حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا الْمُغِيرَةُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِي الزِّنَادِ، عَنِ الأَعْرَجِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ خَيْرُ يَوْمٍ طَلَعَتْ فِيهِ الشَّمْسُ يَوْمُ الْجُمُعَةِ فِيهِ خُلِقَ آدَمُ وَفِيهِ أُدْخِلَ الْجَنَّةَ وَفِيهِ أُخْرِجَ مِنْهَا وَلاَ تَقُومُ السَّاعَةُ إِلاَّ فِي يَوْمِ الْجُمُعَةِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي لُبَابَةَ وَسَلْمَانَ وَأَبِي ذَرٍّ وَسَعْدِ بْنِ عُبَادَةَ وَأَوْسِ بْنِ أَوْسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ: «Quyosh chiqqan kunlarning eng yaxshisi — juma kunidir. Unda Odam yaratildi, unda jannatga kiritildi va undan unda chiqarildi. Qiyomat ham faqat juma kunida qoim boʻladi», dedilar. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan sahih hadisdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ: «Қуёш чиққан кунларнинг энг яхшиси — жума кунидир. Унда Одам яратилди, унда жаннатга киритилди ва ундан унда чиқарилди. Қиёмат ҳам фақат жума кунида қоим бўлади», дедилар. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الصَّبَّاحِ الْهَاشِمِيُّ الْبَصْرِيُّ الْعَطَّارُ، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الْمَجِيدِ الْحَنَفِيُّ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ وَرْدَانَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ ‏"‏ الْتَمِسُوا السَّاعَةَ الَّتِي تُرْجَى فِي يَوْمِ الْجُمُعَةِ بَعْدَ الْعَصْرِ إِلَى غَيْبُوبَةِ الشَّمْسِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ عَنْ أَنَسٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنْ غَيْرِ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَمُحَمَّدُ بْنُ أَبِي حُمَيْدٍ يُضَعَّفُ ضَعَّفَهُ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ قِبَلِ حِفْظِهِ وَيُقَالُ لَهُ حَمَّادُ بْنُ أَبِي حُمَيْدٍ وَيُقَالُ هُوَ أَبُو إِبْرَاهِيمَ الأَنْصَارِيُّ وَهُوَ مُنْكَرُ الْحَدِيثِ ‏.‏ وَرَأَى بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ أَنَّ السَّاعَةَ الَّتِي تُرْجَى فِيهَا بَعْدَ الْعَصْرِ إِلَى أَنْ تَغْرُبَ الشَّمْسُ ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏ وَقَالَ أَحْمَدُ أَكْثَرُ الأَحَادِيثِ فِي السَّاعَةِ الَّتِي تُرْجَى فِيهَا إِجَابَةُ الدَّعْوَةِ أَنَّهَا بَعْدَ صَلاَةِ الْعَصْرِ وَتُرْجَى بَعْدَ زَوَالِ الشَّمْسِ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ: «Juma kunidagi (duo) ijobat qilinishi umid etiladigan soatni asrdan keyin quyosh botgunga qadar (boʻlgan vaqtda) izlanglar», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis shu vajhdan gʻaribdir. Bu hadis Anasdan Nabiy ﷺdan boshqa vajhdan ham rivoyat qilingan. Muhammad ibn Abu Humayd zaif sanaladi; uni baʼzi ahli ilm hofizasi tarafidan zaiflashtirgan. Unga Hammod ibn Abu Humayd ham deyiladi va u Abu Ibrohim al-Ansoriy boʻlib, munkarul-hadisdir. Nabiy ﷺning ashoblaridan va boshqalaridan baʼzi ahli ilm shuni — ijobat umid etiladigan soat asrdan keyin quyosh botgunga qadar ekanligini — rivoyat qilganlar. Ahmad va Ishoq ham shunga qoiildir. Ahmad aytdi: Duo ijobat etilishi umid etiladigan soat haqidagi hadislarning aksari uning asr namozidan keyin ekanligini (bildiradi), shuningdek u quyosh ogʻgandan keyin ham umid etiladi.