حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ مُوسَى الْفَزَارِيُّ، حَدَّثَنَا شَرِيكٌ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الْحَارِثِ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ، قَالَ مِنَ السُّنَّةِ أَنْ تَخْرُجَ، إِلَى الْعِيدِ مَاشِيًا وَأَنْ تَأْكُلَ شَيْئًا قَبْلَ أَنْ تَخْرُجَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا الْحَدِيثِ عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ يَسْتَحِبُّونَ أَنْ يَخْرُجَ الرَّجُلُ إِلَى الْعِيدِ مَاشِيًا وَأَنْ يَأْكُلَ شَيْئًا قَبْلَ أَنْ يَخْرُجَ لِصَلاَةِ الْفِطْرِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَيُسْتَحَبُّ أَنْ لاَ يَرْكَبَ إِلاَّ مِنْ عُذْرٍ ‏.‏

Ali ibn Abu Tolib (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Hayit (namozi)ga piyoda chiqishing va chiqishingdan oldin biror narsa yeyishing sunnatdandir», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir. Bu hadis boʻyicha aksar ilm ahllari amal qiladilar: ular kishining hayitga piyoda chiqishini va fitr namoziga chiqishidan oldin biror narsa yeyishini mustahab koʻradilar. Abu Iso aytdi: Uzr boʻlmasa minib bormaslik mustahabdir.Али ибн Абу Толиб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Ҳайит (намози)га пиёда чиқишинг ва чиқишингдан олдин бирор нарса ейишинг суннатдандир», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир. Бу ҳадис бўйича аксар илм аҳллари амал қиладилар: улар кишининг ҳайитга пиёда чиқишини ва фитр намозига чиқишидан олдин бирор нарса ейишини мустаҳаб кўрадилар. Абу Исо айтди: Узр бўлмаса миниб бормаслик мустаҳабдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ، هُوَ ابْنُ عُمَرَ بْنِ حَفْصِ بْنِ عَاصِمِ بْنِ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ يُصَلُّونَ فِي الْعِيدَيْنِ قَبْلَ الْخُطْبَةِ ثُمَّ يَخْطُبُونَ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ جَابِرٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ أَنَّ صَلاَةَ الْعِيدَيْنِ قَبْلَ الْخُطْبَةِ ‏.‏ وَيُقَالُ إِنَّ أَوَّلَ مَنْ خَطَبَ قَبْلَ الصَّلاَةِ مَرْوَانُ بْنُ الْحَكَمِ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo) aytdi: Rasululloh ﷺ, Abu Bakr va Umar ikki hayitda xutbadan oldin namoz oʻqir, soʻngra xutba qilar edilar. (Roviy) aytdi: Bu bobda Jobir va Ibn Abbosdan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Ibn Umarning hadisi hasan sahih hadisdir. Nabiy ﷺning sahobalaridan va boshqalardan boʻlgan ilm ahllari shu boʻyicha amal qiladilar: ikki hayit namozi xutbadan oldin (oʻqiladi). Aytishlaricha, namozdan oldin xutba qilgan birinchi kishi Marvon ibn Hakam boʻlgan.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) айтди: Расулуллоҳ ﷺ, Абу Бакр ва Умар икки ҳайитда хутбадан олдин намоз ўқир, сўнгра хутба қилар эдилар. (Ровий) айтди: Бу бобда Жобир ва Ибн Аббосдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Ибн Умарнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Набий ﷺнинг саҳобаларидан ва бошқалардан бўлган илм аҳллари шу бўйича амал қиладилар: икки ҳайит намози хутбадан олдин (ўқилади). Айтишларича, намоздан олдин хутба қилган биринчи киши Марвон ибн Ҳакам бўлган.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا أَبُو الأَحْوَصِ، عَنْ سِمَاكِ بْنِ حَرْبٍ، عَنْ جَابِرِ بْنِ سَمُرَةَ، قَالَ صَلَّيْتُ مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم الْعِيدَيْنِ غَيْرَ مَرَّةٍ وَلاَ مَرَّتَيْنِ بِغَيْرِ أَذَانٍ وَلاَ إِقَامَةٍ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ وَابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَحَدِيثُ جَابِرِ بْنِ سَمُرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَيْهِ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ أَنَّهُ لاَ يُؤَذَّنُ لِصَلاَةِ الْعِيدَيْنِ وَلاَ لِشَيْءٍ مِنَ النَّوَافِلِ ‏.‏

