon Savriy, Shofiiy, Ahmad va Ishoq aytadilar. Molik ibn Anas: «Agar Ramazonda unutib yesa, unga qazo lozim», dedi. Birinchi soʻz esa sahihroqdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан, у Набий ﷺдан шунга ўхшаш ёки шунга яқин (ҳадис бошқа иснод билан) ривоят қилинади. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Абу Саид ва Умму Ишоқ ал-Ғанавийядан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Кўпчилик илм аҳли наздида амал шунга биноандир ва буни Суфён Саврий, Шофиий, Аҳмад ва Ишоқ айтадилар. Молик ибн Анас: «Агар Рамазонда унутиб еса, унга қазо лозим», деди. Биринчи сўз эса саҳиҳроқдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، قَالاَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ حَبِيبِ بْنِ أَبِي ثَابِتٍ، حَدَّثَنَا أَبُو الْمُطَوِّسِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ أَفْطَرَ يَوْمًا مِنْ رَمَضَانَ مِنْ غَيْرِ رُخْصَةٍ وَلاَ مَرَضٍ لَمْ يَقْضِ عَنْهُ صَوْمُ الدَّهْرِ كُلِّهِ وَإِنْ صَامَهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَسَمِعْتُ مُحَمَّدًا يَقُولُ أَبُو الْمُطَوِّسِ اسْمُهُ يَزِيدُ بْنُ الْمُطَوِّسِ وَلاَ أَعْرِفُ لَهُ غَيْرَ هَذَا الْحَدِيثِ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim ruxsatsiz va kasalliksiz Ramazonning bir kunini ochsa, agar butun umri roʻza tutsa ham, bu roʻzasi uning oʻrnini bosa olmaydi», dedilar. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisini faqat shu yoʻldan bilamiz. Men Muhammadning: «Abul Mutavvisning ismi Yazid ibn al-Mutavvisdir, men uning bu hadisdan boshqasini bilmayman», deganini eshitdim.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким рухсатсиз ва касалликсиз Рамазоннинг бир кунини очса, агар бутун умри рўза тутса ҳам, бу рўзаси унинг ўрнини боса олмайди», дедилар. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадисини фақат шу йўлдан биламиз. Мен Муҳаммаднинг: «Абул Мутаввиснинг исми Язид ибн ал-Мутаввисдир, мен унинг бу ҳадисдан бошқасини билмайман», деганини эшитдим.

حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ الْجَهْضَمِيُّ، وَأَبُو عَمَّارٍ وَالْمَعْنَى وَاحِدٌ وَاللَّفْظُ لَفْظُ أَبِي عَمَّارٍ قَالاَ أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ حُمَيْدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ أَتَاهُ رَجُلٌ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ هَلَكْتُ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ وَمَا أَهْلَكَكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَقَعْتُ عَلَى امْرَأَتِي فِي رَمَضَانَ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ هَلْ تَسْتَطِيعُ أَنْ تُعْتِقَ رَقَبَةً ‏"‏ ‏.‏ قَالَ لاَ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَهَلْ تَسْتَطِيعُ أَنْ تَصُومَ شَهْرَيْنِ مُتَتَابِعَيْنِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ لاَ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَهَلْ تَسْتَطِيعُ أَنْ تُطْعِمَ سِتِّينَ مِسْكِينًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ لاَ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ اجْلِسْ ‏"‏ ‏.‏ فَجَلَسَ فَأُتِيَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بِعَرَقٍ فِيهِ تَمْرٌ - وَالْعَرَقُ الْمِكْتَلُ الضَّخْمُ قَالَ ‏"‏ تَصَدَّقْ بِهِ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ مَا بَيْنَ لاَبَتَيْهَا أَحَدٌ أَفْقَرَ مِنَّا ‏.‏ قَالَ فَضَحِكَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم حَتَّى بَدَتْ أَنْيَابُهُ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَخُذْهُ فَأَطْعِمْهُ أَهْلَكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَعَائِشَةَ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا الْحَدِيثِ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي مَنْ أَفْطَرَ فِي رَمَضَانَ مُتَعَمِّدًا مِنْ جِمَاعٍ وَأَمَّا مَنْ أَفْطَرَ مُتَعَمِّدًا مِنْ أَكْلٍ أَوْ شُرْبٍ فَإِنَّ أَهْلَ الْعِلْمِ قَدِ اخْتَلَفُوا فِي ذَلِكَ فَقَالَ بَعْضُهُمْ عَلَيْهِ الْقَضَاءُ وَالْكَفَّارَةُ ‏.‏ وَشَبَّهُوا الأَكْلَ وَالشُّرْبَ بِالْجِمَاعِ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَابْنِ الْمُبَارَكِ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُهُمْ عَلَيْهِ الْقَضَاءُ وَلاَ كَفَّارَةَ عَلَيْهِ لأَنَّهُ إِنَّمَا ذُكِرَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم الْكَفَّارَةُ فِي الْجِمَاعِ وَلَمْ تُذْكَرْ عَنْهُ فِي الأَكْلِ وَالشُّرْبِ ‏.‏ وَقَالُوا لاَ يُشْبِهُ الأَكْلُ وَالشُّرْبُ الْجِمَاعَ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ ‏.‏ وَقَالَ الشَّافِعِيُّ وَقَوْلُ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم لِلرَّجُلِ الَّذِي أَفْطَرَ فَتَصَدَّقَ عَلَيْهِ ‏"‏ خُذْهُ فَأَطْعِمْهُ أَهْلَكَ ‏"‏ ‏.‏ يَحْتَمِلُ هَذَا مَعَانِيَ يَحْتَمِلُ أَنْ تَكُونَ الْكَفَّارَةُ عَلَى مَنْ قَدَرَ عَلَيْهَا وَهَذَا رَجُلٌ لَمْ يَقْدِرْ عَلَى الْكَفَّارَةِ فَلَمَّا أَعْطَاهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم شَيْئًا وَمَلَكَهُ فَقَالَ الرَّجُلُ مَا أَحَدٌ أَفْقَرَ إِلَيْهِ مِنَّا ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ خُذْهُ فَأَطْعِمْهُ أَهْلَكَ ‏"‏ ‏.‏ لأَنَّ الْكَفَّارَةَ إِنَّمَا تَكُونُ بَعْدَ الْفَضْلِ عَنْ قُوتِهِ ‏.‏ وَاخْتَارَ الشَّافِعِيُّ لِمَنْ كَانَ عَلَى مِثْلِ هَذَا الْحَالِ أَنْ يَأْكُلَهُ وَتَكُونَ الْكَفَّارَةُ عَلَيْهِ دَيْنًا فَمَتَى مَا مَلَكَ يَوْمًا مَا كَفَّرَ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Bir kishi Paygʻambar ﷺning oldilariga kelib: «Ey Allohning Rasuli, men halok boʻldim!», dedi. U zot: «Seni nima halok qildi?», dedilar. U: «Ramazonda ahlim bilan qoʻshildim», dedi. U zot: «Bir qul ozod qila olasanmi?», dedilar. U: «Yoʻq», dedi. U zot: «Ketma-ket ikki oy roʻza tuta olasanmi?», dedilar. U: «Yoʻq», dedi. U zot: «Oltmish miskinga taom yedira olasanmi?», dedilar. U: «Yoʻq», dedi. U zot: «Oʻtir», dedilar. U oʻtirdi. Soʻng Paygʻambar ﷺga ichida xurmo boʻlgan bir arq — arq deganlari katta savatdir — keltirildi. U zot: «Buni sadaqa qil», dedilar. U: «Ikki qora tosh oraligʻida bizdan koʻra muhtojroq biror kishi yoʻq», dedi. Shunda Paygʻambar ﷺ oziq tishlari koʻringuncha kuldilar va: «Buni olib, ahlingga yedir», dedilar. Abu Iso aytdi: Abu Hurayra hadisi hasan sahih hadisdir. Ahli ilm huzurida bu hadis boʻyicha amal qilinadi, yaʼni Ramazonda qasddan jimoʻ orqali roʻzasini buzgan kishi haqida (kafforat lozim boʻladi). Ammo qasddan yeb yoki ichib roʻzasini buzgan kishi haqida ahli ilm ixtilof qildilar. Baʼzilari: «Unga qazo ham, kafforat ham lozim», deb yeb-ichishni jimoʻga qiyos qildilar. Bu Sufyon Savriy, Ibn Muborak va Ishoqning soʻzidir. Baʼzilari esa: «Unga qazo lozim, lekin kafforat lozim emas», dedilar, chunki Paygʻambar ﷺdan kafforat faqat jimoʻ haqida zikr qilingan, yeb-ichish haqida zikr qilinmagan. Ular: «Yeb-ichish jimoʻga oʻxshamaydi», dedilar. Bu Shofiʼiy va Ahmadning soʻzidir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Бир киши Пайғамбар ﷺнинг олдиларига келиб: «Эй Аллоҳнинг Расули, мен ҳалок бўлдим!», деди. У зот: «Сени нима ҳалок қилди?», дедилар. У: «Рамазонда аҳлим билан қўшилдим», деди. У зот: «Бир қул озод қила оласанми?», дедилар. У: «Йўқ», деди. У зот: «Кетма-кет икки ой рўза тута оласанми?», дедилар. У: «Йўқ», деди. У зот: «Олтмиш мискинга таом едира оласанми?», дедилар. У: «Йўқ», деди. У зот: «Ўтир», дедилар. У ўтирди. Сўнг Пайғамбар ﷺга ичида хурмо бўлган бир арқ — арқ деганлари катта саватдир — келтирилди. У зот: «Буни садақа қил», дедилар. У: «Икки қора тош оралиғида биздан кўра муҳтожроқ бирор киши йўқ», деди. Шунда Пайғамбар ﷺ озиқ тишлари кўрингунча кулдилар ва: «Буни олиб, аҳлингга едир», дедилар. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайра ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Аҳли илм ҳузурида бу ҳадис бўйича амал қилинади, яъни Рамазонда қасддан жимў орқали рўзасини бузган киши ҳақида (каффорат лозим бўлади). Аммо қасддан еб ёки ичиб рўзасини бузган киши ҳақида аҳли илм ихтилоф қилдилар. Баъзилари: «Унга қазо ҳам, каффорат ҳам лозим», деб еб-ичишни жимўга қиёс қилдилар. Бу Суфён Саврий, Ибн Муборак ва Ишоқнинг сўзидир. Баъзилари эса: «Унга қазо лозим, лекин каффорат лозим эмас», дедилар, чунки Пайғамбар ﷺдан каффорат фақат жимў ҳақида зикр қилинган, еб-ичиш ҳақида зикр қилинмаган. Улар: «Еб-ичиш жимўга ўхшамайди», дедилар. Бу Шофиъий ва Аҳмаднинг сўзидир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَاصِمِ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَامِرِ بْنِ رَبِيعَةَ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ رَأَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم مَا لاَ أُحْصِي يَتَسَوَّكُ وَهُوَ صَائِمٌ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَائِشَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَامِرِ بْنِ رَبِيعَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ لاَ يَرَوْنَ بِالسِّوَاكِ لِلصَّائِمِ بَأْسًا إِلاَّ أَنَّ بَعْضَ أَهْلِ الْعِلْمِ كَرِهُوا السِّوَاكَ لِلصَّائِمِ بِالْعُودِ الرَّطْبِ وَكَرِهُوا لَهُ السِّوَاكَ آخِرَ النَّهَارِ وَلَمْ يَرَ الشَّافِعِيُّ بِالسِّوَاكِ بَأْسًا أَوَّلَ النَّهَارِ وَلاَ آخِرَهُ وَكَرِهَ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ السِّوَاكَ آخِرَ النَّهَارِ ‏.‏

Omir ibn Rabiʼa (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Men Paygʻambar ﷺni roʻzador holatlarida miswok ishlatayotganlarini sanay olmaydigan darajada (koʻp marta) koʻrdim», dedi. Abu Iso aytdi: Omir ibn Rabiʼa hadisi hasan hadisdir. Ahli ilm huzurida shunga amal qilinadi, ular roʻzador uchun miswok ishlatishda zarar koʻrmaydilar. Faqat baʼzi ahli ilm roʻzadorga hoʻl chiviq bilan miswok qilishni va kun oxirida miswok ishlatishni makruh sanaganlar. Shofiʼiy esa miswokni kunning avvalida ham, oxirida ham zarar koʻrmadi. Ahmad va Ishoq kun oxirida miswok ishlatishni makruh sanaganlar.Омир ибн Рабиъа (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Мен Пайғамбар ﷺни рўзадор ҳолатларида мисwок ишлатаётганларини санай олмайдиган даражада (кўп марта) кўрдим», деди. Абу Исо айтди: Омир ибн Рабиъа ҳадиси ҳасан ҳадисдир. Аҳли илм ҳузурида шунга амал қилинади, улар рўзадор учун мисwок ишлатишда зарар кўрмайдилар. Фақат баъзи аҳли илм рўзадорга ҳўл чивиқ билан мисwок қилишни ва кун охирида мисwок ишлатишни макруҳ санаганлар. Шофиъий эса мисwокни куннинг аввалида ҳам, охирида ҳам зарар кўрмади. Аҳмад ва Ишоқ кун охирида мисwок ишлатишни макруҳ санаганлар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الأَعْلَى بْنُ وَاصِلٍ الْكُوفِيُّ، حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَطِيَّةَ، حَدَّثَنَا أَبُو عَاتِكَةَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ جَاءَ رَجُلٌ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ اشْتَكَتْ عَيْنِي أَفَأَكْتَحِلُ وَأَنَا صَائِمٌ قَالَ ‏"‏ نَعَمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي رَافِعٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَنَسٍ حَدِيثٌ لَيْسَ إِسْنَادُهُ بِالْقَوِيِّ وَلاَ يَصِحُّ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي هَذَا الْبَابِ شَيْءٌ ‏.‏ وَأَبُو عَاتِكَةَ يُضَعَّفُ ‏.‏ وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي الْكُحْلِ لِلصَّائِمِ فَكَرِهَهُ بَعْضُهُمْ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ وَابْنِ الْمُبَارَكِ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ وَرَخَّصَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي الْكُحْلِ لِلصَّائِمِ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Bir kishi Paygʻambar ﷺning oldilariga kelib: «Koʻzim ogʻriyapti, roʻzador holimda surma tortsam boʻladimi?», dedi. U zot: «Ha», dedilar. Abu Iso aytdi: Anas hadisining isnodi qaviy emas va bu bobda Paygʻambar ﷺdan biror narsa sahih boʻlmagan. Abu Otika zaif sanaladi. Ahli ilm roʻzador uchun surma masalasida ixtilof qilganlar: baʼzilari uni makruh sanaganlar, bu Sufyon, Ibn Muborak, Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Baʼzi ahli ilm esa roʻzador uchun surmaga ruxsat berdilar, bu Shofiʼiyning soʻzidir.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Бир киши Пайғамбар ﷺнинг олдиларига келиб: «Кўзим оғрияпти, рўзадор ҳолимда сурма тортсам бўладими?», деди. У зот: «Ҳа», дедилар. Абу Исо айтди: Анас ҳадисининг исноди қавий эмас ва бу бобда Пайғамбар ﷺдан бирор нарса саҳиҳ бўлмаган. Абу Отика заиф саналади. Аҳли илм рўзадор учун сурма масаласида ихтилоф қилганлар: баъзилари уни макруҳ санаганлар, бу Суфён, Ибн Муборак, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Баъзи аҳли илм эса рўзадор учун сурмага рухсат бердилар, бу Шофиъийнинг сўзидир.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، وَقُتَيْبَةُ، قَالاَ حَدَّثَنَا أَبُو الأَحْوَصِ، عَنْ زِيَادِ بْنِ عِلاَقَةَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مَيْمُونٍ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ يُقَبِّلُ فِي شَهْرِ الصَّوْمِ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ وَحَفْصَةَ وَأَبِي سَعِيدٍ وَأُمِّ سَلَمَةَ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَأَنَسٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَائِشَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ فِي الْقُبْلَةِ لِلصَّائِمِ فَرَخَّصَ بَعْضُ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي الْقُبْلَةِ لِلشَّيْخِ وَلَمْ يُرَخِّصُوا لِلشَّابِّ مَخَافَةَ أَنْ لاَ يَسْلَمَ لَهُ صَوْمُهُ وَالْمُبَاشَرَةُ عِنْدَهُمْ أَشَدُّ ‏.‏ وَقَدْ قَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ الْقُبْلَةُ تَنْقُصُ الأَجْرَ وَلاَ تُفْطِرُ الصَّائِمَ ‏.‏ وَرَأَوْا أَنَّ لِلصَّائِمِ إِذَا مَلَكَ نَفْسَهُ أَنْ يُقَبِّلَ وَإِذَا لَمْ يَأْمَنْ عَلَى نَفْسِهِ تَرَكَ الْقُبْلَةَ لِيَسْلَمَ لَهُ صَوْمُهُ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَالشَّافِعِيِّ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadiki, Paygʻambar ﷺ roʻza oyida (xotinlarini) oʻpar edilar. Abu Iso aytdi: Oisha hadisi hasan sahih hadisdir. Paygʻambar ﷺning sahobalaridan va boshqalardan boʻlgan ahli ilm roʻzadorning oʻpishi haqida ixtilof qildilar. Paygʻambar ﷺning baʼzi sahobalari keksa kishi uchun oʻpishga ruxsat berdilar, yigit uchun esa roʻzasi buzilishidan qoʻrqib ruxsat bermadilar, ular nazdida mubosharat (badanini tegizish) undan qattiqroqdir. Baʼzi ahli ilm: «Oʻpish ajrni kamaytiradi, lekin roʻzadorni iftor qildirmaydi», dedilar. Ular: «Roʻzador oʻzini tuta oladigan boʻlsa oʻpsa boʻladi, oʻzidan amin boʻlmasa, roʻzasi buzilmasligi uchun oʻpishni tark qilsin», deb koʻrdilar. Bu Sufyon Savriy va Shofiʼiyning soʻzidir.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинадики, Пайғамбар ﷺ рўза ойида (хотинларини) ўпар эдилар. Абу Исо айтди: Оиша ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Пайғамбар ﷺнинг саҳобаларидан ва бошқалардан бўлган аҳли илм рўзадорнинг ўпиши ҳақида ихтилоф қилдилар. Пайғамбар ﷺнинг баъзи саҳобалари кекса киши учун ўпишга рухсат бердилар, йигит учун эса рўзаси бузилишидан қўрқиб рухсат бермадилар, улар наздида мубошарат (баданини тегизиш) ундан қаттиқроқдир. Баъзи аҳли илм: «Ўпиш ажрни камайтиради, лекин рўзадорни ифтор қилдирмайди», дедилар. Улар: «Рўзадор ўзини тута оладиган бўлса ўпса бўлади, ўзидан амин бўлмаса, рўзаси бузилмаслиги учун ўпишни тарк қилсин», деб кўрдилар. Бу Суфён Саврий ва Шофиъийнинг сўзидир.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، حَدَّثَنَا إِسْرَائِيلُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ أَبِي مَيْسَرَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُبَاشِرُنِي وَهُوَ صَائِمٌ وَكَانَ أَمْلَكَكُمْ لإِرْبِهِ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: «Rasululloh ﷺ roʻzador holatlarida menga badanlarini tegizar edilar va u zot sizlarning ehtiyojlaringizga (nafsiga) eng koʻp egalik qiluvchingiz edilar», dedi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: «Расулуллоҳ ﷺ рўзадор ҳолатларида менга баданларини тегизар эдилар ва у зот сизларнинг эҳтиёжларингизга (нафсига) энг кўп эгалик қилувчингиз эдилар», деди.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَلْقَمَةَ، وَالأَسْوَدِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُقَبِّلُ وَيُبَاشِرُ وَهُوَ صَائِمٌ وَكَانَ أَمْلَكَكُمْ لإِرْبِهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَأَبُو مَيْسَرَةَ اسْمُهُ عَمْرُو بْنُ شُرَحْبِيلَ ‏.‏ وَمَعْنَى لإِرْبِهِ لِنَفْسِهِ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: «Rasululloh ﷺ roʻzador holatlarida oʻpardilar va badanlarini tegizardilar, u zot sizlarning nafsiga eng koʻp egalik qiluvchingiz edilar», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hasan sahih hadisdir. Abu Maysaraning ismi Amr ibn Shurahbildir. «Li irbihi» (ehtiyojiga)ning maʼnosi «nafsiga»dir.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: «Расулуллоҳ ﷺ рўзадор ҳолатларида ўпардилар ва баданларини тегизардилар, у зот сизларнинг нафсига энг кўп эгалик қилувчингиз эдилар», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Абу Майсаранинг исми Амр ибн Шураҳбилдир. «Ли ирбиҳи» (эҳтиёжига)нинг маъноси «нафсига»дир.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ، أَخْبَرَنَا ابْنُ أَبِي مَرْيَمَ، أَخْبَرَنَا يَحْيَى بْنُ أَيُّوبَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ سَالِمِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ حَفْصَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ لَمْ يُجْمِعِ الصِّيَامَ قَبْلَ الْفَجْرِ فَلاَ صِيَامَ لَهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ حَفْصَةَ حَدِيثٌ لاَ نَعْرِفُهُ مَرْفُوعًا إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ نَافِعٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَوْلُهُ وَهُوَ أَصَحُّ وَهَكَذَا أَيْضًا رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ عَنِ الزُّهْرِيِّ مَوْقُوفًا وَلاَ نَعْلَمُ أَحَدًا رَفَعَهُ إِلاَّ يَحْيَى بْنَ أَيُّوبَ ‏.‏ وَإِنَّمَا مَعْنَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ لاَ صِيَامَ لِمَنْ لَمْ يُجْمِعِ الصِّيَامَ قَبْلَ طُلُوعِ الْفَجْرِ فِي رَمَضَانَ أَوْ فِي قَضَاءِ رَمَضَانَ أَوْ فِي صِيَامِ نَذْرٍ إِذَا لَمْ يَنْوِهِ مِنَ اللَّيْلِ لَمْ يُجْزِهِ وَأَمَّا صِيَامُ التَّطَوُّعِ فَمُبَاحٌ لَهُ أَنْ يَنْوِيَهُ بَعْدَ مَا أَصْبَحَ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏

Hafsa (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Kim tong otishidan oldin roʻza tutishni qatʼiy niyat qilmasa, uning roʻzasi yoʻq», dedilar. Abu Iso aytdi: Hafsa hadisini bu yoʻldan boshqa tariqda marfuʼ holda bilmaymiz. U Nofeʼdan, u Ibn Umardan oʻz soʻzi sifatida rivoyat qilingan, bu sahihroqdir. Shuningdek bu hadis Zuhriydan mavquf holda ham rivoyat qilingan. Uni Yahyo ibn Ayyubdan boshqa biror kishi marfuʼ qilganini bilmaymiz. Ahli ilm nazdida buning maʼnosi shuki: Ramazonda yoki Ramazon qazosida yoxud nazr roʻzasida tong otishidan oldin roʻza niyatini qilmagan kishining roʻzasi yoʻq — agar uni kechadan niyat qilmasa, bu unga kifoya qilmaydi. Ammo nafl roʻzaga kelsak, unga tong otgandan keyin niyat qilish mubohdir. Bu Shofiʼiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir.Ҳафса (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Ким тонг отишидан олдин рўза тутишни қатъий ният қилмаса, унинг рўзаси йўқ», дедилар. Абу Исо айтди: Ҳафса ҳадисини бу йўлдан бошқа тариқда марфуъ ҳолда билмаймиз. У Нофеъдан, у Ибн Умардан ўз сўзи сифатида ривоят қилинган, бу саҳиҳроқдир. Шунингдек бу ҳадис Зуҳрийдан мавқуф ҳолда ҳам ривоят қилинган. Уни Яҳё ибн Айюбдан бошқа бирор киши марфуъ қилганини билмаймиз. Аҳли илм наздида бунинг маъноси шуки: Рамазонда ёки Рамазон қазосида ёхуд назр рўзасида тонг отишидан олдин рўза ниятини қилмаган кишининг рўзаси йўқ — агар уни кечадан ният қилмаса, бу унга кифоя қилмайди. Аммо нафл рўзага келсак, унга тонг отгандан кейин ният қилиш мубоҳдир. Бу Шофиъий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا أَبُو الأَحْوَصِ، عَنْ سِمَاكِ بْنِ حَرْبٍ، عَنِ ابْنِ أُمِّ هَانِئٍ، عَنْ أُمِّ هَانِئٍ، قَالَتْ كُنْتُ قَاعِدَةً عِنْدَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَأُتِيَ بِشَرَابٍ فَشَرِبَ مِنْهُ ثُمَّ نَاوَلَنِي فَشَرِبْتُ مِنْهُ فَقُلْتُ إِنِّي أَذْنَبْتُ فَاسْتَغْفِرْ لِي ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ وَمَا ذَاكِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ كُنْتُ صَائِمَةً فَأَفْطَرْتُ ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ أَمِنْ قَضَاءٍ كُنْتِ تَقْضِينَهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ لاَ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَلاَ يَضُرُّكِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ وَعَائِشَةَ ‏.‏