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ: «Жума кунидаги (дуо) ижобат қилиниши умид этиладиган соатни асрдан кейин қуёш ботгунга қадар (бўлган вақтда) изланглар», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис шу важҳдан ғарибдир. Бу ҳадис Анасдан Набий ﷺдан бошқа важҳдан ҳам ривоят қилинган. Муҳаммад ибн Абу Ҳумайд заиф саналади; уни баъзи аҳли илм ҳофизаси тарафидан заифлаштирган. Унга Ҳаммод ибн Абу Ҳумайд ҳам дейилади ва у Абу Иброҳим ал-Ансорий бўлиб, мункарул-ҳадисдир. Набий ﷺнинг ашобларидан ва бошқаларидан баъзи аҳли илм шуни — ижобат умид этиладиган соат асрдан кейин қуёш ботгунга қадар эканлигини — ривоят қилганлар. Аҳмад ва Ишоқ ҳам шунга қоиилдир. Аҳмад айтди: Дуо ижобат этилиши умид этиладиган соат ҳақидаги ҳадисларнинг аксари унинг аср намозидан кейин эканлигини (билдиради), шунингдек у қуёш оғгандан кейин ҳам умид этилади.

حَدَّثَنَا زِيَادُ بْنُ أَيُّوبَ الْبَغْدَادِيُّ، حَدَّثَنَا أَبُو عَامِرٍ الْعَقَدِيُّ، حَدَّثَنَا كَثِيرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرِو بْنِ عَوْفٍ الْمُزَنِيُّ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِنَّ فِي الْجُمُعَةِ سَاعَةً لاَ يَسْأَلُ اللَّهَ الْعَبْدُ فِيهَا شَيْئًا إِلاَّ آتَاهُ اللَّهُ إِيَّاهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ أَيَّةُ سَاعَةٍ هِيَ قَالَ ‏"‏ حِينَ تُقَامُ الصَّلاَةُ إِلَى الاِنْصِرَافِ مِنْهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي مُوسَى وَأَبِي ذَرٍّ وَسَلْمَانَ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَلاَمٍ وَأَبِي لُبَابَةَ وَسَعْدِ بْنِ عُبَادَةَ وَأَبِي أُمَامَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَمْرِو بْنِ عَوْفٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Amr ibn Avf al-Muzaniy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ: «Albatta, jumada bir soat bordirki, banda unda Allohdan biror narsa soʻrasa, Alloh unga albatta ato qiladi», dedilar. (Sahobalar): «Yo Rasululloh, u qaysi soat?» deyishdi. U zot: «Namoz qoim qilinganidan tortib undan farigʻ boʻlinguncha (boʻlgan vaqt)dir», dedilar. Abu Iso aytdi: Amr ibn Avfning hadisi hasan gʻarib hadisdir.Амр ибн Авф ал-Музаний (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ: «Албатта, жумада бир соат бордирки, банда унда Аллоҳдан бирор нарса сўраса, Аллоҳ унга албатта ато қилади», дедилар. (Саҳобалар): «Ё Расулуллоҳ, у қайси соат?» дейишди. У зот: «Намоз қоим қилинганидан тортиб ундан фариғ бўлингунча (бўлган вақт)дир», дедилар. Абу Исо айтди: Амр ибн Авфнинг ҳадиси ҳасан ғариб ҳадисдир.