Jobir ibn Samura (roziyallohu anhu) aytdi: Men Nabiy ﷺ bilan ikki hayit (namozi)ni bir marta emas, ikki marta ham emas, (balki koʻp bor) azonsiz va iqomatsiz oʻqidim. (Roviy) aytdi: Bu bobda Jobir ibn Abdulloh va Ibn Abbosdan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Jobir ibn Samuraning hadisi hasan sahih hadisdir. Nabiy ﷺning sahobalaridan va boshqalardan boʻlgan ilm ahllari shu boʻyicha amal qiladilar: ikki hayit namozi uchun ham, nafl namozlarning hech biri uchun ham azon aytilmaydi.Жобир ибн Самура (розияллоҳу анҳу) айтди: Мен Набий ﷺ билан икки ҳайит (намози)ни бир марта эмас, икки марта ҳам эмас, (балки кўп бор) азонсиз ва иқоматсиз ўқидим. (Ровий) айтди: Бу бобда Жобир ибн Абдуллоҳ ва Ибн Аббосдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Жобир ибн Самуранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Набий ﷺнинг саҳобаларидан ва бошқалардан бўлган илм аҳллари шу бўйича амал қиладилар: икки ҳайит намози учун ҳам, нафл намозларнинг ҳеч бири учун ҳам азон айтилмайди.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُنْتَشِرِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ حَبِيبِ بْنِ سَالِمٍ، عَنِ النُّعْمَانِ بْنِ بَشِيرٍ، قَالَ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَقْرَأُ فِي الْعِيدَيْنِ وَفِي الْجُمُعَةِ بِـ ‏(‏ سَبِّحِ اسْمَ رَبِّكَ الأَعْلَى ‏)‏ وَ ‏(‏هَلْ أَتَاكَ حَدِيثُ الْغَاشِيَةِ ‏)‏ وَرُبَّمَا اجْتَمَعَا فِي يَوْمٍ وَاحِدٍ فَيَقْرَأُ بِهِمَا ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي وَاقِدٍ وَسَمُرَةَ بْنِ جُنْدَبٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ النُّعْمَانِ بْنِ بَشِيرٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَهَكَذَا رَوَى سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَمِسْعَرٌ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُنْتَشِرِ نَحْوَ حَدِيثِ أَبِي عَوَانَةَ ‏.‏ وَأَمَّا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ فَيُخْتَلَفُ عَلَيْهِ فِي الرِّوَايَةِ يُرْوَى عَنْهُ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُنْتَشِرِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ حَبِيبِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِيهِ عَنِ النُّعْمَانِ بْنِ بَشِيرٍ ‏.‏ وَلاَ نَعْرِفُ لِحَبِيبِ بْنِ سَالِمٍ رِوَايَةً عَنْ أَبِيهِ ‏.‏ وَحَبِيبُ بْنُ سَالِمٍ هُوَ مَوْلَى النُّعْمَانِ بْنِ بَشِيرٍ وَرَوَى عَنِ النُّعْمَانِ بْنِ بَشِيرٍ أَحَادِيثَ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنِ ابْنِ عُيَيْنَةَ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُنْتَشِرِ نَحْوُ رِوَايَةِ هَؤُلاَءِ ‏.‏ وَرُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ كَانَ يَقْرَأُ فِي صَلاَةِ الْعِيدَيْنِ بِـ ‏(‏اقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ ‏)‏ وَبِهِ يَقُولُ الشَّافِعِيُّ ‏.‏

Nuʼmon ibn Bashir (roziyallohu anhumo) aytdi: Nabiy ﷺ ikki hayitda va jumada {Sabbihisma robbikal aʼlo} (Aʼlo) hamda {Hal atoka hadisul gʻoshiya} (Gʻoshiya) (suralari)ni oʻqir edilar. Baʼzan (hayit va juma) bir kunda jamlanib qolsa, ularning ikkalasini (ham) oʻqir edilar. (Roviy) aytdi: Bu bobda Abu Voqid, Samura ibn Jundab va Ibn Abbosdan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Nuʼmon ibn Bashirning hadisi hasan sahih hadisdir. Sufyon Savriy va Misʼar ham Ibrohim ibn Muhammad ibn Muntashirdan Abu Avonaning hadisiga oʻxshash rivoyat qilganlar. Ammo Sufyon ibn Uyaynaning rivoyatida ixtilof boʻlgan: undan Ibrohim ibn Muhammad ibn Muntashirdan, u otasidan, u Habib ibn Solimdan, u otasidan, u Nuʼmon ibn Bashirdan, deb rivoyat qilinadi. Biz Habib ibn Solimning otasidan rivoyat qilganini bilmaymiz. Habib ibn Solim Nuʼmon ibn Bashirning ozod qilingan quli boʻlib, Nuʼmon ibn Bashirdan (bir necha) hadis rivoyat qilgan. Ibn Uyaynadan ham Ibrohim ibn Muhammad ibn Muntashirdan ularning rivoyatiga oʻxshash (rivoyat) keltirilgan. Nabiy ﷺdan u zot ikki hayit namozida {Iqtarabatis-soaʼa} (Qamar) (surasi)ni oʻqir edilar, deb ham rivoyat qilingan. Shofiʼiy ham shuni aytadi.