حَدَّثَنَا هَنَّادُ بْنُ السَّرِيِّ التَّمِيمِيُّ الْكُوفِيُّ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنِ الْمَعْرُورِ بْنِ سُوَيْدٍ، عَنْ أَبِي ذَرٍّ، قَالَ جِئْتُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ جَالِسٌ فِي ظِلِّ الْكَعْبَةِ ‏.‏ قَالَ فَرَآنِي مُقْبِلاً فَقَالَ ‏"‏ هُمُ الأَخْسَرُونَ وَرَبِّ الْكَعْبَةِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَقُلْتُ مَا لِي لَعَلَّهُ أُنْزِلَ فِيَّ شَيْءٌ ‏.‏ قَالَ قُلْتُ مَنْ هُمْ فِدَاكَ أَبِي وَأُمِّي ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ هُمُ الأَكْثَرُونَ إِلاَّ مَنْ قَالَ هَكَذَا وَهَكَذَا وَهَكَذَا ‏"‏ ‏.‏ فَحَثَا بَيْنَ يَدَيْهِ وَعَنْ يَمِينِهِ وَعَنْ شِمَالِهِ ‏.‏ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لاَ يَمُوتُ رَجُلٌ فَيَدَعُ إِبِلاً أَوْ بَقَرًا لَمْ يُؤَدِّ زَكَاتَهَا إِلاَّ جَاءَتْهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَعْظَمَ مَا كَانَتْ وَأَسْمَنَهُ تَطَؤُهُ بِأَخْفَافِهَا وَتَنْطَحُهُ بِقُرُونِهَا كُلَّمَا نَفِدَتْ أُخْرَاهَا عَادَتْ عَلَيْهِ أُولاَهَا حَتَّى يُقْضَى بَيْنَ النَّاسِ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ مِثْلُهُ ‏.‏ وَعَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ رضى الله عنه قَالَ لُعِنَ مَانِعُ الصَّدَقَةِ ‏.‏ وَعَنْ قَبِيصَةَ بْنِ هُلْبٍ عَنْ أَبِيهِ وَجَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي ذَرٍّ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَاسْمُ أَبِي ذَرٍّ جُنْدُبُ بْنُ السَّكَنِ وَيُقَالُ ابْنُ جُنَادَةَ ‏.‏ حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُنِيرٍ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ مُوسَى عَنْ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ عَنْ حَكِيمِ بْنِ الدَّيْلَمِ عَنِ الضَّحَّاكِ بْنِ مُزَاحِمٍ قَالَ الأَكْثَرُونَ أَصْحَابُ عَشَرَةِ آلاَفٍ ‏.‏ قَالَ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُنِيرٍ مَرْوَزِيٌّ رَجُلٌ صَالِحٌ ‏.‏

Abu Zarr (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Men Rasululloh ﷺning huzurlariga keldim, u zot Kaʼba soyasida oʻtirgan edilar. Meni kelayotganimni koʻrib: ‹Kaʼbaning Robbiga qasamki, ular qiyomat kuni eng katta zarar koʻruvchilardir!› dedilar. Men ichimda: ‹Vahki, balki men haqimda biror narsa nozil boʻlgandir?› dedim. Soʻng: ‹Ular kimlar, otam-onam sizga fido boʻlsin?› dedim. Shunda Rasululloh ﷺ: ‹Ular mol-dunyosi koʻp boʻlganlardir, magar mana bunday, mana bunday va mana bunday qilgan kishi bundan mustasno›, deb oldilariga, oʻng tomonlariga va chap tomonlariga (qoʻllari bilan) sochib koʻrsatdilar. Soʻng: ‹Jonim Qoʻlida boʻlgan Zotga qasamki, qaysi bir kishi tuya yoki sigir qoldirib oʻlsa-yu, ularning zakotini ado etmagan boʻlsa, qiyomat kuni oʻsha (hayvonlar) eng katta va eng semiz holida kelib, uni tuyoqlari bilan bosadi, shoxlari bilan suzadi. Ularning oxirgisi tugagan sayin avvalgisi yana qaytib keladi, toki odamlar oʻrtasida hukm chiqarilgunicha (shu hol davom etadi)›, dedilar.» Abu Iso aytdi: Abu Zarr hadisi hasan sahih hadisdir. Abu Zarrning ismi Jundub ibn Sakandir, Ibn Junoda ham deyiladi.Абу Зарр (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Мен Расулуллоҳ ﷺнинг ҳузурларига келдим, у зот Каъба соясида ўтирган эдилар. Мени келаётганимни кўриб: ‹Каъбанинг Роббига қасамки, улар қиёмат куни энг катта зарар кўрувчилардир!› дедилар. Мен ичимда: ‹Ваҳки, балки мен ҳақимда бирор нарса нозил бўлгандир?› дедим. Сўнг: ‹Улар кимлар, отам-онам сизга фидо бўлсин?› дедим. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: ‹Улар мол-дунёси кўп бўлганлардир, магар мана бундай, мана бундай ва мана бундай қилган киши бундан мустасно›, деб олдиларига, ўнг томонларига ва чап томонларига (қўллари билан) сочиб кўрсатдилар. Сўнг: ‹Жоним Қўлида бўлган Зотга қасамки, қайси бир киши туя ёки сигир қолдириб ўлса-ю, уларнинг закотини адо этмаган бўлса, қиёмат куни ўша (ҳайвонлар) энг катта ва энг семиз ҳолида келиб, уни туёқлари билан босади, шохлари билан сузади. Уларнинг охиргиси тугаган сайин аввалгиси яна қайтиб келади, токи одамлар ўртасида ҳукм чиқарилгунича (шу ҳол давом этади)›, дедилар.» Абу Исо айтди: Абу Зарр ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Абу Заррнинг исми Жундуб ибн Сакандир, Ибн Жунода ҳам дейилади.

حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ حَفْصٍ الشَّيْبَانِيُّ الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ الْحَارِثِ، عَنْ دَرَّاجٍ، عَنِ ابْنِ حُجَيْرَةَ، هُوَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ حُجَيْرَةَ الْمِصْرِيُّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِذَا أَدَّيْتَ زَكَاةَ مَالِكَ فَقَدْ قَضَيْتَ مَا عَلَيْكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ أَنَّهُ ذَكَرَ الزَّكَاةَ ‏.‏ فَقَالَ رَجَلٌ يَا رَسُولَ اللَّهِ هَلْ عَلَىَّ غَيْرُهَا فَقَالَ ‏"‏ لاَ إِلاَّ أَنْ تَتَطَوَّعَ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ: «Moling zakotini ado etsang, sen oʻz zimmangdagini ado etgan boʻlasan», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir. Nabiy ﷺdan boshqa yoʻllar bilan ham rivoyat qilinishicha, u zot zakotni zikr etganlarida bir kishi: «Yo Rasululloh, mening zimmamda bundan boshqasi ham bormi?» deganida, u zot: «Yoʻq, magar nafl (sadaqa) qilsang (boshqa gap)», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ: «Молинг закотини адо этсанг, сен ўз зиммангдагини адо этган бўласан», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Набий ﷺдан бошқа йўллар билан ҳам ривоят қилинишича, у зот закотни зикр этганларида бир киши: «Ё Расулуллоҳ, менинг зиммамда бундан бошқаси ҳам борми?» деганида, у зот: «Йўқ, магар нафл (садақа) қилсанг (бошқа гап)», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ الْحَمِيدِ الْكُوفِيُّ، حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ الْمُغِيرَةِ، عَنْ ثَابِتٍ، عَنْ أَنَسٍ، قَالَ كُنَّا نَتَمَنَّى أَنْ يَأْتِيَ، الأَعْرَابِيُّ الْعَاقِلُ فَيَسْأَلَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم وَنَحْنُ عِنْدَهُ فَبَيْنَا نَحْنُ عَلَى ذَلِكَ إِذْ أَتَاهُ أَعْرَابِيٌّ فَجَثَا بَيْنَ يَدَىِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ يَا مُحَمَّدُ إِنَّ رَسُولَكَ أَتَانَا فَزَعَمَ لَنَا أَنَّكَ تَزْعُمُ أَنَّ اللَّهَ أَرْسَلَكَ ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ نَعَمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَبِالَّذِي رَفَعَ السَّمَاءَ وَبَسَطَ الأَرْضَ وَنَصَبَ الْجِبَالَ آللَّهُ أَرْسَلَكَ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ نَعَمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَإِنَّ رَسُولَكَ زَعَمَ لَنَا أَنَّكَ تَزْعُمُ أَنَّ عَلَيْنَا خَمْسَ صَلَوَاتٍ فِي الْيَوْمِ وَاللَّيْلَةِ ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ نَعَمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَبِالَّذِي أَرْسَلَكَ آللَّهُ أَمَرَكَ بِهَذَا قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ نَعَمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَإِنَّ رَسُولَكَ زَعَمَ لَنَا أَنَّكَ تَزْعُمُ أَنَّ عَلَيْنَا صَوْمَ شَهْرٍ فِي السَّنَةِ ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ صَدَقَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَبِالَّذِي أَرْسَلَكَ آللَّهُ أَمَرَكَ بِهَذَا قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ نَعَمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَإِنَّ رَسُولَكَ زَعَمَ لَنَا أَنَّكَ تَزْعُمُ أَنَّ عَلَيْنَا فِي أَمْوَالِنَا الزَّكَاةَ ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ صَدَقَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَبِالَّذِي أَرْسَلَكَ آللَّهُ أَمَرَكَ بِهَذَا فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ نَعَمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَإِنَّ رَسُولَكَ زَعَمَ لَنَا أَنَّكَ تَزْعُمُ أَنَّ عَلَيْنَا الْحَجَّ إِلَى الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلاً ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ نَعَمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَبِالَّذِي أَرْسَلَكَ آللَّهُ أَمَرَكَ بِهَذَا فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ نَعَمْ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ وَالَّذِي بَعَثَكَ بِالْحَقِّ لاَ أَدَعُ مِنْهُنَّ شَيْئًا وَلاَ أُجَاوِزُهُنَّ ‏.‏ ثُمَّ وَثَبَ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنْ صَدَقَ الأَعْرَابِيُّ دَخَلَ الْجَنَّةَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ وَقَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ هَذَا الْوَجْهِ عَنْ أَنَسٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ سَمِعْتُ مُحَمَّدَ بْنَ إِسْمَاعِيلَ يَقُولُ قَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ فِقْهُ هَذَا الْحَدِيثِ أَنَّ الْقِرَاءَةَ عَلَى الْعَالِمِ وَالْعَرْضَ عَلَيْهِ جَائِزٌ مِثْلُ السَّمَاعِ ‏.‏ وَاحْتَجَّ بِأَنَّ الأَعْرَابِيَّ عَرَضَ عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَأَقَرَّ بِهِ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Biz aqlli bir aʼrobiy kelib, biz huzurida boʻlganimizda Nabiy ﷺdan (savol) soʻrashini orzu qilar edik. Biz shu holda turganimizda bir aʼrobiy keldi va Nabiy ﷺning oldilarida choʻkkalab oʻtirib: ‹Ey Muhammad, bizga elchingiz kelib, sen oʻzingni Alloh yuborgan deb daʼvo qilayotganingni aytdi›, dedi. Nabiy ﷺ: ‹Ha›, dedilar. U: ‹Osmonni koʻtargan, yerni yoygan va togʻlarni oʻrnatgan Zotga (qasamki), seni Alloh yuborganmi?› dedi. Nabiy ﷺ: ‹Ha›, dedilar. U: ‹Elchingiz bizga aytishicha, sen kechayu kunduzda bizning zimmamizda besh vaqt namoz bor deb daʼvo qilar emishsan?› dedi. Nabiy ﷺ: ‹Ha›, dedilar. U: ‹Seni yuborgan Zotga (qasamki), buni senga Alloh buyurganmi?› dedi. Nabiy ﷺ: ‹Ha›, dedilar. U: ‹Elchingiz bizga aytishicha, sen yiliga bir oy roʻza tutish bizning zimmamizda bor deb daʼvo qilar emishsan?› dedi. Nabiy ﷺ: ‹Rost aytdi›, dedilar. U: ‹Seni yuborgan Zotga (qasamki), buni senga Alloh buyurganmi?› dedi. Nabiy ﷺ: ‹Ha›, dedilar. U: ‹Elchingiz bizga aytishicha, sen mol-mulkimizda zakot bor deb daʼvo qilar emishsan?› dedi. Nabiy ﷺ: ‹Rost aytdi›, dedilar. U: ‹Seni yuborgan Zotga (qasamki), buni senga Alloh buyurganmi?› dedi. Nabiy ﷺ: ‹Ha›, dedilar. U: ‹Elchingiz bizga aytishicha, sen yoʻlga qodir boʻlgan kishiga Baytni (haj qilish) zimmamizda bor deb daʼvo qilar emishsan?› dedi. Nabiy ﷺ: ‹Ha›, dedilar. U: ‹Seni yuborgan Zotga (qasamki), buni senga Alloh buyurganmi?› dedi. Nabiy ﷺ: ‹Ha›, dedilar. Shunda u: ‹Seni haq bilan yuborgan Zotga qasamki, men bulardan birortasini tark etmayman va ularga (biror narsani) qoʻshmayman ham›, dedi-da, sakrab oʻrnidan turdi. Nabiy ﷺ: ‹Agar bu aʼrobiy rost soʻzlagan boʻlsa, jannatga kirdi›, dedilar.» Abu Iso aytdi: Bu hadis bu yoʻldan hasan gʻaribdir, Anasdan Nabiy ﷺning boshqa yoʻl bilan ham rivoyat qilingan. Men Muhammad ibn Ismoildan eshitdimki, u: «Baʼzi ilm ahli aytdi: bu hadisning fiqhi shuki, olimga qiroat qilib (oʻqib) berish va unga koʻrsatish, eshitish (samoʼ) singari joizdir», deydi. Buni shu bilan dalil qildiki, aʼrobiy Nabiy ﷺga (aytganlarini) koʻrsatdi (takror oʻqib berdi) va Nabiy ﷺ uni tasdiqladilar.Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Биз ақлли бир аъробий келиб, биз ҳузурида бўлганимизда Набий ﷺдан (савол) сўрашини орзу қилар эдик. Биз шу ҳолда турганимизда бир аъробий келди ва Набий ﷺнинг олдиларида чўккалаб ўтириб: ‹Эй Муҳаммад, бизга элчингиз келиб, сен ўзингни Аллоҳ юборган деб даъво қилаётганингни айтди›, деди. Набий ﷺ: ‹Ҳа›, дедилар. У: ‹Осмонни кўтарган, ерни ёйган ва тоғларни ўрнатган Зотга (қасамки), сени Аллоҳ юборганми?› деди. Набий ﷺ: ‹Ҳа›, дедилар. У: ‹Элчингиз бизга айтишича, сен кечаю кундузда бизнинг зиммамизда беш вақт намоз бор деб даъво қилар эмишсан?› деди. Набий ﷺ: ‹Ҳа›, дедилар. У: ‹Сени юборган Зотга (қасамки), буни сенга Аллоҳ буюрганми?› деди. Набий ﷺ: ‹Ҳа›, дедилар. У: ‹Элчингиз бизга айтишича, сен йилига бир ой рўза тутиш бизнинг зиммамизда бор деб даъво қилар эмишсан?› деди. Набий ﷺ: ‹Рост айтди›, дедилар. У: ‹Сени юборган Зотга (қасамки), буни сенга Аллоҳ буюрганми?› деди. Набий ﷺ: ‹Ҳа›, дедилар. У: ‹Элчингиз бизга айтишича, сен мол-мулкимизда закот бор деб даъво қилар эмишсан?› деди. Набий ﷺ: ‹Рост айтди›, дедилар. У: ‹Сени юборган Зотга (қасамки), буни сенга Аллоҳ буюрганми?› деди. Набий ﷺ: ‹Ҳа›, дедилар. У: ‹Элчингиз бизга айтишича, сен йўлга қодир бўлган кишига Байтни (ҳаж қилиш) зиммамизда бор деб даъво қилар эмишсан?› деди. Набий ﷺ: ‹Ҳа›, дедилар. У: ‹Сени юборган Зотга (қасамки), буни сенга Аллоҳ буюрганми?› деди. Набий ﷺ: ‹Ҳа›, дедилар. Шунда у: ‹Сени ҳақ билан юборган Зотга қасамки, мен булардан бирортасини тарк этмайман ва уларга (бирор нарсани) қўшмайман ҳам›, деди-да, сакраб ўрнидан турди. Набий ﷺ: ‹Агар бу аъробий рост сўзлаган бўлса, жаннатга кирди›, дедилар.» Абу Исо айтди: Бу ҳадис бу йўлдан ҳасан ғарибдир, Анасдан Набий ﷺнинг бошқа йўл билан ҳам ривоят қилинган. Мен Муҳаммад ибн Исмоилдан эшитдимки, у: «Баъзи илм аҳли айтди: бу ҳадиснинг фиқҳи шуки, олимга қироат қилиб (ўқиб) бериш ва унга кўрсатиш, эшитиш (самў) сингари жоиздир», дейди. Буни шу билан далил қилдики, аъробий Набий ﷺга (айтганларини) кўрсатди (такрор ўқиб берди) ва Набий ﷺ уни тасдиқладилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ أَبِي الشَّوَارِبِ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ عَاصِمِ بْنِ ضَمْرَةَ، عَنْ عَلِيٍّ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ قَدْ عَفَوْتُ عَنْ صَدَقَةِ الْخَيْلِ وَالرَّقِيقِ فَهَاتُوا صَدَقَةَ الرِّقَةِ مِنْ كُلِّ أَرْبَعِينَ دِرْهَمًا دِرْهَمًا وَلَيْسَ فِي تِسْعِينَ وَمِائَةٍ شَيْءٌ فَإِذَا بَلَغَتْ مِائَتَيْنِ فَفِيهَا خَمْسَةُ الدَّرَاهِمِ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ وَعَمْرِو بْنِ حَزْمٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى رَوَى هَذَا الْحَدِيثَ الأَعْمَشُ وَأَبُو عَوَانَةَ وَغَيْرُهُمَا عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ عَاصِمِ بْنِ ضَمْرَةَ عَنْ عَلِيٍّ وَرَوَى سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَابْنُ عُيَيْنَةَ وَغَيْرُ وَاحِدٍ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ عَنِ الْحَارِثِ عَنْ عَلِيٍّ ‏.‏ قَالَ وَسَأَلْتُ مُحَمَّدًا عَنْ هَذَا الْحَدِيثِ فَقَالَ كِلاَهُمَا عِنْدِي صَحِيحٌ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ رُوِيَ عَنْهُمَا جَمِيعًا ‏.‏

Ali (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Men ot va qulning sadaqasini (zakotini) afv etdim (kechdim). Bas, kumush (zakotini) keltiringlar: har qirq dirhamdan bir dirham. Bir yuz toʻqson (dirham)da hech narsa yoʻq. U ikki yuzga yetganda, unda besh dirham (zakot) bor», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadisni Aʼmash, Abu Avona va boshqalar Abu Ishoqdan, u Osim ibn Zamradan, u Alidan rivoyat qilganlar. Sufyon as-Savriy, Ibn Uyayna va boshqa bir necha kishi esa Abu Ishoqdan, u Horisdan, u Alidan rivoyat qilganlar. (Abu Iso) aytdi: Men Muhammaddan bu hadis haqida soʻradim, u: «Ikkala (yoʻl) ham mening nazdimda Abu Ishoqdan sahihdir, ulardan ikkovi (Osim va Horis)dan rivoyat qilingan boʻlishi ehtimoldan xoli emas», dedi.Али (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Мен от ва қулнинг садақасини (закотини) афв этдим (кечдим). Бас, кумуш (закотини) келтиринглар: ҳар қирқ дирҳамдан бир дирҳам. Бир юз тўқсон (дирҳам)да ҳеч нарса йўқ. У икки юзга етганда, унда беш дирҳам (закот) бор», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадисни Аъмаш, Абу Авона ва бошқалар Абу Ишоқдан, у Осим ибн Замрадан, у Алидан ривоят қилганлар. Суфён ас-Саврий, Ибн Уяйна ва бошқа бир неча киши эса Абу Ишоқдан, у Ҳорисдан, у Алидан ривоят қилганлар. (Абу Исо) айтди: Мен Муҳаммаддан бу ҳадис ҳақида сўрадим, у: «Иккала (йўл) ҳам менинг наздимда Абу Ишоқдан саҳиҳдир, улардан иккови (Осим ва Ҳорис)дан ривоят қилинган бўлиши эҳтимолдан холи эмас», деди.