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مُوسَى الأَنْصَارِيُّ، حَدَّثَنَا مَعْنٌ، حَدَّثَنَا مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْهَادِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ خَيْرُ يَوْمٍ طَلَعَتْ فِيهِ الشَّمْسُ يَوْمُ الْجُمُعَةِ فِيهِ خُلِقَ آدَمُ وَفِيهِ أُدْخِلَ الْجَنَّةَ وَفِيهِ أُهْبِطَ مِنْهَا وَفِيهِ سَاعَةٌ لاَ يُوَافِقُهَا عَبْدٌ مُسْلِمٌ يُصَلِّي فَيَسْأَلُ اللَّهَ فِيهَا شَيْئًا إِلاَّ أَعْطَاهُ إِيَّاهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ فَلَقِيتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ سَلاَمٍ فَذَكَرْتُ لَهُ هَذَا الْحَدِيثَ فَقَالَ أَنَا أَعْلَمُ بِتِلْكَ السَّاعَةِ ‏.‏ فَقُلْتُ أَخْبِرْنِي بِهَا وَلاَ تَضْنَنْ بِهَا عَلَىَّ قَالَ هِيَ بَعْدَ الْعَصْرِ إِلَى أَنْ تَغْرُبَ الشَّمْسُ ‏.‏ فَقُلْتُ كَيْفَ تَكُونُ بَعْدَ الْعَصْرِ وَقَدْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ يُوَافِقُهَا عَبْدٌ مَسْلِمٌ وَهُوَ يُصَلِّي ‏"‏ ‏.‏ وَتِلْكَ السَّاعَةُ لاَ يُصَلَّى فِيهَا فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَلاَمٍ أَلَيْسَ قَدْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ جَلَسَ مَجْلِسًا يَنْتَظِرُ الصَّلاَةَ فَهُوَ فِي صَلاَةٍ ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ بَلَى ‏.‏ قَالَ فَهُوَ ذَاكَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْحَدِيثِ قِصَّةٌ طَوِيلَةٌ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ قَالَ وَمَعْنَى قَوْلِهِ ‏"‏ أَخْبِرْنِي بِهَا وَلاَ تَضْنَنْ بِهَا عَلَىَّ ‏"‏ ‏.‏ لاَ تَبْخَلْ بِهَا عَلَىَّ وَالضَّنُّ الْبُخْلُ وَالظَّنِينُ الْمُتَّهَمُ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Quyosh chiqqan kunlarning eng yaxshisi — juma kunidir. Unda Odam yaratildi, unda jannatga kiritildi va undan unda tushirildi. Unda bir soat bordirki, musulmon banda namoz oʻqib turgan holida unga muvofiq kelib, Allohdan unda biror narsa soʻrasa, Alloh unga albatta uni ato qiladi», dedilar. Abu Hurayra aytdi: Soʻng men Abdulloh ibn Salom bilan uchrashib, unga bu hadisni aytib berdim. U: «Men o soatni yaxshiroq bilaman», dedi. Men: «Menga uni xabar bering va undan menga bermay (bahillik) qilmang», dedim. U: «U asrdan keyin quyosh botgunga qadar (boʻlgan vaqt)dir», dedi. Men: «U qanday qilib asrdan keyin boʻladi, axir Rasululloh ﷺ: ‹Unga musulmon banda namoz oʻqib turgan holida muvofiq kelmaydi›, dedilar-ku? Holbuki o soatda namoz oʻqilmaydi», dedim. Abdulloh ibn Salom: «Rasululloh ﷺ: ‹Kim namozni kutib bir majlisda oʻtirsa, u namozdadir›, demaganmilar?» dedi. Men: «Ha», dedim. U: «Bas, u oʻshadir», dedi. Abu Iso aytdi: Hadisda uzun qissa bordir. Abu Iso aytdi: Bu hasan sahih hadisdir. (U) dediki, uning «menga uni xabar bering va undan menga bahillik qilmang» soʻzining maʼnosi — undan menga bahillik qilmang demakdir; «ad-dann» — bahillik, «az-zaniyn» esa ayblanmish (kishi) demakdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Қуёш чиққан кунларнинг энг яхшиси — жума кунидир. Унда Одам яратилди, унда жаннатга киритилди ва ундан унда туширилди. Унда бир соат бордирки, мусулмон банда намоз ўқиб турган ҳолида унга мувофиқ келиб, Аллоҳдан унда бирор нарса