حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ بْنُ عَبْدِ الْحَكَمِ الْوَرَّاقُ الْبَغْدَادِيُّ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سُلَيْمٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ سَافَرْتُ مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَأَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ وَعُثْمَانَ فَكَانُوا يُصَلُّونَ الظُّهْرَ وَالْعَصْرَ رَكْعَتَيْنِ رَكْعَتَيْنِ لاَ يُصَلُّونَ قَبْلَهَا وَلاَ بَعْدَهَا ‏.‏ وَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ لَوْ كُنْتُ مُصَلِّيًا قَبْلَهَا أَوْ بَعْدَهَا لأَتْمَمْتُهَا ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عُمَرَ وَعَلِيٍّ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَأَنَسٍ وَعِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ وَعَائِشَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ يَحْيَى بْنِ سُلَيْمٍ مِثْلَ هَذَا ‏.‏ قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ عَنْ رَجُلٍ مِنْ آلِ سُرَاقَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَقَدْ رُوِيَ عَنْ عَطِيَّةَ الْعَوْفِيِّ عَنِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَتَطَوَّعُ فِي السَّفَرِ قَبْلَ الصَّلاَةِ وَبَعْدَهَا ‏.‏ وَقَدْ صَحَّ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ كَانَ يَقْصُرُ فِي السَّفَرِ وَأَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ وَعُثْمَانُ صَدْرًا مِنْ خِلاَفَتِهِ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ عَائِشَةَ أَنَّهَا كَانَتْ تُتِمُّ الصَّلاَةَ فِي السَّفَرِ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى مَا رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَأَصْحَابِهِ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ إِلاَّ أَنَّ الشَّافِعِيَّ يَقُولُ التَّقْصِيرُ رُخْصَةٌ لَهُ فِي السَّفَرِ فَإِنْ أَتَمَّ الصَّلاَةَ أَجْزَأَ عَنْهُ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U: «Men Nabiy ﷺ, Abu Bakr, Umar va Usmon bilan birga safar qildim. Ular peshin va asrni ikki rakaatdan oʻqir, ulardan oldin ham, keyin ham (nafl) oʻqimas edilar», dedi. Abdulloh (ibn Umar): «Agar men ulardan oldin yoki keyin (nafl) oʻqiydigan boʻlsam, (safarda ham peshin va asrni) toʻliq oʻqigan boʻlardim», dedi. Abu Iso aytdi: Ibn Umarning hadisi hasan gʻaribdir, biz uni faqat Yahyo ibn Sulaymning shu kabi hadisidan bilamiz. Nabiy ﷺdan safarda namozni qasr qilganlari, Abu Bakr, Umar va Usmon ham xalifaliklarining boshida (shunday qilganlari) sahih (yoʻl bilan) kelgan. Nabiy ﷺ sahobalaridan va boshqalaridan boʻlgan koʻpchilik ilm ahlining amali shunga muvofiqdir. Bu Shofeiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Faqat Shofeiy: «Qasr qilish safarda unga berilgan ruxsatdir, agar namozni toʻliq oʻqisa, undan bu kifoya qiladi», deydi.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У: «Мен Набий ﷺ, Абу Бакр, Умар ва Усмон билан бирга сафар қилдим. Улар пешин ва асрни икки ракаатдан ўқир, улардан олдин ҳам, кейин ҳам (нафл) ўқимас эдилар», деди. Абдуллоҳ (ибн Умар): «Агар мен улардан олдин ёки кейин (нафл) ўқийдиган бўлсам, (сафарда ҳам пешин ва асрни) тўлиқ ўқиган бўлардим», деди. Абу Исо айтди: Ибн Умарнинг ҳадиси ҳасан ғарибдир, биз уни фақат Яҳё ибн Сулаймнинг шу каби ҳадисидан биламиз. Набий ﷺдан сафарда намозни қаср қилганлари, Абу Бакр, Умар ва Усмон ҳам халифаликларининг бошида (шундай қилганлари) саҳиҳ (йўл билан) келган. Набий ﷺ саҳобаларидан ва бошқаларидан бўлган кўпчилик илм аҳлининг амали шунга мувофиқдир. Бу Шофеий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Фақат Шофеий: «Қаср қилиш сафарда унга берилган рухсатдир, агар намозни тўлиқ ўқиса, ундан бу кифоя қилади», дейди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، أَخْبَرَنَا عَلِيُّ بْنُ زَيْدِ بْنِ جُدْعَانَ الْقُرَشِيُّ، عَنْ أَبِي نَضْرَةَ، قَالَ سُئِلَ عِمْرَانُ بْنُ حُصَيْنٍ عَنْ صَلاَةِ الْمُسَافِرِ، فَقَالَ حَجَجْتُ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَصَلَّى رَكْعَتَيْنِ وَحَجَجْتُ مَعَ أَبِي بَكْرٍ فَصَلَّى رَكْعَتَيْنِ وَمَعَ عُمَرَ فَصَلَّى رَكْعَتَيْنِ وَمَعَ عُثْمَانَ سِتَّ سِنِينَ مِنْ خِلاَفَتِهِ أَوْ ثَمَانِيَ سِنِينَ فَصَلَّى رَكْعَتَيْنِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Imron ibn Husayn (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, undan musofirning namozi haqida soʻralganda, u: «Men Rasululloh ﷺ bilan haj qildim, u zot ikki rakaat oʻqidilar. Abu Bakr bilan haj qildim, u ikki rakaat oʻqidi. Umar bilan (haj qildim), u ikki rakaat oʻqidi. Usmon bilan xalifaligining olti yili — yoki sakkiz yili — (haj qildim), u ikki rakaat oʻqidi», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Имрон ибн Ҳусайн (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, ундан мусофирнинг намози ҳақида сўралганда, у: «Мен Расулуллоҳ ﷺ билан ҳаж қилдим, у зот икки ракаат ўқидилар. Абу Бакр билан ҳаж қилдим, у икки ракаат ўқиди. Умар билан (ҳаж қилдим), у икки ракаат ўқиди. Усмон билан халифалигининг олти йили — ёки саккиз йили — (ҳаж қилдим), у икки ракаат ўқиди», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُنْكَدِرِ، وَإِبْرَاهِيمَ بْنِ مَيْسَرَةَ، سَمِعَا أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ، قَالَ صَلَّيْنَا مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم الظُّهْرَ بِالْمَدِينَةِ أَرْبَعًا وَبِذِي الْحُلَيْفَةِ الْعَصْرَ رَكْعَتَيْنِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U: «Biz Nabiy ﷺ bilan Madinada peshinni toʻrt rakaat, Zul-Hulayfada esa asrni ikki rakaat oʻqidik», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis sahihdir.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У: «Биз Набий ﷺ билан Мадинада пешинни тўрт ракаат, Зул-Ҳулайфада эса асрни икки ракаат ўқидик», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، عَنْ مَنْصُورِ بْنِ زَاذَانَ، عَنِ ابْنِ سِيرِينَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم خَرَجَ مِنَ الْمَدِينَةِ إِلَى مَكَّةَ لاَ يَخَافُ إِلاَّ اللَّهَ رَبَّ الْعَالَمِينَ فَصَلَّى رَكْعَتَيْنِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ Madinadan Makkaga, olamlar Robbi Allohdan boshqa hech kimdan qoʻrqmagan holda chiqdilar va ikki rakaat oʻqidilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ Мадинадан Маккага, оламлар Робби Аллоҳдан бошқа ҳеч кимдан қўрқмаган ҳолда чиқдилар ва икки ракаат ўқидилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، أَخْبَرَنَا يَحْيَى بْنُ أَبِي إِسْحَاقَ الْحَضْرَمِيُّ، حَدَّثَنَا أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ، قَالَ خَرَجْنَا مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنَ الْمَدِينَةِ إِلَى مَكَّةَ فَصَلَّى رَكْعَتَيْنِ ‏.‏ قَالَ قُلْتُ لأَنَسٍ كَمْ أَقَامَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِمَكَّةَ قَالَ عَشْرًا ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَجَابِرٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَنَسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ أَقَامَ فِي بَعْضِ أَسْفَارِهِ تِسْعَ عَشْرَةَ يُصَلِّي رَكْعَتَيْنِ ‏.‏ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فَنَحْنُ إِذَا أَقَمْنَا مَا بَيْنَنَا وَبَيْنَ تِسْعَ عَشْرَةَ صَلَّيْنَا رَكْعَتَيْنِ وَإِنْ زِدْنَا عَلَى ذَلِكَ أَتْمَمْنَا الصَّلاَةَ ‏.‏ وَرُوِيَ عَنْ عَلِيٍّ أَنَّهُ قَالَ مَنْ أَقَامَ عَشَرَةَ أَيَّامٍ أَتَمَّ الصَّلاَةَ ‏.‏ وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّهُ قَالَ مَنْ أَقَامَ خَمْسَةَ عَشَرَ يَوْمًا أَتَمَّ الصَّلاَةَ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنْهُ ثِنْتَىْ عَشْرَةَ ‏.‏ وَرُوِيَ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ أَنَّهُ قَالَ إِذَا أَقَامَ أَرْبَعًا صَلَّى أَرْبَعًا ‏.‏ وَرَوَى عَنْهُ ذَلِكَ قَتَادَةُ وَعَطَاءٌ الْخُرَاسَانِيُّ ‏.‏ وَرَوَى عَنْهُ دَاوُدُ بْنُ أَبِي هِنْدٍ خِلاَفَ هَذَا ‏.‏ وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ بَعْدُ فِي ذَلِكَ فَأَمَّا سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَأَهْلُ الْكُوفَةِ فَذَهَبُوا إِلَى تَوْقِيتِ خَمْسَ عَشْرَةَ وَقَالُوا إِذَا أَجْمَعَ عَلَى إِقَامَةِ خَمْسَ عَشْرَةَ أَتَمَّ الصَّلاَةَ ‏.‏ وَقَالَ الأَوْزَاعِيُّ إِذَا أَجْمَعَ عَلَى إِقَامَةِ ثِنْتَىْ عَشْرَةَ أَتَمَّ الصَّلاَةَ ‏.‏ وَقَالَ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ إِذَا أَجْمَعَ عَلَى إِقَامَةِ أَرْبَعَةٍ أَتَمَّ الصَّلاَةَ ‏.‏ وَأَمَّا إِسْحَاقُ فَرَأَى أَقْوَى الْمَذَاهِبِ فِيهِ حَدِيثَ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ لأَنَّهُ رَوَى عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ تَأَوَّلَهُ بَعْدَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم إِذَا أَجْمَعَ عَلَى إِقَامَةِ تِسْعَ عَشْرَةَ أَتَمَّ الصَّلاَةَ ‏.‏ ثُمَّ أَجْمَعَ أَهْلُ الْعِلْمِ عَلَى أَنَّ الْمُسَافِرَ يَقْصُرُ مَا لَمْ يُجْمِعْ إِقَامَةً وَإِنْ أَتَى عَلَيْهِ سِنُونَ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U: «Biz Nabiy ﷺ bilan Madinadan Makkaga chiqdik, u zot ikki rakaat oʻqidilar», dedi. (Roviy) aytdi: Men Anasga: «Rasululloh ﷺ Makkada qancha turdilar?» dedim. U: «Oʻn (kun)», dedi. Abu Iso aytdi: Anasning hadisi hasan sahihdir. Ibn Abbosdan Nabiy ﷺning baʼzi safarlarida oʻn toʻqqiz (kun) turib, ikki rakaat oʻqiganlari rivoyat qilingan. Ibn Abbos: «Biz oʻn toʻqqiz (kun)gacha tursak, ikki rakaat oʻqiymiz, agar bundan ortiq tursak, namozni toʻliq oʻqiymiz», dedi. Alidan rivoyat qilinishicha, u: «Kim oʻn kun tursa, namozni toʻliq oʻqisin», degan. Ibn Umardan rivoyat qilinishicha, u: «Kim oʻn besh kun tursa, namozni toʻliq oʻqisin», degan. Undan oʻn ikki (kun) deb ham rivoyat qilingan. Said ibn al-Musayyabdan rivoyat qilinishicha, u: «Toʻrt (kun) tursa, toʻrt (rakaat) oʻqiydi», degan. Buni undan Qatoda va Ato al-Xurosoniy rivoyat qilgan. Dovud ibn Abu Hind esa undan bunga teskarisini rivoyat qilgan. Keyin ilm ahli bu masalada ixtilof qildi. Sufyon as-Savriy va kufaliklar oʻn beshni belgilashga moyil boʻlib: «Agar oʻn besh (kun) turishni qatʼiy niyat qilsa, namozni toʻliq oʻqiydi», dedilar. Avzoiy: «Agar oʻn ikki (kun) turishni qatʼiy niyat qilsa, namozni toʻliq oʻqiydi», dedi. Molik ibn Anas, Shofeiy va Ahmad: «Agar toʻrt (kun) turishni qatʼiy niyat qilsa, namozni toʻliq oʻqiydi», dedilar. Ishoq esa bu boradagi eng kuchli mazhab Ibn Abbosning hadisi deb koʻrib: «Chunki u buni Nabiy ﷺdan rivoyat qilgan, soʻng Nabiy ﷺdan keyin uni shunday taʼvil qilgan: agar oʻn toʻqqiz (kun) turishni qatʼiy niyat qilsa, namozni toʻliq oʻqiydi», dedi. Soʻng ilm ahli musofir qancha yil oʻtsa-da, (bir joyda) turishni qatʼiy niyat qilmagunicha qasr qilishi (mumkinligiga) ittifoq qildilar.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У: «Биз Набий ﷺ билан Мадинадан Маккага чиқдик, у зот икки ракаат ўқидилар», деди. (Ровий) айтди: Мен Анасга: «Расулуллоҳ ﷺ Маккада қанча турдилар?» дедим. У: «Ўн (кун)», деди. Абу Исо айтди: Анаснинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Ибн Аббосдан Набий ﷺнинг баъзи сафарларида ўн тўққиз (кун) туриб, икки ракаат ўқиганлари ривоят қилинган. Ибн Аббос: «Биз ўн тўққиз (кун)гача турсак, икки ракаат ўқиймиз, агар бундан ортиқ турсак, намозни тўлиқ ўқиймиз», деди. Алидан ривоят қилинишича, у: «Ким ўн кун турса, намозни тўлиқ ўқисин», деган. Ибн Умардан ривоят қилинишича, у: «Ким ўн беш кун турса, намозни тўлиқ ўқисин», деган. Ундан ўн икки (кун) деб ҳам ривоят қилинган. Саид ибн ал-Мусайябдан ривоят қилинишича, у: «Тўрт (кун) турса, тўрт (ракаат) ўқийди», деган. Буни ундан Қатода ва Ато ал-Хуросоний ривоят қилган. Довуд ибн Абу Ҳинд эса ундан бунга тескарисини ривоят қилган. Кейин илм аҳли бу масалада ихтилоф қилди. Суфён ас-Саврий ва куфаликлар ўн бешни белгилашга мойил бўлиб: «Агар ўн беш (кун) туришни қатъий ният қилса, намозни тўлиқ ўқийди», дедилар. Авзоий: «Агар ўн икки (кун) туришни қатъий ният қилса, намозни тўлиқ ўқийди», деди. Молик ибн Анас, Шофеий ва Аҳмад: «Агар тўрт (кун) туришни қатъий ният қилса, намозни тўлиқ ўқийди», дедилар. Ишоқ эса бу борадаги энг кучли мазҳаб Ибн Аббоснинг ҳадиси деб кўриб: «Чунки у буни Набий ﷺдан ривоят қилган, сўнг Набий ﷺдан кейин уни шундай таъвил қилган: агар ўн тўққиз (кун) туришни қатъий ният қилса, намозни тўлиқ ўқийди», деди. Сўнг илм аҳли мусофир қанча йил ўтса-да, (бир жойда) туришни қатъий ният қилмагунича қаср қилиши (мумкинлигига) иттифоқ қилдилар.

حَدَّثَنَا هَنَّادُ بْنُ السَّرِيِّ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنْ عَاصِمٍ الأَحْوَلِ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ سَافَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم سَفَرًا فَصَلَّى تِسْعَةَ عَشَرَ يَوْمًا رَكْعَتَيْنِ رَكْعَتَيْنٍ ‏.‏ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فَنَحْنُ نُصَلِّي فِيمَا بَيْنَنَا وَبَيْنَ تِسْعَ عَشْرَةَ رَكْعَتَيْنِ رَكْعَتَيْنِ فَإِذَا أَقَمْنَا أَكْثَرَ مِنْ ذَلِكَ صَلَّيْنَا أَرْبَعًا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U: «Rasululloh ﷺ bir safar qildilar va oʻn toʻqqiz kun ikki rakaatdan oʻqidilar», dedi. Ibn Abbos: «Biz ham oʻn toʻqqiz (kun)gacha boʻlgan muddatda ikki rakaatdan oʻqiymiz, agar bundan koʻproq tursak, toʻrt (rakaat) oʻqiymiz», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У: «Расулуллоҳ ﷺ бир сафар қилдилар ва ўн тўққиз кун икки ракаатдан ўқидилар», деди. Ибн Аббос: «Биз ҳам ўн тўққиз (кун)гача бўлган муддатда икки ракаатдан ўқиймиз, агар бундан кўпроқ турсак, тўрт (ракаат) ўқиймиз», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ صَفْوَانَ بْنِ سُلَيْمٍ، عَنْ أَبِي بُسْرَةَ الْغِفَارِيِّ، عَنِ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ، قَالَ صَحِبْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ثَمَانِيَةَ عَشَرَ سَفَرًا فَمَا رَأَيْتُهُ تَرَكَ الرَّكْعَتَيْنِ إِذَا زَاغَتِ الشَّمْسُ قَبْلَ الظُّهْرِ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ الْبَرَاءِ حَدِيثٌ غَرِيبٌ ‏.‏ قَالَ وَسَأَلْتُ مُحَمَّدًا عَنْهُ فَلَمْ يَعْرِفْهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ اللَّيْثِ بْنِ سَعْدٍ وَلَمْ يَعْرِفِ اسْمَ أَبِي بُسْرَةَ الْغِفَارِيِّ وَرَآهُ حَسَنًا ‏.‏ وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ لاَ يَتَطَوَّعُ فِي السَّفَرِ قَبْلَ الصَّلاَةِ وَلاَ بَعْدَهَا ‏.‏ وَرُوِيَ عَنْهُ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ كَانَ يَتَطَوَّعُ فِي السَّفَرِ ‏.‏ ثُمَّ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ بَعْدَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَرَأَى بَعْضُ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنْ يَتَطَوَّعَ الرَّجُلُ فِي السَّفَرِ وَبِهِ يَقُولُ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏ وَلَمْ تَرَ طَائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنْ يُصَلَّى قَبْلَهَا وَلاَ بَعْدَهَا ‏.‏ وَمَعْنَى مَنْ لَمْ يَتَطَوَّعْ فِي السَّفَرِ قَبُولُ الرُّخْصَةِ وَمَنْ تَطَوَّعَ فَلَهُ فِي ذَلِكَ فَضْلٌ كَثِيرٌ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ يَخْتَارُونَ التَّطَوُّعَ فِي السَّفَرِ ‏.‏