Нуъмон ибн Башир (розияллоҳу анҳумо) айтди: Набий ﷺ икки ҳайитда ва жумада {Саббиҳисма роббикал аъло} (Аъло) ҳамда {Ҳал атока ҳадисул ғошия} (Ғошия) (суралари)ни ўқир эдилар. Баъзан (ҳайит ва жума) бир кунда жамланиб қолса, уларнинг иккаласини (ҳам) ўқир эдилар. (Ровий) айтди: Бу бобда Абу Воқид, Самура ибн Жундаб ва Ибн Аббосдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Нуъмон ибн Баширнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Суфён Саврий ва Мисъар ҳам Иброҳим ибн Муҳаммад ибн Мунташирдан Абу Авонанинг ҳадисига ўхшаш ривоят қилганлар. Аммо Суфён ибн Уяйнанинг ривоятида ихтилоф бўлган: ундан Иброҳим ибн Муҳаммад ибн Мунташирдан, у отасидан, у Ҳабиб ибн Солимдан, у отасидан, у Нуъмон ибн Баширдан, деб ривоят қилинади. Биз Ҳабиб ибн Солимнинг отасидан ривоят қилганини билмаймиз. Ҳабиб ибн Солим Нуъмон ибн Баширнинг озод қилинган қули бўлиб, Нуъмон ибн Баширдан (бир неча) ҳадис ривоят қилган. Ибн Уяйнадан ҳам Иброҳим ибн Муҳаммад ибн Мунташирдан уларнинг ривоятига ўхшаш (ривоят) келтирилган. Набий ﷺдан у зот икки ҳайит намозида {Иқтарабатис-соаъа} (Қамар) (сураси)ни ўқир эдилар, деб ҳам ривоят қилинган. Шофиъий ҳам шуни айтади.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مُوسَى الأَنْصَارِيُّ، حَدَّثَنَا مَعْنُ بْنُ عِيسَى، حَدَّثَنَا مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ، عَنْ ضَمْرَةَ بْنِ سَعِيدٍ الْمَازِنِيِّ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ، أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ، سَأَلَ أَبَا وَاقِدٍ اللَّيْثِيَّ مَا كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقْرَأُ بِهِ فِي الْفِطْرِ وَالأَضْحَى قَالَ كَانَ يَقْرَأُ بـــ‏(‏ق والقرآنِ الْمَجِيدِ ‏)‏ ‏(‏اقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ وَانْشَقَّ الْقَمَرُ ‏)‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Ubaydulloh ibn Abdulloh ibn Utba (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu) Abu Voqid al-Laysiydan: «Rasululloh ﷺ fitr va azhada nima (qiroat) oʻqir edilar?» deb soʻradi. U: «{Qof, val-qurʼanil-majiyd} (Qof) va {Iqtarabatis-soaʼatu vanshaqqal qamar} (Qamar) (suralari)ni oʻqir edilar», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahih hadisdir.Убайдуллоҳ ибн Абдуллоҳ ибн Утба (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу) Абу Воқид ал-Лайсийдан: «Расулуллоҳ ﷺ фитр ва азҳада нима (қироат) ўқир эдилар?» деб сўради. У: «{Қоф, вал-қуръанил-мажийд} (Қоф) ва {Иқтарабатис-соаъату ваншаққал қамар} (Қамар) (суралари)ни ўқир эдилар», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ ضَمْرَةَ بْنِ سَعِيدٍ، بِهَذَا الإِسْنَادِ نَحْوَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَأَبُو وَاقِدٍ اللَّيْثِيُّ اسْمُهُ الْحَارِثُ بْنُ عَوْفٍ ‏.‏

Zamra ibn Said (rahimahulloh)dan ham shu isnod bilan shunga oʻxshash (hadis) rivoyat qilingan. Abu Iso aytdi: Abu Voqid al-Laysiyning ismi Horis ibn Avfdir.Замра ибн Саид (раҳимаҳуллоҳ)дан ҳам шу иснод билан шунга ўхшаш (ҳадис) ривоят қилинган. Абу Исо айтди: Абу Воқид ал-Лайсийнинг исми Ҳорис ибн Авфдир.