сўраса, Аллоҳ унга албатта уни ато қилади», дедилар. Абу Ҳурайра айтди: Сўнг мен Абдуллоҳ ибн Салом билан учрашиб, унга бу ҳадисни айтиб бердим. У: «Мен о соатни яхшироқ биламан», деди. Мен: «Менга уни хабар беринг ва ундан менга бермай (баҳиллик) қилманг», дедим. У: «У асрдан кейин қуёш ботгунга қадар (бўлган вақт)дир», деди. Мен: «У қандай қилиб асрдан кейин бўлади, ахир Расулуллоҳ ﷺ: ‹Унга мусулмон банда намоз ўқиб турган ҳолида мувофиқ келмайди›, дедилар-ку? Ҳолбуки о соатда намоз ўқилмайди», дедим. Абдуллоҳ ибн Салом: «Расулуллоҳ ﷺ: ‹Ким намозни кутиб бир мажлисда ўтирса, у намоздадир›, демаганмилар?» деди. Мен: «Ҳа», дедим. У: «Бас, у ўшадир», деди. Абу Исо айтди: Ҳадисда узун қисса бордир. Абу Исо айтди: Бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. (У) дедики, унинг «менга уни хабар беринг ва ундан менга баҳиллик қилманг» сўзининг маъноси — ундан менга баҳиллик қилманг демакдир; «ад-данн» — баҳиллик, «аз-занийн» эса айбланмиш (киши) демакдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَالِمٍ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّهُ سَمِعَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ مَنْ أَتَى الْجُمُعَةَ فَلْيَغْتَسِلْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عُمَرَ وَأَبِي سَعِيدٍ وَجَابِرٍ وَالْبَرَاءِ وَعَائِشَةَ وَأَبِي الدَّرْدَاءِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, u Nabiy ﷺning: «Kim jumaga kelsa, gʻusl qilsin», deyayotganlarini eshitdi. Abu Iso aytdi: Ibn Umarning hadisi hasan sahih hadisdir.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, у Набий ﷺнинг: «Ким жумага келса, ғусл қилсин», деяётганларини эшитди. Абу Исо айтди: Ибн Умарнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.

وَرُوِيَ عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم هَذَا الْحَدِيثُ أَيْضًا ‏.‏ حَدَّثَنَا بِذَلِكَ قُتَيْبَةُ حَدَّثَنَا اللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ شِهَابٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ عَنْ أَبِيهِ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم مِثْلَهُ ‏.‏ وَقَالَ مُحَمَّدٌ وَحَدِيثُ الزُّهْرِيِّ عَنْ سَالِمٍ عَنْ أَبِيهِ وَحَدِيثُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِيهِ كِلاَ الْحَدِيثَيْنِ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَصْحَابِ الزُّهْرِيِّ عَنِ الزُّهْرِيِّ قَالَ حَدَّثَنِي آلُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan ham bu hadis shunga oʻxshash Nabiy ﷺdan rivoyat qilinadi. Muhammad (al-Buxoriy) dediki: az-Zuhriyning Solimdan, uning otasidan (rivoyat qilgan) hadisi ham, Abdulloh ibn Abdullohning otasidan (rivoyat qilgan) hadisi ham — ikkala hadis ham sahihdir.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ҳам бу ҳадис шунга ўхшаш Набий ﷺдан ривоят қилинади. Муҳаммад (ал-Бухорий) дедики: аз-Зуҳрийнинг Солимдан, унинг отасидан (ривоят қилган) ҳадиси ҳам, Абдуллоҳ ибн Абдуллоҳнинг отасидан (ривоят қилган) ҳадиси ҳам — иккала ҳадис ҳам саҳиҳдир.