Baro ibn Ozib (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U: «Men Rasululloh ﷺga oʻn sakkiz safarda hamroh boʻldim, quyosh ogʻgan paytda, peshindan oldingi ikki rakaatni (oʻqishni) u zot tark qilganlarini koʻrmadim», dedi. Abu Iso aytdi: Baroning hadisi gʻaribdir. (Roviy) aytdi: Men Muhammaddan bu haqda soʻradim, u buni faqat Lays ibn Saʼdning hadisidan bildi va Abu Busra al-Gʻiforiyning ismini bilmadi, uni hasan deb koʻrdi. Ibn Umardan Nabiy ﷺning safarda namozdan oldin ham, keyin ham nafl oʻqimaganlari rivoyat qilingan. Undan Nabiy ﷺning safarda nafl oʻqiganlari ham rivoyat qilingan. Soʻng Nabiy ﷺdan keyin ilm ahli ixtilof qildi: Nabiy ﷺning baʼzi sahobalari kishi safarda nafl oʻqishini (joiz) deb koʻrdilar, Ahmad va Ishoq ham shuni aytadilar. Ilm ahlidan bir toifa esa (peshindan) oldin ham, keyin ham oʻqishni (lozim) deb koʻrmadilar. Safarda nafl oʻqimaganning maʼnosi — ruxsatni qabul qilishdir, kim nafl oʻqisa, unga bunda katta fazl bordir. Bu ilm ahlining koʻpchiligining soʻzi boʻlib, ular safarda nafl oʻqishni ixtiyor qiladilar.Баро ибн Озиб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У: «Мен Расулуллоҳ ﷺга ўн саккиз сафарда ҳамроҳ бўлдим, қуёш оғган пайтда, пешиндан олдинги икки ракаатни (ўқишни) у зот тарк қилганларини кўрмадим», деди. Абу Исо айтди: Баронинг ҳадиси ғарибдир. (Ровий) айтди: Мен Муҳаммаддан бу ҳақда сўрадим, у буни фақат Лайс ибн Саъднинг ҳадисидан билди ва Абу Бусра ал-Ғифорийнинг исмини билмади, уни ҳасан деб кўрди. Ибн Умардан Набий ﷺнинг сафарда намоздан олдин ҳам, кейин ҳам нафл ўқимаганлари ривоят қилинган. Ундан Набий ﷺнинг сафарда нафл ўқиганлари ҳам ривоят қилинган. Сўнг Набий ﷺдан кейин илм аҳли ихтилоф қилди: Набий ﷺнинг баъзи саҳобалари киши сафарда нафл ўқишини (жоиз) деб кўрдилар, Аҳмад ва Ишоқ ҳам шуни айтадилар. Илм аҳлидан бир тоифа эса (пешиндан) олдин ҳам, кейин ҳам ўқишни (лозим) деб кўрмадилар. Сафарда нафл ўқимаганнинг маъноси — рухсатни қабул қилишдир, ким нафл ўқиса, унга бунда катта фазл бордир. Бу илм аҳлининг кўпчилигининг сўзи бўлиб, улар сафарда нафл ўқишни ихтиёр қиладилар.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، حَدَّثَنَا حَفْصُ بْنُ غِيَاثٍ، عَنِ الْحَجَّاجِ، عَنْ عَطِيَّةَ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ صَلَّيْتُ مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم الظُّهْرَ فِي السَّفَرِ رَكْعَتَيْنِ وَبَعْدَهَا رَكْعَتَيْنِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَاهُ ابْنُ أَبِي لَيْلَى عَنْ عَطِيَّةَ وَنَافِعٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U: «Men Nabiy ﷺ bilan safarda peshinni ikki rakaat va undan keyin ikki rakaat oʻqidim», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir. Buni Ibn Abu Laylo Atiyya va Nofeʼdan, ular Ibn Umardan ham rivoyat qilgan.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У: «Мен Набий ﷺ билан сафарда пешинни икки ракаат ва ундан кейин икки ракаат ўқидим», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир. Буни Ибн Абу Лайло Атийя ва Нофеъдан, улар Ибн Умардан ҳам ривоят қилган.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عُبَيْدٍ الْمُحَارِبِيُّ، - يَعْنِي الْكُوفِيَّ حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ هَاشِمٍ، عَنِ ابْنِ أَبِي لَيْلَى، عَنْ عَطِيَّةَ، وَنَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ صَلَّيْتُ مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي الْحَضَرِ وَالسَّفَرِ فَصَلَّيْتُ مَعَهُ فِي الْحَضَرِ الظُّهْرَ أَرْبَعًا وَبَعْدَهَا رَكْعَتَيْنِ وَصَلَّيْتُ مَعَهُ فِي السَّفَرِ الظُّهْرَ رَكْعَتَيْنِ وَبَعْدَهَا رَكْعَتَيْنِ وَالْعَصْرَ رَكْعَتَيْنِ وَلَمْ يُصَلِّ بَعْدَهَا شَيْئًا وَالْمَغْرِبَ فِي الْحَضَرِ وَالسَّفَرِ سَوَاءً ثَلاَثَ رَكَعَاتٍ لاَ تَنْقُصُ فِي الْحَضَرِ وَلاَ فِي السَّفَرِ وَهِيَ وِتْرُ النَّهَارِ وَبَعْدَهَا رَكْعَتَيْنِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ سَمِعْتُ مُحَمَّدًا يَقُولُ مَا رَوَى ابْنُ أَبِي لَيْلَى حَدِيثًا أَعْجَبَ إِلَىَّ مِنْ هَذَا وَلاَ أَرْوِي عَنْهُ شَيْئًا ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U: «Men Nabiy ﷺ bilan ham muqim holatda, ham safarda namoz oʻqidim. U zot bilan muqim holatda peshinni toʻrt rakaat va undan keyin ikki rakaat oʻqidim. U zot bilan safarda peshinni ikki rakaat va undan keyin ikki rakaat, asrni ikki rakaat oʻqidim, undan keyin esa u zot hech narsa oʻqimadilar. Shomni muqim holatda ham, safarda ham bir xil uch rakaat (oʻqidik), u na muqimlikda, na safarda kamaytirilmaydi, u kunduzning vitridir, undan keyin ikki rakaat (oʻqidik)», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir. Men Muhammadning: «Ibn Abu Laylo bundan koʻra menga manzurroq hadis rivoyat qilmagan, lekin men undan hech narsa rivoyat qilmayman», deganini eshitdim.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У: «Мен Набий ﷺ билан ҳам муқим ҳолатда, ҳам сафарда намоз ўқидим. У зот билан муқим ҳолатда пешинни тўрт ракаат ва ундан кейин икки ракаат ўқидим. У зот билан сафарда пешинни икки ракаат ва ундан кейин икки ракаат, асрни икки ракаат ўқидим, ундан кейин эса у зот ҳеч нарса ўқимадилар. Шомни муқим ҳолатда ҳам, сафарда ҳам бир хил уч ракаат (ўқидик), у на муқимликда, на сафарда камайтирилмайди, у кундузнинг витридир, ундан кейин икки ракаат (ўқидик)», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир. Мен Муҳаммаднинг: «Ибн Абу Лайло бундан кўра менга манзурроқ ҳадис ривоят қилмаган, лекин мен ундан ҳеч нарса ривоят қилмайман», деганини эшитдим.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي حَبِيبٍ، عَنْ أَبِي الطُّفَيْلِ، هُوَ عَامِرُ بْنُ وَاثِلَةَ عَنْ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ فِي غَزْوَةِ تَبُوكَ إِذَا ارْتَحَلَ قَبْلَ زَيْغِ الشَّمْسِ أَخَّرَ الظُّهْرَ إِلَى أَنْ يَجْمَعَهَا إِلَى الْعَصْرِ فَيُصَلِّيهِمَا جَمِيعًا وَإِذَا ارْتَحَلَ بَعْدَ زَيْغِ الشَّمْسِ عَجَّلَ الْعَصْرَ إِلَى الظُّهْرِ وَصَلَّى الظُّهْرَ وَالْعَصْرَ جَمِيعًا ثُمَّ سَارَ وَكَانَ إِذَا ارْتَحَلَ قَبْلَ الْمَغْرِبِ أَخَّرَ الْمَغْرِبَ حَتَّى يُصَلِّيَهَا مَعَ الْعِشَاءِ وَإِذَا ارْتَحَلَ بَعْدَ الْمَغْرِبِ عَجَّلَ الْعِشَاءَ فَصَلاَّهَا مَعَ الْمَغْرِبِ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَابْنِ عُمَرَ وَأَنَسٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَعَائِشَةَ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَأُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ وَجَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَالصَّحِيحُ عَنْ أُسَامَةَ ‏.‏ وَرَوَى عَلِيُّ بْنُ الْمَدِينِيِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ حَنْبَلٍ عَنْ قُتَيْبَةَ هَذَا الْحَدِيثَ ‏.‏

Muoz ibn Jabal (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ Tabuk gʻazotida boʻlganlarida, agar quyosh ogʻishidan oldin yoʻlga chiqsalar, peshinni asrga qoʻshib oʻqigunlaricha kechiktirar va ularning ikkalasini birga oʻqir edilar. Agar quyosh ogʻishidan keyin yoʻlga chiqsalar, asrni peshinga tezlashtirib, peshin bilan asrni birga oʻqir, soʻng yoʻlga chiqar edilar. Agar shomdan oldin yoʻlga chiqsalar, shomni xufton bilan birga oʻqigunlaricha kechiktirar, agar shomdan keyin yoʻlga chiqsalar, xuftonni tezlashtirib, uni shom bilan birga oʻqir edilar. (Roviy) aytdi: Bu bobda Ali, Ibn Umar, Anas, Abdulloh ibn Amr, Oisha, Ibn Abbos, Usoma ibn Zayd va Jobir ibn Abdullohdan ham (hadis bor). Abu Iso aytdi: Usomadan (kelgani) sahihdir. Bu hadisni Ali ibn al-Madiniy Ahmad ibn Hanbaldan, u Qutaybadan rivoyat qilgan.Муоз ибн Жабал (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ Табук ғазотида бўлганларида, агар қуёш оғишидан олдин йўлга чиқсалар, пешинни асрга қўшиб ўқигунларича кечиктирар ва уларнинг иккаласини бирга ўқир эдилар. Агар қуёш оғишидан кейин йўлга чиқсалар, асрни пешинга тезлаштириб, пешин билан асрни бирга ўқир, сўнг йўлга чиқар эдилар. Агар шомдан олдин йўлга чиқсалар, шомни хуфтон билан бирга ўқигунларича кечиктирар, агар шомдан кейин йўлга чиқсалар, хуфтонни тезлаштириб, уни шом билан бирга ўқир эдилар. (Ровий) айтди: Бу бобда Али, Ибн Умар, Анас, Абдуллоҳ ибн Амр, Оиша, Ибн Аббос, Усома ибн Зайд ва Жобир ибн Абдуллоҳдан ҳам (ҳадис бор). Абу Исо айтди: Усомадан (келгани) саҳиҳдир. Бу ҳадисни Али ибн ал-Мадиний Аҳмад ибн Ҳанбалдан, у Қутайбадан ривоят қилган.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الصَّمَدِ بْنُ سُلَيْمَانَ، حَدَّثَنَا زَكَرِيَّا اللُّؤْلُؤِيُّ، حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرٍ الأَعْيَنُ، حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ الْمَدِينِيِّ، حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ، حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، بِهَذَا الْحَدِيثِ يَعْنِي حَدِيثَ مُعَاذٍ ‏.‏ وَحَدِيثُ مُعَاذٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ تَفَرَّدَ بِهِ قُتَيْبَةُ لاَ نَعْرِفُ أَحَدًا رَوَاهُ عَنِ اللَّيْثِ غَيْرَهُ ‏.‏ وَحَدِيثُ اللَّيْثِ عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي حَبِيبٍ عَنْ أَبِي الطُّفَيْلِ عَنْ مُعَاذٍ حَدِيثٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَالْمَعْرُوفُ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ حَدِيثُ مُعَاذٍ مِنْ حَدِيثِ أَبِي الزُّبَيْرِ عَنْ أَبِي الطُّفَيْلِ عَنْ مُعَاذٍ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم جَمَعَ فِي غَزْوَةِ تَبُوكَ بَيْنَ الظُّهْرِ وَالْعَصْرِ وَبَيْنَ الْمَغْرِبِ وَالْعِشَاءِ ‏.‏ رَوَاهُ قُرَّةُ بْنُ خَالِدٍ وَسُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَمَالِكٌ وَغَيْرُ وَاحِدٍ عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ الْمَكِّيِّ ‏.‏ وَبِهَذَا الْحَدِيثِ يَقُولُ الشَّافِعِيُّ ‏.‏ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ يَقُولاَنِ لاَ بَأْسَ أَنْ يَجْمَعَ بَيْنَ الصَّلاَتَيْنِ فِي السَّفَرِ فِي وَقْتِ إِحْدَاهُمَا ‏.‏

Muoz ibn Jabal (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Bu Muozning yuqoridagi hadisidir, uni Qutayba (boshqa sanad bilan) rivoyat qilgan. Muozning hadisi hasan gʻaribdir, uni Qutayba yolgʻiz rivoyat qilgan, Laysdan boshqa hech kim uni rivoyat qilganini bilmaymiz. Laysning Yazid ibn Abu Habibdan, u Abu Tufayldan, u Muozdan (qilgan) hadisi gʻaribdir. Ilm ahli nazdida mashhuri Muozning Abu Zubayr orqali, u Abu Tufayldan, u Muozdan (rivoyat qilgan) hadisi boʻlib, unda Nabiy ﷺ Tabuk gʻazotida peshin bilan asrni, shom bilan xuftonni jamlab oʻqiganlari (zikr qilinadi). Buni Qurra ibn Xolid, Sufyon as-Savriy, Molik va boshqa koʻpchilik Abu Zubayr al-Makkiydan rivoyat qilgan. Bu hadis bilan Shofeiy hukm chiqaradi. Ahmad va Ishoq: «Safarda ikki namozni ikkalasidan birining vaqtida jamlab oʻqishda hech qanday gunoh yoʻq», deydilar.Муоз ибн Жабал (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Бу Муознинг юқоридаги ҳадисидир, уни Қутайба (бошқа санад билан) ривоят қилган. Муознинг ҳадиси ҳасан ғарибдир, уни Қутайба ёлғиз ривоят қилган, Лайсдан бошқа ҳеч ким уни ривоят қилганини билмаймиз. Лайснинг Язид ибн Абу Ҳабибдан, у Абу Туфайлдан, у Муоздан (қилган) ҳадиси ғарибдир. Илм аҳли наздида машҳури Муознинг Абу Зубайр орқали, у Абу Туфайлдан, у Муоздан (ривоят қилган) ҳадиси бўлиб, унда Набий ﷺ Табук ғазотида пешин билан асрни, шом билан хуфтонни жамлаб ўқиганлари (зикр қилинади). Буни Қурра ибн Холид, Суфён ас-Саврий, Молик ва бошқа кўпчилик Абу Зубайр ал-Маккийдан ривоят қилган. Бу ҳадис билан Шофеий ҳукм чиқаради. Аҳмад ва Ишоқ: «Сафарда икки намозни иккаласидан бирининг вақтида жамлаб ўқишда ҳеч қандай гуноҳ йўқ», дейдилар.

حَدَّثَنَا هَنَّادُ بْنُ السَّرِيِّ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّهُ اسْتُغِيثَ عَلَى بَعْضِ أَهْلِهِ فَجَدَّ بِهِ السَّيْرُ فَأَخَّرَ الْمَغْرِبَ حَتَّى غَابَ الشَّفَقُ ثُمَّ نَزَلَ فَجَمَعَ بَيْنَهُمَا ثُمَّ أَخْبَرَهُمْ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَفْعَلُ ذَلِكَ إِذَا جَدَّ بِهِ السَّيْرُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَحَدِيثُ اللَّيْثِ عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي حَبِيبٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, undan oila aʼzolaridan biri (haqida) yordam soʻrab kelinganida, u shoshilib yoʻlga tushdi-da, shomni shafaq botgunicha kechiktirdi, soʻng tushib, ikkalasini (shom va xuftonni) jamlab oʻqidi. Keyin ularga Rasululloh ﷺ shoshib yoʻlga chiqqanlarida shunday qilganlarini xabar berdi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Laysning Yazid ibn Abu Habibdan (qilgan) hadisi (ham) hasan sahihdir.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, ундан оила аъзоларидан бири (ҳақида) ёрдам сўраб келинганида, у шошилиб йўлга тушди-да, шомни шафақ ботгунича кечиктирди, сўнг тушиб, иккаласини (шом ва хуфтонни) жамлаб ўқиди. Кейин уларга Расулуллоҳ ﷺ шошиб йўлга чиққанларида шундай қилганларини хабар берди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Лайснинг Язид ибн Абу Ҳабибдан (қилган) ҳадиси (ҳам) ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ مُوسَى، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عَبَّادِ بْنِ تَمِيمٍ، عَنْ عَمِّهِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم خَرَجَ بِالنَّاسِ يَسْتَسْقِي فَصَلَّى بِهِمْ رَكْعَتَيْنِ جَهَرَ بِالْقِرَاءَةِ فِيهِمَا وَحَوَّلَ رِدَاءَهُ وَرَفَعَ يَدَيْهِ وَاسْتَسْقَى وَاسْتَقْبَلَ الْقِبْلَةَ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَأَنَسٍ وَآبِي اللَّحْمِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَيْدٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَعَلَى هَذَا الْعَمَلُ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ وَبِهِ يَقُولُ الشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏ وَعَمُّ عَبَّادِ بْنِ تَمِيمٍ هُوَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ زَيْدِ بْنِ عَاصِمٍ الْمَازِنِيُّ ‏.‏

Abdulloh ibn Zayd (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ odamlar bilan birga yomgʻir soʻrab (istisqo qilib) chiqdilar va ularga ikki rakaat (namoz) oʻqib, ularda qiroatni ovoz chiqarib oʻqidilar, ridolarini agʻdardilar, qoʻllarini koʻtarib yomgʻir tiladilar va qiblaga yuzlandilar. (Roviy) aytdi: Bu bobda Ibn Abbos, Abu Hurayra, Anas va Obil-Lahmdan ham (hadis bor). Abu Iso aytdi: Abdulloh ibn Zaydning hadisi hasan sahihdir. Ilm ahli nazdida amal shunga muvofiqdir, Shofeiy, Ahmad va Ishoq ham shuni aytadilar. Abbod ibn Tamimning amakisi — bu Abdulloh ibn Zayd ibn Osim al-Moziniydir.Абдуллоҳ ибн Зайд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ одамлар билан бирга ёмғир сўраб (истисқо қилиб) чиқдилар ва уларга икки ракаат (намоз) ўқиб, уларда қироатни овоз чиқариб ўқидилар, ридоларини ағдардилар, қўлларини кўтариб ёмғир тиладилар ва қиблага юзландилар. (Ровий) айтди: Бу бобда Ибн Аббос, Абу Ҳурайра, Анас ва Обил-Лаҳмдан ҳам (ҳадис бор). Абу Исо айтди: Абдуллоҳ ибн Зайднинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Илм аҳли наздида амал шунга мувофиқдир, Шофеий, Аҳмад ва Ишоқ ҳам шуни айтадилар. Аббод ибн Тамимнинг амакиси — бу Абдуллоҳ ибн Зайд ибн Осим ал-Мозинийдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ خَالِدِ بْنِ يَزِيدَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي هِلاَلٍ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ عُمَيْرٍ، مَوْلَى آبِي اللَّحْمِ عَنْ آبِي اللَّحْمِ، أَنَّهُ رَأَى رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عِنْدَ أَحْجَارِ الزَّيْتِ يَسْتَسْقِي وَهُوَ مُقْنِعٌ بِكَفَّيْهِ يَدْعُو ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى كَذَا قَالَ قُتَيْبَةُ فِي هَذَا الْحَدِيثِ عَنْ آبِي اللَّحْمِ وَلاَ نَعْرِفُ لَهُ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم إِلاَّ هَذَا الْحَدِيثَ الْوَاحِدَ وَعُمَيْرٌ مَوْلَى آبِي اللَّحْمِ قَدْ رَوَى عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَحَادِيثَ وَلَهُ صُحْبَةٌ ‏.‏