Ummu Honiy (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: «Men Paygʻambar ﷺning huzurlarida oʻtirgan edim, shunda u zotga ichimlik keltirildi, undan ichdilar, soʻng menga uzatdilar, men ham undan ichdim. Soʻng: ‹Men gunoh qildim, men uchun magʻfirat soʻrang›, dedim. U zot: ‹Bu nima (degan gap)?›, dedilar. Men: ‹Men roʻzador edim, iftor qildim›, dedim. U zot: ‹Bu qazo qilayotgan roʻzang edimi?›, dedilar. Men: ‹Yoʻq›, dedim. U zot: ‹Unda senga zarari yoʻq›, dedilar», dedi.Умму Ҳоний (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: «Мен Пайғамбар ﷺнинг ҳузурларида ўтирган эдим, шунда у зотга ичимлик келтирилди, ундан ичдилар, сўнг менга узатдилар, мен ҳам ундан ичдим. Сўнг: ‹Мен гуноҳ қилдим, мен учун мағфират сўранг›, дедим. У зот: ‹Бу нима (деган гап)?›, дедилар. Мен: ‹Мен рўзадор эдим, ифтор қилдим›, дедим. У зот: ‹Бу қазо қилаётган рўзанг эдими?›, дедилар. Мен: ‹Йўқ›, дедим. У зот: ‹Унда сенга зарари йўқ›, дедилар», деди.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، قَالَ كُنْتُ أَسْمَعُ سِمَاكَ بْنَ حَرْبٍ يَقُولُ أَحَدُ ابْنَىْ أُمِّ هَانِئٍ حَدَّثَنِي فَلَقِيتُ، أَنَا أَفْضَلَهُمَا، وَكَانَ، اسْمُهُ جَعْدَةَ وَكَانَتْ أُمُّ هَانِئٍ جَدَّتَهُ فَحَدَّثَنِي عَنْ جَدَّتِهِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم دَخَلَ عَلَيْهَا فَدَعَى بِشَرَابٍ فَشَرِبَ ثُمَّ نَاوَلَهَا فَشَرِبَتْ فَقَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَمَا إِنِّي كُنْتُ صَائِمَةً ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الصَّائِمُ الْمُتَطَوِّعُ أَمِينُ نَفْسِهِ إِنْ شَاءَ صَامَ وَإِنْ شَاءَ أَفْطَرَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ شُعْبَةُ فَقُلْتُ لَهُ أَأَنْتَ سَمِعْتَ هَذَا مِنْ أُمِّ هَانِئٍ قَالَ لاَ أَخْبَرَنِي أَبُو صَالِحٍ وَأَهْلُنَا عَنْ أُمِّ هَانِئٍ ‏.‏ وَرَوَى حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ سِمَاكِ بْنِ حَرْبٍ فَقَالَ عَنْ هَارُونَ ابْنِ بِنْتِ أُمِّ هَانِئٍ عَنْ أُمِّ هَانِئٍ ‏.‏ وَرِوَايَةُ شُعْبَةَ أَحْسَنُ ‏.‏ هَكَذَا حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ عَنْ أَبِي دَاوُدَ فَقَالَ ‏"‏ أَمِينُ نَفْسِهِ ‏"‏ ‏.‏ وَحَدَّثَنَا غَيْرُ مَحْمُودٍ عَنْ أَبِي دَاوُدَ فَقَالَ ‏"‏ أَمِيرُ نَفْسِهِ أَوْ أَمِينُ نَفْسِهِ ‏"‏ ‏.‏ عَلَى الشَّكِّ وَهَكَذَا رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنْ شُعْبَةَ ‏"‏ أَمِينُ أَوْ أَمِيرُ نَفْسِهِ ‏"‏ عَلَى الشَّكِّ ‏.‏ قَالَ وَحَدِيثُ أُمِّ هَانِئٍ فِي إِسْنَادِهِ مَقَالٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَيْهِ عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ أَنَّ الصَّائِمَ الْمُتَطَوِّعَ إِذَا أَفْطَرَ فَلاَ قَضَاءَ عَلَيْهِ إِلاَّ أَنْ يُحِبَّ أَنْ يَقْضِيَهُ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ وَالشَّافِعِيِّ ‏.‏

Ummu Honiy (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ uning huzuriga kirib, ichimlik soʻradilar va ichdilar. Soʻng unga uzatdilar, u ham ichdi. Soʻng u: «Ey Allohning Rasuli, men roʻzador edim», dedi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Nafl roʻza tutuvchi oʻz nafsining egasidir: xohlasa roʻza tutadi, xohlasa iftor qiladi», dedilar. Abu Iso aytdi: Ummu Honiy hadisining isnodida soʻz (mubohasa) bor. Paygʻambar ﷺning sahobalaridan va boshqalardan boʻlgan baʼzi ahli ilm huzurida shunga amal qilinadi: nafl roʻza tutuvchi iftor qilsa, unga qazo lozim emas, faqat qazo qilishni xohlagani bundan mustasno. Bu Sufyon Savriy, Ahmad, Ishoq va Shofiʼiyning soʻzidir.Умму Ҳоний (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ унинг ҳузурига кириб, ичимлик сўрадилар ва ичдилар. Сўнг унга узатдилар, у ҳам ичди. Сўнг у: «Эй Аллоҳнинг Расули, мен рўзадор эдим», деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Нафл рўза тутувчи ўз нафсининг эгасидир: хоҳласа рўза тутади, хоҳласа ифтор қилади», дедилар. Абу Исо айтди: Умму Ҳоний ҳадисининг иснодида сўз (мубоҳаса) бор. Пайғамбар ﷺнинг саҳобаларидан ва бошқалардан бўлган баъзи аҳли илм ҳузурида шунга амал қилинади: нафл рўза тутувчи ифтор қилса, унга қазо лозим эмас, фақат қазо қилишни хоҳлагани бундан мустасно. Бу Суфён Саврий, Аҳмад, Ишоқ ва Шофиъийнинг сўзидир.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ طَلْحَةَ بْنِ يَحْيَى، عَنْ عَمَّتِهِ، عَائِشَةَ بِنْتِ طَلْحَةَ عَنْ عَائِشَةَ أُمِّ الْمُؤْمِنِينَ، قَالَتْ دَخَلَ عَلَىَّ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَوْمًا فَقَالَ ‏"‏ هَلْ عِنْدَكُمْ شَيْءٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ قُلْتُ لاَ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَإِنِّي صَائِمٌ ‏"‏ ‏.‏

Moʻminlar onasi Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: «Bir kuni Rasululloh ﷺ huzurimga kirib: ‹Sizlarda biror narsa (yeydigan) bormi?›, dedilar. Men: ‹Yoʻq›, dedim. U zot: ‹Unda men roʻzadorman›, dedilar», dedi.Мўминлар онаси Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: «Бир куни Расулуллоҳ ﷺ ҳузуримга кириб: ‹Сизларда бирор нарса (ейдиган) борми?›, дедилар. Мен: ‹Йўқ›, дедим. У зот: ‹Унда мен рўзадорман›, дедилар», деди.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ السَّرِيِّ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ طَلْحَةَ بْنِ يَحْيَى، عَنْ عَائِشَةَ بِنْتِ طَلْحَةَ، عَنْ عَائِشَةَ أُمِّ الْمُؤْمِنِينَ، قَالَتْ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَأْتِينِي فَيَقُولُ ‏"‏ أَعِنْدَكِ غَدَاءٌ ‏"‏ ‏.‏ فَأَقُولُ لاَ ‏.‏ فَيَقُولُ ‏"‏ إِنِّي صَائِمٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ فَأَتَانِي يَوْمًا فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّهُ قَدْ أُهْدِيَتْ لَنَا هَدِيَّةٌ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ وَمَا هِيَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ قُلْتُ حَيْسٌ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ أَمَا إِنِّي قَدْ أَصْبَحْتُ صَائِمًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ ثُمَّ أَكَلَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏

Moʻminlar onasi Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: «Paygʻambar ﷺ huzurimga kelib: ‹Sening oldingda nonushta (qiladigan narsa) bormi?›, der edilar. Men: ‹Yoʻq›, der edim. Shunda u zot: ‹Unda men roʻzadorman›, der edilar. Bir kuni huzurimga keldilar, men: ‹Ey Allohning Rasuli, bizga bir hadya keltirildi›, dedim. U zot: ‹U nima?›, dedilar. Men: ‹Hays (xurmo va yogʻdan tayyorlangan taom)›, dedim. U zot: ‹Men roʻzador holda tongni qarshilagan edim›, dedilar. Soʻng yedilar», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hasan hadisdir.Мўминлар онаси Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: «Пайғамбар ﷺ ҳузуримга келиб: ‹Сенинг олдингда нонушта (қиладиган нарса) борми?›, дер эдилар. Мен: ‹Йўқ›, дер эдим. Шунда у зот: ‹Унда мен рўзадорман›, дер эдилар. Бир куни ҳузуримга келдилар, мен: ‹Эй Аллоҳнинг Расули, бизга бир ҳадя келтирилди›, дедим. У зот: ‹У нима?›, дедилар. Мен: ‹Ҳайс (хурмо ва ёғдан тайёрланган таом)›, дедим. У зот: ‹Мен рўзадор ҳолда тонгни қаршилаган эдим›, дедилар. Сўнг едилар», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳасан ҳадисдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا كَثِيرُ بْنُ هِشَامٍ، حَدَّثَنَا جَعْفَرُ بْنُ بُرْقَانَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ كُنْتُ أَنَا وَحَفْصَةُ، صَائِمَتَيْنِ فَعُرِضَ لَنَا طَعَامٌ اشْتَهَيْنَاهُ فَأَكَلْنَا مِنْهُ فَجَاءَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَبَدَرَتْنِي إِلَيْهِ حَفْصَةُ وَكَانَتِ ابْنَةَ أَبِيهَا فَقَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّا كُنَّا صَائِمَتَيْنِ فَعُرِضَ لَنَا طَعَامٌ اشْتَهَيْنَاهُ فَأَكَلْنَا مِنْهُ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ اقْضِيَا يَوْمًا آخَرَ مَكَانَهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَرَوَى صَالِحُ بْنُ أَبِي الأَخْضَرِ وَمُحَمَّدُ بْنُ أَبِي حَفْصَةَ هَذَا الْحَدِيثَ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عُرْوَةَ عَنْ عَائِشَةَ مِثْلَ هَذَا ‏.‏ وَرَوَاهُ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ وَمَعْمَرٌ وَعُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ وَزِيَادُ بْنُ سَعْدٍ وَغَيْرُ وَاحِدٍ مِنَ الْحُفَّاظِ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عَائِشَةَ مُرْسَلاً ‏.‏ وَلَمْ يَذْكُرُوا فِيهِ عَنْ عُرْوَةَ وَهَذَا أَصَحُّ ‏.‏ لأَنَّهُ رُوِيَ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، قَالَ سَأَلْتُ الزُّهْرِيَّ قُلْتُ لَهُ أَحَدَّثَكَ عُرْوَةُ عَنْ عَائِشَةَ قَالَ لَمْ أَسْمَعْ مِنْ عُرْوَةَ فِي هَذَا شَيْئًا وَلَكِنِّي سَمِعْتُ فِي خِلاَفَةِ سُلَيْمَانَ بْنِ عَبْدِ الْمَلِكِ مِنْ نَاسٍ عَنْ بَعْضِ مَنْ سَأَلَ عَائِشَةَ عَنْ هَذَا الْحَدِيثِ ‏.‏ حَدَّثَنَا بِذَلِكَ عَلِيُّ بْنُ عِيسَى بْنِ يَزِيدَ الْبَغْدَادِيُّ حَدَّثَنَا رَوْحُ بْنُ عُبَادَةَ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ فَذَكَرَ الْحَدِيثَ ‏.‏ وَقَدْ ذَهَبَ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ إِلَى هَذَا الْحَدِيثِ فَرَأَوْا عَلَيْهِ الْقَضَاءَ إِذَا أَفْطَرَ وَهُوَ قَوْلُ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: «Men va Hafsa ikkimiz roʻzador edik. Bizga oʻzimiz istagan bir taom keltirildi, biz undan yedik. Soʻng Rasululloh ﷺ keldilar. Hafsa mendan oldin u zotga (yetib): — u otasining qizi edi — ‹Ey Allohning Rasuli, biz ikkimiz roʻzador edik, bizga oʻzimiz istagan taom keltirildi, biz undan yedik›, dedi. U zot: ‹Uning oʻrniga boshqa bir kun qazo qilinglar›, dedilar», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadisni Soleh ibn Abul-Axzar va Muhammad ibn Abu Hafsa Zuhriydan, u Urvadan, u Oishadan shu kabi rivoyat qilganlar. Molik ibn Anas, Maʼmar, Ubaydulloh ibn Umar, Ziyod ibn Saʼd va huffozdan koʻplari uni Zuhriydan, u Oishadan mursal holda rivoyat qildilar va unda Urvani zikr qilmadilar — bu sahihroqdir. Chunki Ibn Jurayjdan rivoyat qilinadiki, u: «Men Zuhriydan soʻradim: ‹Senga Urva Oishadan rivoyat qildimi?›, dedim. U: ‹Men bu haqda Urvadan hech narsa eshitmadim, lekin Sulaymon ibn Abdulmalik xalifaligi davrida Oishadan bu hadisni soʻragan baʼzi kishilardan eshitdim›, dedi», dedi. Paygʻambar ﷺning sahobalaridan va boshqalardan ahli ilmning bir guruhi shu hadisga amal qildilar va iftor qilgan kishiga qazo lozim deb koʻrdilar. Bu Molik ibn Anasning soʻzidir.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: «Мен ва Ҳафса иккимиз рўзадор эдик. Бизга ўзимиз истаган бир таом келтирилди, биз ундан едик. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ келдилар. Ҳафса мендан олдин у зотга (етиб): — у отасининг қизи эди — ‹Эй Аллоҳнинг Расули, биз иккимиз рўзадор эдик, бизга ўзимиз истаган таом келтирилди, биз ундан едик›, деди. У зот: ‹Унинг ўрнига бошқа бир кун қазо қилинглар›, дедилар», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадисни Солеҳ ибн Абул-Ахзар ва Муҳаммад ибн Абу Ҳафса Зуҳрийдан, у Урвадан, у Оишадан шу каби ривоят қилганлар. Молик ибн Анас, Маъмар, Убайдуллоҳ ибн Умар, Зиёд ибн Саъд ва ҳуффоздан кўплари уни Зуҳрийдан, у Оишадан мурсал ҳолда ривоят қилдилар ва унда Урвани зикр қилмадилар — бу саҳиҳроқдир. Чунки Ибн Журайждан ривоят қилинадики, у: «Мен Зуҳрийдан сўрадим: ‹Сенга Урва Оишадан ривоят қилдими?›, дедим. У: ‹Мен бу ҳақда Урвадан ҳеч нарса эшитмадим, лекин Сулаймон ибн Абдулмалик халифалиги даврида Оишадан бу ҳадисни сўраган баъзи кишилардан эшитдим›, деди», деди. Пайғамбар ﷺнинг саҳобаларидан ва бошқалардан аҳли илмнинг бир гуруҳи шу ҳадисга амал қилдилар ва ифтор қилган кишига қазо лозим деб кўрдилар. Бу Молик ибн Анаснинг сўзидир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ سَالِمِ بْنِ أَبِي الْجَعْدِ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ، قَالَتْ مَا رَأَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَصُومُ شَهْرَيْنِ مُتَتَابِعَيْنِ إِلاَّ شَعْبَانَ وَرَمَضَانَ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَائِشَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أُمِّ سَلَمَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ، أَيْضًا عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّهَا قَالَتْ مَا رَأَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فِي شَهْرٍ أَكْثَرَ صِيَامًا مِنْهُ فِي شَعْبَانَ كَانَ يَصُومُهُ إِلاَّ قَلِيلاً بَلْ كَانَ يَصُومُهُ كُلَّهُ ‏.‏

Ummu Salama (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: «Men Paygʻambar ﷺni Shaʼbon va Ramazondan boshqa ikki oyni ketma-ket roʻza tutganlarini koʻrmadim», dedi. Abu Iso aytdi: Ummu Salama hadisi hasan hadisdir. Bu hadis Abu Salamadan, u Oishadan ham rivoyat qilingan: «Men Paygʻambar ﷺni Shaʼbondan koʻproq biror oyda roʻza tutganlarini koʻrmadim, u zot uni ozgina (kun) bundan tashqari, balki butunini roʻza tutar edilar», degan.Умму Салама (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: «Мен Пайғамбар ﷺни Шаъбон ва Рамазондан бошқа икки ойни кетма-кет рўза тутганларини кўрмадим», деди. Абу Исо айтди: Умму Салама ҳадиси ҳасан ҳадисдир. Бу ҳадис Абу Саламадан, у Оишадан ҳам ривоят қилинган: «Мен Пайғамбар ﷺни Шаъбондан кўпроқ бирор ойда рўза тутганларини кўрмадим, у зот уни озгина (кун) бундан ташқари, балки бутунини рўза тутар эдилар», деган.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ حَدَّثَنَا عَبْدَةُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو حَدَّثَنَا أَبُو سَلَمَةَ عَنْ عَائِشَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِذَلِكَ ‏.‏ وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ الْمُبَارَكِ أَنَّهُ قَالَ فِي هَذَا الْحَدِيثِ هُوَ جَائِزٌ فِي كَلاَمِ الْعَرَبِ إِذَا صَامَ أَكْثَرَ الشَّهْرِ أَنْ يُقَالَ صَامَ الشَّهْرَ كُلَّهُ وَيُقَالُ قَامَ فُلاَنٌ لَيْلَهُ أَجْمَعَ ‏.‏ وَلَعَلَّهُ تَعَشَّى وَاشْتَغَلَ بِبَعْضِ أَمْرِهِ ‏.‏ كَأَنَّ ابْنَ الْمُبَارَكِ قَدْ رَأَى كِلاَ الْحَدِيثَيْنِ مُتَّفِقَيْنِ يَقُولُ إِنَّمَا مَعْنَى هَذَا الْحَدِيثِ أَنَّهُ كَانَ يَصُومُ أَكْثَرَ الشَّهْرِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَقَدْ رَوَى سَالِمٌ أَبُو النَّضْرِ وَغَيْرُ وَاحِدٍ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ أَبِي سَلَمَةَ عَنْ عَائِشَةَ نَحْوَ رِوَايَةِ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan, u Paygʻambar ﷺdan oldingi (hadis) kabi rivoyat qiladi. Ibn Muborakdan rivoyat qilinadiki, u bu hadis haqida: «Arab kalomida agar kishi oyning koʻp qismini roʻza tutsa, ‹butun oyni roʻza tutdi›, deyish joizdir. Yana ‹Falonchi butun kechasini qiyom qildi›, deyiladi, holbuki u kechki taomni yegan va ishlarining baʼzisi bilan mashgʻul boʻlgan boʻlishi mumkin», dedi. Goʻyo Ibn Muborak har ikki hadisni bir-biriga muvofiq deb koʻrgan va: «Bu hadisning maʼnosi shuki, u zot oyning koʻp qismini roʻza tutar edilar», degan. Abu Iso aytdi: Solim Abun-Nazr va boshqa koʻplar bu hadisni Abu Salamadan, u Oishadan Muhammad ibn Amrning rivoyatiga oʻxshash rivoyat qilganlar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан, у Пайғамбар ﷺдан олдинги (ҳадис) каби ривоят қилади. Ибн Муборакдан ривоят қилинадики, у бу ҳадис ҳақида: «Араб каломида агар киши ойнинг кўп қисмини рўза тутса, ‹бутун ойни рўза тутди›, дейиш жоиздир. Яна ‹Фалончи бутун кечасини қиём қилди›, дейилади, ҳолбуки у кечки таомни еган ва ишларининг баъзиси билан машғул бўлган бўлиши мумкин», деди. Гўё Ибн Муборак ҳар икки ҳадисни бир-бирига мувофиқ деб кўрган ва: «Бу ҳадиснинг маъноси шуки, у зот ойнинг кўп қисмини рўза тутар эдилар», деган. Абу Исо айтди: Солим Абун-Назр ва бошқа кўплар бу ҳадисни Абу Саламадан, у Оишадан Муҳаммад ибн Амрнинг ривоятига ўхшаш ривоят қилганлар.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنِ الْعَلاَءِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِذَا بَقِيَ نِصْفٌ مِنْ شَعْبَانَ فَلاَ تَصُومُوا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ عَلَى هَذَا اللَّفْظِ ‏.‏ وَمَعْنَى هَذَا الْحَدِيثِ عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنْ يَكُونَ الرَّجُلُ مُفْطِرًا فَإِذَا بَقِيَ مِنْ شَعْبَانَ شَيْءٌ أَخَذَ فِي الصَّوْمِ لِحَالِ شَهْرِ رَمَضَانَ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مَا يُشْبِهُ قَوْلَهُمْ حَيْثُ قَالَ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ تَقَدَّمُوا شَهْرَ رَمَضَانَ بِصِيَامٍ إِلاَّ أَنْ يُوَافِقَ ذَلِكَ صَوْمًا كَانَ يَصُومُهُ أَحَدُكُمْ ‏"‏ ‏.‏ وَقَدْ دَلَّ فِي هَذَا الْحَدِيثِ أَنَّمَا الْكَرَاهِيَةُ عَلَى مَنْ يَتَعَمَّدُ الصِّيَامَ لِحَالِ رَمَضَانَ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Shaʼbondan yarmi qolganda roʻza tutmanglar», dedilar. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan sahih hadisdir. Biz uni faqat shu yoʻl bilan, shu lafzda bilamiz. Baʼzi ilm ahli nazdida bu hadisning maʼnosi shuki, kishi roʻza tutmay yurib, soʻng Shaʼbondan bir oz qolganda, Ramazon oyiga (tayyorgarlik) holatida roʻza tuta boshlaydi (degani). Abu Hurayradan Paygʻambar ﷺdan ularning soʻziga oʻxshash rivoyat ham kelganki, u zot ﷺ: «Biringiz odatdagi tutadigan roʻzasiga toʻgʻri kelib qolmasa, Ramazon oyini roʻza bilan kutib olmanglar», deganlar. Bu hadis shuni koʻrsatadiki, makruhlik faqat Ramazon (kelishi) sababli atayin roʻza tutadigan kishi haqidadir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Шаъбондан ярми қолганда рўза тутманглар», дедилар. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Биз уни фақат шу йўл билан, шу лафзда биламиз. Баъзи илм аҳли наздида бу ҳадиснинг маъноси шуки, киши рўза тутмай юриб, сўнг Шаъбондан бир оз қолганда, Рамазон ойига (тайёргарлик) ҳолатида рўза тута бошлайди (дегани). Абу Ҳурайрадан Пайғамбар ﷺдан уларнинг сўзига ўхшаш ривоят ҳам келганки, у зот ﷺ: «Бирингиз одатдаги тутадиган рўзасига тўғри келиб қолмаса, Рамазон ойини рўза билан кутиб олманглар», деганлар. Бу ҳадис шуни кўрсатадики, макруҳлик фақат Рамазон (келиши) сабабли атайин рўза тутадиган киши ҳақидадир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، أَخْبَرَنَا الْحَجَّاجُ بْنُ أَرْطَاةَ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ فَقَدْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَيْلَةً فَخَرَجْتُ فَإِذَا هُوَ بِالْبَقِيعِ فَقَالَ ‏"‏ أَكُنْتِ تَخَافِينَ أَنْ يَحِيفَ اللَّهُ عَلَيْكِ وَرَسُولُهُ ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي ظَنَنْتُ أَنَّكَ أَتَيْتَ بَعْضَ نِسَائِكَ ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ يَنْزِلُ لَيْلَةَ النِّصْفِ مِنْ شَعْبَانَ إِلَى السَّمَاءِ الدُّنْيَا فَيَغْفِرُ لأَكْثَرَ مِنْ عَدَدِ شَعْرِ غَنَمِ كَلْبٍ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَائِشَةَ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ مِنْ حَدِيثِ الْحَجَّاجِ ‏.‏ وَسَمِعْتُ مُحَمَّدًا يُضَعِّفُ هَذَا الْحَدِيثَ وَقَالَ يَحْيَى بْنُ أَبِي كَثِيرٍ لَمْ يَسْمَعْ مِنْ عُرْوَةَ وَالْحَجَّاجُ بْنُ أَرْطَاةَ لَمْ يَسْمَعْ مِنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Bir kechasi Rasulullohni ﷺ topa olmadim, shuning uchun chiqib (qarasam), u zot Baqiʼda ekanlar. U zot: «Alloh va Uning Rasuli senga zulm qilishidan qoʻrqdingmi?» dedilar. Men: «Ey Allohning Rasuli, men sizni baʼzi ayollaringiznikiga bordingiz, deb oʻyladim», dedim. Shunda u zot: «Albatta, Alloh azza va jalla Shaʼbonning oʻrtasidagi kechada dunyo osmoniga tushib, Kalb (qabilasi)ning qoʻylari junining sonidan koʻproq kishini magʻfirat qiladi», dedilar. Bu bobda Abu Bakr Siddiqdan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Oishaning hadisini biz faqat shu yoʻldan, Hajjojning hadisidan bilamiz. Men Muhammad (al-Buxoriy)ning bu hadisni zaif sanaganini eshitdim va u: «Yahyo ibn Abu Kasir Urvadan eshitmagan, Hajjoj ibn Artoa esa Yahyo ibn Abu Kasirdan eshitmagan», dedi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Бир кечаси Расулуллоҳни ﷺ топа олмадим, шунинг учун чиқиб (қарасам), у зот Бақиъда эканлар. У зот: «Аллоҳ ва Унинг Расули сенга зулм қилишидан қўрқдингми?» дедилар. Мен: «Эй Аллоҳнинг Расули, мен сизни баъзи аёлларингизникига бордингиз, деб ўйладим», дедим. Шунда у зот: «Албатта, Аллоҳ азза ва жалла Шаъбоннинг ўртасидаги кечада дунё осмонига тушиб, Калб (қабиласи)нинг қўйлари жунининг сонидан кўпроқ кишини мағфират қилади», дедилар. Бу бобда Абу Бакр Сиддиқдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Оишанинг ҳадисини биз фақат шу йўлдан, Ҳажжожнинг ҳадисидан биламиз. Мен Муҳаммад (ал-Бухорий)нинг бу ҳадисни заиф санаганини эшитдим ва у: «Яҳё ибн Абу Касир Урвадан эшитмаган, Ҳажжож ибн Артоа эса Яҳё ибн Абу Касирдан эшитмаган», деди.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ أَبِي بِشْرٍ، عَنْ حُمَيْدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْحِمْيَرِيِّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَفْضَلُ الصِّيَامِ بَعْدَ صِيَامِ شَهْرِ رَمَضَانَ شَهْرُ اللَّهِ الْمُحَرَّمُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Ramazon oyi roʻzasidan keyin eng afzal roʻza — Allohning oyi Muharramdir», dedilar. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan hadisdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Рамазон ойи рўзасидан кейин энг афзал рўза — Аллоҳнинг ойи Муҳаррамдир», дедилар. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан ҳадисдир.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، قَالَ أَخْبَرَنَا عَلِيُّ بْنُ مُسْهِرٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ إِسْحَاقَ، عَنِ النُّعْمَانِ بْنِ سَعْدٍ، عَنْ عَلِيٍّ، قَالَ سَأَلَهُ رَجُلٌ فَقَالَ أَىُّ شَهْرٍ تَأْمُرُنِي أَنْ أَصُومَ بَعْدَ شَهْرِ رَمَضَانَ قَالَ لَهُ مَا سَمِعْتُ أَحَدًا يَسْأَلُ عَنْ هَذَا إِلاَّ رَجُلاً سَمِعْتُهُ يَسْأَلُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَنَا قَاعِدٌ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَىُّ شَهْرٍ تَأْمُرُنِي أَنْ أَصُومَ بَعْدَ شَهْرِ رَمَضَانَ قَالَ ‏"‏ إِنْ كُنْتَ صَائِمًا بَعْدَ شَهْرِ رَمَضَانَ فَصُمِ الْمُحَرَّمَ فَإِنَّهُ شَهْرُ اللَّهِ فِيهِ يَوْمٌ تَابَ اللَّهُ فِيهِ عَلَى قَوْمٍ وَيَتُوبُ فِيهِ عَلَى قَوْمٍ آخَرِينَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Ali (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Bir kishi undan soʻrab: «Ramazon oyidan keyin qaysi oyda roʻza tutishimni buyurasiz?» dedi. U (Ali): «Men bu haqda hech kim soʻraganini eshitmaganman, faqat bir kishini — men oʻtirgan holimda Rasulullohdan ﷺ soʻrayotganini eshitganman. U: ‹Ey Allohning Rasuli, Ramazon oyidan keyin qaysi oyda roʻza tutishimni buyurasiz?› dedi. U zot: ‹Agar Ramazon oyidan keyin roʻza tutmoqchi boʻlsang, Muharramda roʻza tut, chunki u Allohning oyidir. Unda shunday bir kun borki, Alloh u kunda bir qavmning tavbasini qabul qilgan va yana boshqa bir qavmning tavbasini ham unda qabul qiladi›, dedilar», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir.Али (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Бир киши ундан сўраб: «Рамазон ойидан кейин қайси ойда рўза тутишимни буюрасиз?» деди. У (Али): «Мен бу ҳақда ҳеч ким сўраганини эшитмаганман, фақат бир кишини — мен ўтирган ҳолимда Расулуллоҳдан ﷺ сўраётганини эшитганман. У: ‹Эй Аллоҳнинг Расули, Рамазон ойидан кейин қайси ойда рўза тутишимни буюрасиз?› деди. У зот: ‹Агар Рамазон ойидан кейин рўза тутмоқчи бўлсанг, Муҳаррамда рўза тут, чунки у Аллоҳнинг ойидир. Унда шундай бир кун борки, Аллоҳ у кунда бир қавмнинг тавбасини қабул қилган ва яна бошқа бир қавмнинг тавбасини ҳам унда қабул қилади›, дедилар», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا الْقَاسِمُ بْنُ دِينَارٍ، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى، وَطَلْقُ بْنُ غَنَّامٍ، عَنْ شَيْبَانَ، عَنْ عَاصِمٍ، عَنْ زِرٍّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَصُومُ مِنْ غُرَّةِ كُلِّ شَهْرٍ ثَلاَثَةَ أَيَّامٍ وَقَلَّمَا كَانَ يُفْطِرُ يَوْمَ الْجُمُعَةِ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَأَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَبْدِ اللَّهِ حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَقَدِ اسْتَحَبَّ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ صِيَامَ يَوْمِ الْجُمُعَةِ وَإِنَّمَا يُكْرَهُ أَنْ يَصُومَ يَوْمَ الْجُمُعَةِ لاَ يَصُومُ قَبْلَهُ وَلاَ بَعْدَهُ ‏.‏ قَالَ وَرَوَى شُعْبَةُ عَنْ عَاصِمٍ هَذَا الْحَدِيثَ وَلَمْ يَرْفَعْهُ ‏.‏