قَالَ أَبُو عِيسَى وَقَدْ رُوِيَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنْ عُمَرَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي الْغُسْلِ يَوْمَ الْجُمُعَةِ أَيْضًا وَهُوَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ رَوَاهُ يُونُسُ وَمَعْمَرٌ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ سَالِمٍ عَنْ أَبِيهِ بَيْنَمَا عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ يَخْطُبُ يَوْمَ الْجُمُعَةِ إِذْ دَخَلَ رَجُلٌ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ أَيَّةُ سَاعَةٍ هَذِهِ فَقَالَ مَا هُوَ إِلاَّ أَنْ سَمِعْتُ النِّدَاءَ وَمَا زِدْتُ عَلَى أَنْ تَوَضَّأْتُ ‏.‏ قَالَ وَالْوُضُوءَ أَيْضًا وَقَدْ عَلِمْتَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَمَرَ بِالْغُسْلِ ‏.‏ حَدَّثَنَا بِذَلِكَ أَبُو بَكْرٍ مُحَمَّدُ بْنُ أَبَانَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ عَنْ مَعْمَرٍ عَنِ الزُّهْرِيِّ ‏.‏

Abu Iso aytdi: Ibn Umardan, uning Umardan, uning Nabiy ﷺdan juma kuni gʻusl qilish haqida rivoyat qilgani ham bordir va u hasan sahih hadisdir. Uni Yunus va Maʼmar az-Zuhriydan, u Solimdan, u otasidan rivoyat qilgan: Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu) juma kuni xutba qilib turgan edi, shu asnoda Nabiy ﷺning ashoblaridan bir kishi kirib keldi. (Umar): «Bu qanday soat (kelish)?» dedi. (U kishi): «Men azonni eshitishim bilanoq tahorat qilishdan boshqa narsa qilmadim», dedi. (Umar): «Tahorat ham-a? Holbuki sen Rasululloh ﷺ gʻusl qilishga buyurganlarini bilasan», dedi.Абу Исо айтди: Ибн Умардан, унинг Умардан, унинг Набий ﷺдан жума куни ғусл қилиш ҳақида ривоят қилгани ҳам бордир ва у ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Уни Юнус ва Маъмар аз-Зуҳрийдан, у Солимдан, у отасидан ривоят қилган: Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу) жума куни хутба қилиб турган эди, шу аснода Набий ﷺнинг ашобларидан бир киши кириб келди. (Умар): «Бу қандай соат (келиш)?» деди. (У киши): «Мен азонни эшитишим биланоқ таҳорат қилишдан бошқа нарса қилмадим», деди. (Умар): «Таҳорат ҳам-а? Ҳолбуки сен Расулуллоҳ ﷺ ғусл қилишга буюрганларини биласан», деди.

قَالَ وَحَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، أَخْبَرَنَا أَبُو صَالِحٍ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ صَالِحٍ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ يُونُسَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، بِهَذَا الْحَدِيثِ ‏.‏ وَرَوَى مَالِكٌ، هَذَا الْحَدِيثَ عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَالِمٍ، قَالَ بَيْنَمَا عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ يَخْطُبُ يَوْمَ الْجُمُعَةِ ‏.‏ فَذَكَرَ هَذَا الْحَدِيثَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَسَأَلْتُ مُحَمَّدًا عَنْ هَذَا فَقَالَ الصَّحِيحُ حَدِيثُ الزُّهْرِيِّ عَنْ سَالِمٍ عَنْ أَبِيهِ ‏.‏ قَالَ مُحَمَّدٌ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ مَالِكٍ أَيْضًا عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ سَالِمٍ عَنْ أَبِيهِ نَحْوُ هَذَا الْحَدِيثِ ‏.‏