حَدَّثَنَا زِيَادُ بْنُ أَيُّوبَ الْبَغْدَادِيُّ، وَإِبْرَاهِيمُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْهَرَوِيُّ، وَمُحَمَّدُ بْنُ كَامِلٍ الْمَرْوَزِيُّ الْمَعْنَى، وَاحِدٌ، قَالُوا حَدَّثَنَا عَبَّادُ بْنُ الْعَوَّامِ، عَنْ سُفْيَانَ بْنِ حُسَيْنٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَالِمٍ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَتَبَ كِتَابَ الصَّدَقَةِ فَلَمْ يُخْرِجْهُ إِلَى عُمَّالِهِ حَتَّى قُبِضَ فَقَرَنَهُ بِسَيْفِهِ فَلَمَّا قُبِضَ عَمِلَ بِهِ أَبُو بَكْرٍ حَتَّى قُبِضَ وَعُمَرُ حَتَّى قُبِضَ وَكَانَ فِيهِ ‏"‏ فِي خَمْسٍ مِنَ الإِبِلِ شَاةٌ وَفِي عَشْرٍ شَاتَانِ وَفِي خَمْسَ عَشْرَةَ ثَلاَثُ شِيَاهٍ وَفِي عِشْرِينَ أَرْبَعُ شِيَاهٍ وَفِي خَمْسٍ وَعِشْرِينَ بِنْتُ مَخَاضٍ إِلَى خَمْسٍ وَثَلاَثِينَ فَإِذَا زَادَتْ فَفِيهَا ابْنَةُ لَبُونٍ إِلَى خَمْسٍ وَأَرْبَعِينَ فَإِذَا زَادَتْ فَفِيهَا حِقَّةٌ إِلَى سِتِّينَ فَإِذَا زَادَتْ فَفِيهَا جَذَعَةٌ إِلَى خَمْسٍ وَسَبْعِينَ فَإِذَا زَادَتْ فَفِيهَا ابْنَتَا لَبُونٍ إِلَى تِسْعِينَ فَإِذَا زَادَتْ فَفِيهَا حِقَّتَانِ إِلَى عِشْرِينَ وَمِائَةٍ فَإِذَا زَادَتْ عَلَى عِشْرِينَ وَمِائَةٍ فَفِي كُلِّ خَمْسِينَ حِقَّةٌ وَفِي كُلِّ أَرْبَعِينَ ابْنَةُ لَبُونٍ ‏.‏ وَفِي الشَّاءِ فِي كُلِّ أَرْبَعِينَ شَاةً شَاةٌ إِلَى عِشْرِينَ وَمِائَةٍ فَإِذَا زَادَتْ فَشَاتَانِ إِلَى مِائَتَيْنِ فَإِذَا زَادَتْ فَثَلاَثُ شِيَاهٍ إِلَى ثَلاَثِمِائَةِ شَاةٍ فَإِذَا زَادَتْ عَلَى ثَلاَثِمِائَةِ شَاةٍ فَفِي كُلِّ مِائَةِ شَاةٍ شَاةٌ ثُمَّ لَيْسَ فِيهَا شَيْءٌ حَتَّى تَبْلُغَ أَرْبَعَمِائَةٍ وَلاَ يُجْمَعُ بَيْنَ مُتَفَرِّقٍ وَلاَ يُفَرَّقُ بَيْنَ مُجْتَمِعٍ مَخَافَةَ الصَّدَقَةِ وَمَا كَانَ مِنْ خَلِيطَيْنِ فَإِنَّهُمَا يَتَرَاجَعَانِ بِالسَّوِيَّةِ وَلاَ يُؤْخَذُ فِي الصَّدَقَةِ هَرِمَةٌ وَلاَ ذَاتُ عَيْبٍ ‏"‏ ‏.‏ وَقَالَ الزُّهْرِيُّ إِذَا جَاءَ الْمُصَدِّقُ قَسَّمَ الشَّاءَ أَثْلاَثًا ثُلُثٌ خِيَارٌ وَثُلُثٌ أَوْسَاطٌ وَثُلُثٌ شِرَارٌ وَأَخَذَ الْمُصَدِّقُ مِنَ الْوَسَطِ ‏.‏ وَلَمْ يَذْكُرِ الزُّهْرِيُّ الْبَقَرَ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ وَبَهْزِ بْنِ حَكِيمٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ ‏.‏ وَأَبِي ذَرٍّ وَأَنَسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا الْحَدِيثِ عِنْدَ عَامَّةِ الْفُقَهَاءِ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى يُونُسُ بْنُ يَزِيدَ وَغَيْرُ وَاحِدٍ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ سَالِمٍ هَذَا الْحَدِيثَ وَلَمْ يَرْفَعُوهُ وَإِنَّمَا رَفَعَهُ سُفْيَانُ بْنُ حُسَيْنٍ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ sadaqa (zakot) haqida bir maktub yozdirgan edilar, lekin uni amaldorlariga joʻnatmasdanoq vafot etdilar va uni qilichlari bilan birga saqlagan edilar. U zot vafot etganlaridan soʻng, Abu Bakr (roziyallohu anhu) unga amal qildi, toki vafot etgunicha; soʻng Umar (roziyallohu anhu) ham vafot etgunicha amal qildi. Unda shunday yozilgan edi: «Besh tuyada bir qoʻy, oʻnta(si)da ikki qoʻy, oʻn beshta(si)da uch qoʻy, yigirmata(si)da toʻrt qoʻy, yigirma beshtadan oʻttiz beshtagacha bir yashar urgʻochi tuya (bintu maxoz) (zakot boʻladi). Undan ortsa, qirq beshtagacha ikki yashar urgʻochi tuya (ibnatu labun) boʻladi. Undan ortsa, oltmishtagacha uch yashar urgʻochi tuya (hiqqa) boʻladi. Undan ortsa, yetmish beshtagacha toʻrt yashar tuya (jazaʼa) boʻladi. Undan ortsa, toʻqsontagacha ikkita ikki yashar urgʻochi tuya (ibnato labun) boʻladi. Undan ortsa, bir yuz yigirmagacha ikkita uch yashar urgʻochi tuya (hiqqatayn) boʻladi. Bir yuz yigirmadan ortsa, har ellikta(si)da bir hiqqa va har qirqta(si)da bir ibnatu labun boʻladi. Qoʻyda esa: har qirq qoʻyda bir qoʻy, bir yuz yigirmatagacha; undan ortsa, ikki yuztagacha ikki qoʻy; undan ortsa, uch yuz qoʻygacha uch qoʻy; uch yuz qoʻydan ortsa, har yuz qoʻyda bir qoʻy boʻladi. Soʻng toʻrt yuztaga yetgunicha unda boshqa narsa yoʻq. Sadaqadan qoʻrqib, ajralgan (mol) jamlanmaydi va jamlangan (mol) ajratilmaydi. Ikki sherikning (moli) boʻlsa, ular oʻzaro teng (hisob) qiladilar. Sadaqa (zakot)ga qari (hayvon) ham, nuqsonli (hayvon) ham olinmaydi.» Zuhriy aytdi: Zakot yigʻuvchi kelganda, qoʻylarni uch qismga ajratadi: bir qismi yaxshilari, bir qismi oʻrtachalari, bir qismi yomonlari; zakot yigʻuvchi oʻrtachasidan oladi. Zuhriy sigirni zikr etmadi. Abu Iso aytdi: Ibn Umar hadisi hasan hadisdir. Bu hadisga koʻpchilik fuqaholar amal qilganlar. Yunus ibn Yazid va boshqa bir necha kishi bu hadisni Zuhriydan, u Salimdan rivoyat qilganlar, lekin uni marfuʼ qilmaganlar; uni faqat Sufyon ibn Husayn marfuʼ qilgan.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ садақа (закот) ҳақида бир мактуб ёздирган эдилар, лекин уни амалдорларига жўнатмасданоқ вафот этдилар ва уни қиличлари билан бирга сақлаган эдилар. У зот вафот этганларидан сўнг, Абу Бакр (розияллоҳу анҳу) унга амал қилди, токи вафот этгунича; сўнг Умар (розияллоҳу анҳу) ҳам вафот этгунича амал қилди. Унда шундай ёзилган эди: «Беш туяда бир қўй, ўнта(си)да икки қўй, ўн бешта(си)да уч қўй, йигирмата(си)да тўрт қўй, йигирма бештадан ўттиз бештагача бир яшар урғочи туя (бинту махоз) (закот бўлади). Ундан ортса, қирқ бештагача икки яшар урғочи туя (ибнату лабун) бўлади. Ундан ортса, олтмиштагача уч яшар урғочи туя (ҳиққа) бўлади. Ундан ортса, етмиш бештагача тўрт яшар туя (жазаъа) бўлади. Ундан ортса, тўқсонтагача иккита икки яшар урғочи туя (ибнато лабун) бўлади. Ундан ортса, бир юз йигирмагача иккита уч яшар урғочи туя (ҳиққатайн) бўлади. Бир юз йигирмадан ортса, ҳар элликта(си)да бир ҳиққа ва ҳар қирқта(си)да бир ибнату лабун бўлади. Қўйда эса: ҳар қирқ қўйда бир қўй, бир юз йигирматагача; ундан ортса, икки юзтагача икки қўй; ундан ортса, уч юз қўйгача уч қўй; уч юз қўйдан ортса, ҳар юз қўйда бир қўй бўлади. Сўнг тўрт юзтага етгунича унда бошқа нарса йўқ. Садақадан қўрқиб, ажралган (мол) жамланмайди ва жамланган (мол) ажратилмайди. Икки шерикнинг (моли) бўлса, улар ўзаро тенг (ҳисоб) қиладилар. Садақа (закот)га қари (ҳайвон) ҳам, нуқсонли (ҳайвон) ҳам олинмайди.» Зуҳрий айтди: Закот йиғувчи келганда, қўйларни уч қисмга ажратади: бир қисми яхшилари, бир қисми ўртачалари, бир қисми ёмонлари; закот йиғувчи ўртачасидан олади. Зуҳрий сигирни зикр этмади. Абу Исо айтди: Ибн Умар ҳадиси ҳасан ҳадисдир. Бу ҳадисга кўпчилик фуқаҳолар амал қилганлар. Юнус ибн Язид ва бошқа бир неча киши бу ҳадисни Зуҳрийдан, у Салимдан ривоят қилганлар, лекин уни марфуъ қилмаганлар; уни фақат Суфён ибн Ҳусайн марфуъ қилган.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عُبَيْدٍ الْمُحَارِبِيُّ، وَأَبُو سَعِيدٍ الأَشَجُّ قَالاَ حَدَّثَنَا عَبْدُ السَّلاَمِ بْنُ حَرْبٍ، عَنْ خُصَيْفٍ، عَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ فِي ثَلاَثِينَ مِنَ الْبَقَرِ تَبِيعٌ أَوْ تَبِيعَةٌ وَفِي أَرْبَعِينَ مُسِنَّةٌ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَكَذَا رَوَاهُ عَبْدُ السَّلاَمِ بْنُ حَرْبٍ عَنْ خُصَيْفٍ وَعَبْدُ السَّلاَمِ ثِقَةٌ حَافِظٌ ‏.‏ وَرَوَى شَرِيكٌ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ خُصَيْفٍ عَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ عَنْ أُمِّهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ ‏.‏ وَأَبُو عُبَيْدَةَ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ لَمْ يَسْمَعْ مِنْ عَبْدِ اللَّهِ ‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ: «Oʻttiz sigirda bir yashar (erkak yoki urgʻochi) buzoq (tabiyʼ yoki tabiyʼa), qirqta(si)da ikki yashar (urgʻochi sigir, musinna) (zakot boʻladi)», dedilar. Abu Iso aytdi: Buni Abdussalom ibn Harb Xusayfdan shu tarzda rivoyat qilgan, Abdussalom ishonchli, hofiz (rovi)dir. Sharik bu hadisni Xusayfdan, u Abu Ubaydadan, u onasidan, u Abdullohdan rivoyat qilgan. Abu Ubayda ibn Abdulloh esa Abdullohdan (hadis) eshitmagan.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ: «Ўттиз сигирда бир яшар (эркак ёки урғочи) бузоқ (табийъ ёки табийъа), қирқта(си)да икки яшар (урғочи сигир, мусинна) (закот бўлади)», дедилар. Абу Исо айтди: Буни Абдуссалом ибн Ҳарб Хусайфдан шу тарзда ривоят қилган, Абдуссалом ишончли, ҳофиз (рови)дир. Шарик бу ҳадисни Хусайфдан, у Абу Убайдадан, у онасидан, у Абдуллоҳдан ривоят қилган. Абу Убайда ибн Абдуллоҳ эса Абдуллоҳдан (ҳадис) эшитмаган.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي وَائِلٍ، عَنْ مَسْرُوقٍ، عَنْ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ، قَالَ بَعَثَنِي النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم إِلَى الْيَمَنِ فَأَمَرَنِي أَنْ آخُذَ مِنْ كُلِّ ثَلاَثِينَ بَقَرَةً تَبِيعًا أَوْ تَبِيعَةً وَمِنْ كُلِّ أَرْبَعِينَ مُسِنَّةً وَمِنْ كُلِّ حَالِمٍ دِينَارًا أَوْ عِدْلَهُ مَعَافِرَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَرَوَى بَعْضُهُمْ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ سُفْيَانَ عَنِ الأَعْمَشِ عَنْ أَبِي وَائِلٍ عَنْ مَسْرُوقٍ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم بَعَثَ مُعَاذًا إِلَى الْيَمَنِ فَأَمَرَهُ أَنْ يَأْخُذَ ‏.‏ وَهَذَا أَصَحُّ ‏.‏

Muoz ibn Jabal (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ meni Yamanga yubordilar va menga har oʻttiz sigirdan bir yashar buzoq (tabiyʼ yoki tabiyʼa), har qirqtadan ikki yashar urgʻochi sigir (musinna) va har balogʻatga yetgan kishidan bir dinor yoki uning oʻrniga maʼofir (matosi) olishni buyurdilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir. Baʼzilar bu hadisni Sufyondan, u Aʼmashdan, u Abu Voildan, u Masruqdan (mursal tarzda): «Nabiy ﷺ Muozni Yamanga yuborib, unga olishni buyurdilar...» deb rivoyat qilganlar, bu (rivoyat) asahhroqdir.Муоз ибн Жабал (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ мени Яманга юбордилар ва менга ҳар ўттиз сигирдан бир яшар бузоқ (табийъ ёки табийъа), ҳар қирқтадан икки яшар урғочи сигир (мусинна) ва ҳар балоғатга етган кишидан бир динор ёки унинг ўрнига маъофир (матоси) олишни буюрдилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир. Баъзилар бу ҳадисни Суфёндан, у Аъмашдан, у Абу Воилдан, у Масруқдан (мурсал тарзда): «Набий ﷺ Муозни Яманга юбориб, унга олишни буюрдилар...» деб ривоят қилганлар, бу (ривоят) асаҳҳроқдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ قَالَ سَأَلْتُ أَبَا عُبَيْدَةَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ هَلْ تَذْكُرُ مِنْ عَبْدِ اللَّهِ شَيْئًا قَالَ لاَ ‏.‏

Amr ibn Murra (rahimahulloh) aytdi: Men Abu Ubayda ibn Abdullohdan: «Abdullohdan biror narsa eslaysanmi?» deb soʻradim. U: «Yoʻq», dedi.Амр ибн Мурра (раҳимаҳуллоҳ) айтди: Мен Абу Убайда ибн Абдуллоҳдан: «Абдуллоҳдан бирор нарса эслайсанми?» деб сўрадим. У: «Йўқ», деди.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، حَدَّثَنَا زَكَرِيَّا بْنُ إِسْحَاقَ الْمَكِّيُّ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ صَيْفِيٍّ، عَنْ أَبِي مَعْبَدٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَعَثَ مُعَاذًا إِلَى الْيَمَنِ فَقَالَ لَهُ ‏"‏ إِنَّكَ تَأْتِي قَوْمًا أَهْلَ كِتَابٍ فَادْعُهُمْ إِلَى شَهَادَةِ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَأَنِّي رَسُولُ اللَّهِ فَإِنْ هُمْ أَطَاعُوا لِذَلِكَ فَأَعْلِمْهُمْ أَنَّ اللَّهَ افْتَرَضَ عَلَيْهِمْ خَمْسَ صَلَوَاتٍ فِي الْيَوْمِ وَاللَّيْلَةِ فَإِنْ هُمْ أَطَاعُوا لِذَلِكَ فَأَعْلِمْهُمْ أَنَّ اللَّهَ افْتَرَضَ عَلَيْهِمْ صَدَقَةً فِي أَمْوَالِهِمْ تُؤْخَذُ مِنْ أَغْنِيَائِهِمْ وَتُرَدُّ عَلَى فُقَرَائِهِمْ فَإِنْ هُمْ أَطَاعُوا لِذَلِكَ فَإِيَّاكَ وَكَرَائِمَ أَمْوَالِهِمْ وَاتَّقِ دَعْوَةَ الْمَظْلُومِ فَإِنَّهَا لَيْسَ بَيْنَهَا وَبَيْنَ اللَّهِ حِجَابٌ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنِ الصُّنَابِحِيِّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَأَبُو مَعْبَدٍ مَوْلَى ابْنِ عَبَّاسٍ اسْمُهُ نَافِذٌ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ Muozni Yamanga yuborib, unga: «Sen ahli kitob boʻlgan bir qavm oldiga borasan. Bas, ularni ‹Allohdan boshqa iloh yoʻq va men Allohning rasuli ekanligimga› guvohlik berishga daʼvat qil. Agar shunga itoat qilsalar, ularga xabar berki, Alloh ularga kechayu kunduzda besh vaqt namozni farz qilgan. Agar shunga itoat qilsalar, ularga xabar berki, Alloh ularga mol-mulklarida sadaqa (zakot)ni farz qilgan; u ularning boylaridan olinib, kambagʻallariga qaytariladi. Agar shunga itoat qilsalar, ularning mol-mulkining sara (eng yaxshi)laridan saqlan va mazlumning duosidan ehtiyot boʻl, chunki uning bilan Alloh oʻrtasida hech qanday toʻsiq yoʻqdir», dedilar. Abu Iso aytdi: Ibn Abbos hadisi hasan sahih hadisdir. Abu Maʼbad — Ibn Abbosning ozod qilgan quli boʻlib, ismi Nofizdir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ Муозни Яманга юбориб, унга: «Сен аҳли китоб бўлган бир қавм олдига борасан. Бас, уларни ‹Аллоҳдан бошқа илоҳ йўқ ва мен Аллоҳнинг расули эканлигимга› гувоҳлик беришга даъват қил. Агар шунга итоат қилсалар, уларга хабар берки, Аллоҳ уларга кечаю кундузда беш вақт намозни фарз қилган. Агар шунга итоат қилсалар, уларга хабар берки, Аллоҳ уларга мол-мулкларида садақа (закот)ни фарз қилган; у уларнинг бойларидан олиниб, камбағалларига қайтарилади. Агар шунга итоат қилсалар, уларнинг мол-мулкининг сара (энг яхши)ларидан сақлан ва мазлумнинг дуосидан эҳтиёт бўл, чунки унинг билан Аллоҳ ўртасида ҳеч қандай тўсиқ йўқдир», дедилар. Абу Исо айтди: Ибн Аббос ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Абу Маъбад — Ибн Аббоснинг озод қилган қули бўлиб, исми Нофиздир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ يَحْيَى الْمَازِنِيِّ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لَيْسَ فِيمَا دُونَ خَمْسِ ذَوْدٍ صَدَقَةٌ وَلَيْسَ فِيمَا دُونَ خَمْسِ أَوَاقٍ صَدَقَةٌ وَلَيْسَ فِيمَا دُونَ خَمْسَةِ أَوْسُقٍ صَدَقَةٌ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَابْنِ عُمَرَ وَجَابِرٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو ‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ: «Beshtadan kam tuyada sadaqa (zakot) yoʻq, besh uqiyadan kam (kumush)da sadaqa yoʻq va besh vasqdan kam (gʻalla)da sadaqa yoʻq», dedilar.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ: «Бештадан кам туяда садақа (закот) йўқ, беш уқиядан кам (кумуш)да садақа йўқ ва беш васқдан кам (ғалла)да садақа йўқ», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، وَشُعْبَةُ، وَمَالِكُ بْنُ أَنَسٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ يَحْيَى، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَ حَدِيثِ عَبْدِ الْعَزِيزِ عَنْ عَمْرِو بْنِ يَحْيَى ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي سَعِيدٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَقَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنْهُ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنْ لَيْسَ فِيمَا دُونَ خَمْسَةِ أَوْسُقٍ صَدَقَةٌ ‏.‏ وَالْوَسْقُ سِتُّونَ صَاعًا وَخَمْسَةُ أَوْسُقٍ ثَلاَثُمِائَةِ صَاعٍ وَصَاعُ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم خَمْسَةُ أَرْطَالٍ وَثُلُثٌ وَصَاعُ أَهْلِ الْكُوفَةِ ثَمَانِيَةُ أَرْطَالٍ ‏.‏ وَلَيْسَ فِيمَا دُونَ خَمْسِ أَوَاقٍ صَدَقَةٌ وَالأُوقِيَّةُ أَرْبَعُونَ دِرْهَمًا وَخَمْسُ أَوَاقٍ مِائَتَا دِرْهَمٍ ‏.‏ وَلَيْسَ فِيمَا دُونَ خَمْسِ ذَوْدٍ صَدَقَةٌ يَعْنِي لَيْسَ فِيمَا دُونَ خَمْسٍ مِنَ الإِبِلِ صَدَقَةٌ فَإِذَا بَلَغَتْ خَمْسًا وَعِشْرِينَ مِنَ الإِبِلِ فَفِيهَا بِنْتُ مَخَاضٍ وَفِيمَا دُونَ خَمْسٍ وَعِشْرِينَ مِنَ الإِبِلِ فِي كُلِّ خَمْسٍ مِنَ الإِبِلِ شَاةٌ ‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ Abdulaziz ibn Muhammadning Amr ibn Yahyodan qilgan rivoyatiga oʻxshash (hadis) aytdilar. Abu Iso aytdi: Abu Said hadisi hasan sahih hadisdir, undan boshqa yoʻllar bilan ham rivoyat qilingan. Ilm ahli nazdida shunga amal qilingan: besh vasqdan kam (gʻalla)da sadaqa yoʻq. Vasq oltmish soʼ boʻlib, besh vasq uch yuz soʼdir. Nabiy ﷺning soʼlari besh ratl va bir uchdan birdir, Kufa ahlining soʼi esa sakkiz ratldir. Besh uqiyadan kam (kumush)da sadaqa yoʻq; uqiya qirq dirhamdir, besh uqiya ikki yuz dirhamdir. Beshtadan kam tuyada sadaqa yoʻq — yaʼni beshtadan kam tuyada sadaqa yoʻq. U yigirma beshta tuyaga yetganda, unda bir yashar urgʻochi tuya (bintu maxoz) boʻladi; yigirma beshtadan kam tuyada esa har besh tuyada bir qoʻy boʻladi.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ Абдулазиз ибн Муҳаммаднинг Амр ибн Яҳёдан қилган ривоятига ўхшаш (ҳадис) айтдилар. Абу Исо айтди: Абу Саид ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир, ундан бошқа йўллар билан ҳам ривоят қилинган. Илм аҳли наздида шунга амал қилинган: беш васқдан кам (ғалла)да садақа йўқ. Васқ олтмиш сў бўлиб, беш васқ уч юз сўдир. Набий ﷺнинг сўлари беш ратл ва бир учдан бирдир, Куфа аҳлининг сўи эса саккиз ратлдир. Беш уқиядан кам (кумуш)да садақа йўқ; уқия қирқ дирҳамдир, беш уқия икки юз дирҳамдир. Бештадан кам туяда садақа йўқ — яъни бештадан кам туяда садақа йўқ. У йигирма бешта туяга етганда, унда бир яшар урғочи туя (бинту махоз) бўлади; йигирма бештадан кам туяда эса ҳар беш туяда бир қўй бўлади.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاَءِ وَمَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ قَالاَ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ سُفْيَانَ، وَشُعْبَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ دِينَارٍ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ عِرَاكِ بْنِ مَالِكٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لَيْسَ عَلَى الْمُسْلِمِ فِي فَرَسِهِ وَلاَ فِي عَبْدِهِ صَدَقَةٌ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَيْهِ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّهُ لَيْسَ فِي الْخَيْلِ السَّائِمَةِ صَدَقَةٌ وَلاَ فِي الرَّقِيقِ إِذَا كَانُوا لِلْخِدْمَةِ صَدَقَةٌ إِلاَّ أَنْ يَكُونُوا لِلتِّجَارَةِ فَإِذَا كَانُوا لِلتِّجَارَةِ فَفِي أَثْمَانِهِمُ الزَّكَاةُ إِذَا حَالَ عَلَيْهَا الْحَوْلُ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Musulmonning ustida oti va quli uchun sadaqa (zakot) yoʻq», dedilar. Abu Iso aytdi: Abu Hurayra hadisi hasan sahih hadisdir. Ilm ahli nazdida shunga amal qilingan: yaylovda boqiladigan otda sadaqa yoʻq, xizmat uchun boʻlgan qullarda ham sadaqa yoʻq, magar ular savdo uchun boʻlsa (boshqa gap). Bas, savdo uchun boʻlsalar, ularning bahosida — yili oʻtganda — zakot boʻladi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Мусулмоннинг устида оти ва қули учун садақа (закот) йўқ», дедилар. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайра ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Илм аҳли наздида шунга амал қилинган: яйловда боқиладиган отда садақа йўқ, хизмат учун бўлган қулларда ҳам садақа йўқ, магар улар савдо учун бўлса (бошқа гап). Бас, савдо учун бўлсалар, уларнинг баҳосида — йили ўтганда — закот бўлади.

حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ أَبِي سَلَمَةَ التِّنِّيسِيُّ، عَنْ صَدَقَةَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ مُوسَى بْنِ يَسَارٍ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ فِي الْعَسَلِ فِي كُلِّ عَشَرَةِ أَزُقٍّ زِقٌّ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَأَبِي سَيَّارَةَ الْمُتَعِيِّ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ فِي إِسْنَادِهِ مَقَالٌ وَلاَ يَصِحُّ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي هَذَا الْبَابِ كَبِيرُ شَيْءٍ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ وَبِهِ يَقُولُ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ لَيْسَ فِي الْعَسَلِ شَيْءٌ ‏.‏ وَصَدَقَةُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ لَيْسَ بِحَافِظٍ وَقَدْ خُولِفَ صَدَقَةُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ فِي رِوَايَةِ هَذَا الْحَدِيثِ عَنْ نَافِعٍ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Asalda — har oʻn meshda bir mesh (sadaqa boʻladi)», dedilar. Abu Iso aytdi: Ibn Umar hadisining isnodida (kamchilik haqida) gap bor, bu bobda Nabiy ﷺdan sahih boʻlgan biror muhim narsa yoʻq. Koʻpchilik ilm ahli nazdida shunga amal qilingan, Ahmad va Ishoq ham shuni aytadilar. Baʼzi ilm ahli esa: «Asalda hech narsa (zakot) yoʻq», dedilar. Sadaqa ibn Abdulloh hofiz (rovi) emas va Sadaqa ibn Abdullohga bu hadisni Nofiʼdan rivoyat qilishda muxolafat qilingan.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Асалда — ҳар ўн мешда бир меш (садақа бўлади)», дедилар. Абу Исо айтди: Ибн Умар ҳадисининг иснодида (камчилик ҳақида) гап бор, бу бобда Набий ﷺдан саҳиҳ бўлган бирор муҳим нарса йўқ. Кўпчилик илм аҳли наздида шунга амал қилинган, Аҳмад ва Ишоқ ҳам шуни айтадилар. Баъзи илм аҳли эса: «Асалда ҳеч нарса (закот) йўқ», дедилар. Садақа ибн Абдуллоҳ ҳофиз (рови) эмас ва Садақа ибн Абдуллоҳга бу ҳадисни Нофиъдан ривоят қилишда мухолафат қилинган.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ الثَّقَفِيُّ حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ عَنْ نَافِعٍ قَالَ سَأَلَنِي عُمَرُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ عَنْ صَدَقَةِ الْعَسَلِ ‏.‏ قَالَ قُلْتُ مَا عِنْدَنَا عَسَلٌ نَتَصَدَّقُ مِنْهُ وَلَكِنْ أَخْبَرَنَا الْمُغِيرَةُ بْنُ حَكِيمٍ أَنَّهُ قَالَ لَيْسَ فِي الْعَسَلِ صَدَقَةٌ ‏.‏ فَقَالَ عُمَرُ عَدْلٌ مَرْضِيٌّ ‏.‏ فَكَتَبَ إِلَى النَّاسِ أَنْ تُوضَعَ ‏.‏ يَعْنِي عَنْهُمْ ‏.‏

Nofiʼ (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Umar ibn Abdulaziz mendan asal sadaqasi (zakoti) haqida soʻradi. Men: «Bizda sadaqa qiladigan asal yoʻq, lekin bizga Mugʻiyra ibn Hakim xabar berdiki, u: ‹Asalda sadaqa yoʻq›, degan», dedim. Shunda Umar: «(U) adolatli, qoniqarli (kishi)dir», dedi-da, odamlarga: «(Asal zakoti) ulardan soqit qilinsin», deb maktub yozdi.Нофиъ (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Умар ибн Абдулазиз мендан асал садақаси (закоти) ҳақида сўради. Мен: «Бизда садақа қиладиган асал йўқ, лекин бизга Муғийра ибн Ҳаким хабар бердики, у: ‹Асалда садақа йўқ›, деган», дедим. Шунда Умар: «(У) адолатли, қониқарли (киши)дир», деди-да, одамларга: «(Асал закоти) улардан соқит қилинсин», деб мактуб ёзди.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ مُوسَى، حَدَّثَنَا هَارُونُ بْنُ صَالِحٍ الطَّلْحِيُّ الْمَدَنِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنِ اسْتَفَادَ مَالاً فَلاَ زَكَاةَ عَلَيْهِ حَتَّى يَحُولَ عَلَيْهِ الْحَوْلُ عِنْدَ رَبِّهِ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ سَرَّاءَ بِنْتِ نَبْهَانَ الْغَنَوِيَّةِ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim biror mol topsa, toki uning ustidan Robbi huzurida bir yil aylanmaguncha, unga zakot yoʻq», dedilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким бирор мол топса, токи унинг устидан Робби ҳузурида бир йил айланмагунча, унга закот йўқ», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ الثَّقَفِيُّ، حَدَّثَنَا أَيُّوبُ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ مَنِ اسْتَفَادَ مَالاً فَلاَ زَكَاةَ فِيهِ حَتَّى يَحُولَ عَلَيْهِ الْحَوْلُ عِنْدَ رَبِّهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَذَا أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَرَوَى أَيُّوبُ وَعُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ وَغَيْرُ وَاحِدٍ عَنْ نَافِعٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ مَوْقُوفًا ‏.‏ وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ ضَعِيفٌ فِي الْحَدِيثِ ضَعَّفَهُ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ وَعَلِيُّ بْنُ الْمَدِينِيِّ وَغَيْرُهُمَا مِنْ أَهْلِ الْحَدِيثِ وَهُوَ كَثِيرُ الْغَلَطِ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ غَيْرِ وَاحِدٍ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنْ لاَ زَكَاةَ فِي الْمَالِ الْمُسْتَفَادِ حَتَّى يَحُولَ عَلَيْهِ الْحَوْلُ ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِذَا كَانَ عِنْدَهُ مَالٌ تَجِبُ فِيهِ الزَّكَاةُ فَفِيهِ الزَّكَاةُ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ عِنْدَهُ سِوَى الْمَالِ الْمُسْتَفَادِ مَا تَجِبُ فِيهِ الزَّكَاةُ لَمْ يَجِبْ عَلَيْهِ فِي الْمَالِ الْمُسْتَفَادِ زَكَاةٌ حَتَّى يَحُولَ عَلَيْهِ الْحَوْلُ فَإِنِ اسْتَفَادَ مَالاً قَبْلَ أَنْ يَحُولَ عَلَيْهِ الْحَوْلُ فَإِنَّهُ يُزَكِّي الْمَالَ الْمُسْتَفَادَ مَعَ مَالِهِ الَّذِي وَجَبَتْ فِيهِ الزَّكَاةُ ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَأَهْلُ الْكُوفَةِ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: «Kim biror mol topsa, toki uning ustidan Robbi huzurida bir yil aylanmaguncha, unda zakot yoʻq». Abu Iso aytdi: Bu (rivoyat) Abdurrahmon ibn Zayd ibn Aslamning hadisidan sahihroqdir. Abu Iso aytdi: Ayyub, Ubaydulloh ibn Umar va boshqa bir nechalar Nofeʼdan, u Ibn Umardan mavquf holda rivoyat qilganlar. Abdurrahmon ibn Zayd ibn Aslam esa hadisda zaifdir; uni Ahmad ibn Hanbal, Ali ibn Madiniy va hadis ahlidan boshqalar zaif sanaganlar, u koʻp xatoga yoʻl qoʻyuvchidir. Nabiy ﷺning sahobalaridan bir nechalaridan topilgan molda toki uning ustidan bir yil oʻtmaguncha zakot yoʻqligi rivoyat qilingan. Molik ibn Anas, Shofiiy, Ahmad va Ishoq shuni aytadilar. Ilm ahlidan baʼzilari aytdi: Agar uning oldida zakot vojib boʻladigan mol boʻlsa, unda zakot bor; agar uning oldida zakot vojib boʻladigan mol topgan molidan boshqa hech narsa boʻlmasa, topilgan molda toki uning ustidan bir yil oʻtmaguncha zakot vojib boʻlmaydi. Agar bir yil oʻtishidan oldin biror mol topsa, u topilgan molni zakot vojib boʻlgan moli bilan birga zakot qiladi. Sufyon Savriy va Kufa ahli shuni aytadilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: «Ким бирор мол топса, токи унинг устидан Робби ҳузурида бир йил айланмагунча, унда закот йўқ». Абу Исо айтди: Бу (ривоят) Абдурраҳмон ибн Зайд ибн Асламнинг ҳадисидан саҳиҳроқдир. Абу Исо айтди: Айюб, Убайдуллоҳ ибн Умар ва бошқа бир нечалар Нофеъдан, у Ибн Умардан мавқуф ҳолда ривоят қилганлар. Абдурраҳмон ибн Зайд ибн Аслам эса ҳадисда заифдир; уни Аҳмад ибн Ҳанбал, Али ибн Мадиний ва ҳадис аҳлидан бошқалар заиф санаганлар, у кўп хатога йўл қўювчидир. Набий ﷺнинг саҳобаларидан бир нечаларидан топилган молда токи унинг устидан бир йил ўтмагунча закот йўқлиги ривоят қилинган. Молик ибн Анас, Шофиий, Аҳмад ва Ишоқ шуни айтадилар. Илм аҳлидан баъзилари айтди: Агар унинг олдида закот вожиб бўладиган мол бўлса, унда закот бор; агар унинг олдида закот вожиб бўладиган мол топган молидан бошқа ҳеч нарса бўлмаса, топилган молда токи унинг устидан бир йил ўтмагунча закот вожиб бўлмайди. Агар бир йил ўтишидан олдин бирор мол топса, у топилган молни закот вожиб бўлган моли билан бирга закот қилади. Суфён Саврий ва Куфа аҳли шуни айтадилар.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ أَكْثَمَ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنْ قَابُوسِ بْنِ أَبِي ظَبْيَانَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ تَصْلُحُ قِبْلَتَانِ فِي أَرْضٍ وَاحِدَةٍ وَلَيْسَ عَلَى الْمُسْلِمِينَ جِزْيَةٌ ‏"‏ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Bir yerda ikkita qibla durust boʻlmaydi va musulmonlar ustiga jizya yoʻq», dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Бир ерда иккита қибла дуруст бўлмайди ва мусулмонлар устига жизя йўқ», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنْ قَابُوسَ، بِهَذَا الإِسْنَادِ نَحْوَهُ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ سَعِيدِ بْنِ زَيْدٍ، وَجَدِّ حَرْبِ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ الثَّقَفِيِّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ قَدْ رُوِيَ عَنْ قَابُوسِ بْنِ أَبِي ظَبْيَانَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مُرْسَلاً ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ عَامَّةِ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّ النَّصْرَانِيَّ إِذَا أَسْلَمَ وُضِعَتْ عَنْهُ جِزْيَةُ رَقَبَتِهِ ‏.‏ وَقَوْلُ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لَيْسَ عَلَى الْمُسْلِمِينَ عُشُورٌ ‏"‏ إِنَّمَا يَعْنِي بِهِ جِزْيَةَ الرَّقَبَةِ وَفِي الْحَدِيثِ مَا يُفَسِّرُ هَذَا حَيْثُ قَالَ ‏"‏ إِنَّمَا الْعُشُورُ عَلَى الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى وَلَيْسَ عَلَى الْمُسْلِمِينَ عُشُورٌ ‏"‏ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan shu maʼnoda oʻxshashi rivoyat qilinadi. Abu Iso aytdi: Ibn Abbosning hadisi Qobus ibn Abu Zabyondan, u otasidan, u Nabiy ﷺdan mursal holda ham rivoyat qilingan. Umuman ilm ahli huzurida amal shunga ekanki, nasroniy musulmon boʻlsa, undan boshining jizyasi soqit boʻladi. Nabiy ﷺning «Musulmonlar ustiga ushr yoʻq» degan soʻzlari bilan bosh jizyasi koʻzda tutiladi. Hadisda buni tafsir qiladigan narsa borki, u zot: «Ushr faqat yahudiy va nasroniylar zimmasidadir, musulmonlar ustiga ushr yoʻq», deganlar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан шу маънода ўхшаши ривоят қилинади. Абу Исо айтди: Ибн Аббоснинг ҳадиси Қобус ибн Абу Забёндан, у отасидан, у Набий ﷺдан мурсал ҳолда ҳам ривоят қилинган. Умуман илм аҳли ҳузурида амал шунга эканки, насроний мусулмон бўлса, ундан бошининг жизяси соқит бўлади. Набий ﷺнинг «Мусулмонлар устига ушр йўқ» деган сўзлари билан бош жизяси кўзда тутилади. Ҳадисда буни тафсир қиладиган нарса борки, у зот: «Ушр фақат яҳудий ва насронийлар зиммасидадир, мусулмонлар устига ушр йўқ», деганлар.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي وَائِلٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ الْحَارِثِ بْنِ الْمُصْطَلِقِ، عَنِ ابْنِ أَخِي، زَيْنَبَ امْرَأَةِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ زَيْنَبَ، امْرَأَةِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ قَالَتْ خَطَبَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ يَا مَعْشَرَ النِّسَاءِ تَصَدَّقْنَ وَلَوْ مِنْ حُلِيِّكُنَّ فَإِنَّكُنَّ أَكْثَرُ أَهْلِ جَهَنَّمَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ‏"‏ ‏.‏

Zaynab — Abdulloh ibn Masʼudning ayoli (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi. U aytdi: Rasululloh ﷺ bizga xutba qildilar va: «Ey ayollar jamoasi, sadaqa qilinglar, hatto taqinchoqlaringizdan boʻlsa-da! Chunki siz qiyomat kuni jahannam ahlining koʻpchiligini tashkil etasiz», dedilar.Зайнаб — Абдуллоҳ ибн Масъуднинг аёли (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади. У айтди: Расулуллоҳ ﷺ бизга хутба қилдилар ва: «Эй аёллар жамоаси, садақа қилинглар, ҳатто тақинчоқларингиздан бўлса-да! Чунки сиз қиёмат куни жаҳаннам аҳлининг кўпчилигини ташкил этасиз», дедилар.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ، عَنْ شُعْبَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا وَائِلٍ، يُحَدِّثُ عَنْ عَمْرِو بْنِ الْحَارِثِ ابْنِ أَخِي، زَيْنَبَ امْرَأَةِ عَبْدِ اللَّهِ - عَنْ زَيْنَبَ، - امْرَأَةِ عَبْدِ اللَّهِ - عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَذَا أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ أَبِي مُعَاوِيَةَ وَأَبُو مُعَاوِيَةَ وَهِمَ فِي حَدِيثِهِ فَقَالَ عَنْ عَمْرِو بْنِ الْحَارِثِ عَنِ ابْنِ أَخِي زَيْنَبَ ‏.‏ وَالصَّحِيحُ إِنَّمَا هُوَ عَنْ عَمْرِو بْنِ الْحَارِثِ ابْنِ أَخِي زَيْنَبَ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ رَأَى فِي الْحُلِيِّ زَكَاةً ‏.‏ وَفِي إِسْنَادِ هَذَا الْحَدِيثِ مَقَالٌ ‏.‏ وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي ذَلِكَ فَرَأَى بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَالتَّابِعِينَ فِي الْحُلِيِّ زَكَاةَ مَا كَانَ مِنْهُ ذَهَبٌ وَفِضَّةٌ ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنْهُمُ ابْنُ عُمَرَ وَعَائِشَةُ وَجَابِرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ وَأَنَسُ بْنُ مَالِكٍ لَيْسَ فِي الْحُلِيِّ زَكَاةٌ ‏.‏ وَهَكَذَا رُوِيَ عَنْ بَعْضِ فُقَهَاءِ التَّابِعِينَ وَبِهِ يَقُولُ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏

Zaynab — Abdullohning ayoli (roziyallohu anho)dan, u Nabiy ﷺdan shunga oʻxshash rivoyat qiladi. Abu Iso aytdi: Bu (rivoyat) Abu Muoviyaning hadisidan sahihroqdir. Abu Muoviya oʻz hadisida vahm qilib (xatoga yoʻl qoʻyib): «Amr ibn Horisdan, u Zaynabning jiyanidan» degan. Sahih (rivoyat) esa: «Amr ibn Horisdan — u Zaynabning jiyanidir» (degan)dir. Amr ibn Shuaybdan, u otasidan, u bobosidan, u Nabiy ﷺdan, u zot taqinchoqda zakot borligini koʻrganlari rivoyat qilingan, ammo bu hadisning isnodida soʻz bor (eʼtiroz oʻrni bor). Ilm ahli bu haqda ixtilof qilgan. Ilm ahlidan baʼzilari — Nabiy ﷺning sahobalaridan va tobeinlardan — taqinchoqning oltin va kumushdan boʻlganida zakot bor deb koʻrganlar. Sufyon Savriy va Abdulloh ibn Muborak shuni aytadilar. Nabiy ﷺning sahobalaridan baʼzilari — ular orasida Ibn Umar, Oisha, Jobir ibn Abdulloh va Anas ibn Molik — taqinchoqda zakot yoʻq deganlar. Tobeinlarning baʼzi fuqaholaridan ham shunday rivoyat qilingan. Molik ibn Anas, Shofiiy, Ahmad va Ishoq shuni aytadilar.Зайнаб — Абдуллоҳнинг аёли (розияллоҳу анҳо)дан, у Набий ﷺдан шунга ўхшаш ривоят қилади. Абу Исо айтди: Бу (ривоят) Абу Муовиянинг ҳадисидан саҳиҳроқдир. Абу Муовия ўз ҳадисида ваҳм қилиб (хатога йўл қўйиб): «Амр ибн Ҳорисдан, у Зайнабнинг жиянидан» деган. Саҳиҳ (ривоят) эса: «Амр ибн Ҳорисдан — у Зайнабнинг жиянидир» (деган)дир. Амр ибн Шуайбдан, у отасидан, у бобосидан, у Набий ﷺдан, у зот тақинчоқда закот борлигини кўрганлари ривоят қилинган, аммо бу ҳадиснинг иснодида сўз бор (эътироз ўрни бор). Илм аҳли бу ҳақда ихтилоф қилган. Илм аҳлидан баъзилари — Набий ﷺнинг саҳобаларидан ва тобеинлардан — тақинчоқнинг олтин ва кумушдан бўлганида закот бор деб кўрганлар. Суфён Саврий ва Абдуллоҳ ибн Муборак шуни айтадилар. Набий ﷺнинг саҳобаларидан баъзилари — улар орасида Ибн Умар, Оиша, Жобир ибн Абдуллоҳ ва Анас ибн Молик — тақинчоқда закот йўқ деганлар. Тобеинларнинг баъзи фуқаҳоларидан ҳам шундай ривоят қилинган. Молик ибн Анас, Шофиий, Аҳмад ва Ишоқ шуни айтадилар.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا ابْنُ لَهِيعَةَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، أَنَّ امْرَأَتَيْنِ، أَتَتَا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَفِي أَيْدِيهِمَا سُوَارَانِ مِنْ ذَهَبٍ فَقَالَ لَهُمَا ‏"‏ أَتُؤَدِّيَانِ زَكَاتَهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَتَا لاَ ‏.‏ قَالَ فَقَالَ لَهُمَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَتُحِبَّانِ أَنْ يُسَوِّرَكُمَا اللَّهُ بِسُوَارَيْنِ مِنْ نَارٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَتَا لاَ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَأَدِّيَا زَكَاتَهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَذَا حَدِيثٌ قَدْ رَوَاهُ الْمُثَنَّى بْنُ الصَّبَّاحِ عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ نَحْوَ هَذَا ‏.‏ وَالْمُثَنَّى بْنُ الصَّبَّاحِ وَابْنُ لَهِيعَةَ يُضَعَّفَانِ فِي الْحَدِيثِ وَلاَ يَصِحُّ فِي هَذَا الْبَابِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم شَيْءٌ ‏.‏

Amr ibn Shuayb (rahimahulloh) otasidan, u bobosidan rivoyat qiladiki, ikki ayol Rasululloh ﷺning huzurlariga keldi, qoʻllarida oltindan ikkita bilakuzuk bor edi. U zot ularga: «Bularning zakotini berasizmi?» dedilar. Ular: «Yoʻq», dedilar. Rasululloh ﷺ ularga: «Alloh sizlarni olovdan boʻlgan ikkita bilakuzuk bilan bezashini xohlaysizmi?» dedilar. Ular: «Yoʻq», dedilar. U zot: «Unda uning zakotini beringlar», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadisni Musanno ibn Sabboh Amr ibn Shuaybdan shunga oʻxshash rivoyat qilgan. Musanno ibn Sabboh va Ibn Lahiya hadisda zaif sanaladilar, bu bobda Nabiy ﷺdan hech narsa sahih emas.Амр ибн Шуайб (раҳимаҳуллоҳ) отасидан, у бобосидан ривоят қиладики, икки аёл Расулуллоҳ ﷺнинг ҳузурларига келди, қўлларида олтиндан иккита билакузук бор эди. У зот уларга: «Буларнинг закотини берасизми?» дедилар. Улар: «Йўқ», дедилар. Расулуллоҳ ﷺ уларга: «Аллоҳ сизларни оловдан бўлган иккита билакузук билан безашини хоҳлайсизми?» дедилар. Улар: «Йўқ», дедилар. У зот: «Унда унинг закотини беринглар», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадисни Мусанно ибн Саббоҳ Амр ибн Шуайбдан шунга ўхшаш ривоят қилган. Мусанно ибн Саббоҳ ва Ибн Лаҳия ҳадисда заиф саналадилар, бу бобда Набий ﷺдан ҳеч нарса саҳиҳ эмас.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ خَشْرَمٍ، أَخْبَرَنَا عِيسَى بْنُ يُونُسَ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عُمَارَةَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عُبَيْدٍ، عَنْ عِيسَى بْنِ طَلْحَةَ، عَنْ مُعَاذٍ، أَنَّهُ كَتَبَ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم يَسْأَلُهُ عَنِ الْخُضْرَوَاتِ وَهِيَ الْبُقُولُ فَقَالَ ‏"‏ لَيْسَ فِيهَا شَيْءٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى إِسْنَادُ هَذَا الْحَدِيثِ لَيْسَ بِصَحِيحٍ وَلَيْسَ يَصِحُّ فِي هَذَا الْبَابِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم شَيْءٌ وَإِنَّمَا يُرْوَى هَذَا عَنْ مُوسَى بْنِ طَلْحَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مُرْسَلاً ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنْ لَيْسَ فِي الْخُضْرَوَاتِ صَدَقَةٌ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَالْحَسَنُ هُوَ ابْنُ عُمَارَةَ وَهُوَ ضَعِيفٌ عِنْدَ أَهْلِ الْحَدِيثِ ضَعَّفَهُ شُعْبَةُ وَغَيْرُهُ وَتَرَكَهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ ‏.‏

Muoz (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, u Nabiy ﷺga koʻkatlar — yaʼni sabzavotlar — haqida soʻrab xat yozdi. U zot: «Ularda hech narsa yoʻq», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadisning isnodi sahih emas, bu bobda Nabiy ﷺdan hech narsa sahih emas. Bu faqat Muso ibn Talhadan, u Nabiy ﷺdan mursal holda rivoyat qilinadi. Ilm ahli huzurida amal shunga ekanki, koʻkatlarda sadaqa (zakot) yoʻq. Abu Iso aytdi: Hasan — u Ibn Umoradir, hadis ahli huzurida zaifdir; uni Shuʼba va boshqalar zaif sanaganlar, Abdulloh ibn Muborak uni tark qilgan.Муоз (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, у Набий ﷺга кўкатлар — яъни сабзавотлар — ҳақида сўраб хат ёзди. У зот: «Уларда ҳеч нарса йўқ», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадиснинг исноди саҳиҳ эмас, бу бобда Набий ﷺдан ҳеч нарса саҳиҳ эмас. Бу фақат Мусо ибн Талҳадан, у Набий ﷺдан мурсал ҳолда ривоят қилинади. Илм аҳли ҳузурида амал шунга эканки, кўкатларда садақа (закот) йўқ. Абу Исо айтди: Ҳасан — у Ибн Уморадир, ҳадис аҳли ҳузурида заифдир; уни Шуъба ва бошқалар заиф санаганлар, Абдуллоҳ ибн Муборак уни тарк қилган.