Abdulloh (ibn Masʼud) (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ har oyning boshidan uch kun roʻza tutar edilar va juma kunini roʻzasiz oʻtkazishlari juda kam edi. Bu bobda Ibn Umar va Abu Hurayradan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Abdullohning hadisi hasan gʻaribdir. Ilm ahlidan bir qavm juma kunida roʻza tutishni mustahab koʻrganlar. Faqat oldidan ham, keyinidan ham roʻza tutmay, yolgʻiz juma kunini roʻza tutish makruhdir. (Roviy) aytdi: Shuʼba bu hadisni Osimdan rivoyat qilgan, ammo uni marfuʼ qilmagan.Абдуллоҳ (ибн Масъуд) (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ ҳар ойнинг бошидан уч кун рўза тутар эдилар ва жума кунини рўзасиз ўтказишлари жуда кам эди. Бу бобда Ибн Умар ва Абу Ҳурайрадан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Абдуллоҳнинг ҳадиси ҳасан ғарибдир. Илм аҳлидан бир қавм жума кунида рўза тутишни мустаҳаб кўрганлар. Фақат олдидан ҳам, кейинидан ҳам рўза тутмай, ёлғиз жума кунини рўза тутиш макруҳдир. (Ровий) айтди: Шуъба бу ҳадисни Осимдан ривоят қилган, аммо уни марфуъ қилмаган.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ يَصُومُ أَحَدُكُمْ يَوْمَ الْجُمُعَةِ إِلاَّ أَنْ يَصُومَ قَبْلَهُ أَوْ يَصُومَ بَعْدَهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَجَابِرٍ وَجُنَادَةَ الأَزْدِيِّ وَجُوَيْرِيَةَ وَأَنَسٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ يَكْرَهُونَ لِلرَّجُلِ أَنْ يَخْتَصَّ يَوْمَ الْجُمُعَةِ بِصِيَامٍ لاَ يَصُومُ قَبْلَهُ وَلاَ بَعْدَهُ ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Biringiz juma kunini, oldidan yoki keyinidan roʻza tutmasa, (yolgʻiz oʻzini) roʻza tutmasin», dedilar. (Roviy) aytdi: Bu bobda Ali, Jobir, Junoda al-Azdiy, Juvayriya, Anas va Abdulloh ibn Amrdan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan sahih hadisdir. Ilm ahli nazdida amal shunga koʻradir: ular kishining oldidan ham, keyinidan ham roʻza tutmay, yolgʻiz juma kunini roʻza tutishga xoslashini makruh koʻradilar. Ahmad va Ishoq ham shuni aytadilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Бирингиз жума кунини, олдидан ёки кейинидан рўза тутмаса, (ёлғиз ўзини) рўза тутмасин», дедилар. (Ровий) айтди: Бу бобда Али, Жобир, Жунода ал-Аздий, Жувайрия, Анас ва Абдуллоҳ ибн Амрдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Илм аҳли наздида амал шунга кўрадир: улар кишининг олдидан ҳам, кейинидан ҳам рўза тутмай, ёлғиз жума кунини рўза тутишга хослашини макруҳ кўрадилар. Аҳмад ва Ишоқ ҳам шуни айтадилар.

حَدَّثَنَا حُمَيْدُ بْنُ مَسْعَدَةَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ حَبِيبٍ، عَنْ ثَوْرِ بْنِ يَزِيدَ، عَنْ خَالِدِ بْنِ مَعْدَانَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُسْرٍ، عَنْ أُخْتِهِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ تَصُومُوا يَوْمَ السَّبْتِ إِلاَّ فِيمَا افْتَرَضَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ فَإِنْ لَمْ يَجِدْ أَحَدُكُمْ إِلاَّ لِحَاءَ عِنَبَةٍ أَوْ عُودَ شَجَرَةٍ فَلْيَمْضُغْهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَمَعْنَى كَرَاهَتِهِ فِي هَذَا أَنْ يَخُصَّ الرَّجُلُ يَوْمَ السَّبْتِ بِصِيَامٍ لأَنَّ الْيَهُودَ تُعَظِّمُ يَوْمَ السَّبْتِ ‏.‏

Abdulloh ibn Busr (roziyallohu anhu) singlisidan rivoyat qiladi: Rasululloh ﷺ: «Alloh sizlarga farz qilgan (roʻza)dan boshqa shanba kuni roʻza tutmanglar. Agar biringiz uzum poʻstigʻi yoki daraxt choʻpidan boshqa narsa topmasa ham, oʻshani chaynasin», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan hadisdir. Bundagi makruhlikning maʼnosi shuki, kishi shanba kunini roʻza tutishga xoslashidir, chunki yahudiylar shanba kunini ulugʻlaydilar.Абдуллоҳ ибн Буср (розияллоҳу анҳу) синглисидан ривоят қилади: Расулуллоҳ ﷺ: «Аллоҳ сизларга фарз қилган (рўза)дан бошқа шанба куни рўза тутманглар. Агар бирингиз узум пўстиғи ёки дарахт чўпидан бошқа нарса топмаса ҳам, ўшани чайнасин», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ҳадисдир. Бундаги макруҳликнинг маъноси шуки, киши шанба кунини рўза тутишга хослашидир, чунки яҳудийлар шанба кунини улуғлайдилар.

حَدَّثَنَا أَبُو حَفْصٍ، عَمْرُو بْنُ عَلِيٍّ الْفَلاَّسُ حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ دَاوُدَ، عَنْ ثَوْرِ بْنِ يَزِيدَ، عَنْ خَالِدِ بْنِ مَعْدَانَ، عَنْ رَبِيعَةَ الْجُرَشِيِّ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَتَحَرَّى صَوْمَ الاِثْنَيْنِ وَالْخَمِيسِ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ حَفْصَةَ وَأَبِي قَتَادَةَ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَأُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَائِشَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ dushanba va payshanba kunlari roʻza tutishni qoʻllab, gʻamxoʻrlik bilan kuzatar edilar. (Roviy) aytdi: Bu bobda Hafsa, Abu Qatoda, Abu Hurayra va Usoma ibn Zayddan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Oishaning hadisi shu yoʻldan hasan gʻarib hadisdir.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ душанба ва пайшанба кунлари рўза тутишни қўллаб, ғамхўрлик билан кузатар эдилар. (Ровий) айтди: Бу бобда Ҳафса, Абу Қатода, Абу Ҳурайра ва Усома ибн Зайддан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Оишанинг ҳадиси шу йўлдан ҳасан ғариб ҳадисдир.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا أَبُو أَحْمَدَ، وَمُعَاوِيَةُ بْنُ هِشَامٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ خَيْثَمَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَصُومُ مِنَ الشَّهْرِ السَّبْتَ وَالأَحَدَ وَالاِثْنَيْنِ وَمِنَ الشَّهْرِ الآخَرِ الثُّلاَثَاءَ وَالأَرْبِعَاءَ وَالْخَمِيسَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَرَوَى عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ سُفْيَانَ وَلَمْ يَرْفَعْهُ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ bir oyda shanba, yakshanba va dushanba kunlari, keyingi oyda esa seshanba, chorshanba va payshanba kunlari roʻza tutar edilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan hadisdir. Abdurrahmon ibn Mahdiy bu hadisni Sufyondan rivoyat qilgan, ammo uni marfuʼ qilmagan.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ бир ойда шанба, якшанба ва душанба кунлари, кейинги ойда эса сешанба, чоршанба ва пайшанба кунлари рўза тутар эдилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ҳадисдир. Абдурраҳмон ибн Маҳдий бу ҳадисни Суфёндан ривоят қилган, аммо уни марфуъ қилмаган.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى، حَدَّثَنَا أَبُو عَاصِمٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ رِفَاعَةَ، عَنْ سُهَيْلِ بْنِ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ تُعْرَضُ الأَعْمَالُ يَوْمَ الاِثْنَيْنِ وَالْخَمِيسِ فَأُحِبُّ أَنْ يُعْرَضَ عَمَلِي وَأَنَا صَائِمٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ فِي هَذَا الْبَابِ حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Amallar dushanba va payshanba kunlari (Allohga) koʻrsatiladi. Men amalim roʻzador holimda koʻrsatilishini yoqtiraman», dedilar. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning bu bobdagi hadisi hasan gʻarib hadisdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Амаллар душанба ва пайшанба кунлари (Аллоҳга) кўрсатилади. Мен амалим рўзадор ҳолимда кўрсатилишини ёқтираман», дедилар. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг бу бобдаги ҳадиси ҳасан ғариб ҳадисдир.

حَدَّثَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْحَرِيرِيُّ، وَمُحَمَّدُ بْنُ مَدُّويَهْ، قَالاَ حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى، أَخْبَرَنَا هَارُونُ بْنُ سَلْمَانَ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ مُسْلِمٍ الْقُرَشِيِّ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ سَأَلْتُ أَوْ سُئِلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْ صِيَامِ الدَّهْرِ فَقَالَ ‏"‏ إِنَّ لأَهْلِكَ عَلَيْكَ حَقًّا صُمْ رَمَضَانَ وَالَّذِي يَلِيهِ وَكُلَّ أَرْبِعَاءٍ وَخَمِيسٍ فَإِذًا أَنْتَ قَدْ صُمْتَ الدَّهْرَ وَأَفْطَرْتَ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَائِشَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ مُسْلِمٍ الْقُرَشِيِّ حَدِيثٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَرَوَى بَعْضُهُمْ عَنْ هَارُونَ بْنِ سَلْمَانَ عَنْ مُسْلِمِ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِيهِ ‏.‏

Muslim al-Qurashiy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Rasulullohdan ﷺ — yoki Rasulullohdan ﷺ — butun yil roʻza tutish haqida soʻraldi. Shunda u zot: «Albatta, ahli oilangning sening zimmangda haqqi bor. Ramazonni va undan keyingisini, har chorshanba va payshanbani roʻza tut. Agar shuni qilsang, butun yilni roʻza tutgan va (roʻzangni) ochgan boʻlasan», dedilar. Bu bobda Oishadan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Muslim al-Qurashiyning hadisi gʻarib hadisdir. Baʼzilari Horun ibn Salmondan, u Muslim ibn Ubaydullohdan, u otasidan deb rivoyat qilganlar.Муслим ал-Қураший (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Расулуллоҳдан ﷺ — ёки Расулуллоҳдан ﷺ — бутун йил рўза тутиш ҳақида сўралди. Шунда у зот: «Албатта, аҳли оилангнинг сенинг зиммангда ҳаққи бор. Рамазонни ва ундан кейингисини, ҳар чоршанба ва пайшанбани рўза тут. Агар шуни қилсанг, бутун йилни рўза тутган ва (рўзангни) очган бўласан», дедилар. Бу бобда Оишадан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Муслим ал-Қурашийнинг ҳадиси ғариб ҳадисдир. Баъзилари Ҳорун ибн Салмондан, у Муслим ибн Убайдуллоҳдан, у отасидан деб ривоят қилганлар.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، وَأَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ الضَّبِّيُّ، قَالاَ حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ غَيْلاَنَ بْنِ جَرِيرٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَعْبَدٍ الزِّمَّانِيِّ، عَنْ أَبِي قَتَادَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ صِيَامُ يَوْمِ عَرَفَةَ إِنِّي أَحْتَسِبُ عَلَى اللَّهِ أَنْ يُكَفِّرَ السَّنَةَ الَّتِي قَبْلَهُ وَالسَّنَةَ الَّتِي بَعْدَهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي قَتَادَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَقَدِ اسْتَحَبَّ أَهْلُ الْعِلْمِ صِيَامَ يَوْمِ عَرَفَةَ إِلاَّ بِعَرَفَةَ ‏.‏

Abu Qatoda (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Arafa kuni roʻzasi — men Allohdan undan oldingi yil va undan keyingi yil (gunohlari)ni kechirishini umid qilaman», dedilar. (Roviy) aytdi: Bu bobda Abu Saiddan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Abu Qatodaning hadisi hasan hadisdir. Ilm ahli — Arafotda boʻlganlardan boshqa (hammaga) — Arafa kuni roʻza tutishni mustahab koʻrganlar.Абу Қатода (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Арафа куни рўзаси — мен Аллоҳдан ундан олдинги йил ва ундан кейинги йил (гуноҳлари)ни кечиришини умид қиламан», дедилар. (Ровий) айтди: Бу бобда Абу Саиддан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Абу Қатоданинг ҳадиси ҳасан ҳадисдир. Илм аҳли — Арафотда бўлганлардан бошқа (ҳаммага) — Арафа куни рўза тутишни мустаҳаб кўрганлар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ ابْنُ عُلَيَّةَ، حَدَّثَنَا أَيُّوبُ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَفْطَرَ بِعَرَفَةَ وَأَرْسَلَتْ إِلَيْهِ أُمُّ الْفَضْلِ بِلَبَنٍ فَشَرِبَ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَابْنِ عُمَرَ وَأُمِّ الْفَضْلِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ حَجَجْتُ مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَلَمْ يَصُمْهُ يَعْنِي يَوْمَ عَرَفَةَ وَمَعَ أَبِي بَكْرٍ فَلَمْ يَصُمْهُ وَمَعَ عُمَرَ فَلَمْ يَصُمْهُ وَمَعَ عُثْمَانَ فَلَمْ يَصُمْهُ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ يَسْتَحِبُّونَ الإِفْطَارَ بِعَرَفَةَ لِيَتَقَوَّى بِهِ الرَّجُلُ عَلَى الدُّعَاءِ وَقَدْ صَامَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ يَوْمَ عَرَفَةَ بِعَرَفَةَ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ Arafotda roʻzalarini ochdilar, Ummu Fadl u zotga sut yuborgan edi, u zot ichdilar. Bu bobda Abu Hurayra, Ibn Umar va Ummu Fadldan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Ibn Abbosning hadisi hasan sahih hadisdir. Ibn Umardan rivoyat qilinishicha, u aytdi: «Paygʻambar ﷺ bilan haj qildim, u zot uni — yaʼni Arafa kunini — roʻza tutmadilar, Abu Bakr bilan (haj qildim), u ham tutmadi, Umar bilan, u ham tutmadi, Usmon bilan, u ham tutmadi». Koʻpchilik ilm ahli nazdida amal shunga koʻradir: ular kishi duoga quvvat olishi uchun Arafotda roʻzasiz boʻlishni mustahab koʻradilar. Baʼzi ilm ahli esa Arafotda Arafa kuni roʻza tutgan.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ Арафотда рўзаларини очдилар, Умму Фадл у зотга сут юборган эди, у зот ичдилар. Бу бобда Абу Ҳурайра, Ибн Умар ва Умму Фадлдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Ибн Аббоснинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Ибн Умардан ривоят қилинишича, у айтди: «Пайғамбар ﷺ билан ҳаж қилдим, у зот уни — яъни Арафа кунини — рўза тутмадилар, Абу Бакр билан (ҳаж қилдим), у ҳам тутмади, Умар билан, у ҳам тутмади, Усмон билан, у ҳам тутмади». Кўпчилик илм аҳли наздида амал шунга кўрадир: улар киши дуога қувват олиши учун Арафотда рўзасиз бўлишни мустаҳаб кўрадилар. Баъзи илм аҳли эса Арафотда Арафа куни рўза тутган.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، وَعَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، وَإِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنِ ابْنِ أَبِي نَجِيحٍ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ سُئِلَ ابْنُ عُمَرَ عَنْ صَوْمِ، يَوْمِ عَرَفَةَ بِعَرَفَةَ فَقَالَ حَجَجْتُ مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَلَمْ يَصُمْهُ وَمَعَ أَبِي بَكْرٍ فَلَمْ يَصُمْهُ وَمَعَ عُمَرَ فَلَمْ يَصُمْهُ وَمَعَ عُثْمَانَ فَلَمْ يَصُمْهُ ‏.‏ وَأَنَا لاَ أَصُومُهُ وَلاَ آمُرُ بِهِ وَلاَ أَنْهَى عَنْهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ عَنِ ابْنِ أَبِي نَجِيحٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ رَجُلٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ ‏.‏ وَأَبُو نَجِيحٍ اسْمُهُ يَسَارٌ ‏وقد سمع من ابن عمر.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Undan Arafotda Arafa kuni roʻza tutish haqida soʻralganda, u: «Men Paygʻambar ﷺ bilan haj qildim, u zot uni roʻza tutmadilar, Abu Bakr bilan (haj qildim), u ham tutmadi, Umar bilan, u ham tutmadi, Usmon bilan, u ham tutmadi. Men ham uni roʻza tutmayman, na buni buyuraman, na undan qaytaraman», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan hadisdir. Bu hadis Ibn Abu Najihdan, u otasidan, u bir kishidan, u Ibn Umardan deb ham rivoyat qilingan. Abu Najihning ismi Yasor boʻlib, u Ibn Umardan (hadis) eshitgan.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Ундан Арафотда Арафа куни рўза тутиш ҳақида сўралганда, у: «Мен Пайғамбар ﷺ билан ҳаж қилдим, у зот уни рўза тутмадилар, Абу Бакр билан (ҳаж қилдим), у ҳам тутмади, Умар билан, у ҳам тутмади, Усмон билан, у ҳам тутмади. Мен ҳам уни рўза тутмайман, на буни буюраман, на ундан қайтараман», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ҳадисдир. Бу ҳадис Ибн Абу Нажиҳдан, у отасидан, у бир кишидан, у Ибн Умардан деб ҳам ривоят қилинган. Абу Нажиҳнинг исми Ясор бўлиб, у Ибн Умардан (ҳадис) эшитган.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، وَأَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ الضَّبِّيُّ، قَالاَ حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ غَيْلاَنَ بْنِ جَرِيرٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَعْبَدٍ الزِّمَّانِيِّ، عَنْ أَبِي قَتَادَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ صِيَامُ يَوْمِ عَاشُورَاءَ إِنِّي أَحْتَسِبُ عَلَى اللَّهِ أَنْ يُكَفِّرَ السَّنَةَ الَّتِي قَبْلَهُ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَمُحَمَّدِ بْنِ صَيْفِيٍّ وَسَلَمَةَ بْنِ الأَكْوَعِ وَهِنْدِ بْنِ أَسْمَاءَ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَالرُّبَيِّعِ بِنْتِ مُعَوِّذِ بْنِ عَفْرَاءَ وَعَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ سَلَمَةَ الْخُزَاعِيِّ عَنْ عَمِّهِ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ ذَكَرُوا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ حَثَّ عَلَى صِيَامِ يَوْمِ عَاشُورَاءَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى لاَ نَعْلَمُ فِي شَيْءٍ مِنَ الرِّوَايَاتِ أَنَّهُ قَالَ ‏"‏ صِيَامُ يَوْمِ عَاشُورَاءَ كَفَّارَةُ سَنَةٍ ‏"‏ ‏.‏ إِلاَّ فِي حَدِيثِ أَبِي قَتَادَةَ ‏.‏ وَبِحَدِيثِ أَبِي قَتَادَةَ يَقُولُ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏

Abu Qatoda (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ: «Oshuro kunining roʻzasi haqida, men Allohdan undan oldingi yilning (gunohlarini) kechirishini umid qilaman», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Ali, Muhammad ibn Sayfiy, Salama ibn al-Akvaʼ, Hind ibn Asmo, Ibn Abbos, ar-Rubayyaʼ binti Muavviz ibn Afro, Abdurrahmon ibn Salama al-Xuzoiy oʻz amakisidan va Abdulloh ibn az-Zubayrdan ham (hadislar) bor. Ular Rasululloh ﷺdan u zot Oshuro kuni roʻza tutishga ragʻbatlantirganlarini zikr qildilar. Abu Iso aytdi: Rivoyatlarning birortasida u zotning «Oshuro kunining roʻzasi bir yilning kafforatidir» deganlarini bilmaymiz, faqat Abu Qatoda hadisidan boshqa. Abu Qatoda hadisi bilan Ahmad va Ishoq (fatvo) aytadilar.Абу Қатода (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ: «Ошуро кунининг рўзаси ҳақида, мен Аллоҳдан ундан олдинги йилнинг (гуноҳларини) кечиришини умид қиламан», дедилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Али, Муҳаммад ибн Сайфий, Салама ибн ал-Акваъ, Ҳинд ибн Асмо, Ибн Аббос, ар-Рубайяъ бинти Муаввиз ибн Афро, Абдурраҳмон ибн Салама ал-Хузоий ўз амакисидан ва Абдуллоҳ ибн аз-Зубайрдан ҳам (ҳадислар) бор. Улар Расулуллоҳ ﷺдан у зот Ошуро куни рўза тутишга рағбатлантирганларини зикр қилдилар. Абу Исо айтди: Ривоятларнинг бирортасида у зотнинг «Ошуро кунининг рўзаси бир йилнинг каффоратидир» деганларини билмаймиз, фақат Абу Қатода ҳадисидан бошқа. Абу Қатода ҳадиси билан Аҳмад ва Ишоқ (фатво) айтадилар.

حَدَّثَنَا هَارُونُ بْنُ إِسْحَاقَ الْهَمْدَانِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ كَانَ عَاشُورَاءُ يَوْمًا تَصُومُهُ قُرَيْشٌ فِي الْجَاهِلِيَّةِ وَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَصُومُهُ فَلَمَّا قَدِمَ الْمَدِينَةَ صَامَهُ وَأَمَرَ النَّاسَ بِصِيَامِهِ فَلَمَّا افْتُرِضَ رَمَضَانُ كَانَ رَمَضَانُ هُوَ الْفَرِيضَةَ وَتَرَكَ عَاشُورَاءَ فَمَنْ شَاءَ صَامَهُ وَمَنْ شَاءَ تَرَكَهُ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ وَقَيْسِ بْنِ سَعْدٍ وَجَابِرِ بْنِ سَمُرَةَ وَابْنِ عُمَرَ وَمُعَاوِيَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَالْعَمَلُ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ عَلَى حَدِيثِ عَائِشَةَ وَهُوَ حَدِيثٌ صَحِيحٌ لاَ يَرَوْنَ صِيَامَ يَوْمِ عَاشُورَاءَ وَاجِبًا إِلاَّ مَنْ رَغِبَ فِي صِيَامِهِ لِمَا ذُكِرَ فِيهِ مِنَ الْفَضْلِ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadiki, u shunday dedi: «Oshuro Quraysh johiliyatda roʻza tutadigan kun edi, Rasululloh ﷺ ham uni roʻza tutardilar. Madinaga kelganlarida uni roʻza tutdilar va odamlarni uni roʻza tutishga buyurdilar. Ramazon farz qilingach, Ramazon farz boʻldi va Oshuroni tark etdilar. Endi kim xohlasa uni roʻza tutadi, kim xohlasa tark etadi». Abu Iso aytdi: Ilm ahli nazdida amal Oisha hadisi boʻyichadir va u sahih hadisdir. Ular Oshuro kunining roʻzasini vojib deb hisoblamaydilar, faqat unda zikr etilgan fazilat tufayli uni roʻza tutishni xohlagan kishi (tutadi).Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинадики, у шундай деди: «Ошуро Қурайш жоҳилиятда рўза тутадиган кун эди, Расулуллоҳ ﷺ ҳам уни рўза тутардилар. Мадинага келганларида уни рўза тутдилар ва одамларни уни рўза тутишга буюрдилар. Рамазон фарз қилингач, Рамазон фарз бўлди ва Ошурони тарк этдилар. Энди ким хоҳласа уни рўза тутади, ким хоҳласа тарк этади». Абу Исо айтди: Илм аҳли наздида амал Оиша ҳадиси бўйичадир ва у саҳиҳ ҳадисдир. Улар Ошуро кунининг рўзасини вожиб деб ҳисобламайдилар, фақат унда зикр этилган фазилат туфайли уни рўза тутишни хоҳлаган киши (тутади).