Bu hadis (boshqa isnod bilan) az-Zuhriydan ham rivoyat qilingan. Molik bu hadisni az-Zuhriydan, u Solim (rahimahulloh)dan rivoyat qilgan: U dediki, Umar ibn al-Xattob juma kuni xutba qilib turgan edi, deb ana shu hadisni zikr qildi. Abu Iso aytdi: Men Muhammad (al-Buxoriy)dan bu haqida soʻradim. U: «Sahihi — az-Zuhriyning Solimdan, uning otasidan (rivoyat qilgan) hadisidir», dedi. Muhammad dediki: Molikdan ham az-Zuhriydan, u Solimdan, u otasidan shu hadisga oʻxshash rivoyat qilingan.Бу ҳадис (бошқа иснод билан) аз-Зуҳрийдан ҳам ривоят қилинган. Молик бу ҳадисни аз-Зуҳрийдан, у Солим (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилган: У дедики, Умар ибн ал-Хаттоб жума куни хутба қилиб турган эди, деб ана шу ҳадисни зикр қилди. Абу Исо айтди: Мен Муҳаммад (ал-Бухорий)дан бу ҳақида сўрадим. У: «Саҳиҳи — аз-Зуҳрийнинг Солимдан, унинг отасидан (ривоят қилган) ҳадисидир», деди. Муҳаммад дедики: Моликдан ҳам аз-Зуҳрийдан, у Солимдан, у отасидан шу ҳадисга ўхшаш ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، وَأَبُو جَنَابٍ يَحْيَى بْنُ أَبِي حَيَّةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عِيسَى، عَنْ يَحْيَى بْنِ الْحَارِثِ، عَنْ أَبِي الأَشْعَثِ الصَّنْعَانِيِّ، عَنْ أَوْسِ بْنِ أَوْسٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنِ اغْتَسَلَ يَوْمَ الْجُمُعَةِ وَغَسَّلَ وَبَكَّرَ وَابْتَكَرَ وَدَنَا وَاسْتَمَعَ وَأَنْصَتَ كَانَ لَهُ بِكُلِّ خَطْوَةٍ يَخْطُوهَا أَجْرُ سَنَةٍ صِيَامُهَا وَقِيَامُهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ مَحْمُودٌ قَالَ وَكِيعٌ اغْتَسَلَ هُوَ وَغَسَّلَ امْرَأَتَهُ ‏.‏ قَالَ وَيُرْوَى عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُبَارَكِ أَنَّهُ قَالَ فِي هَذَا الْحَدِيثِ ‏"‏ مَنْ غَسَّلَ وَاغْتَسَلَ ‏"‏ ‏.‏ يَعْنِي غَسَلَ رَأْسَهُ وَاغْتَسَلَ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي بَكْرٍ وَعِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ وَسَلْمَانَ وَأَبِي ذَرٍّ وَأَبِي سَعِيدٍ وَابْنِ عُمَرَ وَأَبِي أَيُّوبَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَوْسِ بْنِ أَوْسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَأَبُو الأَشْعَثِ الصَّنْعَانِيُّ اسْمُهُ شَرَاحِيلُ بْنُ آدَةَ ‏.‏ وَأَبُو جَنَابٍ يَحْيَى بْنُ حَبِيبٍ الْقَصَّابُ الْكُوفِيُّ ‏.‏

Avs ibn Avs (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Kim juma kuni gʻusl qildirsa va (oʻzi) gʻusl qilsa, erta tongda kelsa va boshlanishida hozir boʻlsa, (imomga) yaqinlashsa, quloq solsa va jim turib tinglasa, unga qoʻygan har bir qadami evaziga bir yillik roʻzasi va (kechalari) qiyomi (boʻlmish ibodat)ning ajri boʻladi», dedilar. Mahmud aytdi: Vakiʼ dediki, «(oʻzi) gʻusl qildi va xotinini gʻusl qildirdi (jimo qilib, ularning ikkovi gʻuslga muhtoj boʻldi)» (degani). (Tirmidhi) dediki: Abdulloh ibn al-Muborakdan rivoyat qilinadiki, u bu hadis haqida «kim (boshini) yuvsa va gʻusl qilsa» — yaʼni boshini yuvib, gʻusl qilsa, dedi. Abu Iso aytdi: Avs ibn Avsning hadisi hasan hadisdir. Abul-Ashʼas as-Sanʼoniyning ismi Sharohil ibn Oda, Abu Janob esa Yahyo ibn Habib al-Qassob al-Kufiydir.