حَدَّثَنَا أَبُو مُوسَى الأَنْصَارِيُّ، حَدَّثَنَا عَاصِمُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ الْمَدَنِيُّ، حَدَّثَنَا الْحَارِثُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي ذُبَابٍ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ يَسَارٍ، وَبُسْرِ بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ فِيمَا سَقَتِ السَّمَاءُ وَالْعُيُونُ الْعُشْرُ وَفِيمَا سُقِيَ بِالنَّضْحِ نِصْفُ الْعُشْرِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ وَابْنِ عُمَرَ وَجَابِرٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ عَنْ بُكَيْرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الأَشَجِّ عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ يَسَارٍ وَبُسْرِ بْنِ سَعِيدٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مُرْسَلاً ‏.‏ وَكَأَنَّ هَذَا أَصَحُّ ‏.‏ وَقَدْ صَحَّ حَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي هَذَا الْبَابِ وَعَلَيْهِ الْعَمَلُ عِنْدَ عَامَّةِ الْفُقَهَاءِ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Osmon (yomgʻir) va buloqlar sugʻorgan narsada ushr (oʻndan bir), tuya-ulov bilan sugʻorilgan narsada esa ushrning yarmi (bor)», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis Bukayr ibn Abdulloh ibn Ashajdan, u Sulaymon ibn Yasor va Busr ibn Saiddan, ular Nabiy ﷺdan mursal holda ham rivoyat qilingan. Goʻyo bu sahihroqdir. Bu bobda Ibn Umarning Nabiy ﷺdan (rivoyati) sahih boʻlgan va umuman fuqaholar huzurida amal shunga.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Осмон (ёмғир) ва булоқлар суғорган нарсада ушр (ўндан бир), туя-улов билан суғорилган нарсада эса ушрнинг ярми (бор)», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис Букайр ибн Абдуллоҳ ибн Ашаждан, у Сулаймон ибн Ясор ва Буср ибн Саиддан, улар Набий ﷺдан мурсал ҳолда ҳам ривоят қилинган. Гўё бу саҳиҳроқдир. Бу бобда Ибн Умарнинг Набий ﷺдан (ривояти) саҳиҳ бўлган ва умуман фуқаҳолар ҳузурида амал шунга.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ الْحَسَنِ، حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ أَبِي مَرْيَمَ، حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، حَدَّثَنِي يُونُسُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ سَالِمٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ سَنَّ فِيمَا سَقَتِ السَّمَاءُ وَالْعُيُونُ أَوْ كَانَ عَثَرِيًّا الْعُشْرُ وَفِيمَا سُقِيَ بِالنَّضْحِ نِصْفُ الْعُشْرِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ osmon (yomgʻir) va buloqlar sugʻorgan yoki tabiiy nam yer (asariy) boʻlgan narsada ushr (oʻndan bir)ni, tuya-ulov bilan sugʻorilgan narsada esa ushrning yarmini joriy qildilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ осмон (ёмғир) ва булоқлар суғорган ёки табиий нам ер (асарий) бўлган нарсада ушр (ўндан бир)ни, туя-улов билан суғорилган нарсада эса ушрнинг ярмини жорий қилдилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُوسَى، حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ بْنُ مُسْلِمٍ، عَنِ الْمُثَنَّى بْنِ الصَّبَّاحِ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم خَطَبَ النَّاسَ فَقَالَ ‏"‏ أَلاَ مَنْ وَلِيَ يَتِيمًا لَهُ مَالٌ فَلْيَتَّجِرْ فِيهِ وَلاَ يَتْرُكْهُ حَتَّى تَأْكُلَهُ الصَّدَقَةُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَإِنَّمَا رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ وَفِي إِسْنَادِهِ مَقَالٌ لأَنَّ الْمُثَنَّى بْنَ الصَّبَّاحِ يُضَعَّفُ فِي الْحَدِيثِ ‏.‏ وَرَوَى بَعْضُهُمْ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ ‏.‏ فَذَكَرَ هَذَا الْحَدِيثَ ‏.‏ وَقَدِ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي هَذَا الْبَابِ فَرَأَى غَيْرُ وَاحِدٍ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي مَالِ الْيَتِيمِ زَكَاةً ‏.‏ مِنْهُمْ عُمَرُ وَعَلِيٌّ وَعَائِشَةُ وَابْنُ عُمَرَ وَبِهِ يَقُولُ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏ وَقَالَتْ طَائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ لَيْسَ فِي مَالِ الْيَتِيمِ زَكَاةٌ ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ ‏.‏ وَعَمْرُو بْنُ شُعَيْبٍ هُوَ ابْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ وَشُعَيْبٌ قَدْ سَمِعَ مِنْ جَدِّهِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو ‏.‏ وَقَدْ تَكَلَّمَ يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ فِي حَدِيثِ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ وَقَالَ هُوَ عِنْدَنَا وَاهٍ ‏.‏ وَمَنْ ضَعَّفَهُ فَإِنَّمَا ضَعَّفَهُ مِنْ قِبَلِ أَنَّهُ يُحَدِّثُ مِنْ صَحِيفَةِ جَدِّهِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَأَمَّا أَكْثَرُ أَهْلِ الْحَدِيثِ فَيَحْتَجُّونَ بِحَدِيثِ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ وَيُثْبِتُونَهُ مِنْهُمْ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ وَغَيْرُهُمَا ‏.‏

Amr ibn Shuayb (rahimahulloh) otasidan, u bobosidan rivoyat qiladiki, Nabiy ﷺ odamlarga xutba qilib: «Ogoh boʻlinglar! Kim moli bor yetimga vasiy boʻlsa, uning moli bilan tijorat qilsin, uni sadaqa (zakot) yeb tugatmaguncha qoʻyib qoʻymasin», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis faqat shu yoʻl bilan rivoyat qilingan va uning isnodida soʻz (eʼtiroz oʻrni) bor, chunki Musanno ibn Sabboh hadisda zaif sanaladi. Baʼzilari bu hadisni Amr ibn Shuaybdan, Umar ibn Xattobdan deb rivoyat qilib, bu hadisni zikr qilganlar. Ilm ahli bu bobda ixtilof qilgan. Nabiy ﷺning sahobalaridan bir nechalari — ular orasida Umar, Ali, Oisha va Ibn Umar — yetimning molida zakot bor deb koʻrganlar. Molik, Shofiiy, Ahmad va Ishoq shuni aytadilar. Ilm ahlidan bir toifa: «Yetimning molida zakot yoʻq», deganlar. Sufyon Savriy va Abdulloh ibn Muborak shuni aytadilar. Amr ibn Shuayb — u Muhammad ibn Abdulloh ibn Amr ibn Osning oʻgʻlidir, Shuayb bobosi Abdulloh ibn Amrdan eshitgan. Yahyo ibn Said Amr ibn Shuaybning hadisi haqida soʻz qilib: «U bizning nazarimizda zaifdir», degan. Uni zaif sanaganlar faqat u bobosi Abdulloh ibn Amrning sahifasidan rivoyat qilgani uchun zaif sanaganlar. Hadis ahlining koʻpchiligi esa Amr ibn Shuaybning hadisi bilan hujjat keltiradilar va uni isbotlaydilar; ular orasida Ahmad, Ishoq va boshqalar bor.Амр ибн Шуайб (раҳимаҳуллоҳ) отасидан, у бобосидан ривоят қиладики, Набий ﷺ одамларга хутба қилиб: «Огоҳ бўлинглар! Ким моли бор етимга васий бўлса, унинг моли билан тижорат қилсин, уни садақа (закот) еб тугатмагунча қўйиб қўймасин», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис фақат шу йўл билан ривоят қилинган ва унинг иснодида сўз (эътироз ўрни) бор, чунки Мусанно ибн Саббоҳ ҳадисда заиф саналади. Баъзилари бу ҳадисни Амр ибн Шуайбдан, Умар ибн Хаттобдан деб ривоят қилиб, бу ҳадисни зикр қилганлар. Илм аҳли бу бобда ихтилоф қилган. Набий ﷺнинг саҳобаларидан бир нечалари — улар орасида Умар, Али, Оиша ва Ибн Умар — етимнинг молида закот бор деб кўрганлар. Молик, Шофиий, Аҳмад ва Ишоқ шуни айтадилар. Илм аҳлидан бир тоифа: «Етимнинг молида закот йўқ», деганлар. Суфён Саврий ва Абдуллоҳ ибн Муборак шуни айтадилар. Амр ибн Шуайб — у Муҳаммад ибн Абдуллоҳ ибн Амр ибн Оснинг ўғлидир, Шуайб бобоси Абдуллоҳ ибн Амрдан эшитган. Яҳё ибн Саид Амр ибн Шуайбнинг ҳадиси ҳақида сўз қилиб: «У бизнинг назаримизда заифдир», деган. Уни заиф санаганлар фақат у бобоси Абдуллоҳ ибн Амрнинг саҳифасидан ривоят қилгани учун заиф санаганлар. Ҳадис аҳлининг кўпчилиги эса Амр ибн Шуайбнинг ҳадиси билан ҳужжат келтирадилар ва уни исботлайдилар; улар орасида Аҳмад, Ишоқ ва бошқалар бор.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، وَأَبِي، سَلَمَةَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ الْعَجْمَاءُ جُرْحُهَا جُبَارٌ وَالْمَعْدِنُ جُبَارٌ وَالْبِئْرُ جُبَارٌ وَفِي الرِّكَازِ الْخُمْسُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَعُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ وَعَمْرِو بْنِ عَوْفٍ الْمُزَنِيِّ وَجَابِرٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Hayvonning (oʻz-oʻzidan) yetkazgan jarohati bekor (tovonsiz)dir, kon (qulagani) bekordir, quduq (qulagani) bekordir, rikoz (koʻmilgan xazina)da beshdan bir (xums bor)», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ҳайвоннинг (ўз-ўзидан) етказган жароҳати бекор (товонсиз)дир, кон (қулагани) бекордир, қудуқ (қулагани) бекордир, рикоз (кўмилган хазина)да бешдан бир (хумс бор)», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ الطَّيَالِسِيُّ، أَخْبَرَنَا شُعْبَةُ، أَخْبَرَنِي خُبَيْبُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، قَالَ سَمِعْتُ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ مَسْعُودِ بْنِ نِيَارٍ، يَقُولُ جَاءَ سَهْلُ بْنُ أَبِي حَثْمَةَ إِلَى مَجْلِسِنَا فَحَدَّثَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَقُولُ ‏"‏ إِذَا خَرَصْتُمْ فَخُذُوا وَدَعُوا الثُّلُثَ فَإِنْ لَمْ تَدَعُوا الثُّلُثَ فَدَعُوا الرُّبُعَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَائِشَةَ وَعَتَّابِ بْنِ أَسِيدٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَالْعَمَلُ عَلَى حَدِيثِ سَهْلِ بْنِ أَبِي حَثْمَةَ عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي الْخَرْصِ وَبِحَدِيثِ سَهْلِ بْنِ أَبِي حَثْمَةَ يَقُولُ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏ وَالْخَرْصُ إِذَا أَدْرَكَتِ الثِّمَارُ مِنَ الرُّطَبِ وَالْعِنَبِ مِمَّا فِيهِ الزَّكَاةُ بَعَثَ السُّلْطَانُ خَارِصًا يَخْرُصُ عَلَيْهِمْ ‏.‏ وَالْخَرْصُ أَنْ يَنْظُرَ مَنْ يُبْصِرُ ذَلِكَ فَيَقُولُ يَخْرُجُ مِنْ هَذَا مِنَ الزَّبِيبِ كَذَا وَكَذَا وَمِنَ التَّمْرِ كَذَا وَكَذَا فَيُحْصَى عَلَيْهِمْ وَيَنْظُرُ مَبْلَغَ الْعُشْرِ مِنْ ذَلِكَ فَيُثْبِتُ عَلَيْهِمْ ثُمَّ يُخَلِّي بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ الثِّمَارِ فَيَصْنَعُونَ مَا أَحَبُّوا فَإِذَا أَدْرَكَتِ الثِّمَارُ أُخِذَ مِنْهُمُ الْعُشْرُ ‏.‏ هَكَذَا فَسَّرَهُ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ وَبِهَذَا يَقُولُ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏

Sahl ibn Abu Hasma (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, u: «Rasululloh ﷺ: ‹Hosilni chamalaganingizda (xars qilganingizda), oling va uchdan birini qoldiring; agar uchdan birini qoldirmasangiz, choragini qoldiring›, der edilar», deb rivoyat qildi. Abu Iso aytdi: Ilm ahlining koʻpchiligi huzurida xars (chamalash) borasida Sahl ibn Abu Hasmaning hadisiga amal qilinadi. Sahl ibn Abu Hasmaning hadisi bilan Ahmad va Ishoq aytadilar. Xars shuki, qachon meva — yangi xurmo va uzumdan zakot vojib boʻladigani — yetilganda, hokim chamalovchini yuboradi, u ularning (hosilini) chamalaydi. Xars deganda, buni koʻra biladigan kishi nazar solib: ‹Bundan mayizdan shuncha, xurmodan shuncha chiqadi›, deydi. Soʻng ularga (miqdor) belgilanadi va undan ushrning miqdori qaraladi-da, ularga (qarz qilib) qayd etiladi. Soʻng ular bilan meva orasiga erkinlik beriladi, ular xohlaganini qiladilar. Meva yetilganda esa ulardan ushr olinadi. Ilm ahlidan baʼzilari shunday tafsir qilgan. Molik, Shofiiy, Ahmad va Ishoq shuni aytadilar.Саҳл ибн Абу Ҳасма (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, у: «Расулуллоҳ ﷺ: ‹Ҳосилни чамалаганингизда (харс қилганингизда), олинг ва учдан бирини қолдиринг; агар учдан бирини қолдирмасангиз, чорагини қолдиринг›, дер эдилар», деб ривоят қилди. Абу Исо айтди: Илм аҳлининг кўпчилиги ҳузурида харс (чамалаш) борасида Саҳл ибн Абу Ҳасманинг ҳадисига амал қилинади. Саҳл ибн Абу Ҳасманинг ҳадиси билан Аҳмад ва Ишоқ айтадилар. Харс шуки, қачон мева — янги хурмо ва узумдан закот вожиб бўладигани — етилганда, ҳоким чамаловчини юборади, у уларнинг (ҳосилини) чамалайди. Харс деганда, буни кўра биладиган киши назар солиб: ‹Бундан майиздан шунча, хурмодан шунча чиқади›, дейди. Сўнг уларга (миқдор) белгиланади ва ундан ушрнинг миқдори қаралади-да, уларга (қарз қилиб) қайд этилади. Сўнг улар билан мева орасига эркинлик берилади, улар хоҳлаганини қиладилар. Мева етилганда эса улардан ушр олинади. Илм аҳлидан баъзилари шундай тафсир қилган. Молик, Шофиий, Аҳмад ва Ишоқ шуни айтадилар.

حَدَّثَنَا أَبُو عَمْرٍو، مُسْلِمُ بْنُ عَمْرٍو الْحَذَّاءُ الْمَدَنِيُّ حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ نَافِعٍ الصَّائِغُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ صَالِحٍ التَّمَّارِ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ عَتَّابِ بْنِ أَسِيدٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَبْعَثُ عَلَى النَّاسِ مَنْ يَخْرُصُ عَلَيْهِمْ كُرُومَهُمْ وَثِمَارَهُمْ ‏.‏ وَبِهَذَا الإِسْنَادِ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ فِي زَكَاةِ الْكُرُومِ ‏"‏ إِنَّهَا تُخْرَصُ كَمَا يُخْرَصُ النَّخْلُ ثُمَّ تُؤَدَّى زَكَاتُهُ زَبِيبًا كَمَا تُؤَدَّى زَكَاةُ النَّخْلِ تَمْرًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى ابْنُ جُرَيْجٍ هَذَا الْحَدِيثَ عَنِ ابْنِ شِهَابٍ عَنْ عُرْوَةَ عَنْ عَائِشَةَ ‏.‏ وَسَأَلْتُ مُحَمَّدًا عَنْ هَذَا الْحَدِيثِ فَقَالَ حَدِيثُ ابْنِ جُرَيْجٍ غَيْرُ مَحْفُوظٍ وَحَدِيثُ ابْنِ الْمُسَيَّبِ عَنْ عَتَّابِ بْنِ أَسِيدٍ أَثْبَتُ وَأَصَحُّ ‏.‏

Attob ibn Asiyd (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ odamlar ustiga ularning uzumzor va mevalarini chamalaydigan kishini yuborar edilar. Shu isnod bilan (rivoyat qilinadiki), Nabiy ﷺ uzum zakoti haqida: «U xurmo chamalanganidek chamalanadi, soʻng uning zakoti xurmoning zakoti quruq xurmo (tamr) bilan adolatganidek, mayiz bilan adolanadi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir. Bu hadisni Ibn Jurayj Ibn Shihobdan, u Urvadan, u Oishadan rivoyat qilgan. Men Muhammaddan (Buxoriydan) bu hadis haqida soʻradim, u: «Ibn Jurayjning hadisi mahfuz emas, Ibn Musayyabning Attob ibn Asiyddan (rivoyati) esa mustahkamroq va sahihroqdir», dedi.Аттоб ибн Асийд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ одамлар устига уларнинг узумзор ва меваларини чамалайдиган кишини юборар эдилар. Шу иснод билан (ривоят қилинадики), Набий ﷺ узум закоти ҳақида: «У хурмо чамаланганидек чамаланади, сўнг унинг закоти хурмонинг закоти қуруқ хурмо (тамр) билан адолатганидек, майиз билан адоланади», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Бу ҳадисни Ибн Журайж Ибн Шиҳобдан, у Урвадан, у Оишадан ривоят қилган. Мен Муҳаммаддан (Бухорийдан) бу ҳадис ҳақида сўрадим, у: «Ибн Журайжнинг ҳадиси маҳфуз эмас, Ибн Мусайябнинг Аттоб ибн Асийддан (ривояти) эса мустаҳкамроқ ва саҳиҳроқдир», деди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، أَخْبَرَنَا يَزِيدُ بْنُ عِيَاضٍ، عَنْ عَاصِمِ بْنِ عُمَرَ بْنِ قَتَادَةَ، ح وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، قَالَ حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ خَالِدٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ، عَنْ عَاصِمِ بْنِ عُمَرَ بْنِ قَتَادَةَ، عَنْ مَحْمُودِ بْنِ لَبِيدٍ، عَنْ رَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ، قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ الْعَامِلُ عَلَى الصَّدَقَةِ بِالْحَقِّ كَالْغَازِي فِي سَبِيلِ اللَّهِ حَتَّى يَرْجِعَ إِلَى بَيْتِهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ رَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَيَزِيدُ بْنُ عِيَاضٍ ضَعِيفٌ عِنْدَ أَهْلِ الْحَدِيثِ ‏.‏ وَحَدِيثُ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ أَصَحُّ ‏.‏

Rofiʼ ibn Xadij (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U: «Men Rasululloh ﷺning: ‹Sadaqani haq bilan yigʻib turuvchi xodim, uyiga qaytguniga qadar, Alloh yoʻlida jihod qilayotgan gʻoziy kabidir›, deganlarini eshitdim», dedi. Abu Iso aytdi: Rofiʼ ibn Xadijning hadisi hasan sahihdir. Yazid ibn Iyoz esa hadis ahli nazdida zaifdir. Muhammad ibn Ishoqning hadisi (esa) koʻproq sahihdir.Рофиъ ибн Хадиж (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У: «Мен Расулуллоҳ ﷺнинг: ‹Садақани ҳақ билан йиғиб турувчи ходим, уйига қайтгунига қадар, Аллоҳ йўлида жиҳод қилаётган ғозий кабидир›, деганларини эшитдим», деди. Абу Исо айтди: Рофиъ ибн Хадижнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Язид ибн Иёз эса ҳадис аҳли наздида заифдир. Муҳаммад ибн Ишоқнинг ҳадиси (эса) кўпроқ саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي حَبِيبٍ، عَنْ سَعْدِ بْنِ سِنَانٍ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الْمُعْتَدِي فِي الصَّدَقَةِ كَمَانِعِهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَأُمِّ سَلَمَةَ وَأَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَنَسٍ حَدِيثٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَقَدْ تَكَلَّمَ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ فِي سَعْدِ بْنِ سِنَانٍ ‏.‏ وَهَكَذَا يَقُولُ اللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي حَبِيبٍ عَنْ سَعْدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ‏.‏ وَيَقُولُ عَمْرُو بْنُ الْحَارِثِ وَابْنُ لَهِيعَةَ عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي حَبِيبٍ عَنْ سِنَانِ بْنِ سَعْدٍ عَنْ أَنَسٍ ‏.‏ قَالَ وَسَمِعْتُ مُحَمَّدًا يَقُولُ وَالصَّحِيحُ سِنَانُ بْنُ سَعْدٍ ‏.‏ وَقَوْلُهُ ‏"‏ الْمُعْتَدِي فِي الصَّدَقَةِ كَمَانِعِهَا ‏"‏ يَقُولُ عَلَى الْمُعْتَدِي مِنَ الإِثْمِ كَمَا عَلَى الْمَانِعِ إِذَا مَنَعَ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Sadaqada haddan oshuvchi (uni adolatsiz yigʻuvchi) uni bermay turuvchi kabidir», dedilar. (Rovi) aytdi: Bu bobda Ibn Umar, Ummu Salama va Abu Hurayradan (ham hadis) bor. Abu Iso aytdi: Anasning hadisi bu vajhdan gʻaribdir. Ahmad ibn Hanbal Saʼd ibn Sinon haqida (tanqidiy) gapirgan. «Sadaqada haddan oshuvchi uni bermay turuvchi kabidir» degan soʻzning maʼnosi shuki: haddan oshuvchining ustidagi gunoh, xuddi (sadaqani) bermay turuvchi bermaganida uning ustidagi gunoh kabidir.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Садақада ҳаддан ошувчи (уни адолатсиз йиғувчи) уни бермай турувчи кабидир», дедилар. (Рови) айтди: Бу бобда Ибн Умар, Умму Салама ва Абу Ҳурайрадан (ҳам ҳадис) бор. Абу Исо айтди: Анаснинг ҳадиси бу важҳдан ғарибдир. Аҳмад ибн Ҳанбал Саъд ибн Синон ҳақида (танқидий) гапирган. «Садақада ҳаддан ошувчи уни бермай турувчи кабидир» деган сўзнинг маъноси шуки: ҳаддан ошувчининг устидаги гуноҳ, худди (садақани) бермай турувчи бермаганида унинг устидаги гуноҳ кабидир.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَزِيدَ، عَنْ مُجَالِدٍ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنْ جَرِيرٍ، قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِذَا أَتَاكُمُ الْمُصَدِّقُ فَلاَ يُفَارِقَنَّكُمْ إِلاَّ عَنْ رِضًا ‏"‏ ‏.‏