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، وَأَبُو كُرَيْبٍ قَالاَ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ حَاجِبِ بْنِ عُمَرَ، عَنِ الْحَكَمِ بْنِ الأَعْرَجِ، قَالَ انْتَهَيْتُ إِلَى ابْنِ عَبَّاسٍ وَهُوَ مُتَوَسِّدٌ رِدَاءَهُ فِي زَمْزَمَ فَقُلْتُ أَخْبِرْنِي عَنْ يَوْمِ عَاشُورَاءَ أَىُّ يَوْمٍ هُوَ أَصُومُهُ فَقَالَ إِذَا رَأَيْتَ هِلاَلَ الْمُحَرَّمِ فَاعْدُدْ ثُمَّ أَصْبِحْ مِنَ التَّاسِعِ صَائِمًا ‏.‏ قَالَ فَقُلْتُ أَهَكَذَا كَانَ يَصُومُهُ مُحَمَّدٌ صلى الله عليه وسلم قَالَ نَعَمْ ‏.‏

Hakam ibn al-Aʼraj (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, u shunday dedi: «Men Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)ning oldiga bordim, u Zamzam (qudugʻi) yonida ridosini yostiq qilib yotgan edi. Men: ‹Menga Oshuro kuni haqida xabar bergin, u qaysi kun, qachon roʻza tutaman?›, dedim. U: ‹Muharram hilolini koʻrganingda, sanab borgin, soʻng toʻqqizinchi kuni roʻzador boʻlib tongni qarshi olgin›, dedi. Men: ‹Muhammad ﷺ shunday roʻza tutarmidilar?›, dedim. U: ‹Ha›, dedi».Ҳакам ибн ал-Аъраж (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, у шундай деди: «Мен Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)нинг олдига бордим, у Замзам (қудуғи) ёнида ридосини ёстиқ қилиб ётган эди. Мен: ‹Менга Ошуро куни ҳақида хабар бергин, у қайси кун, қачон рўза тутаман?›, дедим. У: ‹Муҳаррам ҳилолини кўрганингда, санаб боргин, сўнг тўққизинчи куни рўзадор бўлиб тонгни қарши олгин›, деди. Мен: ‹Муҳаммад ﷺ шундай рўза тутармидилар?›, дедим. У: ‹Ҳа›, деди».

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَارِثِ، عَنْ يُونُسَ، عَنِ الْحَسَنِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ أَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِصَوْمِ عَاشُورَاءَ يَوْمَ الْعَاشِرِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدِ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي يَوْمِ عَاشُورَاءَ فَقَالَ بَعْضُهُمْ يَوْمُ التَّاسِعِ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُهُمْ يَوْمُ الْعَاشِرِ ‏.‏ وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ صُومُوا التَّاسِعَ وَالْعَاشِرَ وَخَالِفُوا الْيَهُودَ ‏.‏ وَبِهَذَا الْحَدِيثِ يَقُولُ الشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, u shunday dedi: «Rasululloh ﷺ Oshuro roʻzasini oʻninchi kuni tutishga buyurdilar». Abu Iso aytdi: Ibn Abbos hadisi hasan sahih hadisdir. Ilm ahli Oshuro kuni haqida ixtilof qilganlar. Baʼzilari: toʻqqizinchi kuni, dedilar. Baʼzilari: oʻninchi kuni, dedilar. Ibn Abbosdan u: «Toʻqqizinchi va oʻninchi kuni roʻza tutinglar va yahudiylarga muxolif boʻlinglar», deganligi rivoyat qilinadi. Bu hadis bilan Shofeiy, Ahmad va Ishoq (fatvo) aytadilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, у шундай деди: «Расулуллоҳ ﷺ Ошуро рўзасини ўнинчи куни тутишга буюрдилар». Абу Исо айтди: Ибн Аббос ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Илм аҳли Ошуро куни ҳақида ихтилоф қилганлар. Баъзилари: тўққизинчи куни, дедилар. Баъзилари: ўнинчи куни, дедилар. Ибн Аббосдан у: «Тўққизинчи ва ўнинчи куни рўза тутинглар ва яҳудийларга мухолиф бўлинглар», деганлиги ривоят қилинади. Бу ҳадис билан Шофеий, Аҳмад ва Ишоқ (фатво) айтадилар.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنِ الأَسْوَدِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ مَا رَأَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم صَائِمًا فِي الْعَشْرِ قَطُّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَكَذَا رَوَى غَيْرُ وَاحِدٍ عَنِ الأَعْمَشِ عَنْ إِبْرَاهِيمَ عَنِ الأَسْوَدِ عَنْ عَائِشَةَ ‏.‏ وَرَوَى الثَّوْرِيُّ وَغَيْرُهُ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ مَنْصُورٍ عَنْ إِبْرَاهِيمَ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم لَمْ يُرَ صَائِمًا فِي الْعَشْرِ ‏.‏ وَرَوَى أَبُو الأَحْوَصِ عَنْ مَنْصُورٍ عَنْ إِبْرَاهِيمَ عَنْ عَائِشَةَ ‏.‏ وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ عَنِ الأَسْوَدِ ‏.‏ وَقَدِ اخْتَلَفُوا عَلَى مَنْصُورٍ فِي هَذَا الْحَدِيثِ وَرِوَايَةُ الأَعْمَشِ أَصَحُّ وَأَوْصَلُ إِسْنَادًا ‏.‏ قَالَ وَسَمِعْتُ أَبَا بَكْرٍ مُحَمَّدُ بْنُ أَبَانَ يَقُولُ سَمِعْتُ وَكِيعًا يَقُولُ الأَعْمَشُ أَحْفَظُ لإِسْنَادِ إِبْرَاهِيمَ مِنْ مَنْصُورٍ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadiki, u shunday dedi: «Men Nabiy ﷺni (Zulhijjaning) oʻn kunida roʻzador holatda hech qachon koʻrmaganman». Abu Iso aytdi: Shu tarzda bir nechta (rovi) Aʼmashdan, u Ibrohimdan, u Asvaddan, u Oishadan rivoyat qilgan. Savriy va boshqalar bu hadisni Mansurdan, u Ibrohimdan: «Nabiy ﷺ oʻn kunda roʻzador holatda koʻrilmadilar», deb rivoyat qilganlar. Abul Ahvas Mansurdan, u Ibrohimdan, u Oishadan rivoyat qilgan va unda Asvadni zikr qilmagan. Bu hadis haqida Mansurdan (rivoyatda rovilar) ixtilof qilganlar, Aʼmashning rivoyati esa sahihroq va isnodi ulanganroqdir. Abu Bakr Muhammad ibn Abondan eshitdim, u Vakeʼdan eshitganini aytdi: Aʼmash Ibrohimning isnodini Mansurdan koʻra yaxshiroq yodlovchidir.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинадики, у шундай деди: «Мен Набий ﷺни (Зулҳижжанинг) ўн кунида рўзадор ҳолатда ҳеч қачон кўрмаганман». Абу Исо айтди: Шу тарзда бир нечта (рови) Аъмашдан, у Иброҳимдан, у Асваддан, у Оишадан ривоят қилган. Саврий ва бошқалар бу ҳадисни Мансурдан, у Иброҳимдан: «Набий ﷺ ўн кунда рўзадор ҳолатда кўрилмадилар», деб ривоят қилганлар. Абул Аҳвас Мансурдан, у Иброҳимдан, у Оишадан ривоят қилган ва унда Асвадни зикр қилмаган. Бу ҳадис ҳақида Мансурдан (ривоятда ровилар) ихтилоф қилганлар, Аъмашнинг ривояти эса саҳиҳроқ ва исноди уланганроқдир. Абу Бакр Муҳаммад ибн Абондан эшитдим, у Вакеъдан эшитганини айтди: Аъмаш Иброҳимнинг иснодини Мансурдан кўра яхшироқ ёдловчидир.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ مُسْلِمٍ، هُوَ الْبَطِينُ وَهُوَ ابْنُ عِمْرَانَ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَا مِنْ أَيَّامٍ الْعَمَلُ الصَّالِحُ فِيهِنَّ أَحَبُّ إِلَى اللَّهِ مِنْ هَذِهِ الأَيَّامِ الْعَشْرِ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ وَلاَ الْجِهَادُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ وَلاَ الْجِهَادُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ إِلاَّ رَجُلٌ خَرَجَ بِنَفْسِهِ وَمَالِهِ فَلَمْ يَرْجِعْ مِنْ ذَلِكَ بِشَيْءٍ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَجَابِرٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Allohga shu oʻn kundagidan koʻra solih amal sevimliroq boʻlgan kunlar yoʻqdir», dedilar. Shunda ular: «Yo Rasululloh, Alloh yoʻlidagi jihod ham emasmi?», dedilar. Rasululloh ﷺ: «Alloh yoʻlidagi jihod ham emas, faqat oʻzi va moli bilan chiqib, undan hech narsa bilan qaytmagan kishi (bundan mustasno)», dedilar. Abu Iso aytdi: Ibn Abbos hadisi hasan sahih gʻarib hadisdir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Аллоҳга шу ўн кундагидан кўра солиҳ амал севимлироқ бўлган кунлар йўқдир», дедилар. Шунда улар: «Ё Расулуллоҳ, Аллоҳ йўлидаги жиҳод ҳам эмасми?», дедилар. Расулуллоҳ ﷺ: «Аллоҳ йўлидаги жиҳод ҳам эмас, фақат ўзи ва моли билан чиқиб, ундан ҳеч нарса билан қайтмаган киши (бундан мустасно)», дедилар. Абу Исо айтди: Ибн Аббос ҳадиси ҳасан саҳиҳ ғариб ҳадисдир.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ نَافِعٍ الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا مَسْعُودُ بْنُ وَاصِلٍ، عَنْ نَهَّاسِ بْنِ قَهْمٍ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَا مِنْ أَيَّامٍ أَحَبُّ إِلَى اللَّهِ أَنْ يُتَعَبَّدَ لَهُ فِيهَا مِنْ عَشْرِ ذِي الْحِجَّةِ يَعْدِلُ صِيَامُ كُلِّ يَوْمٍ مِنْهَا بِصِيَامِ سَنَةٍ وَقِيَامُ كُلِّ لَيْلَةٍ مِنْهَا بِقِيَامِ لَيْلَةِ الْقَدْرِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ مَسْعُودِ بْنِ وَاصِلٍ عَنِ النَّهَّاسِ ‏.‏ قَالَ وَسَأَلْتُ مُحَمَّدًا عَنْ هَذَا الْحَدِيثِ فَلَمْ يَعْرِفْهُ مِنْ غَيْرِ هَذَا الْوَجْهِ مِثْلَ هَذَا ‏.‏ وَقَالَ قَدْ رُوِيَ عَنْ قَتَادَةَ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مُرْسَلاً شَيْءٌ مِنْ هَذَا ‏.‏ وَقَدْ تَكَلَّمَ يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ فِي نَهَّاسِ بْنِ قَهْمٍ مِنْ قِبَلِ حِفْظِهِ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ: «Allohga Zulhijjaning oʻn kunidagidan koʻra Unga ibodat qilinishi sevimliroq boʻlgan kunlar yoʻqdir. Undagi har kunning roʻzasi bir yilning roʻzasiga, har kechasini (ibodat bilan) tik turish Qadr kechasini tik turishga teng keladi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu gʻarib hadisdir, uni faqat Masʼud ibn Vosil orqali Nahhosdan (kelgan) hadisdan bilamiz. Men Muhammaddan bu hadis haqida soʻradim, u uni bu yoʻldan boshqacha shu kabi tanimadi. Va u aytdi: Qatodadan, u Said ibn al-Musayyabdan, u Nabiy ﷺdan mursal holda shunga oʻxshash narsa rivoyat qilingan. Yahyo ibn Said Nahhos ibn Qahm haqida uning yodlashi jihatidan (tanqid) gapirgan.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ: «Аллоҳга Зулҳижжанинг ўн кунидагидан кўра Унга ибодат қилиниши севимлироқ бўлган кунлар йўқдир. Ундаги ҳар куннинг рўзаси бир йилнинг рўзасига, ҳар кечасини (ибодат билан) тик туриш Қадр кечасини тик туришга тенг келади», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ғариб ҳадисдир, уни фақат Масъуд ибн Восил орқали Наҳҳосдан (келган) ҳадисдан биламиз. Мен Муҳаммаддан бу ҳадис ҳақида сўрадим, у уни бу йўлдан бошқача шу каби танимади. Ва у айтди: Қатодадан, у Саид ибн ал-Мусайябдан, у Набий ﷺдан мурсал ҳолда шунга ўхшаш нарса ривоят қилинган. Яҳё ибн Саид Наҳҳос ибн Қаҳм ҳақида унинг ёдлаши жиҳатидан (танқид) гапирган.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، حَدَّثَنَا سَعْدُ بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ عُمَرَ بْنِ ثَابِتٍ، عَنْ أَبِي أَيُّوبَ، قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ صَامَ رَمَضَانَ ثُمَّ أَتْبَعَهُ سِتًّا مِنْ شَوَّالٍ فَذَلِكَ صِيَامُ الدَّهْرِ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ جَابِرٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَثَوْبَانَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي أَيُّوبَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدِ اسْتَحَبَّ قَوْمٌ صِيَامَ سِتَّةِ أَيَّامٍ مِنْ شَوَّالٍ بِهَذَا الْحَدِيثِ ‏.‏ قَالَ ابْنُ الْمُبَارَكِ هُوَ حَسَنٌ هُوَ مِثْلُ صِيَامِ ثَلاَثَةِ أَيَّامٍ مِنْ كُلِّ شَهْرٍ ‏.‏ قَالَ ابْنُ الْمُبَارَكِ وَيُرْوَى فِي بَعْضِ الْحَدِيثِ ‏"‏ وَيُلْحَقُ هَذَا الصِّيَامُ بِرَمَضَانَ ‏"‏ ‏.‏ وَاخْتَارَ ابْنُ الْمُبَارَكِ أَنْ تَكُونَ سِتَّةَ أَيَّامٍ فِي أَوَّلِ الشَّهْرِ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنِ ابْنِ الْمُبَارَكِ أَنَّهُ قَالَ إِنْ صَامَ سِتَّةَ أَيَّامٍ مِنْ شَوَّالٍ مُتَفَرِّقًا فَهُوَ جَائِزٌ ‏.‏ قَالَ وَقَدْ رَوَى عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ سُلَيْمٍ وَسَعْدِ بْنِ سَعِيدٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ ثَابِتٍ عَنْ أَبِي أَيُّوبَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم هَذَا ‏.‏ وَرَوَى شُعْبَةُ عَنْ وَرْقَاءَ بْنِ عُمَرَ عَنْ سَعْدِ بْنِ سَعِيدٍ هَذَا الْحَدِيثَ ‏.‏ وَسَعْدُ بْنُ سَعِيدٍ هُوَ أَخُو يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ الأَنْصَارِيِّ وَقَدْ تَكَلَّمَ بَعْضُ أَهْلِ الْحَدِيثِ فِي سَعْدِ بْنِ سَعِيدٍ مِنْ قِبَلِ حِفْظِهِ ‏.‏ حَدَّثَنَا هَنَّادٌ قَالَ أَخْبَرَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ عَلِيٍّ الْجُعْفِيُّ عَنْ إِسْرَائِيلَ أَبِي مُوسَى عَنِ الْحَسَنِ الْبَصْرِيِّ قَالَ كَانَ إِذَا ذُكِرَ عِنْدَهُ صِيَامُ سِتَّةِ أَيَّامٍ مِنْ شَوَّالٍ فَيَقُولُ وَاللَّهِ لَقَدْ رَضِيَ اللَّهُ بِصِيَامِ هَذَا الشَّهْرِ عَنِ السَّنَةِ كُلِّهَا ‏.‏

Abu Ayyub (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ: «Kim Ramazonni roʻza tutsa, soʻng uning ortidan Shavvoldan olti kun (roʻza) tutsa, bu butun yilni roʻza tutgandekdir», dedilar. Abu Iso aytdi: Abu Ayyub hadisi hasan sahih hadisdir. Bir qavm bu hadis bilan Shavvoldan olti kun roʻza tutishni mustahab sanaganlar. Ibn Muborak aytdi: Bu yaxshidir, u har oydan uch kun roʻza tutish kabidir. Ibn Muborak aytdi: Baʼzi hadislarda «Bu roʻza Ramazonga qoʻshiladi», deb rivoyat qilinadi. Ibn Muborak bu olti kun oyning avvalida boʻlishini ixtiyor qilgan. Ibn Muborakdan u: «Agar Shavvoldan olti kunni ajratib (turli kunlarda) roʻza tutsa, bu joizdir», deganligi ham rivoyat qilingan. Hannod bizga aytdiki, Husayn ibn Ali al-Juʼfiy Isroil Abu Musodan, u Hasan al-Basriydan xabar berdi: Uning oldida Shavvoldan olti kun roʻza tutish zikr qilinsa, u: «Allohga qasamki, Alloh bu oyning roʻzasini butun bir yil oʻrniga rozi boʻlgan», derdi.Абу Айюб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ: «Ким Рамазонни рўза тутса, сўнг унинг ортидан Шавволдан олти кун (рўза) тутса, бу бутун йилни рўза тутгандекдир», дедилар. Абу Исо айтди: Абу Айюб ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Бир қавм бу ҳадис билан Шавволдан олти кун рўза тутишни мустаҳаб санаганлар. Ибн Муборак айтди: Бу яхшидир, у ҳар ойдан уч кун рўза тутиш кабидир. Ибн Муборак айтди: Баъзи ҳадисларда «Бу рўза Рамазонга қўшилади», деб ривоят қилинади. Ибн Муборак бу олти кун ойнинг аввалида бўлишини ихтиёр қилган. Ибн Муборакдан у: «Агар Шавволдан олти кунни ажратиб (турли кунларда) рўза тутса, бу жоиздир», деганлиги ҳам ривоят қилинган. Ҳаннод бизга айтдики, Ҳусайн ибн Али ал-Жуъфий Исроил Абу Мусодан, у Ҳасан ал-Басрийдан хабар берди: Унинг олдида Шавволдан олти кун рўза тутиш зикр қилинса, у: «Аллоҳга қасамки, Аллоҳ бу ойнинг рўзасини бутун бир йил ўрнига рози бўлган», дерди.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ سِمَاكِ بْنِ حَرْبٍ، عَنْ أَبِي الرَّبِيعِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ عَهِدَ إِلَىَّ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ثَلاَثَةً أَنْ لاَ أَنَامَ إِلاَّ عَلَى وِتْرٍ وَصَوْمَ ثَلاَثَةِ أَيَّامٍ مِنْ كُلِّ شَهْرٍ وَأَنْ أُصَلِّيَ الضُّحَى ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, u shunday dedi: «Nabiy ﷺ menga uch narsani tayinladilar: faqat vitr (oʻqib) uxlashimni, har oydan uch kun roʻza tutishimni va zuho namozini oʻqishimni».Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, у шундай деди: «Набий ﷺ менга уч нарсани тайинладилар: фақат витр (ўқиб) ухлашимни, ҳар ойдан уч кун рўза тутишимни ва зуҳо намозини ўқишимни».

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ، قَالَ أَنْبَأَنَا شُعْبَةُ، عَنِ الأَعْمَشِ، قَالَ سَمِعْتُ يَحْيَى بْنَ سَامٍ، يُحَدِّثُ عَنْ مُوسَى بْنِ طَلْحَةَ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا ذَرٍّ، يَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يَا أَبَا ذَرٍّ إِذَا صُمْتَ مِنَ الشَّهْرِ ثَلاَثَةَ أَيَّامٍ فَصُمْ ثَلاَثَ عَشْرَةَ وَأَرْبَعَ عَشْرَةَ وَخَمْسَ عَشْرَةَ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي قَتَادَةَ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَقُرَّةَ بْنِ إِيَاسٍ الْمُزَنِيِّ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ وَأَبِي عَقْرَبٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَعَائِشَةَ وَقَتَادَةَ بْنِ مِلْحَانَ وَعُثْمَانَ بْنِ أَبِي الْعَاصِي وَجَرِيرٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي ذَرٍّ حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ فِي بَعْضِ الْحَدِيثِ أَنَّ ‏"‏ مَنْ صَامَ ثَلاَثَةَ أَيَّامٍ مِنْ كُلِّ شَهْرٍ كَانَ كَمَنْ صَامَ الدَّهْرَ ‏"‏ ‏.‏

Abu Zarr (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Ey Abu Zarr, oydan uch kun roʻza tutsang, oʻn uchinchi, oʻn toʻrtinchi va oʻn beshinchi (kunlari) roʻza tutgin», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Abu Qatoda, Abdulloh ibn Amr, Qurra ibn Iyos al-Muzaniy, Abdulloh ibn Masʼud, Abu Aqrab, Ibn Abbos, Oisha, Qatoda ibn Milhon, Usmon ibn Abil Os va Jarirdan ham (hadislar) bor. Abu Iso aytdi: Abu Zarr hadisi hasan hadisdir. Baʼzi hadislarda: «Kim har oydan uch kun roʻza tutsa, butun yilni roʻza tutgan kishidek boʻladi», deb rivoyat qilingan.Абу Зарр (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Эй Абу Зарр, ойдан уч кун рўза тутсанг, ўн учинчи, ўн тўртинчи ва ўн бешинчи (кунлари) рўза тутгин», дедилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Абу Қатода, Абдуллоҳ ибн Амр, Қурра ибн Иёс ал-Музаний, Абдуллоҳ ибн Масъуд, Абу Ақраб, Ибн Аббос, Оиша, Қатода ибн Милҳон, Усмон ибн Абил Ос ва Жарирдан ҳам (ҳадислар) бор. Абу Исо айтди: Абу Зарр ҳадиси ҳасан ҳадисдир. Баъзи ҳадисларда: «Ким ҳар ойдан уч кун рўза тутса, бутун йилни рўза тутган кишидек бўлади», деб ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنْ عَاصِمٍ الأَحْوَلِ، عَنْ أَبِي عُثْمَانَ النَّهْدِيِّ، عَنْ أَبِي ذَرٍّ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ صَامَ مِنْ كُلِّ شَهْرٍ ثَلاَثَةَ أَيَّامٍ فَذَلِكَ صِيَامُ الدَّهْرِ ‏"‏ ‏.‏ فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ تَصْدِيقَ ذَلِكَ فِي كِتَابِهِ ‏:‏ ‏(‏مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثَالِهَا ‏)‏ ‏.‏ الْيَوْمُ بِعَشَرَةِ أَيَّامٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى شُعْبَةُ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ أَبِي شِمْرٍ وَأَبِي التَّيَّاحِ عَنْ أَبِي عُثْمَانَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Abu Zarr (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Kim har oydan uch kun roʻza tutsa, bu butun yilni roʻza tutishdir», dedilar. Shunda Alloh azza va jalla buning tasdigʻini Kitobida nozil qildi: {Kim yaxshilik bilan kelsa, unga oʻn baravari (mukofot) bordir} (Anʼom 160). (Yaʼni) bir kun oʻn kun (oʻrnida)dir. Abu Iso aytdi: Bu hasan hadisdir. Shuʼba bu hadisni Abu Shimr va Abut Tayyohdan, ular Abu Usmondan, u Abu Hurayradan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qilgan.Абу Зарр (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Ким ҳар ойдан уч кун рўза тутса, бу бутун йилни рўза тутишдир», дедилар. Шунда Аллоҳ азза ва жалла бунинг тасдиғини Китобида нозил қилди: {Ким яхшилик билан келса, унга ўн баравари (мукофот) бордир} (Анъом 160). (Яъни) бир кун ўн кун (ўрнида)дир. Абу Исо айтди: Бу ҳасан ҳадисдир. Шуъба бу ҳадисни Абу Шимр ва Абут Тайёҳдан, улар Абу Усмондан, у Абу Ҳурайрадан, у Набий ﷺдан ривоят қилган.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ، أَخْبَرَنَا شُعْبَةُ، عَنْ يَزِيدَ الرِّشْكِ، قَالَ سَمِعْتُ مُعَاذَةَ، قَالَتْ قُلْتُ لِعَائِشَةَ أَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَصُومُ ثَلاَثَةَ أَيَّامٍ مِنْ كُلِّ شَهْرٍ قَالَتْ نَعَمْ ‏.‏ قُلْتُ مِنْ أَيِّهِ كَانَ يَصُومُ قَالَتْ كَانَ لاَ يُبَالِي مِنْ أَيِّهِ صَامَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ قَالَ وَيَزِيدُ الرِّشْكُ هُوَ يَزِيدُ الضُّبَعِيُّ وَهُوَ يَزِيدُ بْنُ الْقَاسِمِ وَهُوَ الْقَسَّامُ وَالرِّشْكُ هُوَ الْقَسَّامُ بِلُغَةِ أَهْلِ الْبَصْرَةِ ‏.‏

Muoza (rahimahalloh)dan rivoyat qilinadiki, u shunday dedi: «Men Oishaga: ‹Rasululloh ﷺ har oydan uch kun roʻza tutarmidilar?›, dedim. U: ‹Ha›, dedi. Men: ‹Qaysi (kunlari) roʻza tutardilar?›, dedim. U: ‹Qaysi (kunlari) roʻza tutishlariga ahamiyat bermasdilar›, dedi». Abu Iso aytdi: Bu hasan sahih hadisdir. Va aytdi: Yazid ar-Rishk — u Yazid ad-Dubaiy, u Yazid ibn al-Qosim, u al-Qassom, ar-Rishk esa Basra ahli tilida al-Qassom (taqsimlovchi) (degani)dir.Муоза (раҳимаҳаллоҳ)дан ривоят қилинадики, у шундай деди: «Мен Оишага: ‹Расулуллоҳ ﷺ ҳар ойдан уч кун рўза тутармидилар?›, дедим. У: ‹Ҳа›, деди. Мен: ‹Қайси (кунлари) рўза тутардилар?›, дедим. У: ‹Қайси (кунлари) рўза тутишларига аҳамият бермасдилар›, деди». Абу Исо айтди: Бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Ва айтди: Язид ар-Ришк — у Язид ад-Дубаий, у Язид ибн ал-Қосим, у ал-Қассом, ар-Ришк эса Басра аҳли тилида ал-Қассом (тақсимловчи) (дегани)дир.