Авс ибн Авс (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Ким жума куни ғусл қилдирса ва (ўзи) ғусл қилса, эрта тонгда келса ва бошланишида ҳозир бўлса, (имомга) яқинлашса, қулоқ солса ва жим туриб тингласа, унга қўйган ҳар бир қадами эвазига бир йиллик рўзаси ва (кечалари) қиёми (бўлмиш ибодат)нинг ажри бўлади», дедилар. Маҳмуд айтди: Вакиъ дедики, «(ўзи) ғусл қилди ва хотинини ғусл қилдирди (жимо қилиб, уларнинг иккови ғуслга муҳтож бўлди)» (дегани). (Тирмидҳи) дедики: Абдуллоҳ ибн ал-Муборакдан ривоят қилинадики, у бу ҳадис ҳақида «ким (бошини) ювса ва ғусл қилса» — яъни бошини ювиб, ғусл қилса, деди. Абу Исо айтди: Авс ибн Авснинг ҳадиси ҳасан ҳадисдир. Абул-Ашъас ас-Санъонийнинг исми Шароҳил ибн Ода, Абу Жаноб эса Яҳё ибн Ҳабиб ал-Қассоб ал-Куфийдир.

حَدَّثَنَا أَبُو مُوسَى، مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ سُفْيَانَ الْجَحْدَرِيُّ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنِ الْحَسَنِ، عَنْ سَمُرَةَ بْنِ جُنْدَبٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ تَوَضَّأَ يَوْمَ الْجُمُعَةِ فَبِهَا وَنِعْمَتْ وَمَنِ اغْتَسَلَ فَالْغُسْلُ أَفْضَلُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَعَائِشَةَ وَأَنَسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ سَمُرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَاهُ بَعْضُ أَصْحَابِ قَتَادَةَ عَنْ قَتَادَةَ عَنِ الْحَسَنِ عَنْ سَمُرَةَ بْنِ جُنْدَبٍ وَرَوَاهُ بَعْضُهُمْ عَنْ قَتَادَةَ عَنِ الْحَسَنِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مُرْسَلٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَمَنْ بَعْدَهُمُ اخْتَارُوا الْغُسْلَ يَوْمَ الْجُمُعَةِ وَرَأَوْا أَنْ يُجْزِئَ الْوُضُوءُ مِنَ الْغُسْلِ يَوْمَ الْجُمُعَةِ ‏.‏ قَالَ الشَّافِعِيُّ وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ أَمْرَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِالْغُسْلِ يَوْمَ الْجُمُعَةِ أَنَّهُ عَلَى الاِخْتِيَارِ لاَ عَلَى الْوُجُوبِ حَدِيثُ عُمَرَ حَيْثُ قَالَ لِعُثْمَانَ وَالْوُضُوءَ أَيْضًا وَقَدْ عَلِمْتَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَمَرَ بِالْغُسْلِ يَوْمَ الْجُمُعَةِ ‏.‏ فَلَوْ عَلِمَا أَنَّ أَمْرَهُ عَلَى الْوُجُوبِ لاَ عَلَى الاِخْتِيَارِ لَمْ يَتْرُكْ عُمَرُ عُثْمَانَ حَتَّى يَرُدَّهُ وَيَقُولَ لَهُ ارْجِعْ فَاغْتَسِلْ وَلَمَا خَفِيَ عَلَى عُثْمَانَ ذَلِكَ مَعَ عِلْمِهِ وَلَكِنْ دَلَّ فِي هَذَا الْحَدِيثِ أَنَّ الْغُسْلَ يَوْمَ الْجُمُعَةِ فِيهِ فَضْلٌ مِنْ غَيْرِ وُجُوبٍ يَجِبُ عَلَى الْمَرْءِ فِي ذَلِكَ ‏.‏