Obil-Lahm (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, u Rasululloh ﷺni Ahjaruz-Zayt (degan joy) yonida yomgʻir soʻrab istisqo qilayotgan holatlarida koʻrgan, u zot ikki kaftlarini koʻtarib duo qilayotgan edilar. Abu Iso aytdi: Qutayba bu hadisda Obil-Lahmdan (deb) shunday aytdi, biz unga Nabiy ﷺdan faqat shu yagona hadisni bilamiz. Obil-Lahmning ozod qilgan quli Umayr esa Nabiy ﷺdan (bir necha) hadislar rivoyat qilgan va uning suhbati (sahobaligi) bor.Обил-Лаҳм (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, у Расулуллоҳ ﷺни Аҳжаруз-Зайт (деган жой) ёнида ёмғир сўраб истисқо қилаётган ҳолатларида кўрган, у зот икки кафтларини кўтариб дуо қилаётган эдилар. Абу Исо айтди: Қутайба бу ҳадисда Обил-Лаҳмдан (деб) шундай айтди, биз унга Набий ﷺдан фақат шу ягона ҳадисни биламиз. Обил-Лаҳмнинг озод қилган қули Умайр эса Набий ﷺдан (бир неча) ҳадислар ривоят қилган ва унинг суҳбати (саҳобалиги) бор.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا حَاتِمُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، عَنْ هِشَامِ بْنِ إِسْحَاقَ، وَهُوَ ابْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ كِنَانَةَ عَنْ أَبِيهِ، قَالَ أَرْسَلَنِي الْوَلِيدُ بْنُ عُقْبَةَ وَهُوَ أَمِيرُ الْمَدِينَةِ إِلَى ابْنِ عَبَّاسٍ أَسْأَلُهُ عَنِ اسْتِسْقَاءِ، رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَتَيْتُهُ فَقَالَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم خَرَجَ مُتَبَذِّلاً مُتَوَاضِعًا مُتَضَرِّعًا حَتَّى أَتَى الْمُصَلَّى فَلَمْ يَخْطُبْ خُطْبَتَكُمْ هَذِهِ وَلَكِنْ لَمْ يَزَلْ فِي الدُّعَاءِ وَالتَّضَرُّعِ وَالتَّكْبِيرِ وَصَلَّى رَكْعَتَيْنِ كَمَا كَانَ يُصَلِّي فِي الْعِيدِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: «Rasululloh ﷺ oddiy kiyimda, kamtarona, tazarru qilgan holda chiqdilar, toki namozgohga yetib bordilar. U zot sizning mana shu xutbangizdek xutba qilmadilar, balki tinmay duo, tazarru va takbir aytdilar va Iyd namozida oʻqiganlaridek ikki rakaat namoz oʻqidilar.» Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: «Расулуллоҳ ﷺ оддий кийимда, камтарона, тазарру қилган ҳолда чиқдилар, токи намозгоҳга етиб бордилар. У зот сизнинг мана шу хутбангиздек хутба қилмадилар, балки тинмай дуо, тазарру ва такбир айтдилар ва Ийд намозида ўқиганларидек икки ракаат намоз ўқидилар.» Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ هِشَامِ بْنِ إِسْحَاقَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ كِنَانَةَ، عَنْ أَبِيهِ، فَذَكَرَ نَحْوَهُ وَزَادَ فِيهِ مُتَخَشِّعًا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ قَالَ يُصَلِّي صَلاَةَ الاِسْتِسْقَاءِ نَحْوَ صَلاَةِ الْعِيدَيْنِ يُكَبِّرُ فِي الرَّكْعَةِ الأُولَى سَبْعًا وَفِي الثَّانِيَةِ خَمْسًا وَاحْتَجَّ بِحَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَرُوِيَ عَنْ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ أَنَّهُ قَالَ لاَ يُكَبِّرُ فِي صَلاَةِ الاِسْتِسْقَاءِ كَمَا يُكَبِّرُ فِي صَلاَةِ الْعِيدَيْنِ ‏.‏ وَقَالَ النُّعْمَانُ أَبُو حَنِيفَةَ لاَ تُصَلَّى صَلاَةُ الاِسْتِسْقَاءِ وَلاَ آمُرُهُمْ بِتَحْوِيلِ الرِّدَاءِ وَلَكِنْ يَدْعُونَ وَيَرْجِعُونَ بِجُمْلَتِهِمْ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى خَالَفَ السُّنَّةَ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan oldingisiga oʻxshash rivoyat qilinadi, faqat unda «kamtarlik bilan» degan ziyoda bor. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Bu Shofeiyning soʻzidir; u: «Istisqo namozini ikki Iyd namoziga oʻxshatib oʻqiydi, birinchi rakaatda yetti, ikkinchisida besh marta takbir aytadi» degan va Ibn Abbosning hadisini dalil qilgan. Abu Iso aytdi: Molik ibn Anasdan rivoyat qilinishicha, u: «Istisqo namozida ikki Iyd namozidagidek takbir aytilmaydi» degan. Numon Abu Hanifa esa: «Istisqo namozi oʻqilmaydi va men ularga ridoni aylantirishni buyurmayman, balki ular duo qiladilar va hammalari qaytadilar» degan. Abu Iso aytdi: U sunnatga xilof qildi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан олдингисига ўхшаш ривоят қилинади, фақат унда «камтарлик билан» деган зиёда бор. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу Шофеийнинг сўзидир; у: «Истисқо намозини икки Ийд намозига ўхшатиб ўқийди, биринчи ракаатда етти, иккинчисида беш марта такбир айтади» деган ва Ибн Аббоснинг ҳадисини далил қилган. Абу Исо айтди: Молик ибн Анасдан ривоят қилинишича, у: «Истисқо намозида икки Ийд намозидагидек такбир айтилмайди» деган. Нумон Абу Ҳанифа эса: «Истисқо намози ўқилмайди ва мен уларга ридони айлантиришни буюрмайман, балки улар дуо қиладилар ва ҳаммалари қайтадилар» деган. Абу Исо айтди: У суннатга хилоф қилди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ حَبِيبِ بْنِ أَبِي ثَابِتٍ، عَنْ طَاوُسٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ صَلَّى فِي كُسُوفٍ فَقَرَأَ ثُمَّ رَكَعَ ثُمَّ قَرَأَ ثُمَّ رَكَعَ ثُمَّ قَرَأَ ثُمَّ رَكَعَ ثَلاَثَ مَرَّاتٍ ثُمَّ سَجَدَ سَجْدَتَيْنِ وَالأُخْرَى مِثْلُهَا ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَعَائِشَةَ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَالنُّعْمَانِ بْنِ بَشِيرٍ وَالْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ وَأَبِي مَسْعُودٍ وَأَبِي بَكْرَةَ وَسَمُرَةَ وَأَبِي مُوسَى الأَشْعَرِيِّ وَابْنِ مَسْعُودٍ وَأَسْمَاءَ بِنْتِ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ وَابْنِ عُمَرَ وَقَبِيصَةَ الْهِلاَلِيِّ وَجَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ وَعَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ سَمُرَةَ وَأُبَىِّ بْنِ كَعْبٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ صَلَّى فِي كُسُوفٍ أَرْبَعَ رَكَعَاتٍ فِي أَرْبَعِ سَجَدَاتٍ ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ الشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏ قَالَ وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي الْقِرَاءَةِ فِي صَلاَةِ الْكُسُوفِ فَرَأَى بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنْ يُسِرَّ بِالْقِرَاءَةِ فِيهَا بِالنَّهَارِ ‏.‏ وَرَأَى بَعْضُهُمْ أَنْ يَجْهَرَ بِالْقِرَاءَةِ فِيهَا كَنَحْوِ صَلاَةِ الْعِيدَيْنِ وَالْجُمُعَةِ وَبِهِ يَقُولُ مَالِكٌ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ يَرَوْنَ الْجَهْرَ فِيهَا ‏.‏ وَقَالَ الشَّافِعِيُّ لاَ يَجْهَرُ فِيهَا ‏.‏ وَقَدْ صَحَّ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم كِلْتَا الرِّوَايَتَيْنِ صَحَّ عَنْهُ أَنَّهُ صَلَّى أَرْبَعَ رَكَعَاتٍ فِي أَرْبَعِ سَجَدَاتٍ ‏.‏ وَصَحَّ عَنْهُ أَيْضًا أَنَّهُ صَلَّى سِتَّ رَكَعَاتٍ فِي أَرْبَعِ سَجَدَاتٍ ‏.‏ وَهَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ جَائِزٌ عَلَى قَدْرِ الْكُسُوفِ إِنْ تَطَاوَلَ الْكُسُوفُ فَصَلَّى سِتَّ رَكَعَاتٍ فِي أَرْبَعِ سَجَدَاتٍ فَهُوَ جَائِزٌ وَإِنْ صَلَّى أَرْبَعَ رَكَعَاتٍ فِي أَرْبَعِ سَجَدَاتٍ وَأَطَالَ الْقِرَاءَةَ فَهُوَ جَائِزٌ ‏.‏ وَيَرَوْنَ أَصْحَابُنَا أَنْ تُصَلَّى صَلاَةُ الْكُسُوفَ فِي جَمَاعَةٍ فِي كُسُوفِ الشَّمْسِ وَالْقَمَرِ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) Paygʻambar ﷺdan rivoyat qiladiki, u zot kusuf (quyosh tutilishi)da namoz oʻqidilar: qiroat qildilar, soʻng rukuga bordilar, soʻng qiroat qildilar, soʻng rukuga bordilar, soʻng qiroat qildilar, soʻng rukuga bordilar — uch marta, soʻng ikki sajda qildilar va ikkinchi (rakaat) ham shunga oʻxshash boʻldi. (Abu Iso) dedi: Bu bobda Ali, Oisha, Abdulloh ibn Amr, Numon ibn Bashir, Mugʻiyra ibn Shuʼba, Abu Masʼud, Abu Bakra, Samura, Abu Muso al-Ashʼariy, Ibn Masʼud, Asmo binti Abu Bakr as-Siddiq, Ibn Umar, Qabisa al-Hiloliy, Jobir ibn Abdulloh, Abdurrahmon ibn Samura va Ubay ibn Kaʼblardan ham (hadis) bor. Abu Iso aytdi: Ibn Abbosning hadisi hasan sahihdir. Ibn Abbosdan Paygʻambar ﷺ kusufda toʻrt sajdada toʻrt ruku qilib namoz oʻqiganliklari ham rivoyat qilingan. Shofeiy, Ahmad va Ishoq shunga aytadilar. (Abu Iso) dedi: Ahli ilm kusuf namozidagi qiroat haqida ixtilof qildilar: baʼzi ahli ilm uni kunduzi pichirlab oʻqishni, baʼzilari esa ikki Iyd va juma namozidek ovoz chiqarib oʻqishni maqul koʻrdilar; Molik, Ahmad va Ishoq shunga aytib, unda ovoz chiqarishni maqul koʻradilar. Shofeiy esa: «Unda ovoz chiqarmaydi» degan. Paygʻambar ﷺdan har ikkala rivoyat ham sahih boʻlgan: u zotning toʻrt sajdada toʻrt ruku qilib oʻqiganlari ham, toʻrt sajdada olti ruku qilib oʻqiganlari ham sahih boʻlgan. Bu ahli ilm nazdida kusufning miqdoriga koʻra joizdir: agar kusuf uzaysa, toʻrt sajdada olti ruku qilib oʻqisa joiz, agar toʻrt sajdada toʻrt ruku qilib qiroatni uzaytirsa, u ham joizdir. Bizning ashobimiz kusuf namozini quyosh va oy tutilishida jamoat bilan oʻqishni maqul koʻradilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) Пайғамбар ﷺдан ривоят қиладики, у зот кусуф (қуёш тутилиши)да намоз ўқидилар: қироат қилдилар, сўнг рукуга бордилар, сўнг қироат қилдилар, сўнг рукуга бордилар, сўнг қироат қилдилар, сўнг рукуга бордилар — уч марта, сўнг икки сажда қилдилар ва иккинчи (ракаат) ҳам шунга ўхшаш бўлди. (Абу Исо) деди: Бу бобда Али, Оиша, Абдуллоҳ ибн Амр, Нумон ибн Башир, Муғийра ибн Шуъба, Абу Масъуд, Абу Бакра, Самура, Абу Мусо ал-Ашъарий, Ибн Масъуд, Асмо бинти Абу Бакр ас-Сиддиқ, Ибн Умар, Қабиса ал-Ҳилолий, Жобир ибн Абдуллоҳ, Абдурраҳмон ибн Самура ва Убай ибн Каъблардан ҳам (ҳадис) бор. Абу Исо айтди: Ибн Аббоснинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Ибн Аббосдан Пайғамбар ﷺ кусуфда тўрт саждада тўрт руку қилиб намоз ўқиганликлари ҳам ривоят қилинган. Шофеий, Аҳмад ва Ишоқ шунга айтадилар. (Абу Исо) деди: Аҳли илм кусуф намозидаги қироат ҳақида ихтилоф қилдилар: баъзи аҳли илм уни кундузи пичирлаб ўқишни, баъзилари эса икки Ийд ва жума намозидек овоз чиқариб ўқишни мақул кўрдилар; Молик, Аҳмад ва Ишоқ шунга айтиб, унда овоз чиқаришни мақул кўрадилар. Шофеий эса: «Унда овоз чиқармайди» деган. Пайғамбар ﷺдан ҳар иккала ривоят ҳам саҳиҳ бўлган: у зотнинг тўрт саждада тўрт руку қилиб ўқиганлари ҳам, тўрт саждада олти руку қилиб ўқиганлари ҳам саҳиҳ бўлган. Бу аҳли илм наздида кусуфнинг миқдорига кўра жоиздир: агар кусуф узайса, тўрт саждада олти руку қилиб ўқиса жоиз, агар тўрт саждада тўрт руку қилиб қироатни узайтирса, у ҳам жоиздир. Бизнинг ашобимиз кусуф намозини қуёш ва ой тутилишида жамоат билан ўқишни мақул кўрадилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ أَبِي الشَّوَارِبِ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ، حَدَّثَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّهَا قَالَتْ خَسَفَتِ الشَّمْسُ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَصَلَّى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِالنَّاسِ فَأَطَالَ الْقِرَاءَةَ ثُمَّ رَكَعَ فَأَطَالَ الرُّكُوعَ ثُمَّ رَفَعَ رَأْسَهُ فَأَطَالَ الْقِرَاءَةَ وَهِيَ دُونَ الأُولَى ثُمَّ رَكَعَ فَأَطَالَ الرُّكُوعَ وَهُوَ دُونَ الأَوَّلِ ثُمَّ رَفَعَ رَأْسَهُ فَسَجَدَ ثُمَّ فَعَلَ مِثْلَ ذَلِكَ فِي الرَّكْعَةِ الثَّانِيَةِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَبِهَذَا الْحَدِيثِ يَقُولُ الشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ يَرَوْنَ صَلاَةَ الْكُسُوفِ أَرْبَعَ رَكَعَاتٍ فِي أَرْبَعِ سَجَدَاتٍ ‏.‏ قَالَ الشَّافِعِيُّ يَقْرَأُ فِي الرَّكْعَةِ الأُولَى بِأُمِّ الْقُرْآنِ وَنَحْوًا مِنْ سُورَةِ الْبَقَرَةِ سِرًّا إِنْ كَانَ بِالنَّهَارِ ثُمَّ رَكَعَ رُكُوعًا طَوِيلاً نَحْوًا مِنْ قِرَاءَتِهِ ثُمَّ رَفَعَ رَأْسَهُ بِتَكْبِيرٍ وَثَبَتَ قَائِمًا كَمَا هُوَ وَقَرَأَ أَيْضًا بِأُمِّ الْقُرْآنِ وَنَحْوًا مِنْ آلِ عِمْرَانَ ثُمَّ رَكَعَ رُكُوعًا طَوِيلاً نَحْوًا مِنْ قِرَاءَتِهِ ثُمَّ رَفَعَ رَأْسَهُ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ سَمِعَ اللَّهُ لِمَنْ حَمِدَهُ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ سَجَدَ سَجْدَتَيْنِ تَامَّتَيْنِ وَيُقِيمُ فِي كُلِّ سَجْدَةٍ نَحْوًا مِمَّا أَقَامَ فِي رُكُوعِهِ ثُمَّ قَامَ فَقَرَأَ بِأُمِّ الْقُرْآنِ وَنَحْوًا مِنْ سُورَةِ النِّسَاءِ ثُمَّ رَكَعَ رُكُوعًا طَوِيلاً نَحْوًا مِنْ قِرَاءَتِهِ ثُمَّ رَفَعَ رَأْسَهُ بِتَكْبِيرٍ وَثَبَتَ قَائِمًا ثُمَّ قَرَأَ نَحْوًا مِنْ سُورَةِ الْمَائِدَةِ ثُمَّ رَكَعَ رُكُوعًا طَوِيلاً نَحْوًا مِنْ قِرَاءَتِهِ ثُمَّ رَفَعَ فَقَالَ ‏"‏ سَمِعَ اللَّهُ لِمَنْ حَمِدَهُ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ سَجَدَ سَجْدَتَيْنِ ثُمَّ تَشَهَّدَ وَسَلَّمَ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: U: «Rasululloh ﷺ zamonlarida quyosh tutildi va Rasululloh ﷺ odamlarga (imom boʻlib) namoz oʻqidilar. U zot qiroatni uzaytirdilar, soʻng rukuga borib, rukuni uzaytirdilar, soʻng boshlarini koʻtarib, qiroatni uzaytirdilar — bu birinchisidan kamroq edi; soʻng rukuga borib, rukuni uzaytirdilar — bu birinchisidan kamroq edi; soʻng boshlarini koʻtarib, sajda qildilar; soʻng ikkinchi rakaatda ham xuddi shunday qildilar», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Shofeiy, Ahmad va Ishoq shu hadisga aytadilar va kusuf namozini toʻrt sajdada toʻrt ruku deb maqul koʻradilar. Shofeiy aytdi: Birinchi rakaatda Fotiha va Baqara surasiga yaqin (miqdorda), agar kunduzi boʻlsa, pichirlab oʻqiydi; soʻng qiroatiga yaqin uzun ruku qiladi; soʻng takbir bilan boshini koʻtarib, oʻrnida tik turadi va yana Fotiha hamda Oli Imronga yaqin (miqdorda) oʻqiydi; soʻng qiroatiga yaqin uzun ruku qiladi; soʻng boshini koʻtarib, «Samiʼallohu liman hamidah» deydi; soʻng ikki toʻliq sajda qilib, har bir sajdada rukusida turgan miqdoricha turadi; soʻng turib, Fotiha va Niso surasiga yaqin oʻqiydi; soʻng qiroatiga yaqin uzun ruku qiladi; soʻng takbir bilan boshini koʻtarib tik turadi; soʻng Moida surasiga yaqin oʻqiydi; soʻng qiroatiga yaqin uzun ruku qiladi; soʻng boshini koʻtarib, «Samiʼallohu liman hamidah» deydi; soʻng ikki sajda qiladi; soʻng tashahhud oʻqib, salom beradi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: У: «Расулуллоҳ ﷺ замонларида қуёш тутилди ва Расулуллоҳ ﷺ одамларга (имом бўлиб) намоз ўқидилар. У зот қироатни узайтирдилар, сўнг рукуга бориб, рукуни узайтирдилар, сўнг бошларини кўтариб, қироатни узайтирдилар — бу биринчисидан камроқ эди; сўнг рукуга бориб, рукуни узайтирдилар — бу биринчисидан камроқ эди; сўнг бошларини кўтариб, сажда қилдилар; сўнг иккинчи ракаатда ҳам худди шундай қилдилар», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Шофеий, Аҳмад ва Ишоқ шу ҳадисга айтадилар ва кусуф намозини тўрт саждада тўрт руку деб мақул кўрадилар. Шофеий айтди: Биринчи ракаатда Фотиҳа ва Бақара сурасига яқин (миқдорда), агар кундузи бўлса, пичирлаб ўқийди; сўнг қироатига яқин узун руку қилади; сўнг такбир билан бошини кўтариб, ўрнида тик туради ва яна Фотиҳа ҳамда Оли Имронга яқин (миқдорда) ўқийди; сўнг қироатига яқин узун руку қилади; сўнг бошини кўтариб, «Самиъаллоҳу лиман ҳамидаҳ» дейди; сўнг икки тўлиқ сажда қилиб, ҳар бир саждада рукусида турган миқдорича туради; сўнг туриб, Фотиҳа ва Нисо сурасига яқин ўқийди; сўнг қироатига яқин узун руку қилади; сўнг такбир билан бошини кўтариб тик туради; сўнг Моида сурасига яқин ўқийди; сўнг қироатига яқин узун руку қилади; сўнг бошини кўтариб, «Самиъаллоҳу лиман ҳамидаҳ» дейди; сўнг икки сажда қилади; сўнг ташаҳҳуд ўқиб, салом беради.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الأَسْوَدِ بْنِ قَيْسٍ، عَنْ ثَعْلَبَةَ بْنِ عِبَادٍ، عَنْ سَمُرَةَ بْنِ جُنْدَبٍ، قَالَ صَلَّى بِنَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فِي كُسُوفٍ لاَ نَسْمَعُ لَهُ صَوْتًا ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَائِشَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ سَمُرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ ذَهَبَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِلَى هَذَا وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ ‏.‏

Samura ibn Jundab (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U: «Paygʻambar ﷺ bizga kusufda namoz oʻqidilar, biz u zotning ovozlarini eshitmadik», dedi. (Abu Iso) dedi: Bu bobda Oishadan ham (hadis) bor. Abu Iso aytdi: Samuraning hadisi hasan sahihdir. Baʼzi ahli ilm shunga borgan va bu Shofeiyning soʻzidir.Самура ибн Жундаб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У: «Пайғамбар ﷺ бизга кусуфда намоз ўқидилар, биз у зотнинг овозларини эшитмадик», деди. (Абу Исо) деди: Бу бобда Оишадан ҳам (ҳадис) бор. Абу Исо айтди: Самуранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Баъзи аҳли илм шунга борган ва бу Шофеийнинг сўзидир.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرٍ، مُحَمَّدُ بْنُ أَبَانَ حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ صَدَقَةَ، عَنْ سُفْيَانَ بْنِ حُسَيْنٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم صَلَّى صَلاَةَ الْكُسُوفِ وَجَهَرَ بِالْقِرَاءَةِ فِيهَا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَرَوَاهُ أَبُو إِسْحَاقَ الْفَزَارِيُّ عَنْ سُفْيَانَ بْنِ حُسَيْنٍ نَحْوَهُ ‏.‏ وَبِهَذَا الْحَدِيثِ يَقُولُ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadiki, Paygʻambar ﷺ kusuf namozini oʻqidilar va unda qiroatni ovoz chiqarib (jahr bilan) oʻqidilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Buni Abu Ishoq al-Fazoriy ham Sufyon ibn Husayndan shunga oʻxshash rivoyat qilgan. Molik ibn Anas, Ahmad va Ishoq shu hadisga aytadilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинадики, Пайғамбар ﷺ кусуф намозини ўқидилар ва унда қироатни овоз чиқариб (жаҳр билан) ўқидилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Буни Абу Ишоқ ал-Фазорий ҳам Суфён ибн Ҳусайндан шунга ўхшаш ривоят қилган. Молик ибн Анас, Аҳмад ва Ишоқ шу ҳадисга айтадилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ أَبِي الشَّوَارِبِ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ، حَدَّثَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَالِمٍ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم صَلَّى صَلاَةَ الْخَوْفِ بِإِحْدَى الطَّائِفَتَيْنِ رَكْعَةً وَالطَّائِفَةُ الأُخْرَى مُوَاجِهَةُ الْعَدُوِّ ثُمَّ انْصَرَفُوا فَقَامُوا فِي مَقَامِ أُولَئِكَ وَجَاءَ أُولَئِكَ فَصَلَّى بِهِمْ رَكْعَةً أُخْرَى ثُمَّ سَلَّمَ عَلَيْهِمْ فَقَامَ هَؤُلاَءِ فَقَضَوْا رَكْعَتَهُمْ وَقَامَ هَؤُلاَءِ فَقَضَوْا رَكْعَتَهُمْ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى مُوسَى بْنُ عُقْبَةَ عَنْ نَافِعٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ مِثْلَ هَذَا ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ جَابِرٍ وَحُذَيْفَةَ وَزَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَابْنِ مَسْعُودٍ وَسَهْلِ بْنِ أَبِي حَثْمَةَ وَأَبِي عَيَّاشٍ الزُّرَقِيِّ وَاسْمُهُ زَيْدُ بْنُ صَامِتٍ وَأَبِي بَكْرَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَقَدْ ذَهَبَ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ فِي صَلاَةِ الْخَوْفِ إِلَى حَدِيثِ سَهْلِ بْنِ أَبِي حَثْمَةَ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ ‏.‏ وَقَالَ أَحْمَدُ قَدْ رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم صَلاَةُ الْخَوْفِ عَلَى أَوْجُهٍ وَمَا أَعْلَمُ فِي هَذَا الْبَابِ إِلاَّ حَدِيثًا صَحِيحًا وَأَخْتَارُ حَدِيثَ سَهْلِ بْنِ أَبِي حَثْمَةَ ‏.‏ وَهَكَذَا قَالَ إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ قَالَ ثَبَتَتِ الرِّوَايَاتُ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي صَلاَةِ الْخَوْفِ ‏.‏ وَرَأَى أَنَّ كُلَّ مَا رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي صَلاَةِ الْخَوْفِ فَهُوَ جَائِزٌ وَهَذَا عَلَى قَدْرِ الْخَوْفِ ‏.‏ قَالَ إِسْحَاقُ وَلَسْنَا نَخْتَارُ حَدِيثَ سَهْلِ بْنِ أَبِي حَثْمَةَ عَلَى غَيْرِهِ مِنَ الرِّوَايَاتِ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Paygʻambar ﷺ xavf namozini oʻqidilar: ikki toifadan biri bilan bir rakaat oʻqidilar, ikkinchi toifa esa dushmanga roʻbaroʻ turardi; soʻng ular qaytib, anavilarning oʻrnida turdilar, anavilar kelishdi va u zot ular bilan yana bir rakaat oʻqidilar; soʻng ularga salom berdilar; soʻng bular turib, oʻz rakaatlarini qazo qildilar, anavilar ham turib, oʻz rakaatlarini qazo qildilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis sahihdir. Muso ibn Uqba ham Nofedan, u Ibn Umardan shunga oʻxshash rivoyat qilgan. (Abu Iso) dedi: Bu bobda Jobir, Huzayfa, Zayd ibn Sobit, Ibn Abbos, Abu Hurayra, Ibn Masʼud, Sahl ibn Abu Hasma, Abu Ayyosh az-Zuraqiy — ismi Zayd ibn Somit — va Abu Bakralardan ham (hadis) bor. Abu Iso aytdi: Molik ibn Anas xavf namozida Sahl ibn Abu Hasmaning hadisiga borgan va bu Shofeiyning soʻzidir. Ahmad: «Paygʻambar ﷺdan xavf namozi bir necha vajh bilan rivoyat qilingan, men bu bobda sahih hadisdan boshqasini bilmayman va Sahl ibn Abu Hasmaning hadisini tanlayman» degan. Ishoq ibn Ibrohim ham shunday degan: «Paygʻambar ﷺdan xavf namozi haqidagi rivoyatlar sobit boʻlgan», deb Paygʻambar ﷺdan xavf namozi haqida rivoyat qilingan har bir narsa joiz va bu xavfning miqdoriga koʻra deb koʻrgan. Ishoq aytdi: Biz Sahl ibn Abu Hasmaning hadisini boshqa rivoyatlardan ustun qoʻyib tanlamaymiz.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Пайғамбар ﷺ хавф намозини ўқидилар: икки тоифадан бири билан бир ракаат ўқидилар, иккинчи тоифа эса душманга рўбарў турарди; сўнг улар қайтиб, анавиларнинг ўрнида турдилар, анавилар келишди ва у зот улар билан яна бир ракаат ўқидилар; сўнг уларга салом бердилар; сўнг булар туриб, ўз ракаатларини қазо қилдилар, анавилар ҳам туриб, ўз ракаатларини қазо қилдилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис саҳиҳдир. Мусо ибн Уқба ҳам Нофедан, у Ибн Умардан шунга ўхшаш ривоят қилган. (Абу Исо) деди: Бу бобда Жобир, Ҳузайфа, Зайд ибн Собит, Ибн Аббос, Абу Ҳурайра, Ибн Масъуд, Саҳл ибн Абу Ҳасма, Абу Айёш аз-Зурақий — исми Зайд ибн Сомит — ва Абу Бакралардан ҳам (ҳадис) бор. Абу Исо айтди: Молик ибн Анас хавф намозида Саҳл ибн Абу Ҳасманинг ҳадисига борган ва бу Шофеийнинг сўзидир. Аҳмад: «Пайғамбар ﷺдан хавф намози бир неча важҳ билан ривоят қилинган, мен бу бобда саҳиҳ ҳадисдан бошқасини билмайман ва Саҳл ибн Абу Ҳасманинг ҳадисини танлайман» деган. Ишоқ ибн Иброҳим ҳам шундай деган: «Пайғамбар ﷺдан хавф намози ҳақидаги ривоятлар собит бўлган», деб Пайғамбар ﷺдан хавф намози ҳақида ривоят қилинган ҳар бир нарса жоиз ва бу хавфнинг миқдорига кўра деб кўрган. Ишоқ айтди: Биз Саҳл ибн Абу Ҳасманинг ҳадисини бошқа ривоятлардан устун қўйиб танламаймиз.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الْقَطَّانُ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الأَنْصَارِيُّ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ صَالِحِ بْنِ خَوَّاتِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنْ سَهْلِ بْنِ أَبِي حَثْمَةَ، أَنَّهُ قَالَ فِي صَلاَةِ الْخَوْفِ قَالَ يَقُومُ الإِمَامُ مُسْتَقْبِلَ الْقِبْلَةِ وَتَقُومُ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَهُ وَطَائِفَةٌ مِنْ قِبَلِ الْعَدُوِّ وَوُجُوهُمْ إِلَى الْعَدُوِّ فَيَرْكَعُ بِهِمْ رَكْعَةً وَيَرْكَعُونَ لأَنْفُسِهِمْ رَكْعَةً وَيَسْجُدُونَ لأَنْفُسِهِمْ سَجْدَتَيْنِ فِي مَكَانِهِمْ ثُمَّ يَذْهَبُونَ إِلَى مَقَامِ أُولَئِكَ وَيَجِيءُ أُولَئِكَ فَيَرْكَعُ بِهِمْ رَكْعَةً وَيَسْجُدُ بِهِمْ سَجْدَتَيْنِ فَهِيَ لَهُ ثِنْتَانِ وَلَهُمْ وَاحِدَةٌ ثُمَّ يَرْكَعُونَ رَكْعَةً وَيَسْجُدُونَ سَجْدَتَيْنِ ‏.‏