حَدَّثَنَا عِمْرَانُ بْنُ مُوسَى الْقَزَّازُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَارِثِ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ رَبَّكُمْ يَقُولُ كُلُّ حَسَنَةٍ بِعَشْرِ أَمْثَالِهَا إِلَى سَبْعِمِائَةِ ضِعْفٍ وَالصَّوْمُ لِي وَأَنَا أَجْزِي بِهِ الصَّوْمُ جُنَّةٌ مِنَ النَّارِ وَلَخُلُوفُ فَمِ الصَّائِمِ أَطْيَبُ عِنْدَ اللَّهِ مِنْ رِيحِ الْمِسْكِ وَإِنْ جَهِلَ عَلَى أَحَدِكُمْ جَاهِلٌ وَهُوَ صَائِمٌ فَلْيَقُلْ إِنِّي صَائِمٌ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ وَسَهْلِ بْنِ سَعْدٍ وَكَعْبِ بْنِ عُجْرَةَ وَسَلاَمَةَ بْنِ قَيْصَرٍ وَبَشِيرِ ابْنِ الْخَصَاصِيَةِ ‏.‏ وَاسْمُ بَشِيرٍ زَحْمُ بْنُ مَعْبَدٍ وَالْخَصَاصِيَةُ هِيَ أُمُّهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَحَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Albatta, Rabbingiz aytadi: ‹Har bir yaxshilik oʻn baravaridan yetti yuz baravargacha (mukofotlanadi). Roʻza Men uchundir va Men unga (oʻzim) mukofot beraman›. Roʻza oʻtdan (saqlovchi) qalqondir. Roʻzador ogʻzining hidi Alloh nazdida mushk hididan ham yoqimliroqdir. Agar birortangizga johil kishi (urishib) nodonlik qilsa, u esa roʻzador boʻlsa, ‹Men roʻzadorman›, desin», dedilar. Abu Iso aytdi: Abu Hurayra hadisi bu yoʻldan hasan gʻarib hadisdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Албатта, Раббингиз айтади: ‹Ҳар бир яхшилик ўн бараваридан етти юз бараваргача (мукофотланади). Рўза Мен учундир ва Мен унга (ўзим) мукофот бераман›. Рўза ўтдан (сақловчи) қалқондир. Рўзадор оғзининг ҳиди Аллоҳ наздида мушк ҳидидан ҳам ёқимлироқдир. Агар бирортангизга жоҳил киши (уришиб) нодонлик қилса, у эса рўзадор бўлса, ‹Мен рўзадорман›, десин», дедилар. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайра ҳадиси бу йўлдан ҳасан ғариб ҳадисдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا أَبُو عَامِرٍ الْعَقَدِيُّ، عَنْ هِشَامِ بْنِ سَعْدٍ، عَنْ أَبِي حَازِمٍ، عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِنَّ فِي الْجَنَّةِ لَبَابًا يُدْعَى الرَّيَّانَ يُدْعَى لَهُ الصَّائِمُونَ فَمَنْ كَانَ مِنَ الصَّائِمِينَ دَخَلَهُ وَمَنْ دَخَلَهُ لَمْ يَظْمَأْ أَبَدًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Sahl ibn Saʼd (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ: «Albatta, jannatda Rayyon deb ataluvchi bir eshik bordir. Roʻzadorlar unga chaqiriladilar. Kim roʻzadorlardan boʻlsa, undan kiradi. Kim undan kirsa, abadiy chanqamaydi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hasan sahih gʻarib hadisdir.Саҳл ибн Саъд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ: «Албатта, жаннатда Райён деб аталувчи бир эшик бордир. Рўзадорлар унга чақириладилар. Ким рўзадорлардан бўлса, ундан киради. Ким ундан кирса, абадий чанқамайди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳасан саҳиҳ ғариб ҳадисдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ سُهَيْلِ بْنِ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لِلصَّائِمِ فَرْحَتَانِ فَرْحَةٌ حِينَ يُفْطِرُ وَفَرْحَةٌ حِينَ يَلْقَى رَبَّهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Roʻza tutgan kishi uchun ikki xursandlik bor: biri — iftor qilgan paytidagi xursandligi, ikkinchisi — Robbiga roʻbaroʻ boʻlgan paytidagi xursandligidir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Рўза тутган киши учун икки хурсандлик бор: бири — ифтор қилган пайтидаги хурсандлиги, иккинчиси — Роббига рўбарў бўлган пайтидаги хурсандлигидир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، وَأَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ الضَّبِّيُّ، قَالاَ حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ غَيْلاَنَ بْنِ جَرِيرٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَعْبَدٍ، عَنْ أَبِي قَتَادَةَ، قَالَ قِيلَ يَا رَسُولَ اللَّهِ كَيْفَ بِمَنْ صَامَ الدَّهْرَ قَالَ ‏"‏ لاَ صَامَ وَلاَ أَفْطَرَ ‏"‏ ‏.‏ أَوْ ‏"‏ لَمْ يَصُمْ وَلَمْ يُفْطِرْ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ الشِّخِّيرِ وَعِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ وَأَبِي مُوسَى ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي قَتَادَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَقَدْ كَرِهَ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ صِيَامَ الدَّهْرِ وَأَجَازَهُ قَوْمٌ آخَرُونَ وَقَالُوا إِنَّمَا يَكُونُ صِيَامُ الدَّهْرِ إِذَا لَمْ يُفْطِرْ يَوْمَ الْفِطْرِ وَيَوْمَ الأَضْحَى وَأَيَّامِ التَّشْرِيقِ فَمَنْ أَفْطَرَ هَذِهِ الأَيَّامَ فَقَدْ خَرَجَ مِنْ حَدِّ الْكَرَاهِيَةِ وَلاَ يَكُونُ قَدْ صَامَ الدَّهْرَ كُلَّهُ ‏.‏ هَكَذَا رُوِيَ عَنْ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ ‏.‏ وَقَالَ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ نَحْوًا مِنْ هَذَا وَقَالاَ لاَ يَجِبُ أَنْ يُفْطِرَ أَيَّامًا غَيْرَ هَذِهِ الْخَمْسَةِ الأَيَّامِ الَّتِي نَهَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْهَا يَوْمِ الْفِطْرِ وَيَوْمِ الأَضْحَى وَأَيَّامَ التَّشْرِيقِ ‏.‏

Abu Qatoda (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Yo Rasululloh, butun umrini roʻza tutib oʻtkazgan kishi haqida nima deysiz?» — deb soʻraldi. U zot: «U roʻza ham tutmadi, iftor ham qilmadi» (yoki «roʻza ham tutmagan, iftor ham qilmagan»), dedilar. Abu Iso aytdi: Abu Qatodaning hadisi hasan hadisdir. Ilm ahlidan baʼzi bir qavm doimiy (umrbod) roʻza tutishni makruh sanagan, boshqa bir qavm esa unga ruxsat berib: «Doimiy roʻza faqat Fitr kuni, Qurbon kuni va tashriq kunlari iftor qilmaganda boʻladi; bu kunlarda iftor qilgan kishi makruhlik chegarasidan chiqqan boʻladi va u butun umrini roʻza tutgan boʻlmaydi», deyishgan. Bu Molik ibn Anasdan rivoyat qilingan boʻlib, Shofiʼiyning ham soʻzidir. Ahmad va Ishoq ham shunga oʻxshash gapni aytishgan va: «Rasululloh ﷺ nahy qilgan ushbu besh kun — Fitr kuni, Qurbon kuni va tashriq kunlaridan boshqa kunlarda iftor qilish vojib emas», deyishgan.Абу Қатода (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Ё Расулуллоҳ, бутун умрини рўза тутиб ўтказган киши ҳақида нима дейсиз?» — деб сўралди. У зот: «У рўза ҳам тутмади, ифтор ҳам қилмади» (ёки «рўза ҳам тутмаган, ифтор ҳам қилмаган»), дедилар. Абу Исо айтди: Абу Қатоданинг ҳадиси ҳасан ҳадисдир. Илм аҳлидан баъзи бир қавм доимий (умрбод) рўза тутишни макруҳ санаган, бошқа бир қавм эса унга рухсат бериб: «Доимий рўза фақат Фитр куни, Қурбон куни ва ташриқ кунлари ифтор қилмаганда бўлади; бу кунларда ифтор қилган киши макруҳлик чегарасидан чиққан бўлади ва у бутун умрини рўза тутган бўлмайди», дейишган. Бу Молик ибн Анасдан ривоят қилинган бўлиб, Шофиъийнинг ҳам сўзидир. Аҳмад ва Ишоқ ҳам шунга ўхшаш гапни айтишган ва: «Расулуллоҳ ﷺ наҳй қилган ушбу беш кун — Фитр куни, Қурбон куни ва ташриқ кунларидан бошқа кунларда ифтор қилиш вожиб эмас», дейишган.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ شَقِيقٍ، قَالَ سَأَلْتُ عَائِشَةَ عَنْ صِيَامِ النَّبِيِّ، صلى الله عليه وسلم قَالَتْ كَانَ يَصُومُ حَتَّى نَقُولَ قَدْ صَامَ وَيُفْطِرُ حَتَّى نَقُولَ قَدْ أَفْطَرَ ‏.‏ قَالَتْ وَمَا صَامَ رَسُولُ اللَّهُ صلى الله عليه وسلم شَهْرًا كَامِلاً إِلاَّ رَمَضَانَ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَنَسٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَائِشَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadiki, undan Nabiy ﷺning roʻzasi haqida soʻralganda, u: «U zot shu qadar roʻza tutardilarki, biz: ‹Roʻza tutdilar (toʻxtamaydilar)›, der edik; yana shu qadar iftor qilardilarki, biz: ‹Iftor qildilar (roʻza tutmaydilar)›, der edik», dedi. U yana: «Rasululloh ﷺ Ramazondan boshqa biror oyni toʻla roʻza tutmaganlar», dedi. Abu Iso aytdi: Oishaning hadisi hasan sahihdir.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинадики, ундан Набий ﷺнинг рўзаси ҳақида сўралганда, у: «У зот шу қадар рўза тутардиларки, биз: ‹Рўза тутдилар (тўхтамайдилар)›, дер эдик; яна шу қадар ифтор қилардиларки, биз: ‹Ифтор қилдилар (рўза тутмайдилар)›, дер эдик», деди. У яна: «Расулуллоҳ ﷺ Рамазондан бошқа бирор ойни тўла рўза тутмаганлар», деди. Абу Исо айтди: Оишанинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ جَعْفَرٍ، عَنْ حُمَيْدٍ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، أَنَّهُ سُئِلَ عَنْ صَوْمِ النَّبِيِّ، صلى الله عليه وسلم قَالَ كَانَ يَصُومُ مِنَ الشَّهْرِ حَتَّى نَرَى أَنَّهُ لاَ يُرِيدُ أَنْ يُفْطِرَ مِنْهُ وَيُفْطِرُ حَتَّى نَرَى أَنَّهُ لاَ يُرِيدُ أَنْ يَصُومَ مِنْهُ شَيْئًا وَكُنْتَ لاَ تَشَاءُ أَنْ تَرَاهُ مِنَ اللَّيْلِ مُصَلِّيًا إِلاَّ رَأَيْتَهُ مُصَلِّيًا وَلاَ نَائِمًا إِلاَّ رَأَيْتَهُ نَائِمًا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, undan Nabiy ﷺning roʻzasi haqida soʻralganda, u: «U zot bir oyda shu qadar roʻza tutardilarki, biz: ‹Bu oydan iftor qilishni istamaydilar shekilli›, deb oʻylardik; yana shu qadar iftor qilardilarki, biz: ‹Bu oydan biror narsa roʻza tutishni istamaydilar shekilli›, deb oʻylardik. U zotni kechasi namoz oʻqiyotgan holda koʻrishni istasang, albatta namoz oʻqiyotgan holda koʻrar eding; uxlayotgan holda koʻrishni istasang, albatta uxlayotgan holda koʻrar eding», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, ундан Набий ﷺнинг рўзаси ҳақида сўралганда, у: «У зот бир ойда шу қадар рўза тутардиларки, биз: ‹Бу ойдан ифтор қилишни истамайдилар шекилли›, деб ўйлардик; яна шу қадар ифтор қилардиларки, биз: ‹Бу ойдан бирор нарса рўза тутишни истамайдилар шекилли›, деб ўйлардик. У зотни кечаси намоз ўқиётган ҳолда кўришни истасанг, албатта намоз ўқиётган ҳолда кўрар эдинг; ухлаётган ҳолда кўришни истасанг, албатта ухлаётган ҳолда кўрар эдинг», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ مِسْعَرٍ، وَسُفْيَانَ، عَنْ حَبِيبِ بْنِ أَبِي ثَابِتٍ، عَنْ أَبِي الْعَبَّاسِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَفْضَلُ الصَّوْمِ صَوْمُ أَخِي دَاوُدَ كَانَ يَصُومُ يَوْمًا وَيُفْطِرُ يَوْمًا وَلاَ يَفِرُّ إِذَا لاَقَى ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَأَبُو الْعَبَّاسِ هُوَ الشَّاعِرُ الْمَكِّيُّ الأَعْمَى وَاسْمُهُ السَّائِبُ بْنُ فَرُّوخَ ‏.‏ قَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ أَفْضَلُ الصِّيَامِ أَنْ تَصُومَ يَوْمًا وَتُفْطِرَ يَوْمًا ‏.‏ وَيُقَالُ هَذَا هُوَ أَشَدُّ الصِّيَامِ ‏.‏

Abdulloh ibn Amr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Roʻzaning eng afzali — birodarim Dovud (alayhissalom)ning roʻzasidir. U bir kun roʻza tutib, bir kun iftor qilar va (dushman bilan) toʻqnashganda qochmas edi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Baʼzi ilm ahli: «Roʻzaning eng afzali bir kun tutib, bir kun iftor qilishingdir», deyishgan. Bu — roʻzaning eng mashaqqatlisidir ham deyiladi.Абдуллоҳ ибн Амр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Рўзанинг энг афзали — биродарим Довуд (алайҳиссалом)нинг рўзасидир. У бир кун рўза тутиб, бир кун ифтор қилар ва (душман билан) тўқнашганда қочмас эди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Баъзи илм аҳли: «Рўзанинг энг афзали бир кун тутиб, бир кун ифтор қилишингдир», дейишган. Бу — рўзанинг энг машаққатлисидир ҳам дейилади.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ أَبِي الشَّوَارِبِ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ، حَدَّثَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ أَبِي عُبَيْدٍ، مَوْلَى عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ قَالَ شَهِدْتُ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ فِي يَوْمِ النَّحْرِ بَدَأَ بِالصَّلاَةِ قَبْلَ الْخُطْبَةِ ثُمَّ قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَنْهَى عَنْ صَوْمِ هَذَيْنِ الْيَوْمَيْنِ أَمَّا يَوْمُ الْفِطْرِ فَفِطْرُكُمْ مِنْ صَوْمِكُمْ وَعِيدٌ لِلْمُسْلِمِينَ وَأَمَّا يَوْمُ الأَضْحَى فَكُلُوا مِنْ لُحُومِ نُسُكِكُمْ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَأَبُو عُبَيْدٍ مَوْلَى عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ اسْمُهُ سَعْدٌ وَيُقَالُ لَهُ مَوْلَى عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَزْهَرَ أَيْضًا وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ أَزْهَرَ هُوَ ابْنُ عَمِّ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ ‏.‏

Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, u Qurbon kuni xutbadan oldin namozni boshlab, soʻng: «Men Rasululloh ﷺ ushbu ikki kunning roʻzasini nahy qilganlarini eshitganman. Fitr kuniga kelsak, u sizning roʻzangizdan iftor qilishingiz va musulmonlar uchun bayramdir. Qurbon kuniga kelsak, qurbonlik goʻshtlaringizdan yenglar», dedi. (Abu Iso) aytdi: Bu hadis sahihdir.Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, у Қурбон куни хутбадан олдин намозни бошлаб, сўнг: «Мен Расулуллоҳ ﷺ ушбу икки куннинг рўзасини наҳй қилганларини эшитганман. Фитр кунига келсак, у сизнинг рўзангиздан ифтор қилишингиз ва мусулмонлар учун байрамдир. Қурбон кунига келсак, қурбонлик гўштларингиздан енглар», деди. (Абу Исо) айтди: Бу ҳадис саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ يَحْيَى، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، قَالَ نَهَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْ صِيَامَيْنِ يَوْمِ الأَضْحَى وَيَوْمِ الْفِطْرِ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عُمَرَ وَعَلِيٍّ وَعَائِشَةَ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَعُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ وَأَنَسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي سَعِيدٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَيْهِ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَعَمْرُو بْنُ يَحْيَى هُوَ ابْنُ عُمَارَةَ بْنِ أَبِي الْحَسَنِ الْمَازِنِيُّ الْمَدَنِيُّ وَهُوَ ثِقَةٌ رَوَى عَنْهُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَشُعْبَةُ وَمَالِكُ بْنُ أَنَسٍ ‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ ikki kunning — Qurbon kuni va Fitr kunining roʻzasini nahy qildilar. Abu Iso aytdi: Abu Saidning hadisi hasan sahihdir. Ilm ahli huzurida unga amal qilinadi.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ икки куннинг — Қурбон куни ва Фитр кунининг рўзасини наҳй қилдилар. Абу Исо айтди: Абу Саиднинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Илм аҳли ҳузурида унга амал қилинади.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ مُوسَى بْنِ عُلَىٍّ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يَوْمُ عَرَفَةَ وَيَوْمُ النَّحْرِ وَأَيَّامُ التَّشْرِيقِ عِيدُنَا أَهْلَ الإِسْلاَمِ وَهِيَ أَيَّامُ أَكْلٍ وَشُرْبٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَسَعْدٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَجَابِرٍ وَنُبَيْشَةَ وَبِشْرِ بْنِ سُحَيْمٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ حُذَافَةَ وَأَنَسٍ وَحَمْزَةَ بْنِ عَمْرٍو الأَسْلَمِيِّ وَكَعْبِ بْنِ مَالِكٍ وَعَائِشَةَ وَعَمْرِو بْنِ الْعَاصِ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَحَدِيثُ عُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ يَكْرَهُونَ الصِّيَامَ أَيَّامَ التَّشْرِيقِ إِلاَّ أَنَّ قَوْمًا مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ رَخَّصُوا لِلْمُتَمَتِّعِ إِذَا لَمْ يَجِدْ هَدْيًا وَلَمْ يَصُمْ فِي الْعَشْرِ أَنْ يَصُومَ أَيَّامَ التَّشْرِيقِ ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَأَهْلُ الْعِرَاقِ يَقُولُونَ مُوسَى بْنُ عَلِيِّ بْنِ رَبَاحٍ وَأَهْلُ مِصْرَ يَقُولُونَ مُوسَى بْنُ عُلَىٍّ ‏.‏ وَقَالَ سَمِعْتُ قُتَيْبَةُ يَقُولُ سَمِعْتُ اللَّيْثَ بْنَ سَعْدٍ يَقُولُ قَالَ مُوسَى بْنُ عَلِيٍّ لاَ أَجْعَلُ أَحَدًا فِي حِلٍّ صَغَّرَ اسْمَ أَبِي ‏.‏

Uqba ibn Omir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Arafa kuni, Qurbon kuni va tashriq kunlari biz islom ahli uchun bayramimizdir; ular yeyish va ichish kunlaridir», dedilar. Abu Iso aytdi: Uqba ibn Omirning hadisi hasan sahihdir. Ilm ahli huzurida shunga amal qilinadi — ular tashriq kunlarida roʻza tutishni makruh sanaydilar. Biroq Nabiy ﷺning sahobalaridan va boshqalaridan bir qavm mutamattiʼ kishi hadiy topa olmasa va (zulhijjaning) oʻninchi kunlarida roʻza tutmagan boʻlsa, tashriq kunlarida roʻza tutishiga ruxsat berishgan. Molik ibn Anas, Shofiʼiy, Ahmad va Ishoq ham shunday deyishgan.Уқба ибн Омир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Арафа куни, Қурбон куни ва ташриқ кунлари биз ислом аҳли учун байрамимиздир; улар ейиш ва ичиш кунларидир», дедилар. Абу Исо айтди: Уқба ибн Омирнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Илм аҳли ҳузурида шунга амал қилинади — улар ташриқ кунларида рўза тутишни макруҳ санайдилар. Бироқ Набий ﷺнинг саҳобаларидан ва бошқаларидан бир қавм мутаматтиъ киши ҳадий топа олмаса ва (зулҳижжанинг) ўнинчи кунларида рўза тутмаган бўлса, ташриқ кунларида рўза тутишига рухсат беришган. Молик ибн Анас, Шофиъий, Аҳмад ва Ишоқ ҳам шундай дейишган.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى، وَمُحَمَّدُ بْنُ رَافِعٍ النَّيْسَابُورِيُّ، وَمَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، وَيَحْيَى بْنُ مُوسَى، قَالُوا حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ قَارِظٍ، عَنِ السَّائِبِ بْنِ يَزِيدَ، عَنْ رَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ أَفْطَرَ الْحَاجِمُ وَالْمَحْجُومُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَسَعْدٍ وَشَدَّادِ بْنِ أَوْسٍ وَثَوْبَانَ وَأُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ وَعَائِشَةَ وَمَعْقِلِ بْنِ سِنَانٍ وَيُقَالُ ابْنُ يَسَارٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَأَبِي مُوسَى وَبِلاَلٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَحَدِيثُ رَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَذُكِرَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ حَنْبَلٍ أَنَّهُ قَالَ أَصَحُّ شَيْءٍ فِي هَذَا الْبَابِ حَدِيثُ رَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ ‏.‏ وَذُكِرَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ أَنَّهُ قَالَ أَصَحُّ شَيْءٍ فِي هَذَا الْبَابِ حَدِيثُ ثَوْبَانَ وَشَدَّادِ بْنِ أَوْسٍ لأَنَّ يَحْيَى بْنَ أَبِي كَثِيرٍ رَوَى عَنْ أَبِي قِلاَبَةَ الْحَدِيثَيْنِ جَمِيعًا حَدِيثَ ثَوْبَانَ وَحَدِيثَ شَدَّادِ بْنِ أَوْسٍ ‏.‏ وَقَدْ كَرِهَ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمُ الْحِجَامَةَ لِلصَّائِمِ حَتَّى أَنَّ بَعْضَ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم احْتَجَمَ بِاللَّيْلِ مِنْهُمْ أَبُو مُوسَى الأَشْعَرِيُّ وَابْنُ عُمَرَ وَبِهَذَا يَقُولُ ابْنُ الْمُبَارَكِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى سَمِعْتُ إِسْحَاقَ بْنَ مَنْصُورٍ يَقُولُ قَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ مَنِ احْتَجَمَ وَهُوَ صَائِمٌ فَعَلَيْهِ الْقَضَاءُ ‏.‏ قَالَ إِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ وَهَكَذَا قَالَ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ وَإِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ ‏.‏ وَقَالَ أَبُو عِيسَى وَأَخْبَرَنِي الْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدٍ الزَّعْفَرَانِيُّ قَالَ قَالَ الشَّافِعِيُّ قَدْ رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ احْتَجَمَ وَهُوَ صَائِمٌ وَرُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ ‏"‏ أَفْطَرَ الْحَاجِمُ وَالْمَحْجُومُ ‏"‏ ‏.‏ وَلاَ أَعْلَمُ وَاحِدًا مِنْ هَذَيْنِ الْحَدِيثَيْنِ ثَابِتًا وَلَوْ تَوَقَّى رَجُلٌ الْحِجَامَةَ وَهُوَ صَائِمٌ كَانَ أَحَبَّ إِلَىَّ وَلَوِ احْتَجَمَ صَائِمٌ لَمْ أَرَ ذَلِكَ أَنْ يُفْطِرَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَكَذَا كَانَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ بِبَغْدَادَ وَأَمَّا بِمِصْرَ فَمَالَ إِلَى الرُّخْصَةِ وَلَمْ يَرَ بِالْحِجَامَةِ لِلصَّائِمِ بَأْسًا وَاحْتَجَّ بِأَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم احْتَجَمَ فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ وَهُوَ مُحْرِمٌ صَائِمٌ ‏.‏

Rofiʼ ibn Xadij (roziyallohu anhu) Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Qon olib bergan ham, qon oldirgan ham (roʻzasini) buzdi», dedilar. Abu Iso aytdi: Rofiʼ ibn Xadijning hadisi hasan hadisdir. Ahmad ibn Hanbaldan: «Bu bobda eng sahih narsa Rofiʼ ibn Xadijning hadisidir», degani zikr qilingan. Ali ibn Abdullohdan esa: «Bu bobda eng sahih narsa Savbon va Shaddod ibn Avsning hadisidir», degani zikr qilingan. Nabiy ﷺning sahobalaridan va boshqalaridan ilm ahlining bir qavmi roʻzador uchun qon oldirishni makruh sanagan; hatto Nabiy ﷺning baʼzi sahobalari kechasi qon oldirishgan, ular orasida Abu Muso al-Ashʼariy va Ibn Umar bor. Ibn Muborak ham shunday deydi. Abu Iso aytdi: Ishoq ibn Mansurdan eshitdim, u: «Abdurrahmon ibn Mahdiy: ‹Kim roʻzador holida qon oldirsa, unga qazo lozim›, dedi», deydi. Ishoq ibn Mansur: «Ahmad ibn Hanbal va Ishoq ibn Ibrohim ham shunday deyishgan», dedi. Shofiʼiy esa: «Nabiy ﷺdan u zot roʻzador holida qon oldirgani rivoyat qilingan, yana u zotdan ‹Qon olib bergan ham, qon oldirgan ham buzdi› deganlari ham rivoyat qilingan. Men bu ikki hadisdan birortasini ham sobit (qatʼiy) deb bilmayman. Roʻzador kishi qon oldirishdan tiyilsa, menga mahbubroqdir; agar roʻzador qon oldirsa, men buni uning roʻzasini buzadi deb koʻrmayman», dedi. Abu Iso aytdi: Shofiʼiyning Bagʻdoddagi soʻzi shunday edi; Misrda esa u ruxsat tomonga moyil boʻldi va roʻzador uchun qon oldirishda zarar koʻrmadi hamda Nabiy ﷺ Vidolashuv hajjida ehromda va roʻzador holda qon oldirganlari bilan hujjat keltirdi.Рофиъ ибн Хадиж (розияллоҳу анҳу) Набий ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Қон олиб берган ҳам, қон олдирган ҳам (рўзасини) бузди», дедилар. Абу Исо айтди: Рофиъ ибн Хадижнинг ҳадиси ҳасан ҳадисдир. Аҳмад ибн Ҳанбалдан: «Бу бобда энг саҳиҳ нарса Рофиъ ибн Хадижнинг ҳадисидир», дегани зикр қилинган. Али ибн Абдуллоҳдан эса: «Бу бобда энг саҳиҳ нарса Савбон ва Шаддод ибн Авснинг ҳадисидир», дегани зикр қилинган. Набий ﷺнинг саҳобаларидан ва бошқаларидан илм аҳлининг бир қавми рўзадор учун қон олдиришни макруҳ санаган; ҳатто Набий ﷺнинг баъзи саҳобалари кечаси қон олдиришган, улар орасида Абу Мусо ал-Ашъарий ва Ибн Умар бор. Ибн Муборак ҳам шундай дейди. Абу Исо айтди: Ишоқ ибн Мансурдан эшитдим, у: «Абдурраҳмон ибн Маҳдий: ‹Ким рўзадор ҳолида қон олдирса, унга қазо лозим›, деди», дейди. Ишоқ ибн Мансур: «Аҳмад ибн Ҳанбал ва Ишоқ ибн Иброҳим ҳам шундай дейишган», деди. Шофиъий эса: «Набий ﷺдан у зот рўзадор ҳолида қон олдиргани ривоят қилинган, яна у зотдан ‹Қон олиб берган ҳам, қон олдирган ҳам бузди› деганлари ҳам ривоят қилинган. Мен бу икки ҳадисдан бирортасини ҳам собит (қатъий) деб билмайман. Рўзадор киши қон олдиришдан тийилса, менга маҳбуброқдир; агар рўзадор қон олдирса, мен буни унинг рўзасини бузади деб кўрмайман», деди. Абу Исо айтди: Шофиъийнинг Бағдоддаги сўзи шундай эди; Мисрда эса у рухсат томонга мойил бўлди ва рўзадор учун қон олдиришда зарар кўрмади ҳамда Набий ﷺ Видолашув ҳажжида эҳромда ва рўзадор ҳолда қон олдирганлари билан ҳужжат келтирди.

حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ هِلاَلٍ الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَارِثِ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا أَيُّوبُ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ احْتَجَمَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ مُحْرِمٌ صَائِمٌ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَهَكَذَا رَوَى وُهَيْبٌ نَحْوَ رِوَايَةِ عَبْدِ الْوَارِثِ ‏.‏ وَرَوَى إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَيُّوبَ عَنْ عِكْرِمَةَ مُرْسَلاً وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ ehromda va roʻzador holda qon oldirdilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis sahihdir. Vuhayb ham Abdulvorisning rivoyatiga oʻxshash rivoyat qilgan. Ismoil ibn Ibrohim esa Ayyubdan, u Ikrimadan mursal qilib rivoyat qilgan va unda Ibn Abbosni zikr qilmagan.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ эҳромда ва рўзадор ҳолда қон олдирдилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис саҳиҳдир. Вуҳайб ҳам Абдулвориснинг ривоятига ўхшаш ривоят қилган. Исмоил ибн Иброҳим эса Айюбдан, у Икримадан мурсал қилиб ривоят қилган ва унда Ибн Аббосни зикр қилмаган.

حَدَّثَنَا أَبُو مُوسَى، مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الأَنْصَارِيُّ، عَنْ حَبِيبِ بْنِ الشَّهِيدِ، عَنْ مَيْمُونِ بْنِ مِهْرَانَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم احْتَجَمَ وَهُوَ صَائِمٌ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ roʻzador holda qon oldirdilar. Bu hadis ushbu yoʻldan hasan gʻaribdir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ рўзадор ҳолда қон олдирдилар. Бу ҳадис ушбу йўлдан ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ إِدْرِيسَ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي زِيَادٍ، عَنْ مِقْسَمٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم احْتَجَمَ فِيمَا بَيْنَ مَكَّةَ وَالْمَدِينَةِ وَهُوَ مُحْرِمٌ صَائِمٌ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ وَجَابِرٍ وَأَنَسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ ذَهَبَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ إِلَى هَذَا الْحَدِيثِ وَلَمْ يَرَوْا بِالْحِجَامَةِ لِلصَّائِمِ بَأْسًا ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَمَالِكِ بْنِ أَنَسٍ وَالشَّافِعِيِّ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ Makka bilan Madina oraligʻida ehromda va roʻzador holda qon oldirdilar. Abu Iso aytdi: Ibn Abbosning hadisi hasan sahihdir. Nabiy ﷺning sahobalaridan va boshqalaridan baʼzi ilm ahli shu hadisga amal qilgan va roʻzador uchun qon oldirishda zarar koʻrmagan. Bu Sufyon as-Savriy, Molik ibn Anas va Shofiʼiyning soʻzidir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ Макка билан Мадина оралиғида эҳромда ва рўзадор ҳолда қон олдирдилар. Абу Исо айтди: Ибн Аббоснинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Набий ﷺнинг саҳобаларидан ва бошқаларидан баъзи илм аҳли шу ҳадисга амал қилган ва рўзадор учун қон олдиришда зарар кўрмаган. Бу Суфён ас-Саврий, Молик ибн Анас ва Шофиъийнинг сўзидир.

حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ، حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ الْمُفَضَّلِ، وَخَالِدُ بْنُ الْحَارِثِ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي عَرُوبَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ تُوَاصِلُوا ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا فَإِنَّكَ تُوَاصِلُ يَا رَسُولَ اللَّهِ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ إِنِّي لَسْتُ كَأَحَدِكُمْ إِنَّ رَبِّي يُطْعِمُنِي وَيَسْقِينِي ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَعَائِشَةَ وَابْنِ عُمَرَ وَجَابِرٍ وَأَبِي سَعِيدٍ وَبَشِيرِ ابْنِ الْخَصَاصِيَةِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَنَسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ كَرِهُوا الْوِصَالَ فِي الصِّيَامِ ‏.‏ وَرُوِيَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ أَنَّهُ كَانَ يُوَاصِلُ الأَيَّامَ وَلاَ يُفْطِرُ ‏.‏

Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Visol (ketma-ket, iftorsiz) roʻza tutmanglar», dedilar. Ular: «Lekin oʻzingiz visol roʻza tutasiz-ku, yo Rasululloh?» — deyishdi. U zot: «Men sizlardan biringizga oʻxshamayman; albatta Robbim meni taomlantiradi va meni sugʻoradi», dedilar. Abu Iso aytdi: Anasning hadisi hasan sahihdir. Baʼzi ilm ahli huzurida shunga amal qilinadi — ular roʻzada visolni makruh sanaganlar. Abdulloh ibn Zubayrdan esa u kunlab visol qilib, iftor qilmagani rivoyat qilingan.Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Висол (кетма-кет, ифторсиз) рўза тутманглар», дедилар. Улар: «Лекин ўзингиз висол рўза тутасиз-ку, ё Расулуллоҳ?» — дейишди. У зот: «Мен сизлардан бирингизга ўхшамайман; албатта Роббим мени таомлантиради ва мени суғоради», дедилар. Абу Исо айтди: Анаснинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Баъзи илм аҳли ҳузурида шунга амал қилинади — улар рўзада висолни макруҳ санаганлар. Абдуллоҳ ибн Зубайрдан эса у кунлаб висол қилиб, ифтор қилмагани ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَارِثِ بْنِ هِشَامٍ، قَالَ أَخْبَرَتْنِي عَائِشَةُ، وَأُمُّ سَلَمَةَ زَوْجَا النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ يُدْرِكُهُ الْفَجْرُ وَهُوَ جُنُبٌ مِنْ أَهْلِهِ ثُمَّ يَغْتَسِلُ فَيَصُومُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَائِشَةَ وَأُمِّ سَلَمَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ وَقَدْ قَالَ قَوْمٌ مِنَ التَّابِعِينَ إِذَا أَصْبَحَ جُنُبًا يَقْضِي ذَلِكَ الْيَوْمَ ‏.‏ وَالْقَوْلُ الأَوَّلُ أَصَحُّ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ ahllaridan junub holda subh (fajr)ga kirar, soʻng gʻusl qilib roʻza tutar edilar. Abu Iso aytdi: Oisha va Ummu Salamaning hadisi hasan sahihdir. Nabiy ﷺning sahobalaridan va boshqalaridan koʻpchilik ilm ahli huzurida shunga amal qilinadi; bu Sufyon, Shofiʼiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Tobeʼinlardan bir qavm esa: «Kim junub holda subhga kirsa, oʻsha kunni qazo qiladi», deyishgan. Birinchi soʻz sahihroqdir.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ аҳлларидан жунуб ҳолда субҳ (фажр)га кирар, сўнг ғусл қилиб рўза тутар эдилар. Абу Исо айтди: Оиша ва Умму Саламанинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Набий ﷺнинг саҳобаларидан ва бошқаларидан кўпчилик илм аҳли ҳузурида шунга амал қилинади; бу Суфён, Шофиъий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Тобеъинлардан бир қавм эса: «Ким жунуб ҳолда субҳга кирса, ўша кунни қазо қилади», дейишган. Биринчи сўз саҳиҳроқдир.

حَدَّثَنَا أَزْهَرُ بْنُ مَرْوَانَ الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سَوَاءٍ، حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ أَبِي عَرُوبَةَ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِيرِينَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِذَا دُعِيَ أَحَدُكُمْ إِلَى طَعَامٍ فَلْيُجِبْ فَإِنْ كَانَ صَائِمًا فَلْيُصَلِّ ‏"‏ ‏.‏ يَعْنِي الدُّعَاءَ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) Paygʻambar ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Biringiz taomga chaqirilsa, qabul qilsin. Agar roʻzador boʻlsa, duo qilsin», dedilar — yaʼni duoni nazarda tutdilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) Пайғамбар ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Бирингиз таомга чақирилса, қабул қилсин. Агар рўзадор бўлса, дуо қилсин», дедилар — яъни дуони назарда тутдилар.

حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ أَبِي الزِّنَادِ، عَنِ الأَعْرَجِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِذَا دُعِيَ أَحَدُكُمْ وَهُوَ صَائِمٌ فَلْيَقُلْ إِنِّي صَائِمٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَكِلاَ الْحَدِيثَيْنِ فِي هَذَا الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) Paygʻambar ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Biringiz (taomga) chaqirilganda roʻzador boʻlsa, ‹Men roʻzadorman› desin», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu bobdagi Abu Hurayradan kelgan ikkala hadis ham hasan sahihdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) Пайғамбар ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Бирингиз (таомга) чақирилганда рўзадор бўлса, ‹Мен рўзадорман› десин», дедилар. Абу Исо айтди: Бу бобдаги Абу Ҳурайрадан келган иккала ҳадис ҳам ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، وَنَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ، قَالاَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ أَبِي الزِّنَادِ، عَنِ الأَعْرَجِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ تَصُومُ الْمَرْأَةُ وَزَوْجُهَا شَاهِدٌ يَوْمًا مِنْ غَيْرِ شَهْرِ رَمَضَانَ إِلاَّ بِإِذْنِهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَأَبِي سَعِيدٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ عَنْ أَبِي الزِّنَادِ عَنْ مُوسَى بْنِ أَبِي عُثْمَانَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) Paygʻambar ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Ayol eri hozir boʻlgan holda Ramazon oyidan boshqa kunda uning ruxsatisiz roʻza tutmasin», dedilar. (Roviy) aytdi: Bu bobda Ibn Abbos va Abu Saiddan ham (rivoyat bor). Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan sahih hadisdir. Bu hadis Abuz-Zinoddan, u Muso ibn Abu Usmondan, u otasidan, u Abu Hurayradan, u Paygʻambar ﷺdan (degan tariq bilan) ham rivoyat qilingan.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) Пайғамбар ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Аёл эри ҳозир бўлган ҳолда Рамазон ойидан бошқа кунда унинг рухсатисиз рўза тутмасин», дедилар. (Ровий) айтди: Бу бобда Ибн Аббос ва Абу Саиддан ҳам (ривоят бор). Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Бу ҳадис Абуз-Зиноддан, у Мусо ибн Абу Усмондан, у отасидан, у Абу Ҳурайрадан, у Пайғамбар ﷺдан (деган тариқ билан) ҳам ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ السُّدِّيِّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ الْبَهِيِّ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ مَا كُنْتُ أَقْضِي مَا يَكُونُ عَلَىَّ مِنْ رَمَضَانَ إِلاَّ فِي شَعْبَانَ حَتَّى تُوُفِّيَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ قَالَ وَقَدْ رَوَى يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الأَنْصَارِيُّ عَنْ أَبِي سَلَمَةَ عَنْ عَائِشَةَ نَحْوَ هَذَا ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho) aytadi: «Men zimmamdagi Ramazon (qazosi)ni faqat Shaʼbon oyida qazo qilardim», deydi — Rasululloh ﷺ vafot etgunlariga qadar shunday qilgan. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahih hadisdir. (Abu Iso) aytdi: Yahyo ibn Said al-Ansoriy ham Abu Salamadan, u Oishadan shunga oʻxshashini rivoyat qilgan.Оиша (розияллоҳу анҳо) айтади: «Мен зиммамдаги Рамазон (қазоси)ни фақат Шаъбон ойида қазо қилардим», дейди — Расулуллоҳ ﷺ вафот этгунларига қадар шундай қилган. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. (Абу Исо) айтди: Яҳё ибн Саид ал-Ансорий ҳам Абу Саламадан, у Оишадан шунга ўхшашини ривоят қилган.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، أَخْبَرَنَا شَرِيكٌ، عَنْ حَبِيبِ بْنِ زَيْدٍ، عَنْ لَيْلَى، عَنْ مَوْلاَتِهَا، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ الصَّائِمُ إِذَا أَكَلَ عِنْدَهُ الْمَفَاطِيرُ صَلَّتْ عَلَيْهِ الْمَلاَئِكَةُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَرَوَى شُعْبَةُ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ حَبِيبِ بْنِ زَيْدٍ عَنْ لَيْلَى عَنْ جَدَّتِهِ أُمِّ عُمَارَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ ‏.‏

Layla (rahimahalloh) ozod qilgan bekasidan, u Paygʻambar ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Roʻzadorning huzurida roʻza tutmaganlar taom yesa, farishtalar unga salovot aytadilar», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadisni Shuʼba ham Habib ibn Zayddan, u Layladan, u (Layla) buvisi Ummu Umoradan, u Paygʻambar ﷺdan shunga oʻxshash qilib rivoyat qilgan.Лайла (раҳимаҳаллоҳ) озод қилган бекасидан, у Пайғамбар ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Рўзадорнинг ҳузурида рўза тутмаганлар таом еса, фаришталар унга саловот айтадилар», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадисни Шуъба ҳам Ҳабиб ибн Зайддан, у Лайладан, у (Лайла) бувиси Умму Уморадан, у Пайғамбар ﷺдан шунга ўхшаш қилиб ривоят қилган.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ، أَخْبَرَنَا شُعْبَةُ، عَنْ حَبِيبِ بْنِ زَيْدٍ، قَالَ سَمِعْتُ مَوْلاَةً، لَنَا يُقَالُ لَهَا لَيْلَى تُحَدِّثُ عَنْ جَدَّتِهِ أُمِّ عُمَارَةَ بِنْتِ كَعْبٍ الأَنْصَارِيَّةِ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم دَخَلَ عَلَيْهَا فَقَدَّمَتْ إِلَيْهِ طَعَامًا فَقَالَ ‏"‏ كُلِي ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَتْ إِنِّي صَائِمَةٌ ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ الصَّائِمَ تُصَلِّي عَلَيْهِ الْمَلاَئِكَةُ إِذَا أُكِلَ عِنْدَهُ حَتَّى يَفْرُغُوا ‏"‏ ‏.‏ وَرُبَّمَا قَالَ ‏"‏ حَتَّى يَشْبَعُوا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَهُوَ أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ شَرِيكٍ ‏.‏

Ummu Umora binti Kaʼb al-Ansoriya (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadiki, Paygʻambar ﷺ uning huzuriga kirdilar, u zotga taom keltirdi. U zot: «Ye», dedilar. Ayol: «Men roʻzadorman», dedi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Roʻzadorning huzurida taom yeyilsa, (yeyayotganlar) tugatgunlariga qadar farishtalar unga salovot aytadilar», dedilar. Baʼzan: «Toʻyguniga qadar», deb aytgan boʻlishlari ham mumkin. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahih hadisdir va u Shariykning hadisidan sahihroqdir.Умму Умора бинти Каъб ал-Ансория (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинадики, Пайғамбар ﷺ унинг ҳузурига кирдилар, у зотга таом келтирди. У зот: «Е», дедилар. Аёл: «Мен рўзадорман», деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Рўзадорнинг ҳузурида таом ейилса, (еяётганлар) тугатгунларига қадар фаришталар унга саловот айтадилар», дедилар. Баъзан: «Тўйгунига қадар», деб айтган бўлишлари ҳам мумкин. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ҳадисдир ва у Шарийкнинг ҳадисидан саҳиҳроқдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ حَبِيبِ بْنِ زَيْدٍ، عَنْ مَوْلاَةٍ، لَهُمْ يُقَالُ لَهَا لَيْلَى عَنْ جَدَّتِهِ أُمِّ عُمَارَةَ بِنْتِ كَعْبٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ ‏"‏ حَتَّى يَفْرُغُوا أَوْ يَشْبَعُوا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَأُمُّ عُمَارَةَ هِيَ جَدَّةُ حَبِيبِ بْنِ زَيْدٍ الأَنْصَارِيِّ ‏.‏

Ummu Umora binti Kaʼb (roziyallohu anho) Paygʻambar ﷺdan shunga oʻxshashini rivoyat qiladi, faqat unda «tugatgunlariga yoki toʻyguniga qadar» degan (joyni) zikr qilmadi. Abu Iso aytdi: Ummu Umora — Habib ibn Zayd al-Ansoriyning buvisidir.Умму Умора бинти Каъб (розияллоҳу анҳо) Пайғамбар ﷺдан шунга ўхшашини ривоят қилади, фақат унда «тугатгунларига ёки тўйгунига қадар» деган (жойни) зикр қилмади. Абу Исо айтди: Умму Умора — Ҳабиб ибн Зайд ал-Ансорийнинг бувисидир.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، أَخْبَرَنَا عَلِيُّ بْنُ مُسْهِرٍ، عَنْ عُبَيْدَةَ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنِ الأَسْوَدِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ كُنَّا نَحِيضُ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ نَطْهُرُ فَيَأْمُرُنَا بِقَضَاءِ الصِّيَامِ وَلاَ يَأْمُرُنَا بِقَضَاءِ الصَّلاَةِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ مُعَاذَةَ عَنْ عَائِشَةَ أَيْضًا ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ لاَ نَعْلَمُ بَيْنَهُمُ اخْتِلاَفًا أَنَّ الْحَائِضَ تَقْضِي الصِّيَامَ وَلاَ تَقْضِي الصَّلاَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَعُبَيْدَةُ هُوَ ابْنُ مُعَتِّبٍ الضَّبِّيُّ الْكُوفِيُّ يُكْنَى أَبَا عَبْدِ الْكَرِيمِ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho) aytadi: «Biz Rasululloh ﷺ davrlarida hayz koʻrar, soʻngra pok boʻlardik. U zot bizni roʻzani qazo qilishga buyurar, namozni qazo qilishga buyurmas edilar». Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan hadisdir. Bu (hadis) Muozadan, u Oishadan ham rivoyat qilingan. Ilm ahli huzurida amal shunga muvofiqdir va biz ularning orasida bunda — hayzli ayol roʻzani qazo qilishi, namozni qazo qilmasligida — ixtilof boʻlganini bilmaymiz.Оиша (розияллоҳу анҳо) айтади: «Биз Расулуллоҳ ﷺ даврларида ҳайз кўрар, сўнгра пок бўлардик. У зот бизни рўзани қазо қилишга буюрар, намозни қазо қилишга буюрмас эдилар». Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ҳадисдир. Бу (ҳадис) Муозадан, у Оишадан ҳам ривоят қилинган. Илм аҳли ҳузурида амал шунга мувофиқдир ва биз уларнинг орасида бунда — ҳайзли аёл рўзани қазо қилиши, намозни қазо қилмаслигида — ихтилоф бўлганини билмаймиз.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ بْنُ عَبْدِ الْحَكَمِ الْبَغْدَادِيُّ الْوَرَّاقُ، وَأَبُو عَمَّارٍ الْحُسَيْنُ بْنُ حُرَيْثٍ قَالاَ حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سُلَيْمٍ، حَدَّثَنِي إِسْمَاعِيلُ بْنُ كَثِيرٍ، قَالَ سَمِعْتُ عَاصِمَ بْنَ لَقِيطِ بْنِ صَبْرَةَ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَخْبِرْنِي عَنِ الْوُضُوءِ، ‏.‏ قَالَ ‏"‏ أَسْبِغِ الْوُضُوءَ وَخَلِّلْ بَيْنَ الأَصَابِعِ وَبَالِغْ فِي الاِسْتِنْشَاقِ إِلاَّ أَنْ تَكُونَ صَائِمًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ كَرِهَ أَهْلُ الْعِلْمِ السَّعُوطَ لِلصَّائِمِ وَرَأَوْا أَنَّ ذَلِكَ يُفْطِرُهُ وَفِي الْحَدِيثِ مَا يُقَوِّي قَوْلَهُمْ ‏.‏

Laqit ibn Sabra (roziyallohu anhu) aytadi: «Men: ‹Yo Rasululloh, menga tahorat haqida xabar bering›, dedim. U zot: ‹Tahoratni mukammal qil, barmoqlar orasini xilolla va istinshoqda mubolagʻa qil — faqat roʻzador boʻlsang (bundan mustasno)›, dedilar». Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahih hadisdir. Ilm ahli roʻzador uchun burunga dori tomizishni makruh sanagan va bu uning roʻzasini ochadi deb hisoblagan. Hadisda ularning soʻzini quvvatlovchi (dalil) bor.Лақит ибн Сабра (розияллоҳу анҳу) айтади: «Мен: ‹Ё Расулуллоҳ, менга таҳорат ҳақида хабар беринг›, дедим. У зот: ‹Таҳоратни мукаммал қил, бармоқлар орасини хилолла ва истиншоқда муболаға қил — фақат рўзадор бўлсанг (бундан мустасно)›, дедилар». Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Илм аҳли рўзадор учун бурунга дори томизишни макруҳ санаган ва бу унинг рўзасини очади деб ҳисоблаган. Ҳадисда уларнинг сўзини қувватловчи (далил) бор.

حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ مُعَاذٍ الْعَقَدِيُّ الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا أَيُّوبُ بْنُ وَاقِدٍ الْكُوفِيُّ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ نَزَلَ عَلَى قَوْمٍ فَلاَ يَصُومَنَّ تَطَوُّعًا إِلاَّ بِإِذْنِهِمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ مُنْكَرٌ لاَ نَعْرِفُ أَحَدًا مِنَ الثِّقَاتِ رَوَى هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى مُوسَى بْنُ دَاوُدَ عَنْ أَبِي بَكْرٍ الْمَدِينِيِّ عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَائِشَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوًا مِنْ هَذَا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَذَا حَدِيثٌ ضَعِيفٌ أَيْضًا ‏.‏ وَأَبُو بَكْرٍ ضَعِيفٌ عِنْدَ أَهْلِ الْحَدِيثِ وَأَبُو بَكْرٍ الْمَدَنِيُّ الَّذِي رَوَى عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ اسْمُهُ الْفَضْلُ بْنُ مُبَشِّرٍ وَهُوَ أَوْثَقُ مِنْ هَذَا وَأَقْدَمُ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho) aytadi: Rasululloh ﷺ: «Kim bir qavm huzuriga (mehmon boʻlib) tushsa, ularning ruxsatisiz nafl roʻza tutmasin», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis munkar hadisdir, biz ishonchli (roviy)lardan birortasi bu hadisni Hishom ibn Urvadan rivoyat qilganini bilmaymiz. Muso ibn Dovud ham Abu Bakr al-Madiniydan, u Hishom ibn Urvadan, u otasidan, u Oishadan, u Paygʻambar ﷺdan shunga oʻxshashini rivoyat qilgan. Abu Iso aytdi: Bu ham zaif hadisdir. Abu Bakr hadis ahli huzurida zaifdir. Jobir ibn Abdullohdan rivoyat qilgan Abu Bakr al-Madaniyning ismi Fazl ibn Mubashshir boʻlib, u bundan ishonchliroq va qadimiyroqdir.Оиша (розияллоҳу анҳо) айтади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким бир қавм ҳузурига (меҳмон бўлиб) тушса, уларнинг рухсатисиз нафл рўза тутмасин», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис мункар ҳадисдир, биз ишончли (ровий)лардан бирортаси бу ҳадисни Ҳишом ибн Урвадан ривоят қилганини билмаймиз. Мусо ибн Довуд ҳам Абу Бакр ал-Мадинийдан, у Ҳишом ибн Урвадан, у отасидан, у Оишадан, у Пайғамбар ﷺдан шунга ўхшашини ривоят қилган. Абу Исо айтди: Бу ҳам заиф ҳадисдир. Абу Бакр ҳадис аҳли ҳузурида заифдир. Жобир ибн Абдуллоҳдан ривоят қилган Абу Бакр ал-Маданийнинг исми Фазл ибн Мубашшир бўлиб, у бундан ишончлироқ ва қадимийроқдир.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، وَعُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَعْتَكِفُ الْعَشْرَ الأَوَاخِرَ مِنْ رَمَضَانَ حَتَّى قَبَضَهُ اللَّهُ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أُبَىِّ بْنِ كَعْبٍ وَأَبِي لَيْلَى وَأَبِي سَعِيدٍ وَأَنَسٍ وَابْنِ عُمَرَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ وَعَائِشَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadiki, Paygʻambar ﷺ Ramazonning oxirgi oʻn kunligida — Alloh ularni (vafot ettirib) qabz qilgunigacha — eʼtikof oʻtirar edilar. (Roviy) aytdi: Bu bobda Ubayy ibn Kaʼb, Abu Layla, Abu Said, Anas va Ibn Umardan ham (rivoyat bor). Abu Iso aytdi: Abu Hurayra va Oishaning hadisi hasan sahih hadisdir.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинадики, Пайғамбар ﷺ Рамазоннинг охирги ўн кунлигида — Аллоҳ уларни (вафот эттириб) қабз қилгунигача — эътикоф ўтирар эдилар. (Ровий) айтди: Бу бобда Убайй ибн Каъб, Абу Лайла, Абу Саид, Анас ва Ибн Умардан ҳам (ривоят бор). Абу Исо айтди: Абу Ҳурайра ва Оишанинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ عَمْرَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذَا أَرَادَ أَنْ يَعْتَكِفَ صَلَّى الْفَجْرَ ثُمَّ دَخَلَ فِي مُعْتَكَفِهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ عَنْ عَمْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مُرْسَلاً ‏.‏ رَوَاهُ مَالِكٌ وَغَيْرُ وَاحِدٍ عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ عَنْ عَمْرَةَ مُرْسَلاً ‏.‏ وَرَوَاهُ الأَوْزَاعِيُّ وَسُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَغَيْرُ وَاحِدٍ عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ عَنْ عَمْرَةَ عَنْ عَائِشَةَ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا الْحَدِيثِ عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ يَقُولُونَ إِذَا أَرَادَ الرَّجُلُ أَنْ يَعْتَكِفَ صَلَّى الْفَجْرَ ثُمَّ دَخَلَ فِي مُعْتَكَفِهِ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ بْنِ حَنْبَلٍ وَإِسْحَاقَ بْنِ إِبْرَاهِيمَ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُهُمْ إِذَا أَرَادَ أَنْ يَعْتَكِفَ فَلْتَغِبْ لَهُ الشَّمْسُ مِنَ اللَّيْلَةِ الَّتِي يُرِيدُ أَنْ يَعْتَكِفَ فِيهَا مِنَ الْغَدِ وَقَدْ قَعَدَ فِي مُعْتَكَفِهِ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَمَالِكِ بْنِ أَنَسٍ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho) aytadi: Rasululloh ﷺ eʼtikof qilmoqchi boʻlsalar, bomdod namozini oʻqib, soʻng eʼtikof joyiga kirar edilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis Yahyo ibn Saiddan, u Amradan, u Paygʻambar ﷺdan mursal qilib ham rivoyat qilingan. Uni Molik va boshqa koʻplar Yahyo ibn Saiddan, u Amradan mursal qilib rivoyat qilgan. Avzoiy, Sufyon as-Savriy va boshqa koʻplar esa uni Yahyo ibn Saiddan, u Amradan, u Oishadan rivoyat qilgan. Baʼzi ilm ahli huzurida amal shu hadisga muvofiqdir: ular kishi eʼtikof qilmoqchi boʻlsa, bomdodni oʻqib, soʻng eʼtikof joyiga kiradi, deydilar. Bu Ahmad ibn Hanbal va Ishoq ibn Ibrohimning soʻzidir. Baʼzilari esa: eʼtikof qilmoqchi boʻlsa, ertasi kuni eʼtikof qilmoqchi boʻlgan kechasida unga quyosh botsin va eʼtikof joyiga oʻtirgan boʻlsin, deydilar. Bu Sufyon as-Savriy va Molik ibn Anasning soʻzidir.Оиша (розияллоҳу анҳо) айтади: Расулуллоҳ ﷺ эътикоф қилмоқчи бўлсалар, бомдод намозини ўқиб, сўнг эътикоф жойига кирар эдилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис Яҳё ибн Саиддан, у Амрадан, у Пайғамбар ﷺдан мурсал қилиб ҳам ривоят қилинган. Уни Молик ва бошқа кўплар Яҳё ибн Саиддан, у Амрадан мурсал қилиб ривоят қилган. Авзоий, Суфён ас-Саврий ва бошқа кўплар эса уни Яҳё ибн Саиддан, у Амрадан, у Оишадан ривоят қилган. Баъзи илм аҳли ҳузурида амал шу ҳадисга мувофиқдир: улар киши эътикоф қилмоқчи бўлса, бомдодни ўқиб, сўнг эътикоф жойига киради, дейдилар. Бу Аҳмад ибн Ҳанбал ва Ишоқ ибн Иброҳимнинг сўзидир. Баъзилари эса: эътикоф қилмоқчи бўлса, эртаси куни эътикоф қилмоқчи бўлган кечасида унга қуёш ботсин ва эътикоф жойига ўтирган бўлсин, дейдилар. Бу Суфён ас-Саврий ва Молик ибн Анаснинг сўзидир.