حَدَّثَنَا مُسْلِمُ بْنُ عَمْرٍو أَبُو عَمْرٍو الْحَذَّاءُ الْمَدِينِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ نَافِعٍ الصَّائِغُ، عَنْ كَثِيرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَبَّرَ فِي الْعِيدَيْنِ فِي الأُولَى سَبْعًا قَبْلَ الْقِرَاءَةِ وَفِي الآخِرَةِ خَمْسًا قَبْلَ الْقِرَاءَةِ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَائِشَةَ وَابْنِ عُمَرَ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ جَدِّ كَثِيرٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ وَهُوَ أَحْسَنُ شَيْءٍ رُوِيَ فِي هَذَا الْبَابِ عَنِ النَّبِيِّ عَلَيْهِ السَّلاَمُ وَاسْمُهُ عَمْرُو بْنُ عَوْفٍ الْمُزَنِيُّ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ ‏.‏ وَهَكَذَا رُوِيَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّهُ صَلَّى بِالْمَدِينَةِ نَحْوَ هَذِهِ الصَّلاَةِ وَهُوَ قَوْلُ أَهْلِ الْمَدِينَةِ ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏ وَرُوِيَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ أَنَّهُ قَالَ فِي التَّكْبِيرِ فِي الْعِيدَيْنِ تِسْعَ تَكْبِيرَاتٍ فِي الرَّكْعَةِ الأُولَى خَمْسًا قَبْلَ الْقِرَاءَةِ وَفِي الرَّكْعَةِ الثَّانِيَةِ يَبْدَأُ بِالْقِرَاءَةِ ثُمَّ يُكَبِّرُ أَرْبَعًا مَعَ تَكْبِيرَةِ الرُّكُوعِ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ غَيْرِ وَاحِدٍ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوُ هَذَا وَهُوَ قَوْلُ أَهْلِ الْكُوفَةِ وَبِهِ يَقُولُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ ‏.‏

Amr ibn Avf al-Muzaniy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ ikki hayitda birinchi (rakaat)da qiroatdan oldin yetti marta, oxirgi (rakaat)da qiroatdan oldin besh marta takbir aytdilar. (Roviy) aytdi: Bu bobda Oisha, Ibn Umar va Abdulloh ibn Amrdan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Kasirning bobosining hadisi hasan hadisdir va u bu bobda Nabiy alayhis-salomdan rivoyat qilingan eng yaxshi narsadir. Uning ismi Amr ibn Avf al-Muzaniydir. Nabiy ﷺning sahobalaridan va boshqalardan boʻlgan baʼzi ilm ahllari shu boʻyicha amal qiladilar. Abu Hurayradan ham u Madinada shu namozga oʻxshash namoz oʻqigani rivoyat qilingan va bu Madina ahlining soʻzidir. Molik ibn Anas, Shofiʼiy, Ahmad va Ishoq ham shuni aytadilar. Abdulloh ibn Masʼuddan u ikki hayitdagi takbir haqida: toʻqqiz takbir, birinchi rakaatda qiroatdan oldin besh marta, ikkinchi rakaatda esa qiroatdan boshlanadi, soʻng rukuʼ takbiri bilan birga toʻrt marta takbir aytiladi, degani rivoyat qilingan. Nabiy ﷺning bir qancha sahobalaridan ham shunga oʻxshash (rivoyat) keltirilgan va bu Kufa ahlining soʻzidir. Sufyon Savriy ham shuni aytadi.