Sahl ibn Abu Hasma (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U xavf namozi haqida shunday dedi: «Imom qiblaga yuzlanib turadi, ulardan bir toifa u bilan birga turadi, bir toifa esa dushman tomonda, yuzlari dushmanga qaragan holda turadi. U (imom) ular bilan bir rakaat oʻqiydi, ular oʻzlari uchun (yana) bir rakaat oʻqiydilar va oʻz oʻrinlarida oʻzlari uchun ikki sajda qiladilar; soʻng anavilarning oʻrniga boradilar, anavilar keladi va u (imom) ular bilan bir rakaat oʻqiydi, ular bilan ikki sajda qiladi — shunday qilib bu unga ikki (rakaat), ularga esa bir (rakaat) boʻladi; soʻng ular bir rakaat oʻqib, ikki sajda qiladilar.»Саҳл ибн Абу Ҳасма (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У хавф намози ҳақида шундай деди: «Имом қиблага юзланиб туради, улардан бир тоифа у билан бирга туради, бир тоифа эса душман томонда, юзлари душманга қараган ҳолда туради. У (имом) улар билан бир ракаат ўқийди, улар ўзлари учун (яна) бир ракаат ўқийдилар ва ўз ўринларида ўзлари учун икки сажда қиладилар; сўнг анавиларнинг ўрнига борадилар, анавилар келади ва у (имом) улар билан бир ракаат ўқийди, улар билан икки сажда қилади — шундай қилиб бу унга икки (ракаат), уларга эса бир (ракаат) бўлади; сўнг улар бир ракаат ўқиб, икки сажда қиладилар.»

قَالَ أَبُو عِيسَى قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ سَأَلْتُ يَحْيَى بْنَ سَعِيدٍ عَنْ هَذَا الْحَدِيثِ، فَحَدَّثَنِي عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْقَاسِمِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ صَالِحِ بْنِ خَوَّاتٍ، عَنْ سَهْلِ بْنِ أَبِي حَثْمَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِمِثْلِ حَدِيثِ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ الأَنْصَارِيِّ ‏.‏ وَقَالَ لِي يَحْيَى اكْتُبْهُ إِلَى جَنْبِهِ وَلَسْتُ أَحْفَظُ الْحَدِيثَ وَلَكِنَّهُ مِثْلُ حَدِيثِ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ الأَنْصَارِيِّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ لَمْ يَرْفَعْهُ يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الأَنْصَارِيُّ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ وَهَكَذَا رَوَى أَصْحَابُ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ الأَنْصَارِيِّ مَوْقُوفًا وَرَفَعَهُ شُعْبَةُ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ ‏.‏

Abu Iso aytdi: Muhammad ibn Bashshor dedi: «Men Yahyo ibn Saiddan bu hadis haqida soʻradim, u menga Shuʼbadan, u Abdurrahmon ibn al-Qosimdan, u otasidan, u Solih ibn Xavvotdan, u Sahl ibn Abu Hasmadan, u Paygʻambar ﷺdan — Yahyo ibn Said al-Ansoriyning hadisi kabi rivoyat qildi. Yahyo menga: ‹Buni uning yoniga yozib qoʻy, men hadisni yodlamayman, lekin u Yahyo ibn Said al-Ansoriyning hadisi kabidir›, dedi.» Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Yahyo ibn Said al-Ansoriy uni al-Qosim ibn Muhammaddan marfu qilmagan; Yahyo ibn Said al-Ansoriyning ashoblari ham xuddi shunday mavquf qilib rivoyat qilganlar; Shuʼba esa uni Abdurrahmon ibn al-Qosim ibn Muhammaddan marfu qilgan.Абу Исо айтди: Муҳаммад ибн Башшор деди: «Мен Яҳё ибн Саиддан бу ҳадис ҳақида сўрадим, у менга Шуъбадан, у Абдурраҳмон ибн ал-Қосимдан, у отасидан, у Солиҳ ибн Хаввотдан, у Саҳл ибн Абу Ҳасмадан, у Пайғамбар ﷺдан — Яҳё ибн Саид ал-Ансорийнинг ҳадиси каби ривоят қилди. Яҳё менга: ‹Буни унинг ёнига ёзиб қўй, мен ҳадисни ёдламайман, лекин у Яҳё ибн Саид ал-Ансорийнинг ҳадиси кабидир›, деди.» Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Яҳё ибн Саид ал-Ансорий уни ал-Қосим ибн Муҳаммаддан марфу қилмаган; Яҳё ибн Саид ал-Ансорийнинг ашоблари ҳам худди шундай мавқуф қилиб ривоят қилганлар; Шуъба эса уни Абдурраҳмон ибн ал-Қосим ибн Муҳаммаддан марфу қилган.

وَرَوَى مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ رُومَانَ، عَنْ صَالِحِ بْنِ خَوَّاتٍ، عَمَّنْ صَلَّى مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم صَلاَةَ الْخَوْفِ فَذَكَرَ نَحْوَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏ وَرُوِيَ عَنْ غَيْرِ وَاحِدٍ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم صَلَّى بِإِحْدَى الطَّائِفَتَيْنِ رَكْعَةً رَكْعَةً فَكَانَتْ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم رَكْعَتَانِ وَلَهُمْ رَكْعَةٌ رَكْعَةٌ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى أَبُو عَيَّاشٍ الزُّرَقِيُّ اسْمُهُ زَيْدُ بْنُ صَامِتٍ ‏.‏

Molik ibn Anas Yazid ibn Rumondan, u Solih ibn Xavvotdan, u Paygʻambar ﷺ bilan xavf namozini oʻqigan kishidan shunga oʻxshash rivoyat qildi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Molik, Shofeiy, Ahmad va Ishoq shunga aytadilar. Bir necha kishidan rivoyat qilinishicha, Paygʻambar ﷺ ikki toifadan biri bilan bittadan rakaat oʻqidilar, shunday qilib Paygʻambar ﷺga ikki rakaat, ularga esa bittadan rakaat boʻldi. Abu Iso aytdi: Abu Ayyosh az-Zuraqiyning ismi Zayd ibn Somitdir.Молик ибн Анас Язид ибн Румондан, у Солиҳ ибн Хаввотдан, у Пайғамбар ﷺ билан хавф намозини ўқиган кишидан шунга ўхшаш ривоят қилди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Молик, Шофеий, Аҳмад ва Ишоқ шунга айтадилар. Бир неча кишидан ривоят қилинишича, Пайғамбар ﷺ икки тоифадан бири билан биттадан ракаат ўқидилар, шундай қилиб Пайғамбар ﷺга икки ракаат, уларга эса биттадан ракаат бўлди. Абу Исо айтди: Абу Айёш аз-Зурақийнинг исми Зайд ибн Сомитдир.

حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ وَكِيعٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ وَهْبٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ الْحَارِثِ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي هِلاَلٍ، عَنْ عُمَرَ الدِّمَشْقِيِّ، عَنْ أُمِّ الدَّرْدَاءِ، عَنْ أَبِي الدَّرْدَاءِ، قَالَ سَجَدْتُ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِحْدَى عَشْرَةَ سَجْدَةً مِنْهَا الَّتِي فِي النَّجْمِ ‏.‏

Abu Dardo (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U: «Men Rasululloh ﷺ bilan birga oʻn bir sajda (tilovat sajdasi) qildim, ulardan biri Najm surasidagidir», dedi.Абу Дардо (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У: «Мен Расулуллоҳ ﷺ билан бирга ўн бир сажда (тиловат саждаси) қилдим, улардан бири Нажм сурасидагидир», деди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ صَالِحٍ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ خَالِدِ بْنِ يَزِيدَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي هِلاَلٍ، عَنْ عُمَرَ، وَهُوَ ابْنُ حَيَّانَ الدِّمَشْقِيُّ قَالَ سَمِعْتُ مُخْبِرًا، يُخْبِرُ عَنْ أُمِّ الدَّرْدَاءِ، عَنْ أَبِي الدَّرْدَاءِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ بِلَفْظِهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَذَا أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ سُفْيَانَ بْنِ وَكِيعٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ وَهْبٍ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَابْنِ مَسْعُودٍ وَزَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ وَعَمْرِو بْنِ الْعَاصِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي الدَّرْدَاءِ حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ سَعِيدِ بْنِ أَبِي هِلاَلٍ عَنْ عُمَرَ الدِّمَشْقِيِّ ‏.‏

Abu Dardo (roziyallohu anhu)dan, u Paygʻambar ﷺdan oldingisining lafziga oʻxshash rivoyat qilinadi. Abu Iso aytdi: Bu Sufyon ibn Vakeʼning Abdulloh ibn Vahbdan (qilgan) hadisidan koʻra sahihroqdir. (Abu Iso) dedi: Bu bobda Ali, Ibn Abbos, Abu Hurayra, Ibn Masʼud, Zayd ibn Sobit va Amr ibn al-Oslardan ham (hadis) bor. Abu Iso aytdi: Abu Dardoning hadisi gʻaribdir, biz uni faqat Said ibn Abu Hilolning Umar ad-Dimashqiydan (qilgan rivoyati) orqaligina bilamiz.Абу Дардо (розияллоҳу анҳу)дан, у Пайғамбар ﷺдан олдингисининг лафзига ўхшаш ривоят қилинади. Абу Исо айтди: Бу Суфён ибн Вакеънинг Абдуллоҳ ибн Ваҳбдан (қилган) ҳадисидан кўра саҳиҳроқдир. (Абу Исо) деди: Бу бобда Али, Ибн Аббос, Абу Ҳурайра, Ибн Масъуд, Зайд ибн Собит ва Амр ибн ал-Ослардан ҳам (ҳадис) бор. Абу Исо айтди: Абу Дардонинг ҳадиси ғарибдир, биз уни фақат Саид ибн Абу Ҳилолнинг Умар ад-Димашқийдан (қилган ривояти) орқалигина биламиз.

حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ، حَدَّثَنَا عِيسَى بْنُ يُونُسَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ مُجَاهِدٍ، قَالَ كُنَّا عِنْدَ ابْنِ عُمَرَ فَقَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ ايذَنُوا لِلنِّسَاءِ بِاللَّيْلِ إِلَى الْمَسَاجِدِ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ ابْنُهُ وَاللَّهِ لاَ نَأْذَنُ لَهُنَّ يَتَّخِذْنَهُ دَغَلاً ‏.‏ فَقَالَ فَعَلَ اللَّهُ بِكَ وَفَعَلَ أَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَتَقُولُ لاَ نَأْذَنُ لَهُنَّ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَزَيْنَبَ امْرَأَةِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ وَزَيْدِ بْنِ خَالِدٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U: «Rasululloh ﷺ: ‹Ayollarga kechasi masjidlarga (borishlariga) izn beringlar›, dedilar», dedi. Shunda uning oʻgʻli: «Vallohi, biz ularga izn bermaymiz, buni vasila qilib (yomonlikka) yoʻl topadilar», dedi. Shunda u (Abdulloh): «Alloh senga (jazoyingni) bersin! Men: ‹Rasululloh ﷺ shunday dedilar›, deyapman-u, sen: ‹Biz ularga izn bermaymiz›, deyapsanmi?!», dedi. (Abu Iso) dedi: Bu bobda Abu Hurayra, Abdulloh ibn Masʼudning xotini Zaynab va Zayd ibn Xolidlardan ham (hadis) bor. Abu Iso aytdi: Ibn Umarning hadisi hasan sahihdir.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У: «Расулуллоҳ ﷺ: ‹Аёлларга кечаси масжидларга (боришларига) изн беринглар›, дедилар», деди. Шунда унинг ўғли: «Валлоҳи, биз уларга изн бермаймиз, буни васила қилиб (ёмонликка) йўл топадилар», деди. Шунда у (Абдуллоҳ): «Аллоҳ сенга (жазойингни) берсин! Мен: ‹Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар›, деяпман-у, сен: ‹Биз уларга изн бермаймиз›, деяпсанми?!», деди. (Абу Исо) деди: Бу бобда Абу Ҳурайра, Абдуллоҳ ибн Масъуднинг хотини Зайнаб ва Зайд ибн Холидлардан ҳам (ҳадис) бор. Абу Исо айтди: Ибн Умарнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ رِبْعِيِّ بْنِ حِرَاشٍ، عَنْ طَارِقِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْمُحَارِبِيِّ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِذَا كُنْتَ فِي الصَّلاَةِ فَلاَ تَبْزُقْ عَنْ يَمِينِكَ وَلَكِنْ خَلْفَكَ أَوْ تِلْقَاءَ شِمَالِكَ أَوْ تَحْتَ قَدَمِكَ الْيُسْرَى ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ وَابْنِ عُمَرَ وَأَنَسٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَحَدِيثُ طَارِقٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ ‏.‏ قَالَ وَسَمِعْتُ الْجَارُودَ يَقُولُ سَمِعْتُ وَكِيعًا يَقُولُ لَمْ يَكْذِبْ رِبْعِيُّ بْنُ حِرَاشٍ فِي الإِسْلاَمِ كَذْبَةً ‏.‏ قَالَ وَقَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ أَثْبَتُ أَهْلِ الْكُوفَةِ مَنْصُورُ بْنُ الْمُعْتَمِرِ ‏.‏

Toriq ibn Abdulloh al-Muhoribiy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U: «Rasululloh ﷺ: ‹Agar namozda boʻlsang, oʻng tomoningga tupurma, balki orqangga yoki chap tomoningga yoxud chap oyogʻing ostiga (tupur)›, dedilar», dedi. (Abu Iso) dedi: Bu bobda Abu Said, Ibn Umar, Anas va Abu Hurayralardan ham (hadis) bor. Abu Iso aytdi: Toriqning hadisi hasan sahihdir va ahli ilm nazdida amal shunga muvofiqdir. (Abu Iso) dedi: Men al-Jorudning shunday deganini eshitdim: Vakeʼning: «Ribʼiy ibn Hirosh Islomda biron marta yolgʻon gapirmagan», deganini eshitdim. (Abu Iso) dedi: Abdurrahmon ibn Mahdiy: «Kufa ahlining eng ishonchlisi Mansur ibn al-Muʼtamirdir», degan.Ториқ ибн Абдуллоҳ ал-Муҳорибий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У: «Расулуллоҳ ﷺ: ‹Агар намозда бўлсанг, ўнг томонингга тупурма, балки орқангга ёки чап томонингга ёхуд чап оёғинг остига (тупур)›, дедилар», деди. (Абу Исо) деди: Бу бобда Абу Саид, Ибн Умар, Анас ва Абу Ҳурайралардан ҳам (ҳадис) бор. Абу Исо айтди: Ториқнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир ва аҳли илм наздида амал шунга мувофиқдир. (Абу Исо) деди: Мен ал-Жоруднинг шундай деганини эшитдим: Вакеънинг: «Рибъий ибн Ҳирош Исломда бирон марта ёлғон гапирмаган», деганини эшитдим. (Абу Исо) деди: Абдурраҳмон ибн Маҳдий: «Куфа аҳлининг энг ишончлиси Мансур ибн ал-Муътамирдир», деган.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الْبُزَاقُ فِي الْمَسْجِدِ خَطِيئَةٌ وَكَفَّارَتُهَا دَفْنُهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Masjidga tupurish — xato (gunoh)dir, uning kafforati esa uni koʻmib qoʻyishdir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Масжидга тупуриш — хато (гуноҳ)дир, унинг каффорати эса уни кўмиб қўйишдир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ أَيُّوبَ بْنِ مُوسَى، عَنْ عَطَاءِ بْنِ مِينَاءَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ سَجَدْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي ‏(‏اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذِي خَلَقَ ‏)‏ وَ ‏(‏إِذََا السَّمَاءُ انْشَقَّتْ ‏)‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Biz Rasululloh ﷺ bilan birga {Iqraʼ bismi Robbika-llaziy xalaq} (Alaq surasi) va {Izas-samou-nshaqqat} (Inshiqoq surasi)da sajda qildik.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Биз Расулуллоҳ ﷺ билан бирга {Иқраъ бисми Роббика-ллазий халақ} (Алақ сураси) ва {Изас-самоу-ншаққат} (Иншиқоқ сураси)да сажда қилдик.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ مُحَمَّدٍ، هُوَ ابْنُ عَمْرِو بْنِ حَزْمٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ، عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَارِثِ بْنِ هِشَامٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِثْلَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ يَرَوْنَ السُّجُودَ فِي‏(‏إِذََا السَّمَاءُ انْشَقَّتْ ‏)‏ وَ ‏(‏اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ ‏)‏ ‏.‏ وَفِي هَذَا الْحَدِيثِ أَرْبَعَةٌ مِنَ التَّابِعِينَ بَعْضُهُمْ عَنْ بَعْضٍ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan Nabiy ﷺdan xuddi shunga oʻxshash rivoyat qilinadi. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan sahihdir. Koʻp ahli ilmning amali shunga muvofiqdir; ular {Izas-samou-nshaqqat} va {Iqraʼ bismi Robbik}da sajda qilishni (joiz) deb bilishadi. Bu hadisda toʻrtta tobeʼin bir-biridan (rivoyat qilib) keladi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан Набий ﷺдан худди шунга ўхшаш ривоят қилинади. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Кўп аҳли илмнинг амали шунга мувофиқдир; улар {Изас-самоу-ншаққат} ва {Иқраъ бисми Роббик}да сажда қилишни (жоиз) деб билишади. Бу ҳадисда тўртта тобеъин бир-биридан (ривоят қилиб) келади.