حَدَّثَنَا هَارُونُ بْنُ إِسْحَاقَ الْهَمْدَانِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُجَاوِرُ فِي الْعَشْرِ الأَوَاخِرِ مِنْ رَمَضَانَ وَيَقُولُ ‏"‏ تَحَرَّوْا لَيْلَةَ الْقَدْرِ فِي الْعَشْرِ الأَوَاخِرِ مِنْ رَمَضَانَ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ عُمَرَ وَأُبَىٍّ وَجَابِرِ بْنِ سَمُرَةَ وَجَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ وَابْنِ عُمَرَ وَالْفَلَتَانِ بْنِ عَاصِمٍ وَأَنَسٍ وَأَبِي سَعِيدٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ أُنَيْسٍ وَأَبِي بَكْرَةَ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَبِلاَلٍ وَعُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَائِشَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَوْلُهَا يُجَاوِرُ يَعْنِي يَعْتَكِفُ ‏.‏ وَأَكْثَرُ الرِّوَايَاتِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ ‏"‏ الْتَمِسُوهَا فِي الْعَشْرِ الأَوَاخِرِ فِي كُلِّ وِتْرٍ ‏"‏ ‏.‏ وَرُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ أَنَّهَا لَيْلَةُ إِحْدَى وَعِشْرِينَ وَلَيْلَةُ ثَلاَثٍ وَعِشْرِينَ وَخَمْسٍ وَعِشْرِينَ وَسَبْعٍ وَعِشْرِينَ وَتِسْعٍ وَعِشْرِينَ وَآخِرُ لَيْلَةٍ مِنْ رَمَضَانَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى قَالَ الشَّافِعِيُّ كَأَنَّ هَذَا عِنْدِي وَاللَّهُ أَعْلَمُ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ يُجِيبُ عَلَى نَحْوِ مَا يُسْأَلُ عَنْهُ يُقَالُ لَهُ نَلْتَمِسُهَا فِي لَيْلَةِ كَذَا فَيَقُولُ الْتَمِسُوهَا فِي لَيْلَةِ كَذَا ‏.‏ قَالَ الشَّافِعِيُّ وَأَقْوَى الرِّوَايَاتِ عِنْدِي فِيهَا لَيْلَةُ إِحْدَى وَعِشْرِينَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَقَدْ رُوِيَ عَنْ أُبَىِّ بْنِ كَعْبٍ أَنَّهُ كَانَ يَحْلِفُ أَنَّهَا لَيْلَةُ سَبْعٍ وَعِشْرِينَ ‏.‏ وَيَقُولُ أَخْبَرَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِعَلاَمَتِهَا فَعَدَدْنَا وَحَفِظْنَا ‏.‏ وَرُوِيَ عَنْ أَبِي قِلاَبَةَ أَنَّهُ قَالَ لَيْلَةُ الْقَدْرِ تَنْتَقِلُ فِي الْعَشْرِ الأَوَاخِرِ ‏.‏ حَدَّثَنَا بِذَلِكَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ عَنْ مَعْمَرٍ عَنْ أَيُّوبَ عَنْ أَبِي قِلاَبَةَ بِهَذَا ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho) aytadi: Rasululloh ﷺ Ramazonning oxirgi oʻn kunligida (masjidda) muqim turar va: «Laylatul Qadrni Ramazonning oxirgi oʻn kunligida izlanglar», der edilar. Bu bobda Umar, Ubayy, Jobir ibn Samura, Jobir ibn Abdulloh, Ibn Umar, Falaton ibn Osim, Anas, Abu Said, Abdulloh ibn Unays, Abu Bakra, Ibn Abbos, Bilol va Uboda ibn Somitdan ham (rivoyat bor). Abu Iso aytdi: Oishaning hadisi hasan sahih hadisdir. Uning «yujovir» degan soʻzi «eʼtikof qiladi» degan maʼnodadir. Paygʻambar ﷺdan kelgan rivoyatlarning koʻpchiligida u zot: «Uni oxirgi oʻn kunlikdagi har bir toq kechada izlanglar», deganlar. Paygʻambar ﷺdan Laylatul Qadr haqida u yigirma birinchi kecha, yigirma uchinchi kecha, yigirma beshinchi, yigirma yettinchi, yigirma toʻqqizinchi va Ramazonning oxirgi kechasi ekani rivoyat qilingan. Abu Iso aytdi: Shofeiy: «Bu mening nazarimda — Alloh aʼlam — Paygʻambar ﷺ oʻzlaridan soʻralgan narsaga muvofiq javob berar edilar: u zotga ‹uni falon kechada izlaylikmi?› deyilar, u zot esa ‹uni falon kechada izlanglar› der edilar», dedi. Shofeiy: «Bunda mening nazarimda eng kuchli rivoyat — yigirma birinchi kechadir», dedi. Abu Iso aytdi: Ubayy ibn Kaʼbdan rivoyat qilinishicha, u uning yigirma yettinchi kecha ekaniga qasam ichar va: «Rasululloh ﷺ bizga uning alomatidan xabar bergan edilar, biz sanab, yodlab oldik», der edi. Abu Qilobadan rivoyat qilinishicha, u: «Laylatul Qadr oxirgi oʻn kunlikda kelib turadi», degan.Оиша (розияллоҳу анҳо) айтади: Расулуллоҳ ﷺ Рамазоннинг охирги ўн кунлигида (масжидда) муқим турар ва: «Лайлатул Қадрни Рамазоннинг охирги ўн кунлигида изланглар», дер эдилар. Бу бобда Умар, Убайй, Жобир ибн Самура, Жобир ибн Абдуллоҳ, Ибн Умар, Фалатон ибн Осим, Анас, Абу Саид, Абдуллоҳ ибн Унайс, Абу Бакра, Ибн Аббос, Билол ва Убода ибн Сомитдан ҳам (ривоят бор). Абу Исо айтди: Оишанинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Унинг «южовир» деган сўзи «эътикоф қилади» деган маънодадир. Пайғамбар ﷺдан келган ривоятларнинг кўпчилигида у зот: «Уни охирги ўн кунликдаги ҳар бир тоқ кечада изланглар», деганлар. Пайғамбар ﷺдан Лайлатул Қадр ҳақида у йигирма биринчи кеча, йигирма учинчи кеча, йигирма бешинчи, йигирма еттинчи, йигирма тўққизинчи ва Рамазоннинг охирги кечаси экани ривоят қилинган. Абу Исо айтди: Шофеий: «Бу менинг назаримда — Аллоҳ аълам — Пайғамбар ﷺ ўзларидан сўралган нарсага мувофиқ жавоб берар эдилар: у зотга ‹уни фалон кечада излайликми?› дейилар, у зот эса ‹уни фалон кечада изланглар› дер эдилар», деди. Шофеий: «Бунда менинг назаримда энг кучли ривоят — йигирма биринчи кечадир», деди. Абу Исо айтди: Убайй ибн Каъбдан ривоят қилинишича, у унинг йигирма еттинчи кеча эканига қасам ичар ва: «Расулуллоҳ ﷺ бизга унинг аломатидан хабар берган эдилар, биз санаб, ёдлаб олдик», дер эди. Абу Қилобадан ривоят қилинишича, у: «Лайлатул Қадр охирги ўн кунликда келиб туради», деган.

حَدَّثَنَا وَاصِلُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى الْكُوفِيُّ، حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ عَيَّاشٍ، عَنْ عَاصِمٍ، عَنْ زِرٍّ، قَالَ قُلْتُ لأُبَىِّ بْنِ كَعْبٍ أَنَّى عَلِمْتَ أَبَا الْمُنْذِرِ أَنَّهَا لَيْلَةُ سَبْعٍ وَعِشْرِينَ قَالَ بَلَى أَخْبَرَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَنَّهَا لَيْلَةٌ صَبِيحَتُهَا تَطْلُعُ الشَّمْسُ لَيْسَ لَهَا شُعَاعٌ ‏"‏ ‏.‏ فَعَدَدْنَا وَحَفِظْنَا وَاللَّهِ لَقَدْ عَلِمَ ابْنُ مَسْعُودٍ أَنَّهَا فِي رَمَضَانَ وَأَنَّهَا لَيْلَةُ سَبْعٍ وَعِشْرِينَ وَلَكِنْ كَرِهَ أَنْ يُخْبِرَكُمْ فَتَتَّكِلُوا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Zirr (rahimahulloh) aytadi: «Men Ubayy ibn Kaʼb (roziyallohu anhu)ga: ‹Ey Abul Munzir, uning yigirma yettinchi kecha ekanini qaydan bilding?› dedim. U: ‹Albatta, Rasululloh ﷺ bizga uning shunday kecha ekanini, ertasiga quyosh nursiz chiqishini xabar berdilar, biz ham sanab, yodlab oldik. Allohga qasamki, Ibn Masʼud uning Ramazonda va yigirma yettinchi kecha ekanini bilar edi, lekin sizlarga aytib qoʻyib, unga suyanib qolishingizni yoqtirmadi›, dedi». Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahih hadisdir.Зирр (раҳимаҳуллоҳ) айтади: «Мен Убайй ибн Каъб (розияллоҳу анҳу)га: ‹Эй Абул Мунзир, унинг йигирма еттинчи кеча эканини қайдан билдинг?› дедим. У: ‹Албатта, Расулуллоҳ ﷺ бизга унинг шундай кеча эканини, эртасига қуёш нурсиз чиқишини хабар бердилар, биз ҳам санаб, ёдлаб олдик. Аллоҳга қасамки, Ибн Масъуд унинг Рамазонда ва йигирма еттинчи кеча эканини билар эди, лекин сизларга айтиб қўйиб, унга суяниб қолишингизни ёқтирмади›, деди». Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا حُمَيْدُ بْنُ مَسْعَدَةَ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ، حَدَّثَنَا عُيَيْنَةُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي قَالَ، ذُكِرَتْ لَيْلَةُ الْقَدْرِ عِنْدَ أَبِي بَكْرَةَ فَقَالَ مَا أَنَا بِمُلْتَمِسِهَا، لِشَيْءٍ سَمِعْتُهُ مِنْ، رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلاَّ فِي الْعَشْرِ الأَوَاخِرِ فَإِنِّي سَمِعْتُهُ يَقُولُ ‏"‏ الْتَمِسُوهَا فِي تِسْعٍ يَبْقَيْنَ أَوْ فِي سَبْعٍ يَبْقَيْنَ أَوْ فِي خَمْسٍ يَبْقَيْنَ أَوْ فِي ثَلاَثٍ أَوْ آخِرِ لَيْلَةٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَكَانَ أَبُو بَكْرَةَ يُصَلِّي فِي الْعِشْرِينَ مِنْ رَمَضَانَ كَصَلاَتِهِ فِي سَائِرِ السَّنَةِ فَإِذَا دَخَلَ الْعَشْرُ اجْتَهَدَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Bakra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Uning oldida Laylatul Qadr haqida gap ochildi. Shunda u: «Rasululloh ﷺdan eshitgan bir narsa sababli men uni faqat oxirgi oʻn kunlikdagina izlayman. Chunki men u zotning: ‹Uni toʻqqiz kun qolganda yoki yetti kun qolganda yoki besh kun qolganda yoki uch kun qolganda yoxud oxirgi kechada izlanglar›, deyayotganlarini eshitganman», dedi. (Roviy) aytdi: Abu Bakra Ramazonning (dastlabki) yigirma kunida yilning qolgan kunlaridagiday namoz oʻqir, oxirgi oʻn kunlik kirgach esa jidu jahd qilardi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Абу Бакра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Унинг олдида Лайлатул Қадр ҳақида гап очилди. Шунда у: «Расулуллоҳ ﷺдан эшитган бир нарса сабабли мен уни фақат охирги ўн кунликдагина излайман. Чунки мен у зотнинг: ‹Уни тўққиз кун қолганда ёки етти кун қолганда ёки беш кун қолганда ёки уч кун қолганда ёхуд охирги кечада изланглар›, деяётганларини эшитганман», деди. (Ровий) айтди: Абу Бакра Рамазоннинг (дастлабки) йигирма кунида йилнинг қолган кунларидагидай намоз ўқир, охирги ўн кунлик киргач эса жиду жаҳд қиларди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ هُبَيْرَةَ بْنِ يَرِيمَ، عَنْ عَلِيٍّ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ يُوقِظُ أَهْلَهُ فِي الْعَشْرِ الأَوَاخِرِ مِنْ رَمَضَانَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Ali (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ Ramazonning oxirgi oʻn kunligida oʻz ahlini (ibodat uchun) uygʻotar edilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Али (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ Рамазоннинг охирги ўн кунлигида ўз аҳлини (ибодат учун) уйғотар эдилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ زِيَادٍ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنِ الأَسْوَدِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَجْتَهِدُ فِي الْعَشْرِ الأَوَاخِرِ مَا لاَ يَجْتَهِدُ فِي غَيْرِهَا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ oxirgi oʻn kunlikda boshqa kunlarda qilmagan darajada jidu jahd qilardilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahih gʻaribdir.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ охирги ўн кунликда бошқа кунларда қилмаган даражада жиду жаҳд қилардилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ نُمَيْرِ بْنِ عَرِيبٍ، عَنْ عَامِرِ بْنِ مَسْعُودٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ الْغَنِيمَةُ الْبَارِدَةُ الصَّوْمُ فِي الشِّتَاءِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ مُرْسَلٌ ‏.‏ عَامِرُ بْنُ مَسْعُودٍ لَمْ يُدْرِكِ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ وَالِدُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ عَامِرٍ الْقُرَشِيِّ الَّذِي رَوَى عَنْهُ شُعْبَةُ وَالثَّوْرِيُّ ‏.‏

Omir ibn Masʼud (rahimahulloh) Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Qishdagi roʻza — sovuq oʻljadir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis mursaldir. Omir ibn Masʼud Nabiy ﷺga yetishmagan. U — Shuʼba va Savriy undan rivoyat qilgan Ibrohim ibn Omir al-Qurashiyning otasidir.Омир ибн Масъуд (раҳимаҳуллоҳ) Набий ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Қишдаги рўза — совуқ ўлжадир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис мурсалдир. Омир ибн Масъуд Набий ﷺга етишмаган. У — Шуъба ва Саврий ундан ривоят қилган Иброҳим ибн Омир ал-Қурашийнинг отасидир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا بَكْرُ بْنُ مُضَرَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ الْحَارِثِ، عَنْ بُكَيْرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الأَشَجِّ، عَنْ يَزِيدَ، مَوْلَى سَلَمَةَ بْنِ الأَكْوَعِ عَنْ سَلَمَةَ بْنِ الأَكْوَعِ، قَالَ لَمَّا نَزَلَتْ ‏:‏ ‏(‏وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعَامُ مِسْكِينٍ ‏)‏ كَانَ مَنْ أَرَادَ مِنَّا أَنْ يُفْطِرَ وَيَفْتَدِيَ حَتَّى نَزَلَتِ الآيَةُ الَّتِي بَعْدَهَا فَنَسَخَتْهَا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَيَزِيدُ هُوَ ابْنُ أَبِي عُبَيْدٍ مَوْلَى سَلَمَةَ بْنِ الأَكْوَعِ ‏.‏

Salama ibn al-Akvaʼ (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: {Uni (roʻzani) bazoʻr koʻtaradiganlar zimmasiga fidya — bir miskinning taomi (lozimdir)} (Baqara 184) degan oyat nozil boʻlganida, bizdan kim (roʻzasini) ochib fidya berishni xohlasa, shunday qilardi. Toki undan keyingi oyat nozil boʻlib, uni nasx qildi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahih gʻaribdir. Yazid — Salama ibn al-Akvaʼning ozod qilgan quli Ibn Abu Ubayddir.Салама ибн ал-Акваъ (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: {Уни (рўзани) базўр кўтарадиганлар зиммасига фидя — бир мискиннинг таоми (лозимдир)} (Бақара 184) деган оят нозил бўлганида, биздан ким (рўзасини) очиб фидя беришни хоҳласа, шундай қиларди. Токи ундан кейинги оят нозил бўлиб, уни насх қилди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир. Язид — Салама ибн ал-Акваънинг озод қилган қули Ибн Абу Убайддир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُنْكَدِرِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ كَعْبٍ، أَنَّهُ قَالَ أَتَيْتُ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ فِي رَمَضَانَ وَهُوَ يُرِيدُ سَفَرًا وَقَدْ رُحِلَتْ لَهُ رَاحِلَتُهُ وَلَبِسَ ثِيَابَ السَّفَرِ فَدَعَا بِطَعَامٍ فَأَكَلَ فَقُلْتُ لَهُ سُنَّةٌ قَالَ سُنَّةٌ ‏.‏ ثُمَّ رَكِبَ ‏.‏

Muhammad ibn Kaʼb (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: U aytdi: Ramazonda Anas ibn Molikning oldiga keldim, u safarga otlanmoqchi edi. Unga ulovi tayyorlangan, oʻzi esa safar kiyimlarini kiyib olgan edi. So u taom keltirishni buyurib, yedi. Men unga: «(Bu) sunnatmi?» dedim. U: «Sunnat», dedi. Soʻng ulovga mindi.Муҳаммад ибн Каъб (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: У айтди: Рамазонда Анас ибн Моликнинг олдига келдим, у сафарга отланмоқчи эди. Унга улови тайёрланган, ўзи эса сафар кийимларини кийиб олган эди. Со у таом келтиришни буюриб, еди. Мен унга: «(Бу) суннатми?» дедим. У: «Суннат», деди. Сўнг уловга минди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ أَبِي مَرْيَمَ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، قَالَ حَدَّثَنِي زَيْدُ بْنُ أَسْلَمَ، قَالَ حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ الْمُنْكَدِرِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ كَعْبٍ، قَالَ أَتَيْتُ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ فِي رَمَضَانَ فَذَكَرَ نَحْوَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَمُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ هُوَ ابْنُ أَبِي كَثِيرٍ هُوَ مَدِينِيٌّ ثِقَةٌ وَهُوَ أَخُو إِسْمَاعِيلَ بْنِ جَعْفَرٍ ‏.‏ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ هُوَ ابْنُ نَجِيحٍ وَالِدُ عَلِيِّ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْمَدِينِيِّ وَكَانَ يَحْيَى بْنُ مَعِينٍ يُضَعِّفُهُ ‏.‏ وَقَدْ ذَهَبَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِلَى هَذَا الْحَدِيثِ وَقَالُوا لِلْمُسَافِرِ أَنْ يُفْطِرَ فِي بَيْتِهِ قَبْلَ أَنْ يَخْرُجَ وَلَيْسَ لَهُ أَنْ يَقْصُرَ الصَّلاَةَ حَتَّى يَخْرُجَ مِنْ جِدَارِ الْمَدِينَةِ أَوِ الْقَرْيَةِ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ إِسْحَاقَ بْنِ إِبْرَاهِيمَ الْحَنْظَلِيِّ ‏.‏

Muhammad ibn Kaʼb (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: U: «Ramazonda Anas ibn Molikning oldiga keldim», deb yuqoridagiga oʻxshash (hadisni) zikr qildi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir. Muhammad ibn Jaʼfar — u Ibn Abu Kasirdir, madinalik, ishonchli (rovi), u Ismoil ibn Jaʼfarning akasidir. Abdulloh ibn Jaʼfar esa Ibn Najih boʻlib, Ali ibn Abdulloh al-Madiniyning otasidir, Yahyo ibn Maʼin uni zaif sanagan. Baʼzi ilm ahli shu hadisga koʻra: musofir uydan chiqishidan oldin uyida (roʻzasini) ochishi mumkin, ammo shahar yoki qishloq devoridan chiqmaguncha namozni qasr qilolmaydi, deyishgan. Bu Ishoq ibn Ibrohim al-Hanzaliyning soʻzidir.Муҳаммад ибн Каъб (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: У: «Рамазонда Анас ибн Моликнинг олдига келдим», деб юқоридагига ўхшаш (ҳадисни) зикр қилди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир. Муҳаммад ибн Жаъфар — у Ибн Абу Касирдир, мадиналик, ишончли (рови), у Исмоил ибн Жаъфарнинг акасидир. Абдуллоҳ ибн Жаъфар эса Ибн Нажиҳ бўлиб, Али ибн Абдуллоҳ ал-Мадинийнинг отасидир, Яҳё ибн Маъин уни заиф санаган. Баъзи илм аҳли шу ҳадисга кўра: мусофир уйдан чиқишидан олдин уйида (рўзасини) очиши мумкин, аммо шаҳар ёки қишлоқ деворидан чиқмагунча намозни қаср қилолмайди, дейишган. Бу Ишоқ ибн Иброҳим ал-Ҳанзалийнинг сўзидир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنْ سَعْدِ بْنِ طَرِيفٍ، عَنْ عُمَيْرِ بْنِ مَأْمُونٍ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ‏"‏ تُحْفَةُ الصَّائِمِ الدُّهْنُ وَالْمِجْمَرُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لَيْسَ إِسْنَادُهُ بِذَاكَ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ سَعْدِ بْنِ طَرِيفٍ ‏.‏ وَسَعْدُ بْنُ طَرِيفٍ يُضَعَّفُ وَيُقَالُ عُمَيْرُ بْنُ مَأْمُومٍ أَيْضًا ‏.‏