Jarir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Sadaqa yigʻuvchi sizning oldingizga kelganida, u sizdan faqat rozi boʻlgan holdagina ajralib ketsin», dedilar.Жарир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Садақа йиғувчи сизнинг олдингизга келганида, у сиздан фақат рози бўлган ҳолдагина ажралиб кетсин», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو عَمَّارٍ الْحُسَيْنُ بْنُ حُرَيْثٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ دَاوُدَ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنْ جَرِيرٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِنَحْوِهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ دَاوُدَ عَنِ الشَّعْبِيِّ، أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ مُجَالِدٍ ‏.‏ وَقَدْ ضَعَّفَ مُجَالِدًا بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ وَهُوَ كَثِيرُ الْغَلَطِ ‏.‏

Jarir (roziyallohu anhu)dan, Nabiy ﷺdan shunga oʻxshash (rivoyat) keltirildi. Abu Iso aytdi: Dovudning Shaʼbiydan (qilgan) hadisi Mujolidning hadisidan koʻproq sahihdir. Baʼzi ilm ahli Mujolidni zaif sanagan, u koʻp xato qiluvchi (rovi) edi.Жарир (розияллоҳу анҳу)дан, Набий ﷺдан шунга ўхшаш (ривоят) келтирилди. Абу Исо айтди: Довуднинг Шаъбийдан (қилган) ҳадиси Мужолиднинг ҳадисидан кўпроқ саҳиҳдир. Баъзи илм аҳли Мужолидни заиф санаган, у кўп хато қилувчи (рови) эди.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ سَعِيدٍ الْكِنْدِيُّ الْكُوفِيُّ، حَدَّثَنَا حَفْصُ بْنُ غِيَاثٍ، عَنْ أَشْعَثَ، عَنْ عَوْنِ بْنِ أَبِي جُحَيْفَةَ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ قَدِمَ عَلَيْنَا مُصَدِّقُ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَأَخَذَ الصَّدَقَةَ مِنْ أَغْنِيَائِنَا فَجَعَلَهَا فِي فُقَرَائِنَا وَكُنْتُ غُلاَمًا يَتِيمًا فَأَعْطَانِي مِنْهَا قَلُوصًا ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي جُحَيْفَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏

Avn ibn Abu Juhayfa otasi (Abu Juhayfa roziyallohu anhu)dan rivoyat qiladi: U: «Bizning oldimizga Nabiy ﷺning sadaqa yigʻuvchisi keldi-da, boylarimizdan sadaqani olib, uni kambagʻallarimizga taqsimladi. Men yetim bola edim, u menga undan bir yosh tuya berdi», dedi. (Rovi) aytdi: Bu bobda Ibn Abbosdan (ham hadis) bor. Abu Iso aytdi: Abu Juhayfaning hadisi hasandir.Авн ибн Абу Жуҳайфа отаси (Абу Жуҳайфа розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилади: У: «Бизнинг олдимизга Набий ﷺнинг садақа йиғувчиси келди-да, бойларимиздан садақани олиб, уни камбағалларимизга тақсимлади. Мен етим бола эдим, у менга ундан бир ёш туя берди», деди. (Рови) айтди: Бу бобда Ибн Аббосдан (ҳам ҳадис) бор. Абу Исо айтди: Абу Жуҳайфанинг ҳадиси ҳасандир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، وَعَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، - قَالَ قُتَيْبَةُ حَدَّثَنَا شَرِيكٌ، وَقَالَ، عَلِيٌّ أَخْبَرَنَا شَرِيكٌ، وَالْمَعْنَى، وَاحِدٌ، عَنْ حَكِيمِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ يَزِيدَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ سَأَلَ النَّاسَ وَلَهُ مَا يُغْنِيهِ جَاءَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَمَسْأَلَتُهُ فِي وَجْهِهِ خُمُوشٌ أَوْ خُدُوشٌ أَوْ كُدُوحٌ ‏"‏ ‏.‏ قِيلَ يَا رَسُولَ اللَّهِ وَمَا يُغْنِيهِ قَالَ ‏"‏ خَمْسُونَ دِرْهَمًا أَوْ قِيمَتُهَا مِنَ الذَّهَبِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ مَسْعُودٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَقَدْ تَكَلَّمَ شُعْبَةُ فِي حَكِيمِ بْنِ جُبَيْرٍ مِنْ أَجْلِ هَذَا الْحَدِيثِ ‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kimda oʻzini boy qiladigan narsa boʻlsa-yu, (shunga qaramay) odamlardan soʻrasa, qiyomat kunida tilanganligi yuzida tirnoq yoki chizilgan yara yoxud chandiq boʻlib keladi», dedilar. «Ey Allohning Rasuli, uni boy qiladigan narsa nima?» deyildi. U zot: «Ellik dirham yoki uning oltindagi qiymati», dedilar. (Rovi) aytdi: Bu bobda Abdulloh ibn Amrdan (ham hadis) bor. Abu Iso aytdi: Ibn Masʼudning hadisi hasandir. Shuʼba shu hadis sababli Hakim ibn Jubayr haqida (tanqidiy) gapirgan.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Кимда ўзини бой қиладиган нарса бўлса-ю, (шунга қарамай) одамлардан сўраса, қиёмат кунида тиланганлиги юзида тирноқ ёки чизилган яра ёхуд чандиқ бўлиб келади», дедилар. «Эй Аллоҳнинг Расули, уни бой қиладиган нарса нима?» дейилди. У зот: «Эллик дирҳам ёки унинг олтиндаги қиймати», дедилар. (Рови) айтди: Бу бобда Абдуллоҳ ибн Амрдан (ҳам ҳадис) бор. Абу Исо айтди: Ибн Масъуднинг ҳадиси ҳасандир. Шуъба шу ҳадис сабабли Ҳаким ибн Жубайр ҳақида (танқидий) гапирган.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ آدَمَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ حَكِيمِ بْنِ جُبَيْرٍ، بِهَذَا الْحَدِيثِ ‏.‏ فَقَالَ لَهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُثْمَانَ صَاحِبُ شُعْبَةَ لَوْ غَيْرُ حَكِيمٍ حَدَّثَ بِهَذَا الْحَدِيثِ ‏.‏ فَقَالَ لَهُ سُفْيَانُ وَمَا لِحَكِيمٍ لاَ يُحَدِّثُ عَنْهُ شُعْبَةُ قَالَ نَعَمْ ‏.‏ قَالَ سُفْيَانُ سَمِعْتُ زُبَيْدًا يُحَدِّثُ بِهَذَا عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ يَزِيدَ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَصْحَابِنَا وَبِهِ يَقُولُ الثَّوْرِيُّ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏ قَالُوا إِذَا كَانَ عِنْدَ الرَّجُلِ خَمْسُونَ دِرْهَمًا لَمْ تَحِلَّ لَهُ الصَّدَقَةُ ‏.‏ قَالَ وَلَمْ يَذْهَبْ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِلَى حَدِيثِ حَكِيمِ بْنِ جُبَيْرٍ وَوَسَّعُوا فِي هَذَا وَقَالُوا إِذَا كَانَ عِنْدَهُ خَمْسُونَ دِرْهَمًا أَوْ أَكْثَرُ وَهُوَ مُحْتَاجٌ فَلَهُ أَنْ يَأْخُذَ مِنَ الزَّكَاةِ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَغَيْرِهِ مِنْ أَهْلِ الْفِقْهِ وَالْعِلْمِ ‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan Hakim ibn Jubayr orqali shu hadis (keltirildi). Shuʼbaning shogirdi Abdulloh ibn Usmon Sufyonga: «Bu hadisni Hakimdan boshqa biror kishi rivoyat qilganida (yaxshi boʻlardi)», dedi. Sufyon unga: «Hakimga nima boʻpti, Shuʼba undan rivoyat qilmasmidi?» dedi. U: «Ha», dedi. Sufyon: «Men Zubaydning buni Muhammad ibn Abdurrahmon ibn Yaziddan rivoyat qilganini eshitdim», dedi. Baʼzi ulamolarimiz nazdida amal shunga binoandir, Savriy, Abdulloh ibn Muborak, Ahmad va Ishoq ham shu (fikr)ni aytadi. Ular: «Kishida ellik dirham boʻlsa, unga sadaqa halol boʻlmaydi», dedilar. Baʼzi ilm ahli esa Hakim ibn Jubayrning hadisiga (amal qilishga) bormay, bu masalada (hukmni) kengaytirib: «Kishida ellik dirham yoki undan koʻp boʻlsa-yu, lekin u muhtoj boʻlsa, zakotdan olishi mumkin», dedilar. Bu Shofiʼiy va boshqa fiqh hamda ilm ahlining soʻzidir.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан Ҳаким ибн Жубайр орқали шу ҳадис (келтирилди). Шуъбанинг шогирди Абдуллоҳ ибн Усмон Суфёнга: «Бу ҳадисни Ҳакимдан бошқа бирор киши ривоят қилганида (яхши бўларди)», деди. Суфён унга: «Ҳакимга нима бўпти, Шуъба ундан ривоят қилмасмиди?» деди. У: «Ҳа», деди. Суфён: «Мен Зубайднинг буни Муҳаммад ибн Абдурраҳмон ибн Язиддан ривоят қилганини эшитдим», деди. Баъзи уламоларимиз наздида амал шунга биноандир, Саврий, Абдуллоҳ ибн Муборак, Аҳмад ва Ишоқ ҳам шу (фикр)ни айтади. Улар: «Кишида эллик дирҳам бўлса, унга садақа ҳалол бўлмайди», дедилар. Баъзи илм аҳли эса Ҳаким ибн Жубайрнинг ҳадисига (амал қилишга) бормай, бу масалада (ҳукмни) кенгайтириб: «Кишида эллик дирҳам ёки ундан кўп бўлса-ю, лекин у муҳтож бўлса, закотдан олиши мумкин», дедилар. Бу Шофиъий ва бошқа фиқҳ ҳамда илм аҳлининг сўзидир.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرٍ، مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ الطَّيَالِسِيُّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ سَعِيدٍ، ح وَحَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ، عَنْ سَعْدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ رَيْحَانَ بْنِ يَزِيدَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ تَحِلُّ الصَّدَقَةُ لِغَنِيٍّ وَلاَ لِذِي مِرَّةٍ سَوِيٍّ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَحُبْشِيِّ بْنِ جُنَادَةَ وَقَبِيصَةَ بْنِ مُخَارِقٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى شُعْبَةُ عَنْ سَعْدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ هَذَا الْحَدِيثَ بِهَذَا الإِسْنَادِ وَلَمْ يَرْفَعْهُ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ فِي غَيْرِ هَذَا الْحَدِيثِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ تَحِلُّ الْمَسْأَلَةُ لِغَنِيٍّ وَلاَ لِذِي مِرَّةٍ سَوِيٍّ ‏"‏ ‏.‏ وَإِذَا كَانَ الرَّجُلُ قَوِيًّا مُحْتَاجًا وَلَمْ يَكُنْ عِنْدَهُ شَيْءٌ فَتُصُدِّقَ عَلَيْهِ أَجْزَأَ عَنِ الْمُتَصَدِّقِ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ وَوَجْهُ هَذَا الْحَدِيثِ عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ عَلَى الْمَسْأَلَةِ ‏.‏

Abdulloh ibn Amr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Sadaqa boyga ham, badani sogʻlom kuchli kishiga ham halol boʻlmaydi», dedilar. (Rovi) aytdi: Bu bobda Abu Hurayra, Hubshiy ibn Junoda va Qabisa ibn Muxoriqdan (ham hadis) bor. Abu Iso aytdi: Abdulloh ibn Amrning hadisi hasandir. Shuʼba bu hadisni Saʼd ibn Ibrohimdan shu isnod bilan rivoyat qilgan, ammo uni (Nabiyga) marfuʼ qilmagan. Boshqa bir hadisda Nabiy ﷺdan: «Tilanish boyga ham, badani sogʻlom kuchli kishiga ham halol boʻlmaydi», deb (ham) rivoyat qilingan. Kishi kuchli, lekin muhtoj boʻlsa-yu, qoʻlida hech narsa boʻlmasa, unga sadaqa berilsa, ilm ahli nazdida sadaqa beruvchidan (zakot) ado boʻladi. Bu hadisning maʼnosini baʼzi ilm ahli tilanish (haqida)ga (hamil) qilgan.Абдуллоҳ ибн Амр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Садақа бойга ҳам, бадани соғлом кучли кишига ҳам ҳалол бўлмайди», дедилар. (Рови) айтди: Бу бобда Абу Ҳурайра, Ҳубший ибн Жунода ва Қабиса ибн Мухориқдан (ҳам ҳадис) бор. Абу Исо айтди: Абдуллоҳ ибн Амрнинг ҳадиси ҳасандир. Шуъба бу ҳадисни Саъд ибн Иброҳимдан шу иснод билан ривоят қилган, аммо уни (Набийга) марфуъ қилмаган. Бошқа бир ҳадисда Набий ﷺдан: «Тиланиш бойга ҳам, бадани соғлом кучли кишига ҳам ҳалол бўлмайди», деб (ҳам) ривоят қилинган. Киши кучли, лекин муҳтож бўлса-ю, қўлида ҳеч нарса бўлмаса, унга садақа берилса, илм аҳли наздида садақа берувчидан (закот) адо бўлади. Бу ҳадиснинг маъносини баъзи илм аҳли тиланиш (ҳақида)га (ҳамил) қилган.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ سَعِيدٍ الْكِنْدِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحِيمِ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنْ مُجَالِدٍ، عَنْ عَامِرٍ الشَّعْبِيِّ، عَنْ حُبْشِيِّ بْنِ جُنَادَةَ السَّلُولِيِّ، قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ وَهُوَ وَاقِفٌ بِعَرَفَةَ أَتَاهُ أَعْرَابِيٌّ فَأَخَذَ بِطَرَفِ رِدَائِهِ فَسَأَلَهُ إِيَّاهُ فَأَعْطَاهُ وَذَهَبَ فَعِنْدَ ذَلِكَ حَرُمَتِ الْمَسْأَلَةُ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ الْمَسْأَلَةَ لاَ تَحِلُّ لِغَنِيٍّ وَلاَ لِذِي مِرَّةٍ سَوِيٍّ إِلاَّ لِذِي فَقْرٍ مُدْقِعٍ أَوْ غُرْمٍ مُفْظِعٍ وَمَنْ سَأَلَ النَّاسَ لِيُثْرِيَ بِهِ مَالَهُ كَانَ خُمُوشًا فِي وَجْهِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَرَضْفًا يَأْكُلُهُ مِنْ جَهَنَّمَ فَمَنْ شَاءَ فَلْيُقِلَّ وَمَنْ شَاءَ فَلْيُكْثِرْ ‏"‏ ‏.‏

Hubshiy ibn Junoda as-Saluliy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U: «Men Vidoʼ hajjida Rasululloh ﷺni eshitdim. U zot Arafotda turgan edilar, oldilariga bir aʼrobiy kelib, ridolarining etagidan ushladi-da, undan (sadaqa) soʻradi. U zot unga berdilar, u esa ketdi. Ana shunda tilanish harom qilindi. Rasululloh ﷺ: ‹Albatta, tilanish boyga ham, badani sogʻlom kuchli kishiga ham halol boʻlmaydi, magar qattiq qashshoqlikka tushgan yoki ogʻir qarzga botgan kishiga (mustasno). Kim molini koʻpaytirish uchun odamlardan soʻrasa, (bu mol) qiyomat kunida uning yuzida tirnoq yarasi va jahannamdan (boʻlib) u yeydigan qizigan toshlar boʻladi. Bas, kim xohlasa, (soʻrashni) kamaytirsin, kim xohlasa, koʻpaytirsin (oqibatini bilib qoʻysin)›, dedilar», dedi.Ҳубший ибн Жунода ас-Салулий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У: «Мен Видў ҳажжида Расулуллоҳ ﷺни эшитдим. У зот Арафотда турган эдилар, олдиларига бир аъробий келиб, ридоларининг этагидан ушлади-да, ундан (садақа) сўради. У зот унга бердилар, у эса кетди. Ана шунда тиланиш ҳаром қилинди. Расулуллоҳ ﷺ: ‹Албатта, тиланиш бойга ҳам, бадани соғлом кучли кишига ҳам ҳалол бўлмайди, магар қаттиқ қашшоқликка тушган ёки оғир қарзга ботган кишига (мустасно). Ким молини кўпайтириш учун одамлардан сўраса, (бу мол) қиёмат кунида унинг юзида тирноқ яраси ва жаҳаннамдан (бўлиб) у ейдиган қизиган тошлар бўлади. Бас, ким хоҳласа, (сўрашни) камайтирсин, ким хоҳласа, кўпайтирсин (оқибатини билиб қўйсин)›, дедилар», деди.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ آدَمَ، عَنْ عَبْدِ الرَّحِيمِ بْنِ سُلَيْمَانَ، نَحْوَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Hubshiy ibn Junoda as-Saluliy (roziyallohu anhu)dan, Abdurrahim ibn Sulaymon orqali shunga oʻxshash (rivoyat) keltirildi. Abu Iso aytdi: Bu hadis bu vajhdan gʻaribdir.Ҳубший ибн Жунода ас-Салулий (розияллоҳу анҳу)дан, Абдурраҳим ибн Сулаймон орқали шунга ўхшаш (ривоят) келтирилди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис бу важҳдан ғарибдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ بُكَيْرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الأَشَجِّ، عَنْ عِيَاضِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، قَالَ أُصِيبَ رَجُلٌ فِي عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي ثِمَارٍ ابْتَاعَهَا فَكَثُرَ دَيْنُهُ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ تَصَدَّقُوا عَلَيْهِ ‏"‏ ‏.‏ فَتَصَدَّقَ النَّاسُ عَلَيْهِ فَلَمْ يَبْلُغْ ذَلِكَ وَفَاءَ دَيْنِهِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لِغُرَمَائِهِ ‏"‏ خُذُوا مَا وَجَدْتُمْ وَلَيْسَ لَكُمْ إِلاَّ ذَلِكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَائِشَةَ وَجُوَيْرِيَةَ وَأَنَسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي سَعِيدٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U: «Rasululloh ﷺ zamonlarida bir kishi oʻzi sotib olgan mevalar (savdosi)da zarar koʻrdi-yu, uning qarzi koʻpayib ketdi. Shunda Rasululloh ﷺ: ‹Unga sadaqa beringlar›, dedilar. Odamlar unga sadaqa berishdi, ammo bu uning qarzini uzishga yetmadi. Shunda Rasululloh ﷺ uning qarz beruvchilariga: ‹Topganingizni oling, sizlar uchun shundan boshqa (narsa) yoʻq›, dedilar», dedi. (Rovi) aytdi: Bu bobda Oisha, Juvayriya va Anasdan (ham hadis) bor. Abu Iso aytdi: Abu Saidning hadisi hasan sahihdir.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У: «Расулуллоҳ ﷺ замонларида бир киши ўзи сотиб олган мевалар (савдоси)да зарар кўрди-ю, унинг қарзи кўпайиб кетди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: ‹Унга садақа беринглар›, дедилар. Одамлар унга садақа беришди, аммо бу унинг қарзини узишга етмади. Шунда Расулуллоҳ ﷺ унинг қарз берувчиларига: ‹Топганингизни олинг, сизлар учун шундан бошқа (нарса) йўқ›, дедилар», деди. (Рови) айтди: Бу бобда Оиша, Жувайрия ва Анасдан (ҳам ҳадис) бор. Абу Исо айтди: Абу Саиднинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا مَكِّيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، وَيُوسُفُ بْنُ يَعْقُوبَ الضُّبَعِيُّ السَّدُوسِيُّ، قَالاَ حَدَّثَنَا بَهْزُ بْنُ حَكِيمٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذَا أُتِيَ بِشَيْءٍ سَأَلَ ‏"‏ أَصَدَقَةٌ هِيَ أَمْ هَدِيَّةٌ ‏"‏ ‏.‏ فَإِنْ قَالُوا صَدَقَةٌ لَمْ يَأْكُلْ وَإِنْ قَالُوا هَدِيَّةٌ أَكَلَ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ سَلْمَانَ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَأَنَسٍ وَالْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ وَأَبِي عَمِيرَةَ جَدُّ مُعَرَّفِ بْنِ وَاصِلٍ وَاسْمُهُ رُشَيْدُ بْنُ مَالِكٍ وَمَيْمُونِ بْنِ مِهْرَانَ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَأَبِي رَافِعٍ وَعَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَلْقَمَةَ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ أَيْضًا عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَلْقَمَةَ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي عَقِيلٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَجَدُّ بَهْزِ بْنِ حَكِيمٍ اسْمُهُ مُعَاوِيَةُ بْنُ حَيْدَةَ الْقُشَيْرِيُّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَحَدِيثُ بَهْزِ بْنِ حَكِيمٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Bahz ibn Hakim otasidan, u bobosi (Muoviya ibn Hayda al-Qushayriy roziyallohu anhu)dan rivoyat qiladi: U: «Rasululloh ﷺga biror narsa keltirilsa, u zot: ‹Bu sadaqami yoki hadyami?› deb soʻrar edilar. Agar: ‹Sadaqa›, desalar, yemas edilar, agar: ‹Hadya›, desalar, yer edilar», dedi. (Rovi) aytdi: Bu bobda Salmon, Abu Hurayra, Anas, Hasan ibn Ali, Muarrif ibn Vosilning bobosi Abu Amira — uning ismi Rushayd ibn Molik —, Maymun ibn Mehron, Ibn Abbos, Abdulloh ibn Amr, Abu Rofiʼ va Abdurrahmon ibn Alqamadan (ham hadis) bor. Bahz ibn Hakimning bobosining ismi Muoviya ibn Hayda al-Qushayriydir. Abu Iso aytdi: Bahz ibn Hakimning hadisi hasan gʻaribdir.Баҳз ибн Ҳаким отасидан, у бобоси (Муовия ибн Ҳайда ал-Қушайрий розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилади: У: «Расулуллоҳ ﷺга бирор нарса келтирилса, у зот: ‹Бу садақами ёки ҳадями?› деб сўрар эдилар. Агар: ‹Садақа›, десалар, емас эдилар, агар: ‹Ҳадя›, десалар, ер эдилар», деди. (Рови) айтди: Бу бобда Салмон, Абу Ҳурайра, Анас, Ҳасан ибн Али, Муарриф ибн Восилнинг бобоси Абу Амира — унинг исми Рушайд ибн Молик —, Маймун ибн Меҳрон, Ибн Аббос, Абдуллоҳ ибн Амр, Абу Рофиъ ва Абдурраҳмон ибн Алқамадан (ҳам ҳадис) бор. Баҳз ибн Ҳакимнинг бобосининг исми Муовия ибн Ҳайда ал-Қушайрийдир. Абу Исо айтди: Баҳз ибн Ҳакимнинг ҳадиси ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنِ الْحَكَمِ، عَنِ ابْنِ أَبِي رَافِعٍ، عَنْ أَبِي رَافِعٍ، رضى الله عنه أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم بَعَثَ رَجُلاً مِنْ بَنِي مَخْزُومٍ عَلَى الصَّدَقَةِ فَقَالَ لأَبِي رَافِعٍ اصْحَبْنِي كَيْمَا تُصِيبَ مِنْهَا ‏.‏ فَقَالَ لاَ ‏.‏ حَتَّى آتِيَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَسْأَلَهُ ‏.‏ فَانْطَلَقَ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَسَأَلَهُ فَقَالَ ‏"‏ إِنَّ الصَّدَقَةَ لاَ تَحِلُّ لَنَا وَإِنَّ مَوَالِيَ الْقَوْمِ مِنْ أَنْفُسِهِمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَأَبُو رَافِعٍ مَوْلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم اسْمُهُ أَسْلَمُ وَابْنُ أَبِي رَافِعٍ هُوَ عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي رَافِعٍ كَاتِبُ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ رضى الله عنه ‏.‏