حَدَّثَنَا هَارُونُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْبَزَّازُ الْبَغْدَادِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الصَّمَدِ بْنُ عَبْدِ الْوَارِثِ، حَدَّثَنَا أَبِي، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ سَجَدَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِيهَا - يَعْنِي النَّجْمَ - وَالْمُسْلِمُونَ وَالْمُشْرِكُونَ وَالْجِنُّ وَالإِنْسُ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ يَرَوْنَ السُّجُودَ فِي سُورَةِ النَّجْمِ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ لَيْسَ فِي الْمُفَصَّلِ سَجْدَةٌ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ ‏.‏ وَالْقَوْلُ الأَوَّلُ أَصَحُّ وَبِهِ يَقُولُ الثَّوْرِيُّ وَابْنُ الْمُبَارَكِ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ unda — yaʼni Najm surasida — sajda qildilar, musulmonlar ham, mushriklar ham, jinlar ham, insonlar ham (sajda qilishdi). Abu Iso aytdi: Ibn Abbosning hadisi hasan sahihdir. Baʼzi ahli ilmning amali shunga muvofiqdir; ular Najm surasida sajda qilishni (joiz) deb bilishadi. Nabiy ﷺning ashoblari va boshqalardan boʻlgan baʼzi ahli ilm esa: «Mufassalda sajda yoʻq», deyishgan. Bu Molik ibn Anasning soʻzidir. Birinchi soʻz esa asahhroqdir (yanada sahihdir); Savriy, Ibnul-Muborak, Shofeʼiy, Ahmad va Ishoq shu soʻzni aytishadi. Bu bobda Ibn Masʼud va Abu Hurayradan ham (rivoyat) bor.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ унда — яъни Нажм сурасида — сажда қилдилар, мусулмонлар ҳам, мушриклар ҳам, жинлар ҳам, инсонлар ҳам (сажда қилишди). Абу Исо айтди: Ибн Аббоснинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Баъзи аҳли илмнинг амали шунга мувофиқдир; улар Нажм сурасида сажда қилишни (жоиз) деб билишади. Набий ﷺнинг ашоблари ва бошқалардан бўлган баъзи аҳли илм эса: «Муфассалда сажда йўқ», дейишган. Бу Молик ибн Анаснинг сўзидир. Биринчи сўз эса асаҳҳроқдир (янада саҳиҳдир); Саврий, Ибнул-Муборак, Шофеъий, Аҳмад ва Ишоқ шу сўзни айтишади. Бу бобда Ибн Масъуд ва Абу Ҳурайрадан ҳам (ривоят) бор.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ مُوسَى، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنِ ابْنِ أَبِي ذِئْبٍ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ قُسَيْطٍ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ، قَالَ قَرَأْتُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم النَّجْمَ فَلَمْ يَسْجُدْ فِيهَا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَتَأَوَّلَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ هَذَا الْحَدِيثَ فَقَالَ إِنَّمَا تَرَكَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم السُّجُودَ لأَنَّ زَيْدَ بْنَ ثَابِتٍ حِينَ قَرَأَ فَلَمْ يَسْجُدْ لَمْ يَسْجُدِ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَقَالُوا السَّجْدَةُ وَاجِبَةٌ عَلَى مَنْ سَمِعَهَا فَلَمْ يُرَخِّصُوا فِي تَرْكِهَا ‏.‏ وَقَالُوا إِنْ سَمِعَ الرَّجُلُ وَهُوَ عَلَى غَيْرِ وُضُوءٍ فَإِذَا تَوَضَّأَ سَجَدَ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَأَهْلِ الْكُوفَةِ وَبِهِ يَقُولُ إِسْحَاقُ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِنَّمَا السَّجْدَةُ عَلَى مَنْ أَرَادَ أَنْ يَسْجُدَ فِيهَا وَالْتَمَسَ فَضْلَهَا وَرَخَّصُوا فِي تَرْكِهَا إِنْ أَرَادَ ذَلِكَ ‏.‏ وَاحْتَجُّوا بِالْحَدِيثِ الْمَرْفُوعِ حَدِيثِ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ حَيْثُ قَالَ قَرَأْتُ عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم النَّجْمَ فَلَمْ يَسْجُدْ فِيهَا ‏.‏ فَقَالُوا لَوْ كَانَتِ السَّجْدَةُ وَاجِبَةً لَمْ يَتْرُكِ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم زَيْدًا حَتَّى كَانَ يَسْجُدُ وَيَسْجُدُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَاحْتَجُّوا بِحَدِيثِ عُمَرَ أَنَّهُ قَرَأَ سَجْدَةً عَلَى الْمِنْبَرِ فَنَزَلَ فَسَجَدَ ثُمَّ قَرَأَهَا فِي الْجُمُعَةِ الثَّانِيَةِ فَتَهَيَّأَ النَّاسُ لِلسُّجُودِ فَقَالَ إِنَّهَا لَمْ تُكْتَبْ عَلَيْنَا إِلاَّ أَنْ نَشَاءَ ‏.‏ فَلَمْ يَسْجُدْ وَلَمْ يَسْجُدُوا ‏.‏ فَذَهَبَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِلَى هَذَا ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ ‏.‏

Zayd ibn Sobit (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Rasululloh ﷺ huzurlarida Najm surasini oʻqidim, ammo u zot unda sajda qilmadilar. Abu Iso aytdi: Zayd ibn Sobitning hadisi hasan sahihdir. Baʼzi ahli ilm bu hadisni shunday taʼvil qilib: «Nabiy ﷺ sajdani faqat Zayd ibn Sobit oʻqiganida sajda qilmagani uchun tark etdilar, shuning uchun Nabiy ﷺ ham sajda qilmadilar», deyishgan. Ular: «Sajdani eshitgan kishiga sajda vojibdir», deb uni tark etishga ruxsat berishmagan. Ular: «Agar kishi tahoratsiz holda eshitsa, tahorat qilganidan soʻng sajda qiladi», deyishgan. Bu Sufyon Savriy va kufaliklarning soʻzidir, Ishoq ham shuni aytadi. Baʼzi ahli ilm esa: «Sajda faqat unda sajda qilishni istab, uning fazilatini koʻzlagan kishiga (lozim)», deyishib, istasa uni tark etishga ruxsat berishgan. Ular Zayd ibn Sobitning marfuʼ hadisini — uning «Nabiy ﷺ huzurlarida Najm surasini oʻqidim, ammo u zot unda sajda qilmadilar» degan soʻzini — dalil qilib keltirishgan va: «Agar sajda vojib boʻlganida, Nabiy ﷺ Zaydni sajda qilmasdan, oʻzlari ham sajda qilmasdan qoldirmas edilar», deyishgan. Yana ular Umarning hadisini — u minbar ustida sajda (oyatini) oʻqib, tushib sajda qilgani, soʻng ikkinchi jumʼada uni oʻqiganida odamlar sajdaga hozirlanishgani, u esa: «Bu bizga, agar xohlasak (qilishimizdan boshqa holatda), farz qilinmagan», deb sajda qilmagani va ular ham sajda qilishmaganini dalil qilib keltirishgan. Baʼzi ahli ilm shu (soʻz)ga moyil boʻlgan. Bu Shofeʼiy va Ahmadning soʻzidir.Зайд ибн Собит (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Расулуллоҳ ﷺ ҳузурларида Нажм сурасини ўқидим, аммо у зот унда сажда қилмадилар. Абу Исо айтди: Зайд ибн Собитнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Баъзи аҳли илм бу ҳадисни шундай таъвил қилиб: «Набий ﷺ саждани фақат Зайд ибн Собит ўқиганида сажда қилмагани учун тарк этдилар, шунинг учун Набий ﷺ ҳам сажда қилмадилар», дейишган. Улар: «Саждани эшитган кишига сажда вожибдир», деб уни тарк этишга рухсат беришмаган. Улар: «Агар киши таҳоратсиз ҳолда эшитса, таҳорат қилганидан сўнг сажда қилади», дейишган. Бу Суфён Саврий ва куфаликларнинг сўзидир, Ишоқ ҳам шуни айтади. Баъзи аҳли илм эса: «Сажда фақат унда сажда қилишни истаб, унинг фазилатини кўзлаган кишига (лозим)», дейишиб, истаса уни тарк этишга рухсат беришган. Улар Зайд ибн Собитнинг марфуъ ҳадисини — унинг «Набий ﷺ ҳузурларида Нажм сурасини ўқидим, аммо у зот унда сажда қилмадилар» деган сўзини — далил қилиб келтиришган ва: «Агар сажда вожиб бўлганида, Набий ﷺ Зайдни сажда қилмасдан, ўзлари ҳам сажда қилмасдан қолдирмас эдилар», дейишган. Яна улар Умарнинг ҳадисини — у минбар устида сажда (оятини) ўқиб, тушиб сажда қилгани, сўнг иккинчи жумъада уни ўқиганида одамлар саждага ҳозирланишгани, у эса: «Бу бизга, агар хоҳласак (қилишимиздан бошқа ҳолатда), фарз қилинмаган», деб сажда қилмагани ва улар ҳам сажда қилишмаганини далил қилиб келтиришган. Баъзи аҳли илм шу (сўз)га мойил бўлган. Бу Шофеъий ва Аҳмаднинг сўзидир.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَسْجُدُ فِي ص ‏.‏ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَلَيْسَتْ مِنْ عَزَائِمِ السُّجُودِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي ذَلِكَ فَرَأَى بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ أَنْ يَسْجُدَ فِيهَا ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَابْنِ الْمُبَارَكِ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُهُمْ إِنَّهَا تَوْبَةُ نَبِيٍّ وَلَمْ يَرَوُا السُّجُودَ فِيهَا ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Men Rasululloh ﷺni Sod surasida sajda qilayotganlarini koʻrdim. Ibn Abbos aytdi: U sajdaning azimalaridan (qatʼiy vojib sajdalardan) emas. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Ahli ilm bu masalada ixtilof qilishgan. Nabiy ﷺning ashoblari va boshqalardan boʻlgan baʼzi ahli ilm unda sajda qilishni (maʼqul) koʻrishgan. Bu Sufyon Savriy, Ibnul-Muborak, Shofeʼiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Baʼzilari esa: «U bir paygʻambarning tavbasidir», deyishib, unda sajda qilishni (lozim) deb koʻrishmagan.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Мен Расулуллоҳ ﷺни Сод сурасида сажда қилаётганларини кўрдим. Ибн Аббос айтди: У сажданинг азималаридан (қатъий вожиб саждалардан) эмас. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Аҳли илм бу масалада ихтилоф қилишган. Набий ﷺнинг ашоблари ва бошқалардан бўлган баъзи аҳли илм унда сажда қилишни (маъқул) кўришган. Бу Суфён Саврий, Ибнул-Муборак, Шофеъий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Баъзилари эса: «У бир пайғамбарнинг тавбасидир», дейишиб, унда сажда қилишни (лозим) деб кўришмаган.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا ابْنُ لَهِيعَةَ، عَنْ مِشْرَحِ بْنِ هَاعَانَ، عَنْ عُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ، قَالَ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ فُضِّلَتْ سُورَةُ الْحَجِّ بِأَنَّ فِيهَا سَجْدَتَيْنِ قَالَ ‏"‏ نَعَمْ وَمَنْ لَمْ يَسْجُدْهُمَا فَلاَ يَقْرَأْهُمَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ لَيْسَ إِسْنَادُهُ بِذَاكَ الْقَوِيِّ ‏.‏ وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي هَذَا فَرُوِيَ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ وَابْنِ عُمَرَ أَنَّهُمَا قَالاَ فُضِّلَتْ سُورَةُ الْحَجِّ بِأَنَّ فِيهَا سَجْدَتَيْنِ ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ ابْنُ الْمُبَارَكِ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏ وَرَأَى بَعْضُهُمْ فِيهَا سَجْدَةً وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَمَالِكٍ وَأَهْلِ الْكُوفَةِ ‏.‏

Uqba ibn Omir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men: «Yo Rasululloh, Haj surasi ichida ikkita sajda boʻlgani bilan fazilatli qilinganmi?» dedim. U zot: «Ha, kim u ikkisida sajda qilmasa, ularni oʻqimasin», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadisning isnodi unchalik kuchli emas. Ahli ilm bu masalada ixtilof qilishgan. Umar ibn al-Xattob va Ibn Umardan: «Haj surasi ichida ikkita sajda boʻlgani bilan fazilatli qilingan», deyishgani rivoyat qilingan. Ibnul-Muborak, Shofeʼiy, Ahmad va Ishoq shuni aytishadi. Baʼzilari esa unda bitta sajda bor deb koʻrishgan; bu Sufyon Savriy, Molik va kufaliklarning soʻzidir.Уқба ибн Омир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен: «Ё Расулуллоҳ, Ҳаж сураси ичида иккита сажда бўлгани билан фазилатли қилинганми?» дедим. У зот: «Ҳа, ким у иккисида сажда қилмаса, уларни ўқимасин», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадиснинг исноди унчалик кучли эмас. Аҳли илм бу масалада ихтилоф қилишган. Умар ибн ал-Хаттоб ва Ибн Умардан: «Ҳаж сураси ичида иккита сажда бўлгани билан фазилатли қилинган», дейишгани ривоят қилинган. Ибнул-Муборак, Шофеъий, Аҳмад ва Ишоқ шуни айтишади. Баъзилари эса унда битта сажда бор деб кўришган; бу Суфён Саврий, Молик ва куфаликларнинг сўзидир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَزِيدَ بْنِ خُنَيْسٍ، حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي يَزِيدَ، قَالَ قَالَ لِي ابْنُ جُرَيْجٍ يَا حَسَنُ أَخْبَرَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي يَزِيدَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ جَاءَ رَجُلٌ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي رَأَيْتُنِي اللَّيْلَةَ وَأَنَا نَائِمٌ كَأَنِّي أُصَلِّي خَلْفَ شَجَرَةٍ فَسَجَدْتُ فَسَجَدَتِ الشَّجَرَةُ لِسُجُودِي فَسَمِعْتُهَا وَهِيَ تَقُولُ اللَّهُمَّ اكْتُبْ لِي بِهَا عِنْدَكَ أَجْرًا وَضَعْ عَنِّي بِهَا وِزْرًا وَاجْعَلْهَا لِي عِنْدَكَ ذُخْرًا وَتَقَبَّلْهَا مِنِّي كَمَا تَقَبَّلْتَهَا مِنْ عَبْدِكَ دَاوُدَ ‏.‏ قَالَ الْحَسَنُ قَالَ لِي ابْنُ جُرَيْجٍ قَالَ لِي جَدُّكَ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فَقَرَأَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم سَجْدَةً ثُمَّ سَجَدَ ‏.‏ قَالَ فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فَسَمِعْتُهُ وَهُوَ يَقُولُ مِثْلَ مَا أَخْبَرَهُ الرَّجُلُ عَنْ قَوْلِ الشَّجَرَةِ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Bir kishi Nabiy ﷺ huzurlariga kelib: «Yo Rasululloh, men bu kecha uyqudaligimda oʻzimni bir daraxt ortida namoz oʻqiyotgandek koʻrdim. Soʻng sajda qildim, sajdamga (qoʻshilib) daraxt ham sajda qildi va men uning: ‹Allohumma-ktub liy bihaa indaka ajran, va daʼ anniy bihaa vizran, vajʼalhaa liy indaka zuxran, va taqabbalhaa minniy kamaa taqabbaltahaa min abdika Dovud (Allohim, bu (sajda) bilan huzuringda menga ajr yozgin, bu bilan mendan bir gunohni soqit qilgin, uni huzuringda menga zaxira qilgin va uni bandang Dovuddan qabul qilganingdek mendan ham qabul qilgin)›, deyayotganini eshitdim», dedi. Soʻng Nabiy ﷺ bir sajda (oyatini) oʻqib, sajda qildilar. Ibn Abbos aytdi: Men u zotning ham, daraxtning soʻzi haqida haligi kishi xabar berganidek (soʻzni) aytayotganlarini eshitdim. Bu bobda Abu Saiddan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Bu hadis Ibn Abbosning hadisidan hasan gʻaribdir, biz uni faqat shu yoʻldan bilamiz.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Бир киши Набий ﷺ ҳузурларига келиб: «Ё Расулуллоҳ, мен бу кеча уйқудалигимда ўзимни бир дарахт ортида намоз ўқиётгандек кўрдим. Сўнг сажда қилдим, саждамга (қўшилиб) дарахт ҳам сажда қилди ва мен унинг: ‹Аллоҳумма-ктуб лий биҳаа индака ажран, ва даъ анний биҳаа визран, важъалҳаа лий индака зухран, ва тақаббалҳаа минний камаа тақаббалтаҳаа мин абдика Довуд (Аллоҳим, бу (сажда) билан ҳузурингда менга ажр ёзгин, бу билан мендан бир гуноҳни соқит қилгин, уни ҳузурингда менга захира қилгин ва уни банданг Довуддан қабул қилганингдек мендан ҳам қабул қилгин)›, деяётганини эшитдим», деди. Сўнг Набий ﷺ бир сажда (оятини) ўқиб, сажда қилдилар. Ибн Аббос айтди: Мен у зотнинг ҳам, дарахтнинг сўзи ҳақида ҳалиги киши хабар берганидек (сўзни) айтаётганларини эшитдим. Бу бобда Абу Саиддан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Бу ҳадис Ибн Аббоснинг ҳадисидан ҳасан ғарибдир, биз уни фақат шу йўлдан биламиз.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ الثَّقَفِيُّ، حَدَّثَنَا خَالِدٌ الْحَذَّاءُ، عَنْ أَبِي الْعَالِيَةِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ فِي سُجُودِ الْقُرْآنِ بِاللَّيْلِ ‏"‏ سَجَدَ وَجْهِيَ لِلَّذِي خَلَقَهُ وَشَقَّ سَمْعَهُ وَبَصَرَهُ بِحَوْلِهِ وَقُوَّتِهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ kechasi Qurʼon sajdasida: «Sajada vajhiya lillaziy xalaqahu va shaqqa samʼahu va basarahu bihavlihi va quvvatihi (Yuzim oʻzini yaratgan, Oʻz qudrati va quvvati bilan unga eshitish va koʻrish (qobiliyatini) ato etgan Zotga sajda qildi)», der edilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ кечаси Қуръон саждасида: «Сажада важҳия лиллазий халақаҳу ва шаққа самъаҳу ва басараҳу биҳавлиҳи ва қувватиҳи (Юзим ўзини яратган, Ўз қудрати ва қуввати билан унга эшитиш ва кўриш (қобилиятини) ато этган Зотга сажда қилди)», дер эдилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا أَبُو صَفْوَانَ، عَنْ يُونُسَ بْنِ يَزِيدَ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ الزُّهْرِيِّ، أَنَّ السَّائِبَ بْنَ يَزِيدَ، وَعُبَيْدَ اللَّهِ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ بْنِ مَسْعُودٍ، أَخْبَرَاهُ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَبْدٍ الْقَارِيِّ، قَالَ سَمِعْتُ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ، يَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ نَامَ عَنْ حِزْبِهِ أَوْ عَنْ شَيْءٍ مِنْهُ فَقَرَأَهُ مَا بَيْنَ صَلاَةِ الْفَجْرِ وَصَلاَةِ الظُّهْرِ كُتِبَ لَهُ كَأَنَّمَا قَرَأَهُ مِنَ اللَّيْلِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ قَالَ وَأَبُو صَفْوَانَ اسْمُهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَعِيدٍ الْمَكِّيُّ وَرَوَى عَنْهُ الْحُمَيْدِيُّ وَكِبَارُ النَّاسِ ‏.‏

Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim oʻz virdini yoki undan biror narsani uxlab qoldirsa-yu, soʻng uni bomdod namozi bilan peshin namozi orasida oʻqisa, unga goyo uni kechasi oʻqigandek (savob) yoziladi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким ўз вирдини ёки ундан бирор нарсани ухлаб қолдирса-ю, сўнг уни бомдод намози билан пешин намози орасида ўқиса, унга гоё уни кечаси ўқигандек (савоб) ёзилади», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ زِيَادٍ، وَهُوَ أَبُو الْحَارِثِ الْبَصْرِيُّ ثِقَةٌ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ مُحَمَّدٌ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَمَا يَخْشَى الَّذِي يَرْفَعُ رَأْسَهُ قَبْلَ الإِمَامِ أَنْ يُحَوِّلَ اللَّهُ رَأْسَهُ رَأْسَ حِمَارٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ قُتَيْبَةُ قَالَ حَمَّادٌ قَالَ لِي مُحَمَّدُ بْنُ زِيَادٍ وَإِنَّمَا قَالَ ‏"‏ أَمَا يَخْشَى ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَمُحَمَّدُ بْنُ زِيَادٍ هُوَ بَصْرِيٌّ ثِقَةٌ وَيُكْنَى أَبَا الْحَارِثِ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Muhammad ﷺ: «Imomdan oldin boshini koʻtaradigan kishi Alloh uning boshini eshak boshiga aylantirib qoʻyishidan qoʻrqmaydimi?» dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Муҳаммад ﷺ: «Имомдан олдин бошини кўтарадиган киши Аллоҳ унинг бошини эшак бошига айлантириб қўйишидан қўрқмайдими?» дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، أَنَّ مُعَاذَ بْنَ جَبَلٍ، كَانَ يُصَلِّي مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْمَغْرِبَ ثُمَّ يَرْجِعُ إِلَى قَوْمِهِ فَيَؤُمُّهُمْ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَصْحَابِنَا الشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ قَالُوا إِذَا أَمَّ الرَّجُلُ الْقَوْمَ فِي الْمَكْتُوبَةِ وَقَدْ كَانَ صَلاَّهَا قَبْلَ ذَلِكَ أَنَّ صَلاَةَ مَنِ ائْتَمَّ بِهِ جَائِزَةٌ ‏.‏ وَاحْتَجُّوا بِحَدِيثِ جَابِرٍ فِي قِصَّةِ مُعَاذٍ وَهُوَ حَدِيثٌ صَحِيحٌ وَقَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنْ جَابِرٍ ‏.‏ وَرُوِيَ عَنْ أَبِي الدَّرْدَاءِ أَنَّهُ سُئِلَ عَنْ رَجُلٍ دَخَلَ الْمَسْجِدَ وَالْقَوْمُ فِي صَلاَةِ الْعَصْرِ وَهُوَ يَحْسَبُ أَنَّهَا صَلاَةُ الظُّهْرِ فَائْتَمَّ بِهِمْ قَالَ صَلاَتُهُ جَائِزَةٌ ‏.‏ وَقَدْ قَالَ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْكُوفَةِ إِذَا ائْتَمَّ قَوْمٌ بِإِمَامٍ وَهُوَ يُصَلِّي الْعَصْرَ وَهُمْ يَحْسَبُونَ أَنَّهَا الظُّهْرُ فَصَلَّى بِهِمْ وَاقْتَدَوْا بِهِ فَإِنَّ صَلاَةَ الْمُقْتَدِي فَاسِدَةٌ إِذِ اخْتَلَفَ نِيَّةُ الإِمَامِ وَنِيَّةُ الْمَأْمُومِ ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Muoz ibn Jabal Rasululloh ﷺ bilan birga shom namozini oʻqir, soʻng oʻz qavmiga qaytib, ularga imomlik qilar edi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Bizning ashoblarimiz — Shofeʼiy, Ahmad va Ishoqning amali shunga muvofiqdir. Ular: «Agar kishi qavmga farz namozda imomlik qilsa-yu, oʻzi uni avval oʻqib boʻlgan boʻlsa, unga iqtido qilganlarning namozi joizdir», deyishgan. Ular Muoz qissasidagi Jobirning hadisini dalil qilib keltirishgan; u sahih hadisdir va Jobirdan bir necha yoʻl bilan rivoyat qilingan. Abud-Dardodan rivoyat qilinishicha, undan: «Bir kishi masjidga kirdi, qavm asr namozini oʻqiyotgan edi, u esa buni peshin namozi deb oʻylab, ularga iqtido qildi», degan kishi haqida soʻralganida, u: «Uning namozi joizdir», degan. Kufa ahlidan bir qavm esa: «Agar bir qavm asr namozini oʻqiyotgan imomga iqtido qilsa-yu, uni peshin deb oʻylasalar, imom ularga namoz oʻqitsa va ular unga uyushsalar, imomning niyati bilan maʼmumning niyati ixtilof qilgani uchun iqtido qiluvchining namozi botildir», deyishgan.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Муоз ибн Жабал Расулуллоҳ ﷺ билан бирга шом намозини ўқир, сўнг ўз қавмига қайтиб, уларга имомлик қилар эди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бизнинг ашобларимиз — Шофеъий, Аҳмад ва Ишоқнинг амали шунга мувофиқдир. Улар: «Агар киши қавмга фарз намозда имомлик қилса-ю, ўзи уни аввал ўқиб бўлган бўлса, унга иқтидо қилганларнинг намози жоиздир», дейишган. Улар Муоз қиссасидаги Жобирнинг ҳадисини далил қилиб келтиришган; у саҳиҳ ҳадисдир ва Жобирдан бир неча йўл билан ривоят қилинган. Абуд-Дардодан ривоят қилинишича, ундан: «Бир киши масжидга кирди, қавм аср намозини ўқиётган эди, у эса буни пешин намози деб ўйлаб, уларга иқтидо қилди», деган киши ҳақида сўралганида, у: «Унинг намози жоиздир», деган. Куфа аҳлидан бир қавм эса: «Агар бир қавм аср намозини ўқиётган имомга иқтидо қилса-ю, уни пешин деб ўйласалар, имом уларга намоз ўқитса ва улар унга уюшсалар, имомнинг нияти билан маъмумнинг нияти ихтилоф қилгани учун иқтидо қилувчининг намози ботилдир», дейишган.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، أَخْبَرَنَا خَالِدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، قَالَ حَدَّثَنِي غَالِبٌ الْقَطَّانُ، عَنْ بَكْرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْمُزَنِيِّ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ كُنَّا إِذَا صَلَّيْنَا خَلْفَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِالظَّهَائِرِ سَجَدْنَا عَلَى ثِيَابِنَا اتِّقَاءَ الْحَرِّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ وَابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى وَكِيعٌ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ خَالِدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Biz Nabiy ﷺ ortida peshin chogʻining qizigʻida namoz oʻqiganimizda, issiqdan saqlanish uchun kiyimlarimiz ustiga sajda qilardik. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Bu bobda Jobir ibn Abdulloh va Ibn Abbosdan ham (rivoyat) bor. Vakeʼ bu hadisni Xolid ibn Abdurrahmondan rivoyat qilgan.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Биз Набий ﷺ ортида пешин чоғининг қизиғида намоз ўқиганимизда, иссиқдан сақланиш учун кийимларимиз устига сажда қилардик. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу бобда Жобир ибн Абдуллоҳ ва Ибн Аббосдан ҳам (ривоят) бор. Вакеъ бу ҳадисни Холид ибн Абдурраҳмондан ривоят қилган.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا أَبُو الأَحْوَصِ، عَنْ سِمَاكِ بْنِ حَرْبٍ، عَنْ جَابِرِ بْنِ سَمُرَةَ، قَالَ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم إِذَا صَلَّى الْفَجْرَ قَعَدَ فِي مُصَلاَّهُ حَتَّى تَطْلُعَ الشَّمْسُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Jobir ibn Samura (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ bomdod namozini oʻqiganlarida, quyosh chiqquncha oʻz namozgohlarida oʻtirar edilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Жобир ибн Самура (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ бомдод намозини ўқиганларида, қуёш чиққунча ўз намозгоҳларида ўтирар эдилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُعَاوِيَةَ الْجُمَحِيُّ الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُسْلِمٍ، حَدَّثَنَا أَبُو ظِلاَلٍ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ صَلَّى الْغَدَاةَ فِي جَمَاعَةٍ ثُمَّ قَعَدَ يَذْكُرُ اللَّهَ حَتَّى تَطْلُعَ الشَّمْسُ ثُمَّ صَلَّى رَكْعَتَيْنِ كَانَتْ لَهُ كَأَجْرِ حَجَّةٍ وَعُمْرَةٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ تَامَّةٍ تَامَّةٍ تَامَّةٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏ قَالَ وَسَأَلْتُ مُحَمَّدَ بْنَ إِسْمَاعِيلَ عَنْ أَبِي ظِلاَلٍ فَقَالَ هُوَ مُقَارِبُ الْحَدِيثِ ‏.‏ قَالَ مُحَمَّدٌ وَاسْمُهُ هِلاَلٌ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim bomdod namozini jamoat bilan oʻqib, soʻng quyosh chiqquncha oʻtirgan holda Allohni zikr qilsa, keyin ikki rakat namoz oʻqisa, unga bir haj va bir umra savobi boʻladi», dedilar. (Rivoyat qiluvchi) dedi: Rasululloh ﷺ: «Toʻlaligicha, toʻlaligicha, toʻlaligicha», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir. (Abu Iso) dedi: Men Muhammad ibn Ismoildan Abu Zilol haqida soʻradim, u: ‹U muqoribul-hadis (hadisi maqbulga yaqin)dir›, dedi. Muhammad: ‹Uning ismi Hilol›, dedi.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким бомдод намозини жамоат билан ўқиб, сўнг қуёш чиққунча ўтирган ҳолда Аллоҳни зикр қилса, кейин икки ракат намоз ўқиса, унга бир ҳаж ва бир умра савоби бўлади», дедилар. (Ривоят қилувчи) деди: Расулуллоҳ ﷺ: «Тўлалигича, тўлалигича, тўлалигича», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир. (Абу Исо) деди: Мен Муҳаммад ибн Исмоилдан Абу Зилол ҳақида сўрадим, у: ‹У муқорибул-ҳадис (ҳадиси мақбулга яқин)дир›, деди. Муҳаммад: ‹Унинг исми Ҳилол›, деди.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، وَغَيْرُ، وَاحِدٍ، قَالُوا حَدَّثَنَا الْفَضْلُ بْنُ مُوسَى، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَعِيدِ بْنِ أَبِي هِنْدٍ، عَنْ ثَوْرِ بْنِ زَيْدٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَلْحَظُ فِي الصَّلاَةِ يَمِينًا وَشِمَالاً وَلاَ يَلْوِي عُنُقَهُ خَلْفَ ظَهْرِهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَقَدْ خَالَفَ وَكِيعٌ الْفَضْلَ بْنَ مُوسَى فِي رِوَايَتِهِ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ namozda oʻng va chap tomonga qarab qoʻyar, biroq boʻynini orqasiga buramas edilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir. Vakiy bu rivoyatda Fazl ibn Musoga muxolif boʻlgan.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ намозда ўнг ва чап томонга қараб қўяр, бироқ бўйнини орқасига бурамас эдилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир. Вакий бу ривоятда Фазл ибн Мусога мухолиф бўлган.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَعِيدِ بْنِ أَبِي هِنْدٍ، عَنْ بَعْضِ، أَصْحَابِ عِكْرِمَةَ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَلْحَظُ فِي الصَّلاَةِ ‏.‏ فَذَكَرَ نَحْوَهُ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَنَسٍ وَعَائِشَةَ ‏.‏

Said ibn Abu Hind (rahimahulloh) Ikrimaning baʼzi shogirdlaridan rivoyat qiladi: Nabiy ﷺ namozda (oʻng va chapga) qarab qoʻyar edilar — va shunga oʻxshash (hadis)ni zikr qildi. (Abu Iso) dedi: Bu bobda Anas va Oishadan ham (rivoyatlar) bor.Саид ибн Абу Ҳинд (раҳимаҳуллоҳ) Икриманинг баъзи шогирдларидан ривоят қилади: Набий ﷺ намозда (ўнг ва чапга) қараб қўяр эдилар — ва шунга ўхшаш (ҳадис)ни зикр қилди. (Абу Исо) деди: Бу бобда Анас ва Оишадан ҳам (ривоятлар) бор.

حَدَّثَنَا أَبُو حَاتِمٍ، مُسْلِمُ بْنُ حَاتِمٍ الْبَصْرِيُّ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الأَنْصَارِيُّ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ زَيْدٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، قَالَ قَالَ أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ قَالَ لِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يَا بُنَىَّ إِيَّاكَ وَالاِلْتِفَاتَ فِي الصَّلاَةِ فَإِنَّ الاِلْتِفَاتَ فِي الصَّلاَةِ هَلَكَةٌ فَإِنْ كَانَ لاَ بُدَّ فَفِي التَّطَوُّعِ لاَ فِي الْفَرِيضَةِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ menga: «Ey oʻgʻilcham, namozda oʻgirilib qarashdan saqlan, chunki namozda oʻgirilib qarash halokatdir. Agar muqarrar (qaramaslik) imkonsiz boʻlsa, u holda nafl namozda (qara), farzda emas», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ менга: «Эй ўғилчам, намозда ўгирилиб қарашдан сақлан, чунки намозда ўгирилиб қараш ҳалокатдир. Агар муқаррар (қарамаслик) имконсиз бўлса, у ҳолда нафл намозда (қара), фарзда эмас», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا صَالِحُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا أَبُو الأَحْوَصِ، عَنْ أَشْعَثَ بْنِ أَبِي الشَّعْثَاءِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ مَسْرُوقٍ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ سَأَلْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْ الاِلْتِفَاتِ فِي الصَّلاَةِ قَالَ ‏"‏ هُوَ اخْتِلاَسٌ يَخْتَلِسُهُ الشَّيْطَانُ مِنْ صَلاَةِ الرَّجُلِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: U: «Men Rasululloh ﷺdan namozda oʻgirilib qarash haqida soʻradim. U zot: ‹Bu — shayton kishining namozidan oʻgirlab oladigan oʻgirlashdir›, dedilar», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: У: «Мен Расулуллоҳ ﷺдан намозда ўгирилиб қараш ҳақида сўрадим. У зот: ‹Бу — шайтон кишининг намозидан ўгирлаб оладиган ўгирлашдир›, дедилар», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ يُونُسَ الْكُوفِيُّ، حَدَّثَنَا الْمُحَارِبِيُّ، عَنِ الْحَجَّاجِ بْنِ أَرْطَاةَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ هُبَيْرَةَ بْنِ يَرِيمَ، عَنْ عَلِيٍّ، وَعَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ، عَنِ ابْنِ أَبِي لَيْلَى، عَنْ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ، قَالاَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِذَا أَتَى أَحَدُكُمُ الصَّلاَةَ وَالإِمَامُ عَلَى حَالٍ فَلْيَصْنَعْ كَمَا يَصْنَعُ الإِمَامُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْلَمُ أَحَدًا أَسْنَدَهُ إِلاَّ مَا رُوِيَ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ ‏.‏ قَالُوا إِذَا جَاءَ الرَّجُلُ وَالإِمَامُ سَاجِدٌ فَلْيَسْجُدْ وَلاَ تُجْزِئُهُ تِلْكَ الرَّكْعَةُ إِذَا فَاتَهُ الرُّكُوعُ مَعَ الإِمَامِ وَاخْتَارَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ أَنْ يَسْجُدَ مَعَ الإِمَامِ وَذَكَرَ عَنْ بَعْضِهِمْ فَقَالَ لَعَلَّهُ لاَ يَرْفَعُ رَأْسَهُ فِي تِلْكَ السَّجْدَةِ حَتَّى يُغْفَرَ لَهُ ‏.‏

Muoz ibn Jabal (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Sizlardan biringiz namozga kelganida imom (qaysidir) holatda boʻlsa, imom qilayotgan ishni qilsin», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir, uni shu yoʻldan rivoyat qilingandan boshqa hech kim musnad qilganini bilmaymiz. Ilm ahli huzurida amal shunga (muvofiq)dir. Ular: ‹Kishi kelganida imom sajdada boʻlsa, u ham sajda qilsin, lekin imom bilan rukuʼga yetishmasa, oʻsha rakat unga hisoblanmaydi›, deyishgan. Abdulloh ibn Muborak imom bilan birga sajda qilishni ixtiyor qildi va baʼzilaridan naql qilib: ‹Shoyad u oʻsha sajdada unga magʻfirat qilinmaguncha boshini koʻtarmasa (yaxshi boʻlardi)›, dedi.Муоз ибн Жабал (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Сизлардан бирингиз намозга келганида имом (қайсидир) ҳолатда бўлса, имом қилаётган ишни қилсин», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир, уни шу йўлдан ривоят қилингандан бошқа ҳеч ким муснад қилганини билмаймиз. Илм аҳли ҳузурида амал шунга (мувофиқ)дир. Улар: ‹Киши келганида имом саждада бўлса, у ҳам сажда қилсин, лекин имом билан рукуъга етишмаса, ўша ракат унга ҳисобланмайди›, дейишган. Абдуллоҳ ибн Муборак имом билан бирга сажда қилишни ихтиёр қилди ва баъзиларидан нақл қилиб: ‹Шояд у ўша саждада унга мағфират қилинмагунча бошини кўтармаса (яхши бўларди)›, деди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي قَتَادَةَ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِذَا أُقِيمَتِ الصَّلاَةُ فَلاَ تَقُومُوا حَتَّى تَرَوْنِي خَرَجْتُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَنَسٍ وَحَدِيثُ أَنَسٍ غَيْرُ مَحْفُوظٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي قَتَادَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ كَرِهَ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ أَنْ يَنْتَظِرَ النَّاسُ الإِمَامَ وَهُمْ قِيَامٌ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُهُمْ إِذَا كَانَ الإِمَامُ فِي الْمَسْجِدِ فَأُقِيمَتِ الصَّلاَةُ فَإِنَّمَا يَقُومُونَ إِذَا قَالَ الْمُؤَذِّنُ قَدْ قَامَتِ الصَّلاَةُ قَدْ قَامَتِ الصَّلاَةُ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ الْمُبَارَكِ ‏.‏

Abu Qatoda (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Namozga iqomat aytilsa, men chiqqanimni koʻrmagunlaringizcha (oʻrningizdan) turmanglar», dedilar. (Abu Iso) dedi: Bu bobda Anasdan ham (rivoyat) bor, lekin Anasning hadisi mahfuz (ishonchli saqlangan) emas. Abu Iso aytdi: Abu Qatodaning hadisi hasan sahihdir. Nabiy ﷺning ashoblaridan va boshqalardan boʻlgan ilm ahlining bir qavmi odamlar tik turgan holda imomni kutishlarini makruh sanagan. Baʼzilari: ‹Imom masjidda boʻlib, namozga iqomat aytilsa, muazzin ‹Qod qomatis-salah, qod qomatis-salah› deganda turishadi›, deyishgan. Bu Ibn Muborakning soʻzidir.Абу Қатода (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Намозга иқомат айтилса, мен чиққанимни кўрмагунларингизча (ўрнингиздан) турманглар», дедилар. (Абу Исо) деди: Бу бобда Анасдан ҳам (ривоят) бор, лекин Анаснинг ҳадиси маҳфуз (ишончли сақланган) эмас. Абу Исо айтди: Абу Қатоданинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Набий ﷺнинг ашобларидан ва бошқалардан бўлган илм аҳлининг бир қавми одамлар тик турган ҳолда имомни кутишларини макруҳ санаган. Баъзилари: ‹Имом масжидда бўлиб, намозга иқомат айтилса, муаззин ‹Қод қоматис-салаҳ, қод қоматис-салаҳ› деганда туришади›, дейишган. Бу Ибн Муборакнинг сўзидир.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ آدَمَ، حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ عَيَّاشٍ، عَنْ عَاصِمٍ، عَنْ زِرٍّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ كُنْتُ أُصَلِّي وَالنَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم وَأَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ مَعَهُ فَلَمَّا جَلَسْتُ بَدَأْتُ بِالثَّنَاءِ عَلَى اللَّهِ ثُمَّ الصَّلاَةِ عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ دَعَوْتُ لِنَفْسِي فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ سَلْ تُعْطَهْ سَلْ تُعْطَهْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ فَضَالَةَ بْنِ عُبَيْدٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا الْحَدِيثُ رَوَاهُ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ عَنْ يَحْيَى بْنِ آدَمَ مُخْتَصَرًا ‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U: «Men namoz oʻqirdim, Nabiy ﷺ, Abu Bakr va Umar u zotning yonida edilar. Oʻtirganimda Allohga sano aytishdan boshladim, soʻng Nabiy ﷺga salovot aytdim, soʻng oʻzim uchun duo qildim. Shunda Nabiy ﷺ: ‹Soʻra, beriladi! Soʻra, beriladi!› dedilar», dedi. (Abu Iso) dedi: Bu bobda Fazola ibn Ubayddan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Abdulloh ibn Masʼudning hadisi hasan sahihdir. Abu Iso aytdi: Bu hadisni Ahmad ibn Hanbal Yahyo ibn Odamdan muxtasar (qisqacha) qilib rivoyat qilgan.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У: «Мен намоз ўқирдим, Набий ﷺ, Абу Бакр ва Умар у зотнинг ёнида эдилар. Ўтирганимда Аллоҳга сано айтишдан бошладим, сўнг Набий ﷺга саловот айтдим, сўнг ўзим учун дуо қилдим. Шунда Набий ﷺ: ‹Сўра, берилади! Сўра, берилади!› дедилар», деди. (Абу Исо) деди: Бу бобда Фазола ибн Убайддан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Абдуллоҳ ибн Масъуднинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Абу Исо айтди: Бу ҳадисни Аҳмад ибн Ҳанбал Яҳё ибн Одамдан мухтасар (қисқача) қилиб ривоят қилган.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ حَاتِمٍ الْمُؤَدِّبُ الْبَغْدَادِيُّ الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا عَامِرُ بْنُ صَالِحٍ الزُّبَيْرِيُّ، هُوَ مِنْ وَلَدِ الزُّبَيْرِ حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ أَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِبِنَاءِ الْمَسَاجِدِ فِي الدُّورِ وَأَنْ تُنَظَّفَ وَتُطَيَّبَ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: U: «Rasululloh ﷺ mahallalarda masjidlar qurishni hamda ularni tozalab, xushboʻy qilishni buyurdilar», dedi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: У: «Расулуллоҳ ﷺ маҳаллаларда масжидлар қуришни ҳамда уларни тозалаб, хушбўй қилишни буюрдилар», деди.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ، وَوَكِيعٌ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَمَرَ فَذَكَرَ نَحْوَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَذَا أَصَحُّ مِنَ الْحَدِيثِ الأَوَّلِ ‏.‏

Urva ibn Zubayr (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ buyurdilar — va u shunga oʻxshash (hadis)ni zikr qildi. Abu Iso aytdi: Bu (rivoyat) birinchi hadisdan sahihroqdir.Урва ибн Зубайр (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ буюрдилар — ва у шунга ўхшаш (ҳадис)ни зикр қилди. Абу Исо айтди: Бу (ривоят) биринчи ҳадисдан саҳиҳроқдир.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَمَرَ فَذَكَرَ نَحْوَهُ ‏.‏ قَالَ سُفْيَانُ قَوْلُهُ ‏"‏ بِبِنَاءِ الْمَسَاجِدِ فِي الدُّورِ ‏"‏ ‏.‏ يَعْنِي الْقَبَائِلَ ‏.‏