Амр ибн Авф ал-Музаний (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ икки ҳайитда биринчи (ракаат)да қироатдан олдин етти марта, охирги (ракаат)да қироатдан олдин беш марта такбир айтдилар. (Ровий) айтди: Бу бобда Оиша, Ибн Умар ва Абдуллоҳ ибн Амрдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Касирнинг бобосининг ҳадиси ҳасан ҳадисдир ва у бу бобда Набий алайҳис-саломдан ривоят қилинган энг яхши нарсадир. Унинг исми Амр ибн Авф ал-Музанийдир. Набий ﷺнинг саҳобаларидан ва бошқалардан бўлган баъзи илм аҳллари шу бўйича амал қиладилар. Абу Ҳурайрадан ҳам у Мадинада шу намозга ўхшаш намоз ўқигани ривоят қилинган ва бу Мадина аҳлининг сўзидир. Молик ибн Анас, Шофиъий, Аҳмад ва Ишоқ ҳам шуни айтадилар. Абдуллоҳ ибн Масъуддан у икки ҳайитдаги такбир ҳақида: тўққиз такбир, биринчи ракаатда қироатдан олдин беш марта, иккинчи ракаатда эса қироатдан бошланади, сўнг рукуъ такбири билан бирга тўрт марта такбир айтилади, дегани ривоят қилинган. Набий ﷺнинг бир қанча саҳобаларидан ҳам шунга ўхшаш (ривоят) келтирилган ва бу Куфа аҳлининг сўзидир. Суфён Саврий ҳам шуни айтади.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ الطَّيَالِسِيُّ، قَالَ أَنْبَأَنَا شُعْبَةُ، عَنْ عَدِيِّ بْنِ ثَابِتٍ، قَالَ سَمِعْتُ سَعِيدَ بْنَ جُبَيْرٍ، يُحَدِّثُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم خَرَجَ يَوْمَ الْفِطْرِ فَصَلَّى رَكْعَتَيْنِ ثُمَّ لَمْ يُصَلِّ قَبْلَهَا وَلاَ بَعْدَهَا ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَأَبِي سَعِيدٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَيْهِ عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ وَبِهِ يَقُولُ الشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏ وَقَدْ رَأَى طَائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ الصَّلاَةَ بَعْدَ صَلاَةِ الْعِيدَيْنِ وَقَبْلَهَا مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ ‏.‏ وَالْقَوْلُ الأَوَّلُ أَصَحُّ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ fitr kuni (musallaga) chiqib, ikki rakaat (namoz) oʻqidilar va undan oldin ham, undan keyin ham (boshqa namoz) oʻqimadilar. (Roviy) aytdi: Bu bobda Abdulloh ibn Umar, Abdulloh ibn Amr va Abu Saiddan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Ibn Abbosning hadisi hasan sahih hadisdir. Nabiy ﷺning sahobalaridan va boshqalardan boʻlgan baʼzi ilm ahllari shu boʻyicha amal qiladilar. Shofiʼiy, Ahmad va Ishoq ham shuni aytadilar. Nabiy ﷺning sahobalaridan va boshqalardan boʻlgan bir toifa ilm ahllari esa ikki hayit namozidan keyin va undan oldin namoz oʻqishni (joiz) koʻrganlar. Birinchi soʻz sahihroqdir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ фитр куни (мусаллага) чиқиб, икки ракаат (намоз) ўқидилар ва ундан олдин ҳам, ундан кейин ҳам (бошқа намоз) ўқимадилар. (Ровий) айтди: Бу бобда Абдуллоҳ ибн Умар, Абдуллоҳ ибн Амр ва Абу Саиддан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Ибн Аббоснинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Набий ﷺнинг саҳобаларидан ва бошқалардан бўлган баъзи илм аҳллари шу бўйича амал қиладилар. Шофиъий, Аҳмад ва Ишоқ ҳам шуни айтадилар. Набий ﷺнинг саҳобаларидан ва бошқалардан бўлган бир тоифа илм аҳллари эса икки ҳайит намозидан кейин ва ундан олдин намоз ўқишни (жоиз) кўрганлар. Биринчи сўз саҳиҳроқдир.