Abu Rofiʼ (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ Banu Maxzumdan bir kishini sadaqa (yigʻish)ga yubordilar. U Abu Rofiʼga: «Men bilan birga bor, undan (sadaqadan) senga ham tegar», dedi. U: «Yoʻq, toki Rasululloh ﷺning oldilariga borib, u zotdan soʻramagunimcha (bormayman)», dedi. Soʻng u Nabiy ﷺning oldilariga borib, soʻradi. U zot: «Albatta, sadaqa bizga halol boʻlmaydi, qavmning mavolisi (ozod qilingan qullari) ham oʻzlaridan (ularning bir qismi)dir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Nabiy ﷺning mavlosi Abu Rofiʼning ismi Aslamdir. Ibn Abu Rofiʼ esa Ali ibn Abu Tolib (roziyallohu anhu)ning kotibi Ubaydulloh ibn Abu Rofiʼdir.Абу Рофиъ (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ Бану Махзумдан бир кишини садақа (йиғиш)га юбордилар. У Абу Рофиъга: «Мен билан бирга бор, ундан (садақадан) сенга ҳам тегар», деди. У: «Йўқ, токи Расулуллоҳ ﷺнинг олдиларига бориб, у зотдан сўрамагунимча (бормайман)», деди. Сўнг у Набий ﷺнинг олдиларига бориб, сўради. У зот: «Албатта, садақа бизга ҳалол бўлмайди, қавмнинг маволиси (озод қилинган қуллари) ҳам ўзларидан (уларнинг бир қисми)дир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Набий ﷺнинг мавлоси Абу Рофиънинг исми Асламдир. Ибн Абу Рофиъ эса Али ибн Абу Толиб (розияллоҳу анҳу)нинг котиби Убайдуллоҳ ибн Абу Рофиъдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ عَاصِمٍ الأَحْوَلِ، عَنْ حَفْصَةَ بِنْتِ سِيرِينَ، عَنِ الرَّبَابِ، عَنْ عَمِّهَا، سَلْمَانَ بْنِ عَامِرٍ يَبْلُغُ بِهِ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِذَا أَفْطَرَ أَحَدُكُمْ فَلْيُفْطِرْ عَلَى تَمْرٍ فَإِنَّهُ بَرَكَةٌ فَإِنْ لَمْ يَجِدْ تَمْرًا فَالْمَاءُ فَإِنَّهُ طَهُورٌ ‏"‏ ‏.‏ وَقَالَ ‏"‏ الصَّدَقَةُ عَلَى الْمِسْكِينِ صَدَقَةٌ وَهِيَ عَلَى ذِي الرَّحِمِ ثِنْتَانِ صَدَقَةٌ وَصِلَةٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ زَيْنَبَ امْرَأَةِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ وَجَابِرٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ سَلْمَانَ بْنِ عَامِرٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَالرَّبَابُ هِيَ أُمُّ الرَّائِحِ بِنْتُ صُلَيْعٍ ‏.‏ وَهَكَذَا رَوَى سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ عَنْ عَاصِمٍ عَنْ حَفْصَةَ بِنْتِ سِيرِينَ عَنِ الرَّبَابِ عَنْ سَلْمَانَ بْنِ عَامِرٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَ هَذَا الْحَدِيثِ ‏.‏ وَرَوَى شُعْبَةُ عَنْ عَاصِمٍ عَنْ حَفْصَةَ بِنْتِ سِيرِينَ عَنْ سَلْمَانَ بْنِ عَامِرٍ ‏.‏ وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ عَنِ الرَّبَابِ ‏.‏ وَحَدِيثُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَابْنِ عُيَيْنَةَ أَصَحُّ ‏.‏ وَهَكَذَا رَوَى ابْنُ عَوْنٍ وَهِشَامُ بْنُ حَسَّانَ عَنْ حَفْصَةَ بِنْتِ سِيرِينَ عَنِ الرَّبَابِ عَنْ سَلْمَانَ بْنِ عَامِرٍ ‏.‏

Salmon ibn Omir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, u buni Nabiy ﷺga yetkazib (rivoyat qildi): U zot: «Biringiz iftor qilsa, xurmo bilan iftor qilsin, chunki u barakadir. Agar xurmo topmasa, suv bilan (iftor qilsin), chunki u poklovchidir», dedilar. Va: «Miskinga (qilingan) sadaqa — (bitta) sadaqadir, qarindoshga (qilingani) esa ikkitadir: sadaqa va silai rahm (qarindoshlik aloqasini ulash)», dedilar. (Rovi) aytdi: Bu bobda Abdulloh ibn Masʼudning xotini Zaynab, Jobir va Abu Hurayradan (ham hadis) bor. Abu Iso aytdi: Salmon ibn Omirning hadisi hasandir. Ar-Rabob — bu Ummu Roih bint Sulayʼdir. Sufyon Savriy ham Osimdan, u Hafsa bint Sirindan, u ar-Rabobdan, u Salmon ibn Omirdan, u Nabiy ﷺdan shu hadisga oʻxshash rivoyat qilgan. Shuʼba esa Osimdan, u Hafsa bint Sirindan, u Salmon ibn Omirdan rivoyat qilib, unda ar-Rabobni zikr qilmagan. Sufyon Savriy va Ibn Uyaynaning hadisi (esa) koʻproq sahihdir.Салмон ибн Омир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, у буни Набий ﷺга етказиб (ривоят қилди): У зот: «Бирингиз ифтор қилса, хурмо билан ифтор қилсин, чунки у баракадир. Агар хурмо топмаса, сув билан (ифтор қилсин), чунки у покловчидир», дедилар. Ва: «Мискинга (қилинган) садақа — (битта) садақадир, қариндошга (қилингани) эса иккитадир: садақа ва силаи раҳм (қариндошлик алоқасини улаш)», дедилар. (Рови) айтди: Бу бобда Абдуллоҳ ибн Масъуднинг хотини Зайнаб, Жобир ва Абу Ҳурайрадан (ҳам ҳадис) бор. Абу Исо айтди: Салмон ибн Омирнинг ҳадиси ҳасандир. Ар-Рабоб — бу Умму Роиҳ бинт Сулайъдир. Суфён Саврий ҳам Осимдан, у Ҳафса бинт Сириндан, у ар-Рабобдан, у Салмон ибн Омирдан, у Набий ﷺдан шу ҳадисга ўхшаш ривоят қилган. Шуъба эса Осимдан, у Ҳафса бинт Сириндан, у Салмон ибн Омирдан ривоят қилиб, унда ар-Рабобни зикр қилмаган. Суфён Саврий ва Ибн Уяйнанинг ҳадиси (эса) кўпроқ саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ مَدُّويَهْ، حَدَّثَنَا الأَسْوَدُ بْنُ عَامِرٍ، عَنْ شَرِيكٍ، عَنْ أَبِي حَمْزَةَ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنْ فَاطِمَةَ بِنْتِ قَيْسٍ، قَالَتْ سَأَلْتُ أَوْ سُئِلَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم عَنِ الزَّكَاةِ فَقَالَ ‏"‏ إِنَّ فِي الْمَالِ لَحَقًّا سِوَى الزَّكَاةِ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ تَلاَ هَذِهِ الآيَةَ الَّتِي فِي الْبَقَرَةِ ‏(‏ لَيْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ ‏)‏ الآيَةَ ‏.‏

Fotima bint Qays (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: «Men soʻradim — yoki Paygʻambar ﷺdan zakot haqida soʻraldi — shunda u zot: ‹Albatta, molda zakotdan boshqa ham haq bordir›, dedilar. Soʻngra Baqara surasidagi ushbu oyatni tilovat qildilar: {Yuzlaringizni (sharqu gʻarbga) burishingiz yaxshilik (taqvo) emasdir}» (Baqara, 177).Фотима бинт Қайс (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: «Мен сўрадим — ёки Пайғамбар ﷺдан закот ҳақида сўралди — шунда у зот: ‹Албатта, молда закотдан бошқа ҳам ҳақ бордир›, дедилар. Сўнгра Бақара сурасидаги ушбу оятни тиловат қилдилар: {Юзларингизни (шарқу ғарбга) буришингиз яхшилик (тақво) эмасдир}» (Бақара, 177).

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الطُّفَيْلِ، عَنْ شَرِيكٍ، عَنْ أَبِي حَمْزَةَ، عَنْ عَامِرٍ الشَّعْبِيِّ، عَنْ فَاطِمَةَ بِنْتِ قَيْسٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِنَّ فِي الْمَالِ حَقًّا سِوَى الزَّكَاةِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ إِسْنَادُهُ لَيْسَ بِذَاكَ ‏.‏ وَأَبُو حَمْزَةَ مَيْمُونٌ الأَعْوَرُ يُضَعَّفُ ‏.‏ وَرَوَى بَيَانٌ وَإِسْمَاعِيلُ بْنُ سَالِمٍ عَنِ الشَّعْبِيِّ هَذَا الْحَدِيثَ قَوْلَهُ وَهَذَا أَصَحُّ ‏.‏

Fotima bint Qays (roziyallohu anho)dan, u Paygʻambar ﷺdan rivoyat qilinadi: U zot: «Albatta, molda zakotdan boshqa ham haq bordir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadisning isnodi unchalik (kuchli) emas. Abu Hamza Maymun al-Aʼvar zaif sanaladi. Bayon va Ismoil ibn Solim bu hadisni Shaʼbiydan uning (oʻz) soʻzi sifatida rivoyat qilganlar, bu esa sahihroqdir.Фотима бинт Қайс (розияллоҳу анҳо)дан, у Пайғамбар ﷺдан ривоят қилинади: У зот: «Албатта, молда закотдан бошқа ҳам ҳақ бордир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадиснинг исноди унчалик (кучли) эмас. Абу Ҳамза Маймун ал-Аъвар заиф саналади. Баён ва Исмоил ибн Солим бу ҳадисни Шаъбийдан унинг (ўз) сўзи сифатида ривоят қилганлар, бу эса саҳиҳроқдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ يَسَارٍ، أَنَّهُ سَمِعَ أَبَا هُرَيْرَةَ، يَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَا تَصَدَّقَ أَحَدٌ بِصَدَقَةٍ مِنْ طَيِّبٍ وَلاَ يَقْبَلُ اللَّهُ إِلاَّ الطَّيِّبَ إِلاَّ أَخَذَهَا الرَّحْمَنُ بِيَمِينِهِ وَإِنْ كَانَتْ تَمْرَةً تَرْبُو فِي كَفِّ الرَّحْمَنِ حَتَّى تَكُونَ أَعْظَمَ مِنَ الْجَبَلِ كَمَا يُرَبِّي أَحَدُكُمْ فَلُوَّهُ أَوْ فَصِيلَهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَائِشَةَ وَعَدِيِّ بْنِ حَاتِمٍ وَأَنَسٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي أَوْفَى وَحَارِثَةَ بْنِ وَهْبٍ وَعَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ وَبُرَيْدَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Hech bir kishi halol (poklik) molidan sadaqa qilmasin — Alloh esa faqat halolni qabul qiladi — magʻar Rahmon uni oʻng (qoʻli) bilan oladi. Garchi u bir dona xurmo boʻlsa ham, sizlardan biringiz toychogʻini yoki tuya bolasini tarbiyalab parvarish qilganidek, Rahmonning kaftida tovdan ham kattaroq boʻlguncha oʻsib boradi», dedilar. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan sahih hadisdir. Bu bobda Oisha, Adiy ibn Hotim, Anas, Abdulloh ibn Abu Avfo, Horisa ibn Vahb, Abdurahmon ibn Avf va Buraydadan ham (rivoyatlar) bor.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ҳеч бир киши ҳалол (поклик) молидан садақа қилмасин — Аллоҳ эса фақат ҳалолни қабул қилади — мағар Раҳмон уни ўнг (қўли) билан олади. Гарчи у бир дона хурмо бўлса ҳам, сизлардан бирингиз тойчоғини ёки туя боласини тарбиялаб парвариш қилганидек, Раҳмоннинг кафтида товдан ҳам каттароқ бўлгунча ўсиб боради», дедилар. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Бу бобда Оиша, Адий ибн Ҳотим, Анас, Абдуллоҳ ибн Абу Авфо, Ҳориса ибн Ваҳб, Абдураҳмон ибн Авф ва Бурайдадан ҳам (ривоятлар) бор.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاَءِ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، حَدَّثَنَا عَبَّادُ بْنُ مَنْصُورٍ، حَدَّثَنَا الْقَاسِمُ بْنُ مُحَمَّدٍ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا هُرَيْرَةَ، يَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ اللَّهَ يَقْبَلُ الصَّدَقَةَ وَيَأْخُذُهَا بِيَمِينِهِ فَيُرَبِّيهَا لأَحَدِكُمْ كَمَا يُرَبِّي أَحَدُكُمْ مُهْرَهُ حَتَّى إِنَّ اللُّقْمَةَ لَتَصِيرُ مِثْلَ أُحُدٍ ‏"‏ ‏.‏ وَتَصْدِيقُ ذَلِكَ فِي كِتَابِ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ ‏(‏وهُوَ الَّذِي يَقبَلُ التَّوبَةَ عَنْ عِبَادِهِ ‏)‏ ويَأْخُذُ الصَّدَقَاتِ‏‏ ‏(يَمْحَقُ الله الرَّبَا ويُرْبِي الصَّدَقَاتِ‏)‏‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى: هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ. وَقَدْ رُوِيَ عَنْ عَائِشَةَ عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ نَحْوُ هَذَا. وَقَدْ قَالَ غَيْرُ وَاحِدٍ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي هَذَا الْحَدِيثِ وَمَا يُشْبِهُ هَذَا مِنَ الرِّوَايَاتِ مِنَ الصِّفَاتِ وَنُزُولِ الرَّبِّ تَبَارَكَ وَتَعَالَى كُلَّ لَيْلَةٍ إِلَى السَّمَاءِ الدُّنْيَا قَالُوا قَدْ تَثْبُتُ الرِّوَايَاتُ فِي هَذَا وَيُؤْمَنُ بِهَا وَلاَ يُتَوَهَّمُ وَلاَ يُقَالُ كَيْفَ هَكَذَا رُوِيَ عَنْ مَالِكٍ وَسُفْيَانَ بْنِ عُيَيْنَةَ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُبَارَكِ أَنَّهُمْ قَالُوا فِي هَذِهِ الأَحَادِيثِ أَمِرُّوهَا بِلاَ كَيْفٍ. وَهَكَذَا قَوْلُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَهْلِ السُّنَّةِ وَالْجَمَاعَةِ. وَأَمَّا الْجَهْمِيَّةُ فَأَنْكَرَتْ هَذِهِ الرِّوَايَاتِ وَقَالُوا هَذَا تَشْبِيهٌ. وَقَدْ ذَكَرَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ فِي غَيْرِ مَوْضِعٍ مِنْ كِتَابِهِ الْيَدَ وَالسَّمْعَ وَالْبَصَرَ فَتَأَوَّلَتِ الْجَهْمِيَّةُ هَذِهِ الآيَاتِ فَفَسَّرُوهَا عَلَى غَيْرِ مَا فَسَّرَ أَهْلُ الْعِلْمِ وَقَالُوا إِنَّ اللَّهَ لَمْ يَخْلُقْ آدَمَ بِيَدِهِ. وَقَالُوا إِنَّ مَعْنَى الْيَدِ هَاهُنَا الْقُوَّةُ. وَقَالَ إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ إِنَّمَا يَكُونُ التَّشْبِيهُ إِذَا قَالَ يَدٌ كَيَدٍ أَوْ مِثْلُ يَدٍ أَوْ سَمْعٌ كَسَمْعٍ أَوْ مِثْلُ سَمْعٍ. فَإِذَا قَالَ سَمْعٌ كَسَمْعٍ أَوْ مِثْلُ سَمْعٍ فَهَذَا التَّشْبِيهُ وَأَمَّا إِذَا قَالَ كَمَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى يَدٌ وَسَمْعٌ وَبَصَرٌ وَلاَ يَقُولُ كَيْفَ وَلاَ يَقُولُ مِثْلُ سَمْعٍ وَلاَ كَسَمْعٍ فَهَذَا لاَ يَكُونُ تَشْبِيهًا وَهُوَ كَمَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى فِي كِتَابِهِ: {لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ وَهُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ}.

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Albatta, Alloh sadaqani qabul qiladi va uni oʻng (qoʻli) bilan oladi-da, sizlardan biringiz toychogʻini tarbiyalaganidek, uni sizlardan biringiz uchun parvarish qiladi, hatto bir luqma Uhud (togʻi)dek boʻlib qoladi», dedilar. Buning tasdigʻi azza va jalla Allohning Kitobida bordir: {Bandalaridan tavbani qabul qilguvchi Uning Oʻzidir} hamda sadaqalarni oladi: {Alloh ribohoʻrlikni mahv etadi va sadaqalarni ziyoda qiladi}. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Oishadan ham Paygʻambar ﷺdan shunga oʻxshash rivoyat qilingan. Ilm ahlidan koʻp kishilar bu hadis va unga oʻxshash sifatlar hamda Rabb taborak va taoloning har kecha dunyo osmoniga tushishi haqidagi rivoyatlar xususida: «Bu xildagi rivoyatlar sobit boʻladi, ularga iymon keltiriladi, (uning kayfiyati) tasavvur qilinmaydi va ‹qanday?› deb soʻralmaydi», deganlar. Shu tarzda Molik, Sufyon ibn Uyayna va Abdulloh ibn Muborakdan rivoyat qilinganki, ular bu hadislar haqida: «Ularni kayfiyatsiz (oʻtkazib) qoʻyaveringlar», deganlar. Ahli sunna val-jamoadan boʻlgan ilm ahlining soʻzi shudir. Jahmiya esa bu rivoyatlarni inkor etib: «Bu tashbihdir», deganlar. Holbuki, azza va jalla Alloh Kitobining bir necha oʻrnida qoʻl, eshitish va koʻrishni zikr qilgan, jahmiya esa bu oyatlarni taʼvil qilib, ilm ahli tafsir qilganidan boshqacha tafsir qilganlar va: «Alloh Odamni Oʻz qoʻli bilan yaratmagan», deyishgan, hamda: «Bu yerdagi qoʻlning maʼnosi qudratdir», deganlar. Ishoq ibn Ibrohim aytdi: Tashbih faqat: ‹qoʻl xuddi qoʻldek› yoki ‹qoʻlga oʻxshash›, ‹eshitish xuddi eshitishdek› yoki ‹eshitishga oʻxshash›, deyilgandagina boʻladi. Bas, kim ‹eshitish xuddi eshitishdek› yoki ‹eshitishga oʻxshash› desa, bu tashbihdir; ammo Alloh taolo aytganidek, ‹qoʻl, eshitish, koʻrish› deb, ‹qanday?› demasa, ‹eshitishga oʻxshash› yoki ‹eshitishdek› demasa, bu tashbih boʻlmaydi va u Alloh taolo Kitobida aytganidekdir: {Uning misli (oʻxshashi) hech narsa yoʻq, U eshituvchi, koʻruvchidir}.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Албатта, Аллоҳ садақани қабул қилади ва уни ўнг (қўли) билан олади-да, сизлардан бирингиз тойчоғини тарбиялаганидек, уни сизлардан бирингиз учун парвариш қилади, ҳатто бир луқма Уҳуд (тоғи)дек бўлиб қолади», дедилар. Бунинг тасдиғи азза ва жалла Аллоҳнинг Китобида бордир: {Бандаларидан тавбани қабул қилгувчи Унинг Ўзидир} ҳамда садақаларни олади: {Аллоҳ рибоҳўрликни маҳв этади ва садақаларни зиёда қилади}. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Оишадан ҳам Пайғамбар ﷺдан шунга ўхшаш ривоят қилинган. Илм аҳлидан кўп кишилар бу ҳадис ва унга ўхшаш сифатлар ҳамда Рабб таборак ва таолонинг ҳар кеча дунё осмонига тушиши ҳақидаги ривоятлар хусусида: «Бу хилдаги ривоятлар собит бўлади, уларга иймон келтирилади, (унинг кайфияти) тасаввур қилинмайди ва ‹қандай?› деб сўралмайди», деганлар. Шу тарзда Молик, Суфён ибн Уяйна ва Абдуллоҳ ибн Муборакдан ривоят қилинганки, улар бу ҳадислар ҳақида: «Уларни кайфиятсиз (ўтказиб) қўяверинглар», деганлар. Аҳли сунна вал-жамоадан бўлган илм аҳлининг сўзи шудир. Жаҳмия эса бу ривоятларни инкор этиб: «Бу ташбиҳдир», деганлар. Ҳолбуки, азза ва жалла Аллоҳ Китобининг бир неча ўрнида қўл, эшитиш ва кўришни зикр қилган, жаҳмия эса бу оятларни таъвил қилиб, илм аҳли тафсир қилганидан бошқача тафсир қилганлар ва: «Аллоҳ Одамни Ўз қўли билан яратмаган», дейишган, ҳамда: «Бу ердаги қўлнинг маъноси қудратдир», деганлар. Ишоқ ибн Иброҳим айтди: Ташбиҳ фақат: ‹қўл худди қўлдек› ёки ‹қўлга ўхшаш›, ‹эшитиш худди эшитишдек› ёки ‹эшитишга ўхшаш›, дейилгандагина бўлади. Бас, ким ‹эшитиш худди эшитишдек› ёки ‹эшитишга ўхшаш› деса, бу ташбиҳдир; аммо Аллоҳ таоло айтганидек, ‹қўл, эшитиш, кўриш› деб, ‹қандай?› демаса, ‹эшитишга ўхшаш› ёки ‹эшитишдек› демаса, бу ташбиҳ бўлмайди ва у Аллоҳ таоло Китобида айтганидекдир: {Унинг мисли (ўхшаши) ҳеч нарса йўқ, У эшитувчи, кўрувчидир}.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا صَدَقَةُ بْنُ مُوسَى، عَنْ ثَابِتٍ، عَنْ أَنَسٍ، قَالَ سُئِلَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَىُّ الصَّوْمِ أَفْضَلُ بَعْدَ رَمَضَانَ فَقَالَ ‏"‏ شَعْبَانُ لِتَعْظِيمِ رَمَضَانَ ‏"‏ ‏.‏ قِيلَ فَأَىُّ الصَّدَقَةِ أَفْضَلُ قَالَ ‏"‏ صَدَقَةٌ فِي رَمَضَانَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَصَدَقَةُ بْنُ مُوسَى لَيْسَ عِنْدَهُمْ بِذَاكَ الْقَوِيِّ ‏.‏

Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺdan Ramazondan keyin qaysi roʻza afzal, deb soʻraldi. U zot: «Ramazonni ulugʻlash uchun Shaʼbon (oyidagi roʻza)», dedilar. «Qaysi sadaqa afzal?» deyildi. U zot: «Ramazondagi sadaqa», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir. Sadaqa ibn Muso ularning nazdida unchalik kuchli (rovi) emas.Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺдан Рамазондан кейин қайси рўза афзал, деб сўралди. У зот: «Рамазонни улуғлаш учун Шаъбон (ойидаги рўза)», дедилар. «Қайси садақа афзал?» дейилди. У зот: «Рамазондаги садақа», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир. Садақа ибн Мусо уларнинг наздида унчалик кучли (рови) эмас.