Urva ibn Zubayr (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ buyurdilar — va u shunga oʻxshash (hadis)ni zikr qildi. Sufyon: u zotning ‹mahallalarda masjidlar qurishni› degan soʻzlari qabilalarni (yaʼni qabilalar orasida masjidlar qurishni) nazarda tutadi, dedi.Урва ибн Зубайр (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ буюрдилар — ва у шунга ўхшаш (ҳадис)ни зикр қилди. Суфён: у зотнинг ‹маҳаллаларда масжидлар қуришни› деган сўзлари қабилаларни (яъни қабилалар орасида масжидлар қуришни) назарда тутади, деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ يَعْلَى بْنِ عَطَاءٍ، عَنْ عَلِيٍّ الأَزْدِيِّ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ صَلاَةُ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ مَثْنَى مَثْنَى ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى اخْتَلَفَ أَصْحَابُ شُعْبَةَ فِي حَدِيثِ ابْنِ عُمَرَ فَرَفَعَهُ بَعْضُهُمْ وَأَوْقَفَهُ بَعْضُهُمْ ‏.‏ وَرُوِيَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ الْعُمَرِيِّ عَنْ نَافِعٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوُ هَذَا ‏.‏ وَالصَّحِيحُ مَا رُوِيَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ صَلاَةُ اللَّيْلِ مَثْنَى مَثْنَى ‏"‏ ‏.‏ وَرَوَى الثِّقَاتُ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَلَمْ يَذْكُرُوا فِيهِ صَلاَةَ النَّهَارِ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ عَنْ نَافِعٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّهُ كَانَ يُصَلِّي بِاللَّيْلِ مَثْنَى مَثْنَى وَبِالنَّهَارِ أَرْبَعًا ‏.‏ وَقَدِ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي ذَلِكَ فَرَأَى بَعْضُهُمْ أَنَّ صَلاَةَ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ مَثْنَى مَثْنَى ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُهُمْ صَلاَةُ اللَّيْلِ مَثْنَى مَثْنَى وَرَأَوْا صَلاَةَ التَّطَوُّعِ بِالنَّهَارِ أَرْبَعًا مِثْلَ الأَرْبَعِ قَبْلَ الظُّهْرِ وَغَيْرِهَا مِنْ صَلاَةِ التَّطَوُّعِ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَابْنِ الْمُبَارَكِ وَإِسْحَاقَ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo) Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Kecha va kunduz namozi ikki-ikki rakatdir», dedilar. Abu Iso aytdi: Shuʼbaning shogirdlari Ibn Umarning hadisida ixtilof qilishgan: baʼzilari uni marfuʼ (Nabiyga yetkazilgan) qilishgan, baʼzilari mavquf (Ibn Umarning oʻzida toʻxtatilgan) qilishgan. Abdulloh al-Umariydan, Nofeʼdan, Ibn Umardan, Nabiy ﷺdan ham shunga oʻxshash rivoyat qilingan. Sahihi esa Ibn Umardan rivoyat qilinganki, Nabiy ﷺ: «Kecha namozi ikki-ikki rakatdir», dedilar. Ishonchli (rovi)lar Abdulloh ibn Umardan, Nabiy ﷺdan rivoyat qilishgan va unda kunduz namozini zikr qilishmagan. Ubaydullohdan, Nofeʼdan, Ibn Umardan rivoyat qilinishicha, u kechasi ikki-ikki rakat, kunduzi toʻrt rakat oʻqir edi. Ilm ahli bu masalada ixtilof qilishgan: baʼzilari kecha va kunduz namozi ikki-ikki rakat deb bilgan — bu Shofeʼiy va Ahmadning soʻzidir. Baʼzilari esa: ‹Kecha namozi ikki-ikki rakatdir›, deyishib, kunduzgi nafl namozini toʻrt rakat — peshindan oldingi toʻrt rakat va boshqa nafl namozlari kabi — deb bilishgan. Bu Sufyon Savriy, Ibn Muborak va Ishoqning soʻzidir.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) Набий ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Кеча ва кундуз намози икки-икки ракатдир», дедилар. Абу Исо айтди: Шуъбанинг шогирдлари Ибн Умарнинг ҳадисида ихтилоф қилишган: баъзилари уни марфуъ (Набийга етказилган) қилишган, баъзилари мавқуф (Ибн Умарнинг ўзида тўхтатилган) қилишган. Абдуллоҳ ал-Умарийдан, Нофеъдан, Ибн Умардан, Набий ﷺдан ҳам шунга ўхшаш ривоят қилинган. Саҳиҳи эса Ибн Умардан ривоят қилинганки, Набий ﷺ: «Кеча намози икки-икки ракатдир», дедилар. Ишончли (рови)лар Абдуллоҳ ибн Умардан, Набий ﷺдан ривоят қилишган ва унда кундуз намозини зикр қилишмаган. Убайдуллоҳдан, Нофеъдан, Ибн Умардан ривоят қилинишича, у кечаси икки-икки ракат, кундузи тўрт ракат ўқир эди. Илм аҳли бу масалада ихтилоф қилишган: баъзилари кеча ва кундуз намози икки-икки ракат деб билган — бу Шофеъий ва Аҳмаднинг сўзидир. Баъзилари эса: ‹Кеча намози икки-икки ракатдир›, дейишиб, кундузги нафл намозини тўрт ракат — пешиндан олдинги тўрт ракат ва бошқа нафл намозлари каби — деб билишган. Бу Суфён Саврий, Ибн Муборак ва Ишоқнинг сўзидир.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا وَهْبُ بْنُ جَرِيرٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ عَاصِمِ بْنِ ضَمْرَةَ، قَالَ سَأَلْنَا عَلِيًّا عَنْ صَلاَةِ، رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنَ النَّهَارِ فَقَالَ إِنَّكُمْ لاَ تُطِيقُونَ ذَاكَ ‏.‏ فَقُلْنَا مَنْ أَطَاقَ ذَاكَ مِنَّا ‏.‏ فَقَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذَا كَانَتِ الشَّمْسُ مِنْ هَا هُنَا كَهَيْئَتِهَا مِنْ هَا هُنَا عِنْدَ الْعَصْرِ صَلَّى رَكْعَتَيْنِ وَإِذَا كَانَتِ الشَّمْسُ مِنْ هَا هُنَا كَهَيْئَتِهَا مِنْ هَا هُنَا عِنْدَ الظُّهْرِ صَلَّى أَرْبَعًا وَصَلَّى أَرْبَعًا قَبْلَ الظُّهْرِ وَبَعْدَهَا رَكْعَتَيْنِ وَقَبْلَ الْعَصْرِ أَرْبَعًا يَفْصِلُ بَيْنَ كُلِّ رَكْعَتَيْنِ بِالتَّسْلِيمِ عَلَى الْمَلاَئِكَةِ الْمُقَرَّبِينَ وَالنَّبِيِّينَ وَالْمُرْسَلِينَ وَمَنْ تَبِعَهُمْ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُسْلِمِينَ ‏.‏

Ali (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Osim ibn Zamra aytadi: «Biz Alidan Rasululloh ﷺning kunduzgi namozi haqida soʻradik. U: ‹Sizlar bunga toqat qila olmaysizlar›, dedi. Biz: ‹Bizdan kim bunga toqat qila olsa-chi?› dedik. Shunda u dedi: ‹Rasululloh ﷺ quyosh mana bu yerda — asr paytida mana shu yerda boʻlganidek (balandlikda) boʻlganida ikki rakat oʻqir edilar; quyosh mana bu yerda — peshin paytida mana shu yerda boʻlganidek boʻlganida toʻrt rakat oʻqir edilar. Peshindan oldin toʻrt, undan keyin ikki, asrdan oldin esa toʻrt rakat oʻqir, har ikki rakat orasini muqarrab farishtalarga, nabiylar va rasullarga hamda ularga ergashgan moʻminlar va musulmonlarga salom berish bilan ajratar edilar›.»Али (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Осим ибн Замра айтади: «Биз Алидан Расулуллоҳ ﷺнинг кундузги намози ҳақида сўрадик. У: ‹Сизлар бунга тоқат қила олмайсизлар›, деди. Биз: ‹Биздан ким бунга тоқат қила олса-чи?› дедик. Шунда у деди: ‹Расулуллоҳ ﷺ қуёш мана бу ерда — аср пайтида мана шу ерда бўлганидек (баландликда) бўлганида икки ракат ўқир эдилар; қуёш мана бу ерда — пешин пайтида мана шу ерда бўлганидек бўлганида тўрт ракат ўқир эдилар. Пешиндан олдин тўрт, ундан кейин икки, асрдан олдин эса тўрт ракат ўқир, ҳар икки ракат орасини муқарраб фаришталарга, набийлар ва расулларга ҳамда уларга эргашган мўминлар ва мусулмонларга салом бериш билан ажратар эдилар›.»

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ عَاصِمِ بْنِ ضَمْرَةَ، عَنْ عَلِيٍّ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَقَالَ إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ أَحْسَنُ شَيْءٍ رُوِيَ فِي تَطَوُّعِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي النَّهَارِ هَذَا ‏.‏ وَرُوِيَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُبَارَكِ أَنَّهُ كَانَ يُضَعِّفُ هَذَا الْحَدِيثَ ‏.‏ وَإِنَّمَا ضَعَّفَهُ عِنْدَنَا وَاللَّهُ أَعْلَمُ لأَنَّهُ لاَ يُرْوَى مِثْلُ هَذَا عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ عَنْ عَاصِمِ بْنِ ضَمْرَةَ عَنْ عَلِيٍّ ‏.‏ وَعَاصِمُ بْنُ ضَمْرَةَ هُوَ ثِقَةٌ عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ ‏.‏ قَالَ عَلِيُّ بْنُ الْمَدِينِيِّ قَالَ يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الْقَطَّانُ قَالَ سُفْيَانُ كُنَّا نَعْرِفُ فَضْلَ حَدِيثِ عَاصِمِ بْنِ ضَمْرَةَ عَلَى حَدِيثِ الْحَارِثِ ‏.‏

Ali (roziyallohu anhu) Nabiy ﷺdan shunga oʻxshash (hadis)ni rivoyat qiladi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir. Ishoq ibn Ibrohim: ‹Nabiy ﷺning kunduzgi nafl namozi haqida rivoyat qilingan eng yaxshi (hadis) shudir›, dedi. Abdulloh ibn Muborakdan rivoyat qilinishicha, u bu hadisni zaif sanar edi. Bizning nazdimizda — Alloh bilguvchiroqdir — uni zaif sanaganining sababi shuki, Nabiy ﷺdan bu kabi (hadis) faqat shu yoʻldan, Osim ibn Zamradan, Alidan rivoyat qilinadi. Osim ibn Zamra esa baʼzi ilm ahli nazdida ishonchlidir. Ali ibn Madiniy aytdi: Yahyo ibn Said al-Qatton aytdi: Sufyon aytdi: ‹Biz Osim ibn Zamra hadisining Horis hadisidan ustunligini bilar edik›.Али (розияллоҳу анҳу) Набий ﷺдан шунга ўхшаш (ҳадис)ни ривоят қилади. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир. Ишоқ ибн Иброҳим: ‹Набий ﷺнинг кундузги нафл намози ҳақида ривоят қилинган энг яхши (ҳадис) шудир›, деди. Абдуллоҳ ибн Муборакдан ривоят қилинишича, у бу ҳадисни заиф санар эди. Бизнинг наздимизда — Аллоҳ билгувчироқдир — уни заиф санаганининг сабаби шуки, Набий ﷺдан бу каби (ҳадис) фақат шу йўлдан, Осим ибн Замрадан, Алидан ривоят қилинади. Осим ибн Замра эса баъзи илм аҳли наздида ишончлидир. Али ибн Мадиний айтди: Яҳё ибн Саид ал-Қаттон айтди: Суфён айтди: ‹Биз Осим ибн Замра ҳадисининг Ҳорис ҳадисидан устунлигини билар эдик›.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى، حَدَّثَنَا خَالِدُ بْنُ الْحَارِثِ، عَنْ أَشْعَثَ، وَهُوَ ابْنُ عَبْدِ الْمَلِكِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِيرِينَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ شَقِيقٍ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لاَ يُصَلِّي فِي لُحُفِ نِسَائِهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم رُخْصَةٌ فِي ذَلِكَ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ ayollarining koʻrpa-yopinchiqlarida namoz oʻqimas edilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Bu haqda Nabiy ﷺdan ruxsat ham rivoyat qilingan.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ аёлларининг кўрпа-ёпинчиқларида намоз ўқимас эдилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу ҳақда Набий ﷺдан рухсат ҳам ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا أَبُو سَلَمَةَ، يَحْيَى بْنُ خَلَفٍ حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ الْمُفَضَّلِ، عَنْ بُرْدِ بْنِ سِنَانٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ جِئْتُ وَرَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُصَلِّي فِي الْبَيْتِ وَالْبَابُ عَلَيْهِ مُغْلَقٌ فَمَشَى حَتَّى فَتَحَ لِي ثُمَّ رَجَعَ إِلَى مَكَانِهِ ‏.‏ وَوَصَفَتِ الْبَابَ فِي الْقِبْلَةِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: U: «Men keldim, Rasululloh ﷺ uyda namoz oʻqiyotgan edilar, eshik ham yopiq edi. Bas, u zot yurib borib, menga eshikni ochdilar, soʻng oʻz joylariga qaytdilar», dedi. U eshikni qibla tomonida ekanini taʼrifladi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: У: «Мен келдим, Расулуллоҳ ﷺ уйда намоз ўқиётган эдилар, эшик ҳам ёпиқ эди. Бас, у зот юриб бориб, менга эшикни очдилар, сўнг ўз жойларига қайтдилар», деди. У эшикни қибла томонида эканини таърифлади. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ، قَالَ أَنْبَأَنَا شُعْبَةُ، عَنِ الأَعْمَشِ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا وَائِلٍ، قَالَ سَأَلَ رَجُلٌ عَبْدَ اللَّهِ عَنْ هَذَا الْحَرْفِ ‏(‏غَيرِ آسِنٍ‏)‏ أَوْ يَاسِنٍ قَالَ كُلَّ الْقُرْآنِ قَرَأْتَ غَيْرَ هَذَا الْحَرْفِ قَالَ نَعَمْ ‏.‏ قَالَ إِنَّ قَوْمًا يَقْرَءُونَهُ يَنْثُرُونَهُ نَثْرَ الدَّقَلِ لاَ يُجَاوِزُ تَرَاقِيَهُمْ إِنِّي لأَعْرِفُ السُّوَرَ النَّظَائِرَ الَّتِي كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقْرِنُ بَيْنَهُنَّ ‏.‏ قَالَ فَأَمَرْنَا عَلْقَمَةَ فَسَأَلَهُ فَقَالَ عِشْرُونَ سُورَةً مِنَ الْمُفَصَّلِ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَقْرِنُ بَيْنَ كُلِّ سُورَتَيْنِ فِي رَكْعَةٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Voil (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Bir kishi Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan {gʻayri osin} degan harf (oyat soʻzi) haqida — yo «yosin»mi deb — soʻradi. U: «Sen ana shu harfdan boshqa butun Qurʼonni oʻqib chiqdingmi?» dedi. (Kishi:) «Ha», dedi. (Abdulloh) dedi: «Albatta bir qavm Qurʼonni oʻqishadi, lekin uni sifati buzuq xurmoni toʻkkanday toʻkib yuborishadi, u (oʻqigani) ularning halqumlaridan oʻtmaydi. Men Rasululloh ﷺ bir-biriga (juftlab) qoʻshib oʻqigan oʻxshash suralarni bilaman.» (Abu Voil) dedi: «Shunda biz Alqamaga buyurdik, u (Abdullohdan oʻsha suralar nimaligini) soʻradi. (Abdulloh): ‹Mufassaldan yigirmita sura boʻlib, Nabiy ﷺ bir rakatda har ikki surani qoʻshib oʻqir edilar›, dedi.» Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Абу Воил (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Бир киши Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан {ғайри осин} деган ҳарф (оят сўзи) ҳақида — ё «ёсин»ми деб — сўради. У: «Сен ана шу ҳарфдан бошқа бутун Қуръонни ўқиб чиқдингми?» деди. (Киши:) «Ҳа», деди. (Абдуллоҳ) деди: «Албатта бир қавм Қуръонни ўқишади, лекин уни сифати бузуқ хурмони тўккандай тўкиб юборишади, у (ўқигани) уларнинг ҳалқумларидан ўтмайди. Мен Расулуллоҳ ﷺ бир-бирига (жуфтлаб) қўшиб ўқиган ўхшаш сураларни биламан.» (Абу Воил) деди: «Шунда биз Алқамага буюрдик, у (Абдуллоҳдан ўша суралар нималигини) сўради. (Абдуллоҳ): ‹Муфассалдан йигирмита сура бўлиб, Набий ﷺ бир ракатда ҳар икки сурани қўшиб ўқир эдилар›, деди.» Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ، قَالَ أَنْبَأَنَا شُعْبَةُ، عَنِ الأَعْمَشِ، سَمِعَ ذَكْوَانَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِذَا تَوَضَّأَ الرَّجُلُ فَأَحْسَنَ الْوُضُوءَ ثُمَّ خَرَجَ إِلَى الصَّلاَةِ لاَ يُخْرِجُهُ أَوْ قَالَ لاَ يَنْهَزُهُ إِلاَّ إِيَّاهَا لَمْ يَخْطُ خُطْوَةً إِلاَّ رَفَعَهُ اللَّهُ بِهَا دَرَجَةً أَوْ حَطَّ عَنْهُ بِهَا خَطِيئَةً ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Kishi tahorat qilib, tahoratni chiroyli (mukammal) qilsa, soʻngra namozga chiqsa — uni faqat oʻsha (namoz)gina chiqargan boʻlsa — qoʻygan har bir qadamiga albatta Alloh uni bir daraja koʻtaradi yoki undan bir xatosini tushiradi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) Набий ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Киши таҳорат қилиб, таҳоратни чиройли (мукаммал) қилса, сўнгра намозга чиқса — уни фақат ўша (намоз)гина чиқарган бўлса — қўйган ҳар бир қадамига албатта Аллоҳ уни бир даража кўтаради ёки ундан бир хатосини туширади», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ أَبِي الْوَزِيرِ الْبَصْرِيُّ، ثِقَةٌ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مُوسَى، عَنْ سَعْدِ بْنِ إِسْحَاقَ بْنِ كَعْبِ بْنِ عُجْرَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، قَالَ صَلَّى النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فِي مَسْجِدِ بَنِي عَبْدِ الأَشْهَلِ الْمَغْرِبَ فَقَامَ نَاسٌ يَتَنَفَّلُونَ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ عَلَيْكُمْ بِهَذِهِ الصَّلاَةِ فِي الْبُيُوتِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ مِنْ حَدِيثِ كَعْبِ بْنِ عُجْرَةَ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَالصَّحِيحُ مَا رُوِيَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يُصَلِّي الرَّكْعَتَيْنِ بَعْدَ الْمَغْرِبِ فِي بَيْتِهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَقَدْ رُوِيَ عَنْ حُذَيْفَةَ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم صَلَّى الْمَغْرِبَ فَمَا زَالَ يُصَلِّي فِي الْمَسْجِدِ حَتَّى صَلَّى الْعِشَاءَ الآخِرَةَ ‏.‏ فَفِي هَذَا الْحَدِيثِ دِلاَلَةٌ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم صَلَّى الرَّكْعَتَيْنِ بَعْدَ الْمَغْرِبِ فِي الْمَسْجِدِ ‏.‏

Kaʼb ibn Ujra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U dedi: «Nabiy ﷺ Banu Abdulashhal masjidida magʻrib namozini oʻqidilar. Bas, baʼzi odamlar nafl (sunnat) oʻqish uchun turishdi. Shunda Nabiy ﷺ: ‹Bu namozni uylaringizda oʻqishingiz lozim›, dedilar.» Abu Iso aytdi: Bu hadis Kaʼb ibn Ujra hadisidan gʻaribdir, biz uni faqat shu yoʻl bilangina bilamiz. Sahihi esa Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilingani boʻlib, u: «Nabiy ﷺ magʻribdan keyingi ikki rakatni uylarida oʻqir edilar», degan. Abu Iso aytdi: Huzayfa (roziyallohu anhu)dan ham rivoyat qilinishicha, Nabiy ﷺ magʻribni oʻqigach, masjidda toʻxtovsiz namoz oʻqib turdilar, hatto oxirgi xufton (ishoʼ) namozini oʻqidilar. Bu hadisda Nabiy ﷺ magʻribdan keyingi ikki rakatni masjidda oʻqiganlariga dalolat bor.Каъб ибн Ужра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У деди: «Набий ﷺ Бану Абдулашҳал масжидида мағриб намозини ўқидилар. Бас, баъзи одамлар нафл (суннат) ўқиш учун туришди. Шунда Набий ﷺ: ‹Бу намозни уйларингизда ўқишингиз лозим›, дедилар.» Абу Исо айтди: Бу ҳадис Каъб ибн Ужра ҳадисидан ғарибдир, биз уни фақат шу йўл билангина биламиз. Саҳиҳи эса Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилингани бўлиб, у: «Набий ﷺ мағрибдан кейинги икки ракатни уйларида ўқир эдилар», деган. Абу Исо айтди: Ҳузайфа (розияллоҳу анҳу)дан ҳам ривоят қилинишича, Набий ﷺ мағрибни ўқигач, масжидда тўхтовсиз намоз ўқиб турдилар, ҳатто охирги хуфтон (ишў) намозини ўқидилар. Бу ҳадисда Набий ﷺ мағрибдан кейинги икки ракатни масжидда ўқиганларига далолат бор.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الأَغَرِّ بْنِ الصَّبَّاحِ، عَنْ خَلِيفَةَ بْنِ حُصَيْنٍ، عَنْ قَيْسِ بْنِ عَاصِمٍ، أَنَّهُ أَسْلَمَ فَأَمَرَهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَنْ يَغْتَسِلَ بِمَاءٍ وَسِدْرٍ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَيْهِ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ يَسْتَحِبُّونَ لِلرَّجُلِ إِذَا أَسْلَمَ أَنْ يَغْتَسِلَ وَيَغْسِلَ ثِيَابَهُ ‏.‏