حَدَّثَنَا أَبُو عَمَّارٍ الْحُسَيْنُ بْنُ حُرَيْثٍ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ أَبَانَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْبَجَلِيِّ، عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ حَفْصٍ، وَهُوَ ابْنُ عُمَرَ بْنِ سَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّهُ خَرَجَ فِي يَوْمِ عِيدٍ فَلَمْ يُصَلِّ قَبْلَهَا وَلاَ بَعْدَهَا وَذَكَرَ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَعَلَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, u hayit kuni (musallaga) chiqib, undan oldin ham, undan keyin ham (boshqa namoz) oʻqimadi va Nabiy ﷺ ham shunday qilganlarini zikr qildi. Abu Iso aytdi: Bu hasan sahih hadisdir.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, у ҳайит куни (мусаллага) чиқиб, ундан олдин ҳам, ундан кейин ҳам (бошқа намоз) ўқимади ва Набий ﷺ ҳам шундай қилганларини зикр қилди. Абу Исо айтди: Бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، أَخْبَرَنَا مَنْصُورٌ، وَهُوَ ابْنُ زَاذَانَ عَنِ ابْنِ سِيرِينَ، عَنْ أُمِّ عَطِيَّةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ يُخْرِجُ الأَبْكَارَ وَالْعَوَاتِقَ وَذَوَاتِ الْخُدُورِ وَالْحُيَّضَ فِي الْعِيدَيْنِ فَأَمَّا الْحُيَّضُ فَيَعْتَزِلْنَ الْمُصَلَّى وَيَشْهَدْنَ دَعْوَةَ الْمُسْلِمِينَ قَالَتْ إِحْدَاهُنَّ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنْ لَمْ يَكُنْ لَهَا جِلْبَابٌ قَالَ ‏"‏ فَلْتُعِرْهَا أُخْتُهَا مِنْ جَلاَبِيبِهَا ‏"‏ ‏.‏

Ummu Atiyya (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ ikki hayitda bokira qizlarni, balogʻatga yetgan qizlarni, parda (ortida saqlanadigan) qizlarni va hayizli ayollarni (musallaga) chiqarar edilar. Hayizli ayollar esa namozgohdan chetda turib, musulmonlarning duosida ishtirok etar edilar. Ulardan biri: «Ey Rasululloh, agar (ulardan birining) jilbobi boʻlmasa-chi?» dedi. U zot: «Singlisi oʻz jilboblaridan unga (bittasini) berib tursin», dedilar.Умму Атийя (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ икки ҳайитда бокира қизларни, балоғатга етган қизларни, парда (ортида сақланадиган) қизларни ва ҳайизли аёлларни (мусаллага) чиқарар эдилар. Ҳайизли аёллар эса намозгоҳдан четда туриб, мусулмонларнинг дуосида иштирок этар эдилар. Улардан бири: «Эй Расулуллоҳ, агар (улардан бирининг) жилбоби бўлмаса-чи?» деди. У зот: «Синглиси ўз жилбобларидан унга (биттасини) бериб турсин», дедилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، عَنْ هِشَامِ بْنِ حَسَّانَ، عَنْ حَفْصَةَ بِنْتِ سِيرِينَ، عَنْ أُمِّ عَطِيَّةَ، بِنَحْوِهِ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَجَابِرٍ، ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أُمِّ عَطِيَّةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ ذَهَبَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِلَى هَذَا الْحَدِيثِ وَرَخَّصَ لِلنِّسَاءِ فِي الْخُرُوجِ إِلَى الْعِيدَيْنِ وَكَرِهَهُ بَعْضُهُمْ وَرُوِيَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُبَارَكِ أَنَّهُ قَالَ أَكْرَهُ الْيَوْمَ الْخُرُوجَ لِلنِّسَاءِ فِي الْعِيدَيْنِ فَإِنْ أَبَتِ الْمَرْأَةُ إِلاَّ أَنْ تَخْرُجَ فَلْيَأْذَنْ لَهَا زَوْجُهَا أَنْ تَخْرُجَ فِي أَطْمَارِهَا الْخُلْقَانِ وَلاَ تَتَزَيَّنْ فَإِنْ أَبَتْ أَنْ تَخْرُجَ كَذَلِكَ فَلِلزَّوْجِ أَنْ يَمْنَعَهَا عَنِ الْخُرُوجِ ‏.‏ وَيُرْوَى عَنْ عَائِشَةَ رضى الله عنها قَالَتْ لَوْ رَأَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَا أَحْدَثَ النِّسَاءُ لَمَنَعَهُنَّ الْمَسْجِدَ كَمَا مُنِعَتْ نِسَاءُ بَنِي إِسْرَائِيلَ ‏.‏ وَيُرْوَى عَنْ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ أَنَّهُ كَرِهَ الْيَوْمَ الْخُرُوجَ لِلنِّسَاءِ إِلَى الْعِيدِ ‏.‏