Hasan ibn Ali (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Roʻzadorning sovgʻasi — (xushboʻy) yogʻ va (atir tutatadigan) idishdir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir, uning isnodi unchalik (kuchli) emas, biz uni faqat Saʼd ibn Tarif hadisidan bilamiz. Saʼd ibn Tarif zaif sanaladi. (Umayr ibn Maʼmun) Umayr ibn Maʼmum ham deyiladi.Ҳасан ибн Али (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Рўзадорнинг совғаси — (хушбўй) ёғ ва (атир тутатадиган) идишдир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир, унинг исноди унчалик (кучли) эмас, биз уни фақат Саъд ибн Тариф ҳадисидан биламиз. Саъд ибн Тариф заиф саналади. (Умайр ибн Маъмун) Умайр ибн Маъмум ҳам дейилади.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ مُوسَى، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ الْيَمَانِ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُنْكَدِرِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الْفِطْرُ يَوْمَ يُفْطِرُ النَّاسُ وَالأَضْحَى يَوْمَ يُضَحِّي النَّاسُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى سَأَلْتُ مُحَمَّدًا قُلْتُ لَهُ مُحَمَّدُ بْنُ الْمُنْكَدِرِ سَمِعَ مِنْ عَائِشَةَ قَالَ نَعَمْ يَقُولُ فِي حَدِيثِهِ سَمِعْتُ عَائِشَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ صَحِيحٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Fitr (hayiti) — odamlar roʻzani ochadigan kun, Azho (hayiti) — odamlar qurbonlik qiladigan kundir», dedilar. Abu Iso aytdi: Men Muhammad (al-Buxoriy)dan soʻrab: «Muhammad ibn al-Munkadir Oishadan eshitganmi?» dedim. U: «Ha, hadisida: ‹Oishadan eshitdim›, deydi», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis shu vajhdan hasan gʻarib sahihdir.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Фитр (ҳайити) — одамлар рўзани очадиган кун, Азҳо (ҳайити) — одамлар қурбонлик қиладиган кундир», дедилар. Абу Исо айтди: Мен Муҳаммад (ал-Бухорий)дан сўраб: «Муҳаммад ибн ал-Мункадир Оишадан эшитганми?» дедим. У: «Ҳа, ҳадисида: ‹Оишадан эшитдим›, дейди», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис шу важҳдан ҳасан ғариб саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عَدِيٍّ، قَالَ أَنْبَأَنَا حُمَيْدٌ الطَّوِيلُ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَعْتَكِفُ فِي الْعَشْرِ الأَوَاخِرِ مِنْ رَمَضَانَ فَلَمْ يَعْتَكِفْ عَامًا فَلَمَّا كَانَ فِي الْعَامِ الْمُقْبِلِ اعْتَكَفَ عِشْرِينَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ حَدِيثِ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ‏.‏ وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي الْمُعْتَكِفِ إِذَا قَطَعَ اعْتِكَافَهُ قَبْلَ أَنْ يُتِمَّهُ عَلَى مَا نَوَى فَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِذَا نَقَضَ اعْتِكَافَهُ وَجَبَ عَلَيْهِ الْقَضَاءُ ‏.‏ وَاحْتَجُّوا بِالْحَدِيثِ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم خَرَجَ مِنِ اعْتِكَافِهِ فَاعْتَكَفَ عَشْرًا مِنْ شَوَّالٍ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ مَالِكٍ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُهُمْ إِنْ لَمْ يَكُنْ عَلَيْهِ نَذْرُ اعْتِكَافٍ أَوْ شَيْءٌ أَوْجَبَهُ عَلَى نَفْسِهِ وَكَانَ مُتَطَوِّعًا فَخَرَجَ فَلَيْسَ عَلَيْهِ أَنْ يَقْضِيَ إِلاَّ أَنْ يُحِبَّ ذَلِكَ اخْتِيَارًا مِنْهُ وَلاَ يَجِبُ ذَلِكَ عَلَيْهِ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ ‏.‏ قَالَ الشَّافِعِيُّ فَكُلُّ عَمَلٍ لَكَ أَنْ لاَ تَدْخُلَ فِيهِ فَإِذَا دَخَلْتَ فِيهِ فَخَرَجْتَ مِنْهُ فَلَيْسَ عَلَيْكَ أَنْ تَقْضِيَ إِلاَّ الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ Ramazonning oxirgi oʻn kunligida iʼtikof oʻtirardilar. Bir yili iʼtikof oʻtirmadilar, keyingi yili boʻlganda esa yigirma (kun) iʼtikof oʻtirdilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis Anas ibn Molik hadisidan hasan sahih gʻaribdir. Iʼtikof oʻtirgan kishi niyat qilganini bajarib boʻlmasdan iʼtikofini uzib qoʻysa (nima boʻlishi) haqida ilm ahli ixtilof qilgan. Baʼzi ilm ahli: iʼtikofini buzsa, qazosini bajarish vojib boʻladi, deyishgan va Nabiy ﷺ iʼtikofidan chiqib, Shavvolda oʻn kun iʼtikof oʻtirganlari haqidagi hadisni dalil qilishgan. Bu Molikning soʻzidir. Baʼzilari esa: agar uning zimmasida iʼtikof nazri yoki oʻziga vojib qilib olgan biror narsa boʻlmay, nafl (iʼtikof) oʻtirgan boʻlsa-yu chiqib ketsa, qazosini bajarish vojib emas, faqat oʻz ixtiyori bilan xohlasa (bajarsa boʻladi), deyishgan. Bu Shofiʼiyning soʻzidir. Shofiʼiy: kirmasliging ixtiyoringda boʻlgan har bir amalga kirsang-u soʻng undan chiqsang, qazosini bajarish vojib emas, faqat haj va umradan boshqa, dedi. Bu bobda Abu Hurayradan ham (rivoyat) bor.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ Рамазоннинг охирги ўн кунлигида иътикоф ўтирардилар. Бир йили иътикоф ўтирмадилар, кейинги йили бўлганда эса йигирма (кун) иътикоф ўтирдилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис Анас ибн Молик ҳадисидан ҳасан саҳиҳ ғарибдир. Иътикоф ўтирган киши ният қилганини бажариб бўлмасдан иътикофини узиб қўйса (нима бўлиши) ҳақида илм аҳли ихтилоф қилган. Баъзи илм аҳли: иътикофини бузса, қазосини бажариш вожиб бўлади, дейишган ва Набий ﷺ иътикофидан чиқиб, Шавволда ўн кун иътикоф ўтирганлари ҳақидаги ҳадисни далил қилишган. Бу Моликнинг сўзидир. Баъзилари эса: агар унинг зиммасида иътикоф назри ёки ўзига вожиб қилиб олган бирор нарса бўлмай, нафл (иътикоф) ўтирган бўлса-ю чиқиб кетса, қазосини бажариш вожиб эмас, фақат ўз ихтиёри билан хоҳласа (бажарса бўлади), дейишган. Бу Шофиъийнинг сўзидир. Шофиъий: кирмаслигинг ихтиёрингда бўлган ҳар бир амалга кирсанг-у сўнг ундан чиқсанг, қазосини бажариш вожиб эмас, фақат ҳаж ва умрадан бошқа, деди. Бу бобда Абу Ҳурайрадан ҳам (ривоят) бор.

حَدَّثَنَا أَبُو مُصْعَبٍ الْمَدَنِيُّ، قِرَاءَةً عَنْ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُرْوَةَ، وَعَمْرَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّهَا قَالَتْ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذَا اعْتَكَفَ أَدْنَى إِلَىَّ رَأْسَهُ فَأُرَجِّلُهُ وَكَانَ لاَ يَدْخُلُ الْبَيْتَ إِلاَّ لِحَاجَةِ الإِنْسَانِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ هَكَذَا رَوَاهُ غَيْرُ وَاحِدٍ عَنْ مَالِكٍ عَنِ ابْنِ شِهَابٍ عَنْ عُرْوَةَ وَعَمْرَةَ عَنْ عَائِشَةَ ‏.‏ وَرَوَاهُ بَعْضُهُمْ عَنْ مَالِكٍ عَنِ ابْنِ شِهَابٍ عَنْ عُرْوَةَ عَنْ عَمْرَةَ عَنْ عَائِشَةَ ‏.‏ وَالصَّحِيحُ عَنْ عُرْوَةَ وَعَمْرَةَ عَنْ عَائِشَةَ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ iʼtikof oʻtirgan vaqtlarida boshlarini menga yaqinlashtirardilar, men esa sochlarini tarardim. U zot uyga faqat inson hojati uchungina kirardilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Buni bir necha kishi Molikdan, u Ibn Shihobdan, u Urva va Amradan, ular Oishadan shunday rivoyat qilishgan. Baʼzilar esa Molikdan, u Ibn Shihobdan, u Urvadan, u Amradan, u Oishadan rivoyat qilgan. Sahihi esa Urva va Amradan, ular Oishadan (rivoyat qilingani)dir.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ иътикоф ўтирган вақтларида бошларини менга яқинлаштирардилар, мен эса сочларини тарардим. У зот уйга фақат инсон ҳожати учунгина кирардилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Буни бир неча киши Моликдан, у Ибн Шиҳобдан, у Урва ва Амрадан, улар Оишадан шундай ривоят қилишган. Баъзилар эса Моликдан, у Ибн Шиҳобдан, у Урвадан, у Амрадан, у Оишадан ривоят қилган. Саҳиҳи эса Урва ва Амрадан, улар Оишадан (ривоят қилингани)дир.

حَدَّثَنَا بِذَلِكَ، قُتَيْبَةُ حَدَّثَنَا اللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُرْوَةَ، وَعَمْرَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ إِذَا اعْتَكَفَ الرَّجُلُ أَنْ لاَ يَخْرُجَ مِنِ اعْتِكَافِهِ إِلاَّ لِحَاجَةِ الإِنْسَانِ وَاجْتَمَعُوا عَلَى هَذَا أَنَّهُ يَخْرُجُ لِقَضَاءِ حَاجَتِهِ لِلْغَائِطِ وَالْبَوْلِ ‏.‏ ثُمَّ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي عِيَادَةِ الْمَرِيضِ وَشُهُودِ الْجُمُعَةِ وَالْجَنَازَةِ لِلْمُعْتَكِفِ فَرَأَى بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ أَنْ يَعُودَ الْمَرِيضَ وَيُشَيِّعَ الْجَنَازَةَ وَيَشْهَدَ الْجُمُعَةَ إِذَا اشْتَرَطَ ذَلِكَ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَابْنِ الْمُبَارَكِ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُهُمْ لَيْسَ لَهُ أَنْ يَفْعَلَ شَيْئًا مِنْ هَذَا وَرَأَوْا لِلْمُعْتَكِفِ إِذَا كَانَ فِي مِصْرٍ يُجَمَّعُ فِيهِ أَنْ لاَ يَعْتَكِفَ إِلاَّ فِي مَسْجِدِ الْجَامِعِ لأَنَّهُمْ كَرِهُوا الْخُرُوجَ لَهُ مِنْ مُعْتَكَفِهِ إِلَى الْجُمُعَةِ وَلَمْ يَرَوْا لَهُ أَنْ يَتْرُكَ الْجُمُعَةَ فَقَالُوا لاَ يَعْتَكِفُ إِلاَّ فِي مَسْجِدِ الْجَامِعِ حَتَّى لاَ يَحْتَاجُ إِلَى أَنْ يَخْرُجَ مِنْ مُعْتَكَفِهِ لِغَيْرِ قَضَاءِ حَاجَةِ الإِنْسَانِ لأَنَّ خُرُوجَهُ لِغَيْرِ قَضَاءِ حَاجَةِ الإِنْسَانِ قَطْعٌ عِنْدَهُمْ لِلاِعْتِكَافِ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ مَالِكٍ وَالشَّافِعِيِّ ‏.‏ وَقَالَ أَحْمَدُ لاَ يَعُودُ الْمَرِيضَ وَلاَ يَتْبَعُ الْجَنَازَةَ عَلَى حَدِيثِ عَائِشَةَ ‏.‏ وَقَالَ إِسْحَاقُ إِنِ اشْتَرَطَ ذَلِكَ فَلَهُ أَنْ يَتْبَعَ الْجَنَازَةَ وَيَعُودَ الْمَرِيضَ ‏.‏

Buni bizga Qutayba aytdi: Bizga Lays ibn Saʼd, Ibn Shihobdan, u Urva va Amradan, ular Oishadan (oldingiga oʻxshash hadisni) rivoyat qildi. Ilm ahli nazdida amal shunga koʻradir: kishi iʼtikof oʻtirsa, iʼtikofidan faqat inson hojati uchungina chiqsin. Ular hojatni — katta va kichik tahorat uchun chiqishni — ado etish uchun chiqishi haqida ittifoq qilishgan. Soʻng ilm ahli iʼtikof oʻtirgan kishining bemorni koʻrgani borishi, jumʼa va janozada hozir boʻlishi haqida ixtilof qilgan. Nabiy ﷺning ashoblaridan va boshqalardan baʼzi ilm ahli: agar (oldindan) shart qilib qoʻygan boʻlsa, bemorni koʻrgani borsin, janozani kuzatsin va jumʼada hozir boʻlsin, deb koʻrishgan. Bu Sufyon Savriy va Ibn al-Muborakning soʻzidir. Baʼzilari esa: u bulardan birortasini qilolmaydi, deyishgan va iʼtikof oʻtirgan kishi jumʼa oʻqiladigan shaharda boʻlsa, faqat jomeʼ masjidida iʼtikof oʻtirsin, deb koʻrishgan, chunki ular jumʼaga chiqish uchun iʼtikof joyidan chiqishni makruh sanashgan, jumʼani tark etishni esa joiz koʻrmaganlar. Shu sababli: inson hojatini ado etishdan boshqa narsa uchun iʼtikof joyidan chiqishga muhtoj boʻlmasligi uchun faqat jomeʼ masjidida iʼtikof oʻtirsin, deyishgan. Negaki, inson hojatini ado etishdan boshqa narsa uchun chiqishi ular nazdida iʼtikofni uzishdir. Bu Molik va Shofiʼiyning soʻzidir. Ahmad esa: Oisha hadisiga koʻra bemorni koʻrgani bormaydi va janoza ketidan ergashmaydi, dedi. Ishoq: agar buni shart qilib qoʻygan boʻlsa, janoza ketidan ergashishi va bemorni koʻrgani borishi mumkin, dedi.Буни бизга Қутайба айтди: Бизга Лайс ибн Саъд, Ибн Шиҳобдан, у Урва ва Амрадан, улар Оишадан (олдингига ўхшаш ҳадисни) ривоят қилди. Илм аҳли наздида амал шунга кўрадир: киши иътикоф ўтирса, иътикофидан фақат инсон ҳожати учунгина чиқсин. Улар ҳожатни — катта ва кичик таҳорат учун чиқишни — адо этиш учун чиқиши ҳақида иттифоқ қилишган. Сўнг илм аҳли иътикоф ўтирган кишининг беморни кўргани бориши, жумъа ва жанозада ҳозир бўлиши ҳақида ихтилоф қилган. Набий ﷺнинг ашобларидан ва бошқалардан баъзи илм аҳли: агар (олдиндан) шарт қилиб қўйган бўлса, беморни кўргани борсин, жанозани кузатсин ва жумъада ҳозир бўлсин, деб кўришган. Бу Суфён Саврий ва Ибн ал-Муборакнинг сўзидир. Баъзилари эса: у булардан бирортасини қилолмайди, дейишган ва иътикоф ўтирган киши жумъа ўқиладиган шаҳарда бўлса, фақат жомеъ масжидида иътикоф ўтирсин, деб кўришган, чунки улар жумъага чиқиш учун иътикоф жойидан чиқишни макруҳ санашган, жумъани тарк этишни эса жоиз кўрмаганлар. Шу сабабли: инсон ҳожатини адо этишдан бошқа нарса учун иътикоф жойидан чиқишга муҳтож бўлмаслиги учун фақат жомеъ масжидида иътикоф ўтирсин, дейишган. Негаки, инсон ҳожатини адо этишдан бошқа нарса учун чиқиши улар наздида иътикофни узишдир. Бу Молик ва Шофиъийнинг сўзидир. Аҳмад эса: Оиша ҳадисига кўра беморни кўргани бормайди ва жаноза кетидан эргашмайди, деди. Ишоқ: агар буни шарт қилиб қўйган бўлса, жаноза кетидан эргашиши ва беморни кўргани бориши мумкин, деди.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْفُضَيْلِ، عَنْ دَاوُدَ بْنِ أَبِي هِنْدٍ، عَنِ الْوَلِيدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْجُرَشِيِّ، عَنْ جُبَيْرِ بْنِ نُفَيْرٍ، عَنْ أَبِي ذَرٍّ، قَالَ صُمْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَلَمْ يُصَلِّ بِنَا حَتَّى بَقِيَ سَبْعٌ مِنَ الشَّهْرِ فَقَامَ بِنَا حَتَّى ذَهَبَ ثُلُثُ اللَّيْلِ ثُمَّ لَمْ يَقُمْ بِنَا فِي السَّادِسَةِ وَقَامَ بِنَا فِي الْخَامِسَةِ حَتَّى ذَهَبَ شَطْرُ اللَّيْلِ فَقُلْنَا لَهُ يَا رَسُولَ اللَّهِ لَوْ نَفَّلْتَنَا بَقِيَّةَ لَيْلَتِنَا هَذِهِ فَقَالَ ‏"‏ إِنَّهُ مَنْ قَامَ مَعَ الإِمَامِ حَتَّى يَنْصَرِفَ كُتِبَ لَهُ قِيَامُ لَيْلَةٍ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ لَمْ يُصَلِّ بِنَا حَتَّى بَقِيَ ثَلاَثٌ مِنَ الشَّهْرِ وَصَلَّى بِنَا فِي الثَّالِثَةِ وَدَعَا أَهْلَهُ وَنِسَاءَهُ فَقَامَ بِنَا حَتَّى تَخَوَّفْنَا الْفَلاَحَ ‏.‏ قُلْتُ لَهُ وَمَا الْفَلاَحُ قَالَ السُّحُورُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي قِيَامِ رَمَضَانَ فَرَأَى بَعْضُهُمْ أَنْ يُصَلِّيَ إِحْدَى وَأَرْبَعِينَ رَكْعَةً مَعَ الْوِتْرِ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ أَهْلِ الْمَدِينَةِ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَهُمْ بِالْمَدِينَةِ ‏.‏ وَأَكْثَرُ أَهْلِ الْعِلْمِ عَلَى مَا رُوِيَ عَنْ عُمَرَ وَعَلِيٍّ وَغَيْرِهِمَا مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم عِشْرِينَ رَكْعَةً ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَابْنِ الْمُبَارَكِ وَالشَّافِعِيِّ ‏.‏ وَقَالَ الشَّافِعِيُّ وَهَكَذَا أَدْرَكْتُ بِبَلَدِنَا بِمَكَّةَ يُصَلُّونَ عِشْرِينَ رَكْعَةً ‏.‏ وَقَالَ أَحْمَدُ رُوِيَ فِي هَذَا أَلْوَانٌ ‏.‏ وَلَمْ يَقْضِ فِيهِ بِشَيْءٍ ‏.‏ وَقَالَ إِسْحَاقُ بَلْ نَخْتَارُ إِحْدَى وَأَرْبَعِينَ رَكْعَةً عَلَى مَا رُوِيَ عَنْ أُبَىِّ بْنِ كَعْبٍ ‏.‏ وَاخْتَارَ ابْنُ الْمُبَارَكِ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ الصَّلاَةَ مَعَ الإِمَامِ فِي شَهْرِ رَمَضَانَ ‏.‏ وَاخْتَارَ الشَّافِعِيُّ أَنْ يُصَلِّيَ الرَّجُلُ وَحْدَهُ إِذَا كَانَ قَارِئًا ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَائِشَةَ وَالنُّعْمَانِ بْنِ بَشِيرٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏

Abu Zarr (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U aytdi: Rasululloh ﷺ bilan roʻza tutdik. U zot oydan yetti kun qolgunicha bizga (kechasi) namoz oʻqib bermadilar. (Yetti kun qolganda) bizga tunning uchdan biri oʻtgunicha (namozda) qoim boʻldilar. Soʻng oltinchisida bizga namoz oʻqib bermadilar, beshinchisida esa bizga tunning yarmi oʻtgunicha qoim boʻldilar. Shunda biz u zotga: «Yo Rasululloh, kechamizning qolgan qismida ham bizga nafl (namoz) oʻqitib bersangiz edi», dedik. U zot: «Albatta, kim imom bilan u (namozdan) qaytguncha qoim boʻlsa, unga bir kecha qoim boʻlgani (savobi) yoziladi», dedilar. Soʻng oydan uch kun qolgunicha bizga namoz oʻqib bermadilar. Uchinchisida bizga namoz oʻqitdilar, ahli va ayollarini chaqirib, biz falohdan qoʻrqqunimizcha bizga qoim boʻldilar. Men u zotga: «Faloh nima?» dedim. U: «Saharlik (taomi)», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Ramazon (tunlari)da qoim boʻlish haqida ilm ahli ixtilof qilgan. Baʼzilari vitr bilan birga qirq bir rakaat oʻqishni (maʼqul) koʻrishgan. Bu madina ahlining soʻzi boʻlib, ular nazdida Madinada amal shunga koʻradir. Koʻpchilik ilm ahli esa Umar, Ali va Nabiy ﷺning boshqa ashoblaridan rivoyat qilingani — yigirma rakaat (oʻqish)ga (amal qilishgan). Bu Sufyon Savriy, Ibn al-Muborak va Shofiʼiyning soʻzidir. Shofiʼiy: men oʻz shahrimiz Makkada (odamlarni) shunday — yigirma rakaat oʻqiyotgan holda topdim, dedi. Ahmad: bu haqda turli (rivoyatlar) kelgan, dedi va bu xususda biror (qatʼiy) hukm chiqarmadi. Ishoq esa: aksincha, biz Ubay ibn Kaʼbdan rivoyat qilingani — qirq bir rakaatni ixtiyor qilamiz, dedi. Ibn al-Muborak, Ahmad va Ishoq Ramazon oyida imom bilan birga namoz oʻqishni ixtiyor qilishgan. Shofiʼiy esa: agar (yaxshi) qori boʻlsa, kishi yolgʻiz oʻzi oʻqishini ixtiyor qildi. Bu bobda Oisha, Nuʼmon ibn Bashir va Ibn Abbosdan ham (rivoyat) bor.Абу Зарр (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У айтди: Расулуллоҳ ﷺ билан рўза тутдик. У зот ойдан етти кун қолгунича бизга (кечаси) намоз ўқиб бермадилар. (Етти кун қолганда) бизга туннинг учдан бири ўтгунича (намозда) қоим бўлдилар. Сўнг олтинчисида бизга намоз ўқиб бермадилар, бешинчисида эса бизга туннинг ярми ўтгунича қоим бўлдилар. Шунда биз у зотга: «Ё Расулуллоҳ, кечамизнинг қолган қисмида ҳам бизга нафл (намоз) ўқитиб берсангиз эди», дедик. У зот: «Албатта, ким имом билан у (намоздан) қайтгунча қоим бўлса, унга бир кеча қоим бўлгани (савоби) ёзилади», дедилар. Сўнг ойдан уч кун қолгунича бизга намоз ўқиб бермадилар. Учинчисида бизга намоз ўқитдилар, аҳли ва аёлларини чақириб, биз фалоҳдан қўрққунимизча бизга қоим бўлдилар. Мен у зотга: «Фалоҳ нима?» дедим. У: «Саҳарлик (таоми)», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Рамазон (тунлари)да қоим бўлиш ҳақида илм аҳли ихтилоф қилган. Баъзилари витр билан бирга қирқ бир ракаат ўқишни (маъқул) кўришган. Бу мадина аҳлининг сўзи бўлиб, улар наздида Мадинада амал шунга кўрадир. Кўпчилик илм аҳли эса Умар, Али ва Набий ﷺнинг бошқа ашобларидан ривоят қилингани — йигирма ракаат (ўқиш)га (амал қилишган). Бу Суфён Саврий, Ибн ал-Муборак ва Шофиъийнинг сўзидир. Шофиъий: мен ўз шаҳримиз Маккада (одамларни) шундай — йигирма ракаат ўқиётган ҳолда топдим, деди. Аҳмад: бу ҳақда турли (ривоятлар) келган, деди ва бу хусусда бирор (қатъий) ҳукм чиқармади. Ишоқ эса: аксинча, биз Убай ибн Каъбдан ривоят қилингани — қирқ бир ракаатни ихтиёр қиламиз, деди. Ибн ал-Муборак, Аҳмад ва Ишоқ Рамазон ойида имом билан бирга намоз ўқишни ихтиёр қилишган. Шофиъий эса: агар (яхши) қори бўлса, киши ёлғиз ўзи ўқишини ихтиёр қилди. Бу бобда Оиша, Нуъмон ибн Башир ва Ибн Аббосдан ҳам (ривоят) бор.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحِيمِ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ أَبِي سُلَيْمَانَ، عَنْ عَطَاءٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ خَالِدٍ الْجُهَنِيِّ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ فَطَّرَ صَائِمًا كَانَ لَهُ مِثْلُ أَجْرِهِ غَيْرَ أَنَّهُ لاَ يَنْقُصُ مِنْ أَجْرِ الصَّائِمِ شَيْئًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Zayd ibn Xolid al-Juhaniy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim bir roʻzadorni (iftorda) roʻza ochirib qoʻysa, unga (roʻzador) ajriga oʻxshash (ajr) boʻladi, biroq roʻzadorning ajridan hech narsa kamaymaydi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Зайд ибн Холид ал-Жуҳаний (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким бир рўзадорни (ифторда) рўза очириб қўйса, унга (рўзадор) ажрига ўхшаш (ажр) бўлади, бироқ рўзадорнинг ажридан ҳеч нарса камаймайди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُرَغِّبُ فِي قِيَامِ رَمَضَانَ مِنْ غَيْرِ أَنْ يَأْمُرَهُمْ بِعَزِيمَةٍ وَيَقُولُ ‏"‏ مَنْ قَامَ رَمَضَانَ إِيمَانًا وَاحْتِسَابًا غُفِرَ لَهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِهِ ‏"‏ ‏.‏ فَتُوُفِّيَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَالأَمْرُ عَلَى ذَلِكَ ثُمَّ كَانَ الأَمْرُ كَذَلِكَ فِي خِلاَفَةِ أَبِي بَكْرٍ وَصَدْرًا مِنْ خِلاَفَةِ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ عَلَى ذَلِكَ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَائِشَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ أَيْضًا عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عُرْوَةَ عَنْ عَائِشَةَ ‏عن النبي قال أبو عيسى هذا حديث حسن صحيح.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ ularga qatʼiy buyurmasdan, Ramazonda kechasi (namozga) qoim boʻlishga (qiyomu Ramazonga) ragʻbatlantirar va: «Kim Ramazonni iymon va ajrni umid qilgan holda (namoz oʻqib) qoim boʻlsa, uning oʻtgan gunohlari kechiriladi», der edilar. Rasululloh ﷺ vafot etdilar, ish shu holatda edi. Soʻngra Abu Bakrning xilofati davrida va Umar ibn al-Xattobning xilofati boshlarida ham ish shu holatda davom etdi. Bu bobda Oishadan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Bu hadis sahihdir. Bu hadis yana az-Zuhriydan, u Urvadan, u Oishadan, u Nabiy ﷺdan (rivoyat qilgani tariqasida) ham rivoyat qilingan. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ уларга қатъий буюрмасдан, Рамазонда кечаси (намозга) қоим бўлишга (қиёму Рамазонга) рағбатлантирар ва: «Ким Рамазонни иймон ва ажрни умид қилган ҳолда (намоз ўқиб) қоим бўлса, унинг ўтган гуноҳлари кечирилади», дер эдилар. Расулуллоҳ ﷺ вафот этдилар, иш шу ҳолатда эди. Сўнгра Абу Бакрнинг хилофати даврида ва Умар ибн ал-Хаттобнинг хилофати бошларида ҳам иш шу ҳолатда давом этди. Бу бобда Оишадан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Бу ҳадис саҳиҳдир. Бу ҳадис яна аз-Зуҳрийдан, у Урвадан, у Оишадан, у Набий ﷺдан (ривоят қилгани тариқасида) ҳам ривоят қилинган. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.