Qays ibn Osim (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, u Islomni qabul qildi, bas Nabiy ﷺ unga suv va sidr (yantoq bargi) bilan gʻusl qilishni buyurdilar. (Abu Iso) dedi: Bu bobda Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan ham (hadis) bor. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir, biz uni faqat shu yoʻl bilangina bilamiz. Ilm ahli huzurida shunga amal qilinadi: ular kishi Islomni qabul qilganda gʻusl qilishini va kiyimlarini yuvishini mustahab (afzal) deb biladilar.Қайс ибн Осим (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, у Исломни қабул қилди, бас Набий ﷺ унга сув ва сидр (янтоқ барги) билан ғусл қилишни буюрдилар. (Абу Исо) деди: Бу бобда Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ҳам (ҳадис) бор. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир, биз уни фақат шу йўл билангина биламиз. Илм аҳли ҳузурида шунга амал қилинади: улар киши Исломни қабул қилганда ғусл қилишини ва кийимларини ювишини мустаҳаб (афзал) деб биладилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ حُمَيْدٍ الرَّازِيُّ، حَدَّثَنَا الْحَكَمُ بْنُ بَشِيرِ بْنِ سَلْمَانَ، حَدَّثَنَا خَلاَّدٌ الصَّفَّارُ، عَنِ الْحَكَمِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ النَّصْرِيِّ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ أَبِي جُحَيْفَةَ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ، رضى الله عنه أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ سَتْرُ مَا بَيْنَ أَعْيُنِ الْجِنِّ وَعَوْرَاتِ بَنِي آدَمَ إِذَا دَخَلَ أَحَدُهُمُ الْخَلاَءَ أَنْ يَقُولَ بِسْمِ اللَّهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ وَإِسْنَادُهُ لَيْسَ بِذَاكَ الْقَوِيِّ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ أَنَسٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَشْيَاءُ فِي هَذَا ‏.‏

Ali ibn Abu Tolib (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Jinlarning koʻzlari bilan Odam bolalarining avratlari orasidagi toʻsiq — birortangiz hojatxonaga kirgan paytda ‹Bismillah› deyishidir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir, biz uni faqat shu yoʻl bilangina bilamiz, uning isnodi unchalik kuchli emas. Bu haqda Anas (roziyallohu anhu)dan ham Nabiy ﷺdan baʼzi narsalar rivoyat qilingan.Али ибн Абу Толиб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Жинларнинг кўзлари билан Одам болаларининг авратлари орасидаги тўсиқ — бирортангиз ҳожатхонага кирган пайтда ‹Бисмиллаҳ› дейишидир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир, биз уни фақат шу йўл билангина биламиз, унинг исноди унчалик кучли эмас. Бу ҳақда Анас (розияллоҳу анҳу)дан ҳам Набий ﷺдан баъзи нарсалар ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا أَبُو الْوَلِيدِ، أَحْمَدُ بْنُ بَكَّارٍ الدِّمَشْقِيُّ حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ بْنُ مُسْلِمٍ، قَالَ قَالَ صَفْوَانُ بْنُ عَمْرٍو أَخْبَرَنِي يَزِيدُ بْنُ خُمَيْرٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُسْرٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ أُمَّتِي يَوْمَ الْقِيَامَةِ غُرٌّ مِنَ السُّجُودِ مُحَجَّلُونَ مِنَ الْوُضُوءِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ مِنْ حَدِيثِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُسْرٍ ‏.‏

Abdulloh ibn Busr (roziyallohu anhu) Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Ummatim qiyomat kuni sajdadan (peshanalari) nurli, tahoratdan (aʼzolari) yaltiroq holda (keladi)», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahih boʻlib, Abdulloh ibn Busr hadisidan shu yoʻl bilan gʻaribdir.Абдуллоҳ ибн Буср (розияллоҳу анҳу) Набий ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Умматим қиёмат куни саждадан (пешаналари) нурли, таҳоратдан (аъзолари) ялтироқ ҳолда (келади)», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ бўлиб, Абдуллоҳ ибн Буср ҳадисидан шу йўл билан ғарибдир.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو الأَحْوَصِ، عَنْ أَشْعَثَ بْنِ أَبِي الشَّعْثَاءِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ مَسْرُوقٍ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ يُحِبُّ التَّيَمُّنَ فِي طُهُورِهِ إِذَا تَطَهَّرَ وَفِي تَرَجُّلِهِ إِذَا تَرَجَّلَ وَفِي انْتِعَالِهِ إِذَا انْتَعَلَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَأَبُو الشَّعْثَاءِ اسْمُهُ سُلَيْمُ بْنُ أَسْوَدَ الْمُحَارِبِيُّ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ poklanganda (tahorat qilganda) tahoratlarida, soch taraganda taralishlarida va oyoq kiyimini kiyganda kiyishlarida oʻng tomondan boshlashni yaxshi koʻrar edilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Abush-Shaʼsoning ismi Sulaym ibn Asvad al-Muhoribiydir.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ покланганда (таҳорат қилганда) таҳоратларида, соч тараганда таралишларида ва оёқ кийимини кийганда кийишларида ўнг томондан бошлашни яхши кўрар эдилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Абуш-Шаъсонинг исми Сулайм ибн Асвад ал-Муҳорибийдир.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ شَرِيكٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عِيسَى، عَنِ ابْنِ جَبْرٍ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ يُجْزِئُ فِي الْوُضُوءِ رِطْلاَنِ مِنْ مَاءٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ شَرِيكٍ عَلَى هَذَا اللَّفْظِ ‏.‏ وَرَوَى شُعْبَةُ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَبْرٍ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَتَوَضَّأُ بِالْمَكُّوكِ وَيَغْتَسِلُ بِخَمْسَةِ مَكَاكِيَّ ‏.‏ وَرُوِيَ عَنْ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عِيسَى عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَبْرٍ عَنْ أَنَسٍ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَتَوَضَّأُ بِالْمُدِّ وَيَغْتَسِلُ بِالصَّاعِ ‏.‏ وَهَذَا أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ شَرِيكٍ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Tahoratda ikki ritl suv kifoya qiladi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir, biz uni shu lafz bilan faqat Sharik hadisidangina bilamiz. Shuʼba esa Abdulloh ibn Abdulloh ibn Jabrdan, u Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilib: «Nabiy ﷺ makkuk (idish) bilan tahorat qilar va besh makkuk bilan gʻusl qilar edilar», degan. Sufyon as-Savriydan ham Abdulloh ibn Iso orqali, Abdulloh ibn Jabrdan, Anasdan rivoyat qilinishicha: «Nabiy ﷺ bir mudd (suv) bilan tahorat qilar va bir soʼ bilan gʻusl qilar edilar.» Bu Sharik hadisidan sahihroqdir.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Таҳоратда икки ритл сув кифоя қилади», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир, биз уни шу лафз билан фақат Шарик ҳадисидангина биламиз. Шуъба эса Абдуллоҳ ибн Абдуллоҳ ибн Жабрдан, у Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилиб: «Набий ﷺ маккук (идиш) билан таҳорат қилар ва беш маккук билан ғусл қилар эдилар», деган. Суфён ас-Саврийдан ҳам Абдуллоҳ ибн Исо орқали, Абдуллоҳ ибн Жабрдан, Анасдан ривоят қилинишича: «Набий ﷺ бир мудд (сув) билан таҳорат қилар ва бир сў билан ғусл қилар эдилар.» Бу Шарик ҳадисидан саҳиҳроқдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا مُعَاذُ بْنُ هِشَامٍ، حَدَّثَنِي أَبِي، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَبِي حَرْبِ بْنِ أَبِي الأَسْوَدِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ، رضى الله عَنْهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ فِي بَوْلِ الْغُلاَمِ الرَّضِيعِ ‏"‏ يُنْضَحُ بَوْلُ الْغُلاَمِ وَيُغْسَلُ بَوْلُ الْجَارِيَةِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ قَتَادَةُ وَهَذَا مَا لَمْ يَطْعَمَا فَإِذَا طَعِمَا غُسِلاَ جَمِيعًا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ رَفَعَ هِشَامٌ الدَّسْتَوَائِيُّ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ قَتَادَةَ وَأَوْقَفَهُ سَعِيدُ بْنُ أَبِي عَرُوبَةَ عَنْ قَتَادَةَ وَلَمْ يَرْفَعْهُ ‏.‏

Ali ibn Abu Tolib (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ emizikli oʻgʻil bolaning siydigi haqida: «Oʻgʻil bolaning siydigiga suv sepiladi, qiz bolaning siydigi esa yuviladi», dedilar. Qatoda (rahimahulloh) dedi: «Bu ular (ovqat) yemagunlaricha shunday; ikkalasi ham (ovqat) yeydigan boʻlsa, har ikkovining (siydigi) yuviladi.» Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir. Bu hadisni Hishom ad-Dastavoiy Qatodadan marfuʼ (Paygʻambarga koʻtarib) qilib rivoyat qilgan, Saʼid ibn Abu Aruba esa Qatodadan mavquf (sahobada toʻxtatib) qilib rivoyat qilgan va uni marfuʼ qilmagan.Али ибн Абу Толиб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ эмизикли ўғил боланинг сийдиги ҳақида: «Ўғил боланинг сийдигига сув сепилади, қиз боланинг сийдиги эса ювилади», дедилар. Қатода (раҳимаҳуллоҳ) деди: «Бу улар (овқат) емагунларича шундай; иккаласи ҳам (овқат) ейдиган бўлса, ҳар икковининг (сийдиги) ювилади.» Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир. Бу ҳадисни Ҳишом ад-Даставоий Қатодадан марфуъ (Пайғамбарга кўтариб) қилиб ривоят қилган, Саъид ибн Абу Аруба эса Қатодадан мавқуф (саҳобада тўхтатиб) қилиб ривоят қилган ва уни марфуъ қилмаган.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا خَالِدُ بْنُ زِيَادٍ، عَنْ مُقَاتِلِ بْنِ حَيَّانَ، عَنْ شَهْرِ بْنِ حَوْشَبٍ، قَالَ رَأَيْتُ جَرِيرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ تَوَضَّأَ وَمَسَحَ عَلَى خُفَّيْهِ قَالَ فَقُلْتُ لَهُ فِي ذَلِكَ فَقَالَ رَأَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم تَوَضَّأَ فَمَسَحَ عَلَى خُفَّيْهِ ‏.‏ فَقُلْتُ لَهُ أَقَبْلَ الْمَائِدَةِ أَمْ بَعْدَ الْمَائِدَةِ قَالَ مَا أَسْلَمْتُ إِلاَّ بَعْدَ الْمَائِدَةِ ‏.‏

Shahr ibn Havshab (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: U dedi: «Men Jarir ibn Abdulloh (roziyallohu anhu)ning tahorat qilib, mahsilari ustiga mash tortganini koʻrdim. Shunda men unga bu haqda (soʻz) aytdim. U: ‹Men Nabiy ﷺning tahorat qilib, mahsilari ustiga mash tortganlarini koʻrdim›, dedi. Men unga: ‹Moida (surasi nozil boʻlishi)dan oldinmi yoki Moidadan keyinmi?› dedim. U: ‹Men faqat Moidadan keyin Islomni qabul qilganman›, dedi.»Шаҳр ибн Ҳавшаб (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: У деди: «Мен Жарир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳу)нинг таҳорат қилиб, маҳсилари устига маш тортганини кўрдим. Шунда мен унга бу ҳақда (сўз) айтдим. У: ‹Мен Набий ﷺнинг таҳорат қилиб, маҳсилари устига маш тортганларини кўрдим›, деди. Мен унга: ‹Моида (сураси нозил бўлиши)дан олдинми ёки Моидадан кейинми?› дедим. У: ‹Мен фақат Моидадан кейин Исломни қабул қилганман›, деди.»

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ حُمَيْدٍ الرَّازِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا نُعَيْمُ بْنُ مَيْسَرَةَ النَّحْوِيُّ، عَنْ خَالِدِ بْنِ زِيَادٍ، نَحْوَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ مِثْلَ هَذَا إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ مُقَاتِلِ بْنِ حَيَّانَ عَنْ شَهْرِ بْنِ حَوْشَبٍ ‏.‏

Jarir ibn Abdulloh (roziyallohu anhu)dan (yana bir isnod orqali) Xolid ibn Ziyod hadisiga oʻxshash rivoyat qilinadi. Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir, biz bu kabisini faqat Muqotil ibn Hayyonning Shahr ibn Havshabdan qilgan hadisidangina bilamiz.Жарир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳу)дан (яна бир иснод орқали) Холид ибн Зиёд ҳадисига ўхшаш ривоят қилинади. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир, биз бу кабисини фақат Муқотил ибн Ҳайённинг Шаҳр ибн Ҳавшабдан қилган ҳадисидангина биламиз.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا قَبِيصَةُ، عَنْ حَمَّادِ بْنِ سَلَمَةَ، عَنْ عَطَاءٍ الْخُرَاسَانِيِّ، عَنْ يَحْيَى بْنِ يَعْمَرَ، عَنْ عَمَّارٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم رَخَّصَ لِلْجُنُبِ إِذَا أَرَادَ أَنْ يَأْكُلَ أَوْ يَشْرَبَ أَوْ يَنَامَ أَنْ يَتَوَضَّأَ وُضُوءَهُ لِلصَّلاَةِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Ammor (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ junub kishiga, agar yemoq yoki ichmoq yoxud uxlamoqni istasa, namoz uchun qiladigan tahorati kabi tahorat qilishiga ruxsat berdilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Аммор (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ жунуб кишига, агар емоқ ёки ичмоқ ёхуд ухламоқни истаса, намоз учун қиладиган таҳорати каби таҳорат қилишига рухсат бердилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي زِيَادٍ الْقَطَوَانِيُّ الْكُوفِيُّ، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى، حَدَّثَنَا غَالِبٌ أَبُو بِشْرٍ، عَنْ أَيُّوبَ بْنِ عَائِذٍ الطَّائِيِّ، عَنْ قَيْسِ بْنِ مُسْلِمٍ، عَنْ طَارِقِ بْنِ شِهَابٍ، عَنْ كَعْبِ بْنِ عُجْرَةَ، قَالَ قَالَ لِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أُعِيذُكَ بِاللَّهِ يَا كَعْبُ بْنَ عُجْرَةَ مِنْ أُمَرَاءَ يَكُونُونَ مِنْ بَعْدِي فَمَنْ غَشِيَ أَبْوَابَهُمْ فَصَدَّقَهُمْ فِي كَذِبِهِمْ وَأَعَانَهُمْ عَلَى ظُلْمِهِمْ فَلَيْسَ مِنِّي وَلَسْتُ مِنْهُ وَلاَ يَرِدُ عَلَىَّ الْحَوْضَ وَمَنْ غَشِيَ أَبْوَابَهُمْ أَوْ لَمْ يَغْشَ فَلَمْ يُصَدِّقْهُمْ فِي كَذِبِهِمْ وَلَمْ يُعِنْهُمْ عَلَى ظُلْمِهِمْ فَهُوَ مِنِّي وَأَنَا مِنْهُ وَسَيَرِدُ عَلَىَّ الْحَوْضَ يَا كَعْبُ بْنَ عُجْرَةَ الصَّلاَةُ بُرْهَانٌ وَالصَّوْمُ جُنَّةٌ حَصِينَةٌ وَالصَّدَقَةُ تُطْفِئُ الْخَطِيئَةَ كَمَا يُطْفِئُ الْمَاءُ النَّارَ ‏.‏ يَا كَعْبُ بْنَ عُجْرَةَ إِنَّهُ لاَ يَرْبُو لَحْمٌ نَبَتَ مِنْ سُحْتٍ إِلاَّ كَانَتِ النَّارُ أَوْلَى بِهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ مُوسَى ‏.‏ وَأَيُّوبُ بْنُ عَائِذٍ الطَّائِيُّ يُضَعَّفُ وَيُقَالُ كَانَ يَرَى رَأْىَ الإِرْجَاءِ ‏.‏ وَسَأَلْتُ مُحَمَّدًا عَنْ هَذَا الْحَدِيثِ فَلَمْ يَعْرِفْهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ مُوسَى وَاسْتَغْرَبَهُ جِدًّا ‏.‏

Kaʼb ibn Ujra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ menga: «Ey Kaʼb ibn Ujra, mendan keyin keladigan amirlardan seni Allohga topshiraman (panohiga beraman). Kim ularning eshiklariga borib, yolgʻonlarini tasdiqlasa va zulmlarida ularga yordam bersa, u mendan emas, men ham undan emasman, u Havz boshida menga yetib kelmaydi. Kim ularning eshiklariga borsa-yu yoki bormasa-yu, yolgʻonlarini tasdiqlamasa va zulmlarida ularga yordam bermasa, u mendan, men ham undanman, u Havz boshida menga yetib keladi. Ey Kaʼb ibn Ujra, namoz — burhon (dalil)dir, roʻza — mustahkam qalqondir, sadaqa esa suv olovni oʻchirgani kabi xatoni oʻchiradi. Ey Kaʼb ibn Ujra, harom (mol)dan oʻsgan goʻsht (ravnaq topib) oʻsmaydi, balki oʻsha (goʻsht)ga olov haqliroqdir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis bu yoʻldan (kelishi jihatidan) hasan gʻaribdir, biz uni faqat Ubaydulloh ibn Musoning hadisidan bilamiz. Ayyub ibn Oiz at-Toiy zaif sanaladi, u irjo (murjiʼa) qarashida boʻlgan, deyiladi. Men bu hadis haqida Muhammaddan soʻradim, u esa buni faqat Ubaydulloh ibn Musoning hadisidan bilar edi va uni juda gʻarib (deb) topdi.Каъб ибн Ужра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ менга: «Эй Каъб ибн Ужра, мендан кейин келадиган амирлардан сени Аллоҳга топшираман (паноҳига бераман). Ким уларнинг эшикларига бориб, ёлғонларини тасдиқласа ва зулмларида уларга ёрдам берса, у мендан эмас, мен ҳам ундан эмасман, у Ҳавз бошида менга етиб келмайди. Ким уларнинг эшикларига борса-ю ёки бормаса-ю, ёлғонларини тасдиқламаса ва зулмларида уларга ёрдам бермаса, у мендан, мен ҳам унданман, у Ҳавз бошида менга етиб келади. Эй Каъб ибн Ужра, намоз — бурҳон (далил)дир, рўза — мустаҳкам қалқондир, садақа эса сув оловни ўчиргани каби хатони ўчиради. Эй Каъб ибн Ужра, ҳаром (мол)дан ўсган гўшт (равнақ топиб) ўсмайди, балки ўша (гўшт)га олов ҳақлироқдир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис бу йўлдан (келиши жиҳатидан) ҳасан ғарибдир, биз уни фақат Убайдуллоҳ ибн Мусонинг ҳадисидан биламиз. Айюб ибн Оиз ат-Тоий заиф саналади, у иржо (муржиъа) қарашида бўлган, дейилади. Мен бу ҳадис ҳақида Муҳаммаддан сўрадим, у эса буни фақат Убайдуллоҳ ибн Мусонинг ҳадисидан билар эди ва уни жуда ғариб (деб) топди.

وَقَالَ مُحَمَّدٌ حَدَّثَنَا ابْنُ نُمَيْرٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ مُوسَى، عَنْ غَالِبٍ، بِهَذَا ‏.‏

Kaʼb ibn Ujra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Muhammad aytdi: Bizga Ibn Numayr Ubaydulloh ibn Musodan, u Gʻolibdan shu (hadis)ni rivoyat qildi.Каъб ибн Ужра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Муҳаммад айтди: Бизга Ибн Нумайр Убайдуллоҳ ибн Мусодан, у Ғолибдан шу (ҳадис)ни ривоят қилди.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْكِنْدِيُّ الْكُوفِيُّ، حَدَّثَنَا زَيْدُ بْنُ الْحُبَابِ، أَخْبَرَنَا مُعَاوِيَةُ بْنُ صَالِحٍ، حَدَّثَنِي سُلَيْمُ بْنُ عَامِرٍ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا أُمَامَةَ، يَقُولُ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَخْطُبُ فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ فَقَالَ ‏"‏ اتَّقُوا اللَّهَ رَبَّكُمْ وَصَلُّوا خَمْسَكُمْ وَصُومُوا شَهْرَكُمْ وَأَدُّوا زَكَاةَ أَمْوَالِكُمْ وَأَطِيعُوا ذَا أَمْرِكُمْ تَدْخُلُوا جَنَّةَ رَبِّكُمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَقُلْتُ لأَبِي أُمَامَةَ مُنْذُ كَمْ سَمِعْتَ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم هَذَا الْحَدِيثَ قَالَ سَمِعْتُهُ وَأَنَا ابْنُ ثَلاَثِينَ سَنَةً ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Umoma (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Rasululloh ﷺni Vidolashuv hajida xutba qilayotganlarini eshitdim, u zot: «Robbingiz boʻlmish Allohdan qoʻrqinglar, besh (vaqt namoz)ingizni oʻqinglar, oyingizni roʻza tutinglar, mol-mulkingizning zakotini bering va ish boshlaringizga itoat qilinglar — Robbingizning jannatiga kirasizlar», dedilar. (Roviy) aytdi: Men Abu Umomaga: «Bu hadisni Rasululloh ﷺdan eshitganingizga qancha boʻldi?» dedim. U: «Buni oʻttiz yoshimda eshitganman», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Абу Умома (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Расулуллоҳ ﷺни Видолашув ҳажида хутба қилаётганларини эшитдим, у зот: «Роббингиз бўлмиш Аллоҳдан қўрқинглар, беш (вақт намоз)ингизни ўқинглар, ойингизни рўза тутинглар, мол-мулкингизнинг закотини беринг ва иш бошларингизга итоат қилинглар — Роббингизнинг жаннатига кирасизлар», дедилар. (Ровий) айтди: Мен Абу Умомага: «Бу ҳадисни Расулуллоҳ ﷺдан эшитганингизга қанча бўлди?» дедим. У: «Буни ўттиз ёшимда эшитганман», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.