Ummu Atiyya (roziyallohu anho)dan ham (boshqa isnod bilan) shunga oʻxshash (hadis rivoyat qilingan). (Roviy) aytdi: Bu bobda Ibn Abbos va Jobirdan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Ummu Atiyyaning hadisi hasan sahih hadisdir. Baʼzi ilm ahllari shu hadisga binoan ayollarning ikki hayitga chiqishiga ruxsat berganlar, baʼzilari esa buni makruh koʻrganlar. Abdulloh ibn Muborakdan u: «Men bugun ayollarning ikki hayitga chiqishini makruh koʻraman. Agar ayol chiqishdan boshqasiga koʻnmasa, eri unga eski-tuski kiyimlarida, bezanmagan holda chiqishiga ruxsat bersin. Agar u shunday chiqishdan ham bosh tortsa, erning uni chiqishdan man qilishga haqqi bor», degani rivoyat qilingan. Oisha (roziyallohu anho)dan u: «Agar Rasululloh ﷺ ayollar (keyin) ixtiro qilgan narsalarni koʻrganlarida, xuddi Bani Isroil ayollari masjiddan man qilingani kabi ularni ham (masjiddan) man qilgan boʻlur edilar», degani rivoyat qilinadi. Sufyon Savriydan ham u bugun ayollarning hayitga chiqishini makruh koʻrgani rivoyat qilingan.Умму Атийя (розияллоҳу анҳо)дан ҳам (бошқа иснод билан) шунга ўхшаш (ҳадис ривоят қилинган). (Ровий) айтди: Бу бобда Ибн Аббос ва Жобирдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Умму Атийянинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Баъзи илм аҳллари шу ҳадисга биноан аёлларнинг икки ҳайитга чиқишига рухсат берганлар, баъзилари эса буни макруҳ кўрганлар. Абдуллоҳ ибн Муборакдан у: «Мен бугун аёлларнинг икки ҳайитга чиқишини макруҳ кўраман. Агар аёл чиқишдан бошқасига кўнмаса, эри унга эски-туски кийимларида, безанмаган ҳолда чиқишига рухсат берсин. Агар у шундай чиқишдан ҳам бош тортса, эрнинг уни чиқишдан ман қилишга ҳаққи бор», дегани ривоят қилинган. Оиша (розияллоҳу анҳо)дан у: «Агар Расулуллоҳ ﷺ аёллар (кейин) ихтиро қилган нарсаларни кўрганларида, худди Бани Исроил аёллари масжиддан ман қилингани каби уларни ҳам (масжиддан) ман қилган бўлур эдилар», дегани ривоят қилинади. Суфён Саврийдан ҳам у бугун аёлларнинг ҳайитга чиқишини макруҳ кўргани ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الأَعْلَى بْنُ وَاصِلِ بْنِ عَبْدِ الأَعْلَى الْكُوفِيُّ، وَأَبُو زُرْعَةَ قَالاَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الصَّلْتِ، عَنْ فُلَيْحِ بْنِ سُلَيْمَانَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْحَارِثِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم إِذَا خَرَجَ يَوْمَ الْعِيدِ فِي طَرِيقٍ رَجَعَ فِي غَيْرِهِ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ وَأَبِي رَافِعٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَحَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَرَوَى أَبُو تُمَيْلَةَ وَيُونُسُ بْنُ مُحَمَّدٍ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ فُلَيْحِ بْنِ سُلَيْمَانَ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْحَارِثِ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ‏.‏ قَالَ وَقَدِ اسْتَحَبَّ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ لِلإِمَامِ إِذَا خَرَجَ فِي طَرِيقٍ أَنْ يَرْجِعَ فِي غَيْرِهِ اتِّبَاعًا لِهَذَا الْحَدِيثِ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ ‏.