حَدَّثَنَا عُقْبَةُ بْنُ مُكْرَمٍ الْعَمِّيُّ الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عِيسَى الْخَزَّازُ الْبَصْرِيُّ، عَنْ يُونُسَ بْنِ عُبَيْدٍ، عَنِ الْحَسَنِ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ الصَّدَقَةَ لَتُطْفِئُ غَضَبَ الرَّبِّ وَتَدْفَعُ مِيتَةَ السُّوءِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Albatta, sadaqa Rabbning gʻazabini oʻchiradi va yomon oʻlimni daf etadi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis bu yoʻnalishdan hasan gʻaribdir.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Албатта, садақа Раббнинг ғазабини ўчиради ва ёмон ўлимни даф этади», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис бу йўналишдан ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي سَعِيدٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ بُجَيْدٍ، عَنْ جَدَّتِهِ أُمِّ بُجَيْدٍ، - وَكَانَتْ مِمَّنْ بَايَعَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم - أَنَّهَا قَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ الْمِسْكِينَ لَيَقُومُ عَلَى بَابِي فَمَا أَجِدُ لَهُ شَيْئًا أُعْطِيهِ إِيَّاهُ ‏.‏ فَقَالَ لَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنْ لَمْ تَجِدِي شَيْئًا تُعْطِينَهُ إِيَّاهُ إِلاَّ ظِلْفًا مُحْرَقًا فَادْفَعِيهِ إِلَيْهِ فِي يَدِهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَحُسَيْنِ بْنِ عَلِيٍّ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَأَبِي أُمَامَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أُمِّ بُجَيْدٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Ummu Bujayd (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi — u Rasululloh ﷺga bayʼat qilganlardan edi —: U: «Yo Rasululloh, miskin eshigim oldida turadi, ammo unga beradigan hech narsa topolmayman», dedi. Shunda Rasululloh ﷺ unga: «Agar unga kuydirilgan tuyoqdan boshqa beradigan narsa topmasang ham, uni qoʻliga tutqaz», dedilar. Abu Iso aytdi: Ummu Bujaydning hadisi hasan sahih hadisdir. Bu bobda Ali, Husayn ibn Ali, Abu Hurayra va Abu Umomadan ham (rivoyatlar) bor.Умму Бужайд (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади — у Расулуллоҳ ﷺга байъат қилганлардан эди —: У: «Ё Расулуллоҳ, мискин эшигим олдида туради, аммо унга берадиган ҳеч нарса тополмайман», деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ унга: «Агар унга куйдирилган туёқдан бошқа берадиган нарса топмасанг ҳам, уни қўлига тутқаз», дедилар. Абу Исо айтди: Умму Бужайднинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Бу бобда Али, Ҳусайн ибн Али, Абу Ҳурайра ва Абу Умомадан ҳам (ривоятлар) бор.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْخَلاَّلُ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ آدَمَ، عَنِ ابْنِ الْمُبَارَكِ، عَنْ يُونُسَ بْنِ يَزِيدَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ صَفْوَانَ بْنِ أُمَيَّةَ، قَالَ أَعْطَانِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَوْمَ حُنَيْنٍ وَإِنَّهُ لأَبْغَضُ الْخَلْقِ إِلَىَّ فَمَا زَالَ يُعْطِينِي حَتَّى إِنَّهُ لأَحَبُّ الْخَلْقِ إِلَىَّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدَّثَنِي الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ بِهَذَا أَوْ شِبْهِهِ فِي الْمُذَاكَرَةِ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ صَفْوَانَ رَوَاهُ مَعْمَرٌ وَغَيْرُهُ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ أَنَّ صَفْوَانَ بْنَ أُمَيَّةَ قَالَ أَعْطَانِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَكَأَنَّ هَذَا الْحَدِيثَ أَصَحُّ وَأَشْبَهُ إِنَّمَا هُوَ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ أَنَّ صَفْوَانَ ‏.‏ وَقَدِ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي إِعْطَاءِ الْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ فَرَأَى أَكْثَرُ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنْ لاَ يُعْطَوْا ‏.‏ وَقَالُوا إِنَّمَا كَانُوا قَوْمًا عَلَى عَهْدِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَتَأَلَّفُهُمْ عَلَى الإِسْلاَمِ حَتَّى أَسْلَمُوا ‏.‏ وَلَمْ يَرَوْا أَنْ يُعْطَوُا الْيَوْمَ مِنَ الزَّكَاةِ عَلَى مِثْلِ هَذَا الْمَعْنَى وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَأَهْلِ الْكُوفَةِ وَغَيْرِهِمْ وَبِهِ يَقُولُ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُهُمْ مَنْ كَانَ الْيَوْمَ عَلَى مِثْلِ حَالِ هَؤُلاَءِ وَرَأَى الإِمَامُ أَنْ يَتَأَلَّفَهُمْ عَلَى الإِسْلاَمِ فَأَعْطَاهُمْ جَازَ ذَلِكَ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ ‏.‏

Safvon ibn Umayya (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ menga Hunayn kunida (mol) berdilar, holbuki u zot men uchun maxluqotning eng yomon koʻrganim edi. U zot menga (mol) berishda davom etdilar, oxir-oqibat u zot men uchun maxluqotning eng sevimlisi boʻlib qoldilar. Abu Iso aytdi: Hasan ibn Ali menga buni yoki shunga oʻxshashini muzokara asnosida soʻzlab berdi. Bu bobda Abu Saiddan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Safvonning hadisini Maʼmar va boshqalar Zuhriydan, u Said ibn al-Musayyabdan rivoyat qilganlarki, Safvon ibn Umayya: «Rasululloh ﷺ menga (mol) berdilar», degan. Goʻyo bu hadis sahihroq va (haqiqatga) yaqinroqdir, yaʼni u Said ibn al-Musayyabdan, Safvon (toʻgʻrisida)dir. Ilm ahli muʼallafatu qulub (qalblari islomga moyil qilinadiganlar)ga (zakot) berish xususida ixtilof qilganlar. Ilm ahlining koʻpchiligi ularga berilmaydi, deb hisoblab: «Ular faqat Paygʻambar ﷺ zamonida islomga koʻngillari oʻrgangunicha u zot moyil qiladigan bir qavm edilar, toki musulmon boʻldilar; bugun esa shu maʼnoda zakotdan berilmaydi», deganlar. Bu Sufyon Savriy, Kufa ahli va boshqalarning soʻzidir; Ahmad va Ishoq ham shuni aytadilar. Baʼzilar esa: «Bugun kim ana shularning holiga oʻxshash holatda boʻlsa va imom uni islomga moyil qilishni maʼqul koʻrib bersa, bu joiz», deganlar. Bu Shofeiyning soʻzidir.Сафвон ибн Умайя (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ менга Ҳунайн кунида (мол) бердилар, ҳолбуки у зот мен учун махлуқотнинг энг ёмон кўрганим эди. У зот менга (мол) беришда давом этдилар, охир-оқибат у зот мен учун махлуқотнинг энг севимлиси бўлиб қолдилар. Абу Исо айтди: Ҳасан ибн Али менга буни ёки шунга ўхшашини музокара асносида сўзлаб берди. Бу бобда Абу Саиддан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Сафвоннинг ҳадисини Маъмар ва бошқалар Зуҳрийдан, у Саид ибн ал-Мусайябдан ривоят қилганларки, Сафвон ибн Умайя: «Расулуллоҳ ﷺ менга (мол) бердилар», деган. Гўё бу ҳадис саҳиҳроқ ва (ҳақиқатга) яқинроқдир, яъни у Саид ибн ал-Мусайябдан, Сафвон (тўғрисида)дир. Илм аҳли муъаллафату қулуб (қалблари исломга мойил қилинадиганлар)га (закот) бериш хусусида ихтилоф қилганлар. Илм аҳлининг кўпчилиги уларга берилмайди, деб ҳисоблаб: «Улар фақат Пайғамбар ﷺ замонида исломга кўнгиллари ўргангунича у зот мойил қиладиган бир қавм эдилар, токи мусулмон бўлдилар; бугун эса шу маънода закотдан берилмайди», деганлар. Бу Суфён Саврий, Куфа аҳли ва бошқаларнинг сўзидир; Аҳмад ва Ишоқ ҳам шуни айтадилар. Баъзилар эса: «Бугун ким ана шуларнинг ҳолига ўхшаш ҳолатда бўлса ва имом уни исломга мойил қилишни маъқул кўриб берса, бу жоиз», деганлар. Бу Шофеийнинг сўзидир.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ مُسْهِرٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَطَاءٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُرَيْدَةَ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ كُنْتُ جَالِسًا عِنْدَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم إِذْ أَتَتْهُ امْرَأَةٌ فَقَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي كُنْتُ تَصَدَّقْتُ عَلَى أُمِّي بِجَارِيَةٍ وَإِنَّهَا مَاتَتْ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ وَجَبَ أَجْرُكِ وَرَدَّهَا عَلَيْكِ الْمِيرَاثُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّهَا كَانَ عَلَيْهَا صَوْمُ شَهْرٍ أَفَأَصُومُ عَنْهَا قَالَ ‏"‏ صُومِي عَنْهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّهَا لَمْ تَحُجَّ قَطُّ أَفَأَحُجُّ عَنْهَا قَالَ ‏"‏ نَعَمْ حُجِّي عَنْهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَلاَ يُعْرَفُ هَذَا مِنْ حَدِيثِ بُرَيْدَةَ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَطَاءٍ ثِقَةٌ عِنْدَ أَهْلِ الْحَدِيثِ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّ الرَّجُلَ إِذَا تَصَدَّقَ بِصَدَقَةٍ ثُمَّ وَرِثَهَا حَلَّتْ لَهُ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُهُمْ إِنَّمَا الصَّدَقَةُ شَيْءٌ جَعَلَهَا لِلَّهِ فَإِذَا وَرِثَهَا فَيَجِبُ أَنْ يَصْرِفَهَا فِي مِثْلِهِ ‏.‏ وَرَوَى سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَزُهَيْرُ بْنُ مُعَاوِيَةَ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَطَاءٍ ‏.‏

Abdulloh ibn Burayda otasi (Burayda roziyallohu anhu)dan rivoyat qiladi: U aytdi: Men Paygʻambar ﷺning huzurlarida oʻtirgan edim, shu asnoda bir ayol kelib: «Yo Rasululloh, men onamga bir choʻrini sadaqa qilgan edim, u (onam) vafot etdi», dedi. U zot: «Ajring sobit boʻldi, meros uni senga qaytardi», dedilar. Ayol: «Yo Rasululloh, uning zimmasida bir oylik roʻza bor edi, men uning oʻrniga roʻza tutaymi?» dedi. U zot: «Uning oʻrniga roʻza tut», dedilar. Ayol: «Yo Rasululloh, u hech haj qilmagan, men uning oʻrniga haj qilaymi?» dedi. U zot: «Ha, uning oʻrniga haj qil», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Bu Buraydaning hadisidan faqat shu yoʻnalishdan maʼlumdir. Abdulloh ibn Ato hadis ahli nazdida ishonchli (siqa)dir. Ilm ahlining koʻpchiligi nazdida amal shu (hadis) ustidadir: kishi biror narsani sadaqa qilib, soʻng unga meros boʻlib oʻtsa, u oʻziga halol boʻladi. Baʼzilar esa: «Sadaqa Alloh uchun atalgan bir narsadir, bas, unga meros boʻlsa, uni shunga oʻxshashga sarflashi vojibdir», deganlar. Bu hadisni Sufyon Savriy va Zuhayr ibn Muoviya Abdulloh ibn Atodan rivoyat qilganlar.Абдуллоҳ ибн Бурайда отаси (Бурайда розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилади: У айтди: Мен Пайғамбар ﷺнинг ҳузурларида ўтирган эдим, шу аснода бир аёл келиб: «Ё Расулуллоҳ, мен онамга бир чўрини садақа қилган эдим, у (онам) вафот этди», деди. У зот: «Ажринг собит бўлди, мерос уни сенга қайтарди», дедилар. Аёл: «Ё Расулуллоҳ, унинг зиммасида бир ойлик рўза бор эди, мен унинг ўрнига рўза тутайми?» деди. У зот: «Унинг ўрнига рўза тут», дедилар. Аёл: «Ё Расулуллоҳ, у ҳеч ҳаж қилмаган, мен унинг ўрнига ҳаж қилайми?» деди. У зот: «Ҳа, унинг ўрнига ҳаж қил», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу Бурайданинг ҳадисидан фақат шу йўналишдан маълумдир. Абдуллоҳ ибн Ато ҳадис аҳли наздида ишончли (сиқа)дир. Илм аҳлининг кўпчилиги наздида амал шу (ҳадис) устидадир: киши бирор нарсани садақа қилиб, сўнг унга мерос бўлиб ўтса, у ўзига ҳалол бўлади. Баъзилар эса: «Садақа Аллоҳ учун аталган бир нарсадир, бас, унга мерос бўлса, уни шунга ўхшашга сарфлаши вожибдир», деганлар. Бу ҳадисни Суфён Саврий ва Зуҳайр ибн Муовия Абдуллоҳ ибн Атодан ривоят қилганлар.

حَدَّثَنَا هَارُونُ بْنُ إِسْحَاقَ الْهَمْدَانِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَالِمٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنْ عُمَرَ، أَنَّهُ حَمَلَ عَلَى فَرَسٍ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ثُمَّ رَآهَا تُبَاعُ فَأَرَادَ أَنْ يَشْتَرِيَهَا فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ تَعُدْ فِي صَدَقَتِكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan, u Umar (roziyallohu anhu)dan rivoyat qiladi: U Alloh yoʻlida bir otni (jihod uchun) bergan edi, soʻng uni sotilayotganini koʻrib, sotib olmoqchi boʻldi. Shunda Paygʻambar ﷺ: «Sadaqangga qaytma», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Ilm ahlining koʻpchiligi nazdida amal shu (hadis) ustidadir.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан, у Умар (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилади: У Аллоҳ йўлида бир отни (жиҳод учун) берган эди, сўнг уни сотилаётганини кўриб, сотиб олмоқчи бўлди. Шунда Пайғамбар ﷺ: «Садақангга қайтма», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Илм аҳлининг кўпчилиги наздида амал шу (ҳадис) устидадир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا رَوْحُ بْنُ عُبَادَةَ، حَدَّثَنَا زَكَرِيَّا بْنُ إِسْحَاقَ، حَدَّثَنِي عَمْرُو بْنُ دِينَارٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ رَجُلاً، قَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ أُمِّي تُوُفِّيَتْ أَفَيَنْفَعُهَا إِنْ تَصَدَّقْتُ عَنْهَا قَالَ ‏"‏ نَعَمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَإِنَّ لِي مَخْرَفًا فَأُشْهِدُكَ أَنِّي قَدْ تَصَدَّقْتُ بِهِ عَنْهَا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ أَهْلُ الْعِلْمِ ‏.‏ يَقُولُونَ لَيْسَ شَيْءٌ يَصِلُ إِلَى الْمَيِّتِ إِلاَّ الصَّدَقَةُ وَالدُّعَاءُ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى بَعْضُهُمْ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ عَنْ عِكْرِمَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مُرْسَلاً ‏.‏ قَالَ وَمَعْنَى قَوْلِهِ إِنَّ لِي مَخْرَفًا ‏.‏ يَعْنِي بُسْتَانًا ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Bir kishi: «Yo Rasululloh, onam vafot etdi, agar uning oʻrniga sadaqa qilsam, unga foyda berarmikan?» dedi. U zot: «Ha», dedilar. U: «Mening bir bogʻim bor, men seni guvoh qilamanki, men uni onam oʻrniga sadaqa qildim», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir. Ilm ahli ham shuni aytadi. Ular: «Mayyitga sadaqa va duodan boshqa hech narsa yetib bormaydi», deydilar. Baʼzilar bu hadisni Amr ibn Dinordan, u Ikrimadan, u Paygʻambar ﷺdan mursal (sahobani zikr qilmay) rivoyat qilganlar. (Rovi) aytdi: Uning «Mening bir maxraf bor» degan soʻzining maʼnosi bogʻ degani, yaʼni boʻston demakdir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Бир киши: «Ё Расулуллоҳ, онам вафот этди, агар унинг ўрнига садақа қилсам, унга фойда берармикан?» деди. У зот: «Ҳа», дедилар. У: «Менинг бир боғим бор, мен сени гувоҳ қиламанки, мен уни онам ўрнига садақа қилдим», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир. Илм аҳли ҳам шуни айтади. Улар: «Маййитга садақа ва дуодан бошқа ҳеч нарса етиб бормайди», дейдилар. Баъзилар бу ҳадисни Амр ибн Динордан, у Икримадан, у Пайғамбар ﷺдан мурсал (саҳобани зикр қилмай) ривоят қилганлар. (Рови) айтди: Унинг «Менинг бир махраф бор» деган сўзининг маъноси боғ дегани, яъни бўстон демакдир.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَيَّاشٍ، حَدَّثَنَا شُرَحْبِيلُ بْنُ مُسْلِمٍ الْخَوْلاَنِيُّ، عَنْ أَبِي أُمَامَةَ الْبَاهِلِيِّ، قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي خُطْبَتِهِ عَامَ حَجَّةِ الْوَدَاعِ يَقُولُ ‏"‏ لاَ تُنْفِقُ امْرَأَةٌ شَيْئًا مِنْ بَيْتِ زَوْجِهَا إِلاَّ بِإِذْنِ زَوْجِهَا ‏"‏ ‏.‏ قِيلَ يَا رَسُولَ اللَّهِ وَلاَ الطَّعَامُ قَالَ ‏"‏ ذَاكَ أَفْضَلُ أَمْوَالِنَا ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ سَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ وَأَسْمَاءَ بِنْتِ أَبِي بَكْرٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَعَائِشَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي أُمَامَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏

Abu Umoma al-Bohiliy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Rasululloh ﷺni Vidolashuv haji yilidagi xutbalarida shunday deyayotganlarini eshitdim: «Ayol kishi eri uyidan biror narsani erining iznisiz infoq qilmasin». «Yo Rasululloh, taom ham (shundaymi)?» deyildi. U zot: «Bu bizning eng afzal molimizdir», dedilar. Bu bobda Saʼd ibn Abu Vaqqos, Asmo bint Abu Bakr, Abu Hurayra, Abdulloh ibn Amr va Oishadan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Abu Umomaning hadisi hasan hadisdir.Абу Умома ал-Боҳилий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Расулуллоҳ ﷺни Видолашув ҳажи йилидаги хутбаларида шундай деяётганларини эшитдим: «Аёл киши эри уйидан бирор нарсани эрининг изнисиз инфоқ қилмасин». «Ё Расулуллоҳ, таом ҳам (шундайми)?» дейилди. У зот: «Бу бизнинг энг афзал молимиздир», дедилар. Бу бобда Саъд ибн Абу Ваққос, Асмо бинт Абу Бакр, Абу Ҳурайра, Абдуллоҳ ибн Амр ва Оишадан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Абу Умоманинг ҳадиси ҳасан ҳадисдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا وَائِلٍ، يُحَدِّثُ عَنْ عَائِشَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ ‏"‏ إِذَا تَصَدَّقَتِ الْمَرْأَةُ مِنْ بَيْتِ زَوْجِهَا كَانَ لَهَا بِهِ أَجْرٌ وَلِلزَّوْجِ مِثْلُ ذَلِكَ وَلِلْخَازِنِ مِثْلُ ذَلِكَ وَلاَ يَنْقُصُ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ مِنْ أَجْرِ صَاحِبِهِ شَيْئًا لَهُ بِمَا كَسَبَ وَلَهَا بِمَا أَنْفَقَتْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan, u Paygʻambar ﷺdan rivoyat qiladiki, u zot: «Ayol kishi eri uyidan sadaqa qilsa, unga shu bilan ajr boʻladi, eriga ham xuddi shundayidan (ajr) boʻladi va (mol)ni saqlovchiga ham xuddi shundayidan boʻladi. Ularning hech biri boshqasining ajridan biror narsani kamaytirmaydi: erga oʻzi kasb qilgani uchun (ajr), ayolga esa oʻzi infoq qilgani uchun (ajr) boʻladi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан, у Пайғамбар ﷺдан ривоят қиладики, у зот: «Аёл киши эри уйидан садақа қилса, унга шу билан ажр бўлади, эрига ҳам худди шундайидан (ажр) бўлади ва (мол)ни сақловчига ҳам худди шундайидан бўлади. Уларнинг ҳеч бири бошқасининг ажридан бирор нарсани камайтирмайди: эрга ўзи касб қилгани учун (ажр), аёлга эса ўзи инфоқ қилгани учун (ажр) бўлади», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا الْمُؤَمَّلُ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ أَبِي وَائِلٍ، عَنْ مَسْرُوقٍ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِذَا أَعْطَتِ الْمَرْأَةُ مِنْ بَيْتِ زَوْجِهَا بِطِيبِ نَفْسٍ غَيْرَ مُفْسِدَةٍ كَانَ لَهَا مِثْلُ أَجْرِهِ لَهَا مَا نَوَتْ حَسَنًا وَلِلْخَازِنِ مِثْلُ ذَلِكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَهَذَا أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ عَنْ أَبِي وَائِلٍ وَعَمْرُو بْنُ مُرَّةَ لاَ يَذْكُرُ فِي حَدِيثِهِ عَنْ مَسْرُوقٍ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Ayol kishi eri uyidan (molni) buzgʻunchilik qilmagan holda, koʻngil xushligi bilan bersa, unga (erining) ajriga oʻxshash ajr boʻladi; uning niyat qilgan yaxshiligi oʻziniki, (mol)ni saqlovchiga ham xuddi shundayidan boʻladi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Bu (rivoyat) Amr ibn Murraning Abu Voildan qilgan rivoyatidan sahihroqdir, zero Amr ibn Murra oʻz hadisida Masruqni zikr qilmaydi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Аёл киши эри уйидан (молни) бузғунчилик қилмаган ҳолда, кўнгил хушлиги билан берса, унга (эрининг) ажрига ўхшаш ажр бўлади; унинг ният қилган яхшилиги ўзиники, (мол)ни сақловчига ҳам худди шундайидан бўлади», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу (ривоят) Амр ибн Мурранинг Абу Воилдан қилган ривоятидан саҳиҳроқдир, зеро Амр ибн Мурра ўз ҳадисида Масруқни зикр қилмайди.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، عَنْ عِيَاضِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، قَالَ كُنَّا نُخْرِجُ زَكَاةَ الْفِطْرِ إِذْ كَانَ فِينَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم - صَاعًا مِنْ طَعَامٍ أَوْ صَاعًا مِنْ شَعِيرٍ أَوْ صَاعًا مِنْ تَمْرٍ أَوْ صَاعًا مِنْ زَبِيبٍ أَوْ صَاعًا مِنْ أَقِطٍ فَلَمْ نَزَلْ نُخْرِجُهُ حَتَّى قَدِمَ مُعَاوِيَةُ الْمَدِينَةَ فَتَكَلَّمَ فَكَانَ فِيمَا كَلَّمَ بِهِ النَّاسَ إِنِّي لأَرَى مُدَّيْنِ مِنْ سَمْرَاءِ الشَّامِ تَعْدِلُ صَاعًا مِنْ تَمْرٍ ‏.‏ قَالَ فَأَخَذَ النَّاسُ بِذَلِكَ ‏.‏ قَالَ أَبُو سَعِيدٍ فَلاَ أَزَالُ أُخْرِجُهُ كَمَا كُنْتُ أُخْرِجُهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ يَرَوْنَ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ صَاعًا ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ صَاعٌ إِلاَّ مِنَ الْبُرِّ فَإِنَّهُ يُجْزِئُ نِصْفُ صَاعٍ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَابْنِ الْمُبَارَكِ وَأَهْلِ الْكُوفَةِ يَرَوْنَ نِصْفَ صَاعٍ مِنْ بُرٍّ ‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Rasululloh ﷺ oramizda boʻlganlarida, biz fitr zakotini bir soʼ taom, yoki bir soʼ arpa, yoki bir soʼ xurmo, yoki bir soʼ mayiz, yoki bir soʼ quritilgan sut (qatiq)dan chiqarar edik. Muoviya Madinaga kelguniga qadar shu zaylda chiqaraverdik. U (xalqqa) nutq soʻzladi va xalqqa aytgan gaplari orasida: ‹Men Shom bugʻdoyining ikki muddini bir soʼ xurmoga teng deb bilaman›, dedi». (Abu Said) aytdi: «Shunda xalq buni qabul qildi». Abu Said aytdi: «Men esa avval qanday chiqargan boʻlsam, shundayligicha chiqaraveraman». Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Baʼzi ilm ahlining amali shu boʻyichadir: ular har bir narsadan bir soʼ (chiqarishni) maʼqul koʻradilar. Bu Shofiʼiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Nabiy ﷺning sahobalaridan va boshqalardan baʼzi ilm ahli esa: har bir narsadan bir soʼ, faqat bugʻdoydan boʻlsa yarim soʼ kifoya qiladi, dedilar. Bu Sufyon as-Savriy, Ibn Muborak va Kufa ahlining soʻzidir; ular bugʻdoydan yarim soʼni (kifoya) deb biladilar.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Расулуллоҳ ﷺ орамизда бўлганларида, биз фитр закотини бир сў таом, ёки бир сў арпа, ёки бир сў хурмо, ёки бир сў майиз, ёки бир сў қуритилган сут (қатиқ)дан чиқарар эдик. Муовия Мадинага келгунига қадар шу зайлда чиқаравердик. У (халққа) нутқ сўзлади ва халққа айтган гаплари орасида: ‹Мен Шом буғдойининг икки муддини бир сў хурмога тенг деб биламан›, деди». (Абу Саид) айтди: «Шунда халқ буни қабул қилди». Абу Саид айтди: «Мен эса аввал қандай чиқарган бўлсам, шундайлигича чиқаравераман». Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Баъзи илм аҳлининг амали шу бўйичадир: улар ҳар бир нарсадан бир сў (чиқаришни) маъқул кўрадилар. Бу Шофиъий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Набий ﷺнинг саҳобаларидан ва бошқалардан баъзи илм аҳли эса: ҳар бир нарсадан бир сў, фақат буғдойдан бўлса ярим сў кифоя қилади, дедилар. Бу Суфён ас-Саврий, Ибн Муборак ва Куфа аҳлининг сўзидир; улар буғдойдан ярим сўни (кифоя) деб биладилар.

حَدَّثَنَا عُقْبَةُ بْنُ مُكْرَمٍ الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا سَالِمُ بْنُ نُوحٍ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم بَعَثَ مُنَادِيًا فِي فِجَاجِ مَكَّةَ ‏"‏ أَلاَ إِنَّ صَدَقَةَ الْفِطْرِ وَاجِبَةٌ عَلَى كُلِّ مُسْلِمٍ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى حُرٍّ أَوْ عَبْدٍ صَغِيرٍ أَوْ كَبِيرٍ مُدَّانِ مِنْ قَمْحٍ أَوْ سِوَاهُ صَاعٌ مِنْ طَعَامٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَرَوَى عُمَرُ بْنُ هَارُونَ هَذَا الْحَدِيثَ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ وَقَالَ عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ مِينَاءَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَذَكَرَ بَعْضَ هَذَا الْحَدِيثِ ‏.‏ حدثنا جارود حدثنا عمر بن هارون هذا الحديث

Amr ibn Shuʼayb otasidan, u bobosidan rivoyat qiladiki, Nabiy ﷺ Makka koʻchalariga bir jarchini yuborib: «Ogʻoh boʻlinglar! Fitr sadaqasi har bir musulmonga — erkak boʻlsin yoki ayol, ozod boʻlsin yoki qul, kichik boʻlsin yoki katta boʻlsin — vojibdir: bugʻdoydan ikki mudd yoki undan boshqasidan bir soʼ taomdir», deb (eʼlon qildirdilar). Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir. Umar ibn Horun bu hadisni Ibn Jurayjdan rivoyat qilib, Abbos ibn Miyno orqali Nabiy ﷺdan deb keltirgan va bu hadisning baʼzisini zikr qilgan.Амр ибн Шуъайб отасидан, у бобосидан ривоят қиладики, Набий ﷺ Макка кўчаларига бир жарчини юбориб: «Оғоҳ бўлинглар! Фитр садақаси ҳар бир мусулмонга — эркак бўлсин ёки аёл, озод бўлсин ёки қул, кичик бўлсин ёки катта бўлсин — вожибдир: буғдойдан икки мудд ёки ундан бошқасидан бир сў таомдир», деб (эълон қилдирдилар). Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Умар ибн Ҳорун бу ҳадисни Ибн Журайждан ривоят қилиб, Аббос ибн Мийно орқали Набий ﷺдан деб келтирган ва бу ҳадиснинг баъзисини зикр қилган.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ فَرَضَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم صَدَقَةَ الْفِطْرِ عَلَى الذَّكَرِ وَالأُنْثَى وَالْحُرِّ وَالْمَمْلُوكِ صَاعًا مِنْ تَمْرٍ أَوْ صَاعًا مِنْ شَعِيرٍ ‏.‏ قَالَ فَعَدَلَ النَّاسُ إِلَى نِصْفِ صَاعٍ مِنْ بُرٍّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَجَدِّ الْحَارِثِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي ذُبَابٍ وَثَعْلَبَةَ بْنِ أَبِي صُعَيْرٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: «Rasululloh ﷺ fitr sadaqasini erkakka, ayolga, ozodga va qulga bir soʼ xurmo yoki bir soʼ arpa (miqdorida) farz qildilar». (Ibn Umar) aytdi: «Soʻngra xalq buni yarim soʼ bugʻdoyga oʻtkazdilar». Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Bu bobda Abu Said, Ibn Abbos, Horis ibn Abdurrahmon ibn Abu Zubobning bobosi, Saʼlaba ibn Abu Suʼayr va Abdulloh ibn Amrdan ham (hadislar) bor.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: «Расулуллоҳ ﷺ фитр садақасини эркакка, аёлга, озодга ва қулга бир сў хурмо ёки бир сў арпа (миқдорида) фарз қилдилар». (Ибн Умар) айтди: «Сўнгра халқ буни ярим сў буғдойга ўтказдилар». Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу бобда Абу Саид, Ибн Аббос, Ҳорис ибн Абдурраҳмон ибн Абу Зубобнинг бобоси, Саълаба ибн Абу Суъайр ва Абдуллоҳ ибн Амрдан ҳам (ҳадислар) бор.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مُوسَى الأَنْصَارِيُّ، حَدَّثَنَا مَعْنٌ، حَدَّثَنَا مَالِكٌ، عَنْ نَافِعٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَرَضَ زَكَاةَ الْفِطْرِ مِنْ رَمَضَانَ صَاعًا مِنْ تَمْرٍ أَوْ صَاعًا مِنْ شَعِيرٍ عَلَى كُلِّ حُرٍّ أَوْ عَبْدٍ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى مِنَ الْمُسْلِمِينَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَرَوَى مَالِكٌ عَنْ نَافِعٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَ حَدِيثِ أَيُّوبَ وَزَادَ فِيهِ مِنَ الْمُسْلِمِينَ ‏.‏ وَرَوَاهُ غَيْرُ وَاحِدٍ عَنْ نَافِعٍ وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ مِنَ الْمُسْلِمِينَ ‏.‏ وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي هَذَا فَقَالَ بَعْضُهُمْ إِذَا كَانَ لِلرَّجُلِ عَبِيدٌ غَيْرُ مُسْلِمِينَ لَمْ يُؤَدِّ عَنْهُمْ صَدَقَةَ الْفِطْرِ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ مَالِكٍ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُهُمْ يُؤَدِّي عَنْهُمْ وَإِنْ كَانُوا غَيْرَ مُسْلِمِينَ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ الثَّوْرِيِّ وَابْنِ الْمُبَارَكِ وَإِسْحَاقَ ‏.‏

Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ Ramazon fitr zakotini musulmonlardan har bir ozod yoki qulga, erkak yoki ayolga bir soʼ xurmo yoki bir soʼ arpa (miqdorida) farz qildilar. Abu Iso aytdi: Ibn Umarning hadisi hasan sahihdir. Molik Nofeʼdan, u Ibn Umardan, u Nabiy ﷺdan Ayyubning hadisi kabi rivoyat qilgan va unda «musulmonlardan» (degan ziyodani) qoʻshgan. Birdan ortiq (rovi) buni Nofeʼdan rivoyat qilgan va unda «musulmonlardan» degani zikr etilmagan. Ilm ahli bu masalada ixtilof qildilar: baʼzilari kishining musulmon boʻlmagan qullari boʻlsa, ular uchun fitr sadaqasini bermaydi, dedilar. Bu Molik, Shofiʼiy va Ahmadning soʻzidir. Baʼzilari esa: garchi ular musulmon boʻlmasalar ham, ular uchun beradi, dedilar. Bu Savriy, Ibn Muborak va Ishoqning soʻzidir.Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ Рамазон фитр закотини мусулмонлардан ҳар бир озод ёки қулга, эркак ёки аёлга бир сў хурмо ёки бир сў арпа (миқдорида) фарз қилдилар. Абу Исо айтди: Ибн Умарнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Молик Нофеъдан, у Ибн Умардан, у Набий ﷺдан Айюбнинг ҳадиси каби ривоят қилган ва унда «мусулмонлардан» (деган зиёдани) қўшган. Бирдан ортиқ (рови) буни Нофеъдан ривоят қилган ва унда «мусулмонлардан» дегани зикр этилмаган. Илм аҳли бу масалада ихтилоф қилдилар: баъзилари кишининг мусулмон бўлмаган қуллари бўлса, улар учун фитр садақасини бермайди, дедилар. Бу Молик, Шофиъий ва Аҳмаднинг сўзидир. Баъзилари эса: гарчи улар мусулмон бўлмасалар ҳам, улар учун беради, дедилар. Бу Саврий, Ибн Муборак ва Ишоқнинг сўзидир.

حَدَّثَنَا مُسْلِمُ بْنُ عَمْرِو بْنِ مُسْلِمٍ أَبُو عَمْرٍو الْحَذَّاءُ الْمَدَنِيُّ، حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ نَافِعٍ الصَّائِغُ، عَنِ ابْنِ أَبِي الزِّنَادِ، عَنْ مُوسَى بْنِ عُقْبَةَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَأْمُرُ بِإِخْرَاجِ الزَّكَاةِ قَبْلَ الْغُدُوِّ لِلصَّلاَةِ يَوْمَ الْفِطْرِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَهُوَ الَّذِي يَسْتَحِبُّهُ أَهْلُ الْعِلْمِ أَنْ يُخْرِجَ الرَّجُلُ صَدَقَةَ الْفِطْرِ قَبْلَ الْغُدُوِّ إِلَى الصَّلاَةِ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ fitr kunida namozga chiqishdan oldin zakotni chiqarishga buyurar edilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahih gʻaribdir. Ilm ahli ham shuni mustahab koʻrarlar: kishi fitr sadaqasini namozga chiqishdan oldin chiqarishi (lozim).Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ фитр кунида намозга чиқишдан олдин закотни чиқаришга буюрар эдилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир. Илм аҳли ҳам шуни мустаҳаб кўрарлар: киши фитр садақасини намозга чиқишдан олдин чиқариши (лозим).

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، أَخْبَرَنَا سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ زَكَرِيَّا، عَنِ الْحَجَّاجِ بْنِ دِينَارٍ، عَنِ الْحَكَمِ بْنِ عُتَيْبَةَ، عَنْ حُجَيَّةَ بْنِ عَدِيٍّ، عَنْ عَلِيٍّ، أَنَّ الْعَبَّاسَ، سَأَلَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْ تَعْجِيلِ صَدَقَتِهِ قَبْلَ أَنْ تَحِلَّ فَرَخَّصَ لَهُ فِي ذَلِكَ ‏.‏

Ali (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Abbos Rasululloh ﷺdan sadaqasini (zakotini) vaqti kelmasdan oldin oldindan chiqarish (toʻlash) haqida soʻradilar, shunda u zot bunga ruxsat berdilar.Али (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Аббос Расулуллоҳ ﷺдан садақасини (закотини) вақти келмасдан олдин олдиндан чиқариш (тўлаш) ҳақида сўрадилар, шунда у зот бунга рухсат бердилар.

حَدَّثَنَا الْقَاسِمُ بْنُ دِينَارٍ الْكُوفِيُّ، حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ، عَنْ إِسْرَائِيلَ، عَنِ الْحَجَّاجِ بْنِ دِينَارٍ، عَنِ الْحَكَمِ بْنِ جَحْلٍ، عَنْ حُجْرٍ الْعَدَوِيِّ، عَنْ عَلِيٍّ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ لِعُمَرَ ‏"‏ إِنَّا قَدْ أَخَذْنَا زَكَاةَ الْعَبَّاسِ عَامَ الأَوَّلِ لِلْعَامِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى لاَ أَعْرِفُ حَدِيثَ تَعْجِيلِ الزَّكَاةِ مِنْ حَدِيثِ إِسْرَائِيلَ عَنِ الْحَجَّاجِ بْنِ دِينَارٍ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ وَحَدِيثُ إِسْمَاعِيلَ بْنِ زَكَرِيَّا عَنِ الْحَجَّاجِ عِنْدِي أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ إِسْرَائِيلَ عَنِ الْحَجَّاجِ بْنِ دِينَارٍ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ عَنِ الْحَكَمِ بْنِ عُتَيْبَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مُرْسَلاً ‏.‏ وَقَدِ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي تَعْجِيلِ الزَّكَاةِ قَبْلَ مَحِلِّهَا فَرَأَى طَائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنْ لاَ يُعَجِّلَهَا ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ قَالَ أَحَبُّ إِلَىَّ أَنْ لاَ يُعَجِّلَهَا ‏.‏ وَقَالَ أَكْثَرُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِنْ عَجَّلَهَا قَبْلَ مَحِلِّهَا أَجْزَأَتْ عَنْهُ ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ الشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏

Ali (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ Umarga: «Biz Abbosning zakotini avvalgi yilda (kelasi) yil uchun olib boʻlganmiz», dedilar. (Rovi) aytdi: Bu bobda Ibn Abbosdan ham (hadis) bor. Abu Iso aytdi: Men zakotni oldindan toʻlash hadisini Isroilning Hajjoj ibn Dinordan (rivoyati) sifatida faqat shu yoʻldan bilaman. Ismoil ibn Zakariyoning Hajjojdan (qilgan) hadisi mening nazdimda Isroilning Hajjoj ibn Dinordan (qilgan) hadisidan sahihroqdir. Bu hadis Hakam ibn Utaybadan, u Nabiy ﷺdan mursal (tarzda) ham rivoyat qilingan. Ilm ahli zakotni vaqti kelmasdan oldin toʻlash haqida ixtilof qildilar: ilm ahlidan bir toifa uni oldindan toʻlamaslikni (maʼqul) koʻrdi. Sufyon as-Savriy ham shuni aytadi: «Uni oldindan toʻlamasligi men uchun yoqimliroqdir», dedi. Aksar ilm ahli esa: agar uni vaqti kelmasdan oldin toʻlasa, undan kifoya qiladi, dedilar. Bu Shofiʼiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir.Али (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ Умарга: «Биз Аббоснинг закотини аввалги йилда (келаси) йил учун олиб бўлганмиз», дедилар. (Рови) айтди: Бу бобда Ибн Аббосдан ҳам (ҳадис) бор. Абу Исо айтди: Мен закотни олдиндан тўлаш ҳадисини Исроилнинг Ҳажжож ибн Динордан (ривояти) сифатида фақат шу йўлдан биламан. Исмоил ибн Закариёнинг Ҳажжождан (қилган) ҳадиси менинг наздимда Исроилнинг Ҳажжож ибн Динордан (қилган) ҳадисидан саҳиҳроқдир. Бу ҳадис Ҳакам ибн Утайбадан, у Набий ﷺдан мурсал (тарзда) ҳам ривоят қилинган. Илм аҳли закотни вақти келмасдан олдин тўлаш ҳақида ихтилоф қилдилар: илм аҳлидан бир тоифа уни олдиндан тўламасликни (маъқул) кўрди. Суфён ас-Саврий ҳам шуни айтади: «Уни олдиндан тўламаслиги мен учун ёқимлироқдир», деди. Аксар илм аҳли эса: агар уни вақти келмасдан олдин тўласа, ундан кифоя қилади, дедилар. Бу Шофиъий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو الأَحْوَصِ، عَنْ بَيَانِ بْنِ بِشْرٍ، عَنْ قَيْسِ بْنِ أَبِي حَازِمٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ لأَنْ يَغْدُوَ أَحَدُكُمْ فَيَحْتَطِبَ عَلَى ظَهْرِهِ فَيَتَصَدَّقَ مِنْهُ فَيَسْتَغْنِيَ بِهِ عَنِ النَّاسِ خَيْرٌ لَهُ مِنْ أَنْ يَسْأَلَ رَجُلاً أَعْطَاهُ أَوْ مَنَعَهُ ذَلِكَ فَإِنَّ الْيَدَ الْعُلْيَا أَفْضَلُ مِنَ الْيَدِ السُّفْلَى وَابْدَأْ بِمَنْ تَعُولُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ حَكِيمِ بْنِ حِزَامٍ وَأَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ وَالزُّبَيْرِ بْنِ الْعَوَّامِ وَعَطِيَّةَ السَّعْدِيِّ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ وَمَسْعُودِ بْنِ عَمْرٍو وَابْنِ عَبَّاسٍ وَثَوْبَانَ وَزِيَادِ بْنِ الْحَارِثِ الصُّدَائِيِّ وَأَنَسٍ وَحُبْشِيِّ بْنِ جُنَادَةَ وَقَبِيصَةَ بْنِ مُخَارِقٍ وَسَمُرَةَ وَابْنِ عُمَرَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ يُسْتَغْرَبُ مِنْ حَدِيثِ بَيَانٍ عَنْ قَيْسٍ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺning shunday deyayotganlarini eshitdim: «Sizlardan birovingiz erta chiqib, oʻtin terib, uni yelkasida koʻtarib (sotib), undan sadaqa qilib, shu bilan odamlardan behojat boʻlishi — biron kishidan soʻrab, u esa unga berishi yoki bermasligidan koʻra, oʻzi uchun yaxshiroqdir. Zero, yuqori qoʻl quyi qoʻldan afzaldir. (Sadaqani) qaramogʻingdagilardan boshla», dedilar. (Rovi) aytdi: Bu bobda Hakim ibn Hizom, Abu Said al-Xudriy, Zubayr ibn Avvom, Atiyya as-Saʼdiy, Abdulloh ibn Masʼud, Masʼud ibn Amr, Ibn Abbos, Savbon, Ziyod ibn Horis as-Sudoiy, Anas, Hubshiy ibn Junoda, Qabisa ibn Muxoriq, Samura va Ibn Umardan ham (hadislar) bor. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan sahih gʻaribdir, Bayonning Qaysdan (rivoyati) sifatida gʻarib sanaladi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺнинг шундай деяётганларини эшитдим: «Сизлардан бировингиз эрта чиқиб, ўтин териб, уни елкасида кўтариб (сотиб), ундан садақа қилиб, шу билан одамлардан беҳожат бўлиши — бирон кишидан сўраб, у эса унга бериши ёки бермаслигидан кўра, ўзи учун яхшироқдир. Зеро, юқори қўл қуйи қўлдан афзалдир. (Садақани) қарамоғингдагилардан бошла», дедилар. (Рови) айтди: Бу бобда Ҳаким ибн Ҳизом, Абу Саид ал-Худрий, Зубайр ибн Аввом, Атийя ас-Саъдий, Абдуллоҳ ибн Масъуд, Масъуд ибн Амр, Ибн Аббос, Савбон, Зиёд ибн Ҳорис ас-Судоий, Анас, Ҳубший ибн Жунода, Қабиса ибн Мухориқ, Самура ва Ибн Умардан ҳам (ҳадислар) бор. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ғарибдир, Баённинг Қайсдан (ривояти) сифатида ғариб саналади.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا وَكِيِعٌ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ عُمَيْرٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ عُقْبَةَ، عَنْ سَمُرَةَ بْنِ جُنْدَبٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ الْمَسْأَلَةَ كَدٌّ يَكُدُّ بِهَا الرَّجُلُ وَجْهَهُ إِلاَّ أَنْ يَسْأَلَ الرَّجُلُ سُلْطَانًا أَوْ فِي أَمْرٍ لاَ بُدَّ مِنْهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Samura ibn Jundub (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Tilanchilik — kishi oʻz yuzini tirnab tilka-pora qiladigan mehnat (xorlik)dir. Magar kishi sultondan (hokimdan) soʻrasa, yoki choʻrasiz boʻlmaydigan bir ish boʻlsagina (bundan mustasno)», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Самура ибн Жундуб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Тиланчилик — киши ўз юзини тирнаб тилка-пора қиладиган меҳнат (хорлик)дир. Магар киши султондан (ҳокимдан) сўраса, ёки чўрасиз бўлмайдиган бир иш бўлсагина (бундан мустасно)», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.