‏ وَحَدِيثُ جَابِرٍ كَأَنَّهُ أَصَحُّ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytdi: Nabiy ﷺ hayit kuni bir yoʻldan chiqsalar, boshqa (yoʻl)dan qaytar edilar. (Roviy) aytdi: Bu bobda Abdulloh ibn Umar va Abu Rofeʼdan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan gʻarib hadisdir. Abu Tumayla va Yunus ibn Muhammad bu hadisni Fulayh ibn Sulaymondan, u Said ibn Horisdan, u Jobir ibn Abdullohdan (deb) rivoyat qilganlar. (Roviy) aytdi: Baʼzi ilm ahllari shu hadisga ergashib, imom bir yoʻldan chiqsa, boshqa (yoʻl)dan qaytishini mustahab koʻrganlar. Bu Shofiʼiyning soʻzidir. Jobirning hadisi sahihroqdek koʻrinadi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтди: Набий ﷺ ҳайит куни бир йўлдан чиқсалар, бошқа (йўл)дан қайтар эдилар. (Ровий) айтди: Бу бобда Абдуллоҳ ибн Умар ва Абу Рофеъдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан ғариб ҳадисдир. Абу Тумайла ва Юнус ибн Муҳаммад бу ҳадисни Фулайҳ ибн Сулаймондан, у Саид ибн Ҳорисдан, у Жобир ибн Абдуллоҳдан (деб) ривоят қилганлар. (Ровий) айтди: Баъзи илм аҳллари шу ҳадисга эргашиб, имом бир йўлдан чиқса, бошқа (йўл)дан қайтишини мустаҳаб кўрганлар. Бу Шофиъийнинг сўзидир. Жобирнинг ҳадиси саҳиҳроқдек кўринади.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ الصَّبَّاحِ الْبَزَّارُ الْبَغْدَادِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الصَّمَدِ بْنُ عَبْدِ الْوَارِثِ، عَنْ ثَوَابِ بْنِ عُتْبَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُرَيْدَةَ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم لاَ يَخْرُجُ يَوْمَ الْفِطْرِ حَتَّى يَطْعَمَ وَلاَ يَطْعَمُ يَوْمَ الأَضْحَى حَتَّى يُصَلِّيَ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَأَنَسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ بُرَيْدَةَ بْنِ حُصَيْبٍ الأَسْلَمِيِّ حَدِيثٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَقَالَ مُحَمَّدٌ لاَ أَعْرِفُ لِثَوَابِ بْنِ عُتْبَةَ غَيْرَ هَذَا الْحَدِيثِ ‏.‏ وَقَدِ اسْتَحَبَّ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنْ لاَ يَخْرُجَ يَوْمَ الْفِطْرِ حَتَّى يَطْعَمَ شَيْئًا وَيُسْتَحَبُّ لَهُ أَنْ يُفْطِرَ عَلَى تَمْرٍ وَلاَ يَطْعَمَ يَوْمَ الأَضْحَى حَتَّى يَرْجِعَ ‏.‏

Burayda (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ fitr kuni biror narsa yemaguncha chiqmas, azha kuni esa namoz oʻqimaguncha biror narsa yemas edilar. (Roviy) aytdi: Bu bobda Ali va Anasdan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Burayda ibn Husayb al-Aslamiyning hadisi gʻarib hadisdir. Muhammad aytdi: Men Savob ibn Utbaning bu hadisdan boshqasini bilmayman. Baʼzi ilm ahllari fitr kuni biror narsa yemaguncha chiqmaslikni mustahab koʻrganlar va uning xurmo bilan iftor qilishi (yeyishni boshlashi) mustahab, azha kuni esa qaytib kelmaguncha biror narsa yemaslik (mustahab) deganlar.Бурайда (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ фитр куни бирор нарса емагунча чиқмас, азҳа куни эса намоз ўқимагунча бирор нарса емас эдилар. (Ровий) айтди: Бу бобда Али ва Анасдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Бурайда ибн Ҳусайб ал-Асламийнинг ҳадиси ғариб ҳадисдир. Муҳаммад айтди: Мен Савоб ибн Утбанинг бу ҳадисдан бошқасини билмайман. Баъзи илм аҳллари фитр куни бирор нарса емагунча чиқмасликни мустаҳаб кўрганлар ва унинг хурмо билан ифтор қилиши (ейишни бошлаши) мустаҳаб, азҳа куни эса қайтиб келмагунча бирор нарса емаслик (мустаҳаб) деганлар.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ، عَنْ حَفْصِ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ أَنَسٍ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ يُفْطِرُ عَلَى تَمَرَاتٍ يَوْمَ الْفِطْرِ قَبْلَ أَنْ يَخْرُجَ إِلَى الْمُصَلَّى ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ fitr kuni musallaga chiqishdan oldin bir necha dona xurmo bilan iftor qilar (yeb olar) edilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻarib sahih hadisdir.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ фитр куни мусаллага чиқишдан олдин бир неча дона хурмо билан ифтор қилар (еб олар) эдилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғариб саҳиҳ ҳадисдир.