Samura ibn Jundab (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Kim juma kuni tahorat qilsa, bu yaxshi va neʼmatdir; kim gʻusl qilsa, gʻusl afzaldir», dedilar. Abu Iso aytdi: Samuraning hadisi hasan hadisdir. Uni Qatodaning ashoblaridan baʼzilari Qatodadan, u Hasandan, u Samura ibn Jundabdan rivoyat qilgan; baʼzilari esa uni Qatodadan, u Hasandan, u Nabiy ﷺdan mursal qilib rivoyat qilgan. Nabiy ﷺning ashoblaridan boʻlgan ahli ilm va ulardan keyingilar huzurida amal shunga binoandir; ular juma kuni gʻusl qilishni ixtiyor qilganlar va juma kuni tahorat gʻusl oʻrnida kifoya qiladi deb bilganlar. Shofeiy aytdi: Nabiy ﷺning juma kuni gʻusl qilishga buyurganlari vujub uchun emas, ixtiyor uchun ekanligiga dalolat qiladigan narsalardan biri Umarning hadisidir; u Usmonga: «Tahorat ham-a? Holbuki sen Rasululloh ﷺ juma kuni gʻusl qilishga buyurganlarini bilasan», degan edi. Agar ikkovlari uning buyrugʻi ixtiyor uchun emas, vujub uchun ekanligini bilganlarida, Umar Usmonni qaytarib: ‹Qaytib borib, gʻusl qil› demasdan qoʻyib yubormas edi va Usmondan, uning ilmi bilan birga, bu (hukm) yashirin qolmas edi. Lekin bu hadis juma kuni gʻusl qilishda kishi uchun vojib boʻlmagan fazl borligiga dalolat qildi.Самура ибн Жундаб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Ким жума куни таҳорат қилса, бу яхши ва неъматдир; ким ғусл қилса, ғусл афзалдир», дедилар. Абу Исо айтди: Самуранинг ҳадиси ҳасан ҳадисдир. Уни Қатоданинг ашобларидан баъзилари Қатодадан, у Ҳасандан, у Самура ибн Жундабдан ривоят қилган; баъзилари эса уни Қатодадан, у Ҳасандан, у Набий ﷺдан мурсал қилиб ривоят қилган. Набий ﷺнинг ашобларидан бўлган аҳли илм ва улардан кейингилар ҳузурида амал шунга биноандир; улар жума куни ғусл қилишни ихтиёр қилганлар ва жума куни таҳорат ғусл ўрнида кифоя қилади деб билганлар. Шофеий айтди: Набий ﷺнинг жума куни ғусл қилишга буюрганлари вужуб учун эмас, ихтиёр учун эканлигига далолат қиладиган нарсалардан бири Умарнинг ҳадисидир; у Усмонга: «Таҳорат ҳам-а? Ҳолбуки сен Расулуллоҳ ﷺ жума куни ғусл қилишга буюрганларини биласан», деган эди. Агар икковлари унинг буйруғи ихтиёр учун эмас, вужуб учун эканлигини билганларида, Умар Усмонни қайтариб: ‹Қайтиб бориб, ғусл қил› демасдан қўйиб юбормас эди ва Усмондан, унинг илми билан бирга, бу (ҳукм) яширин қолмас эди. Лекин бу ҳадис жума куни ғусл қилишда киши учун вожиб бўлмаган фазл борлигига далолат қилди.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ تَوَضَّأَ فَأَحْسَنَ الْوُضُوءَ ثُمَّ أَتَى الْجُمُعَةَ فَدَنَا وَاسْتَمَعَ وَأَنْصَتَ غُفِرَ لَهُ مَا بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْجُمُعَةِ وَزِيَادَةُ ثَلاَثَةِ أَيَّامٍ وَمَنْ مَسَّ الْحَصَى فَقَدْ لَغَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Kim tahorat qilib, tahoratini chiroyli qilsa, soʻng jumaga kelib, (imomga) yaqinlashsa, quloq solsa va jim turib tinglasa, u bilan (oldingi) juma orasidagi (gunohlari), yana uch kunlik (gunohlari ham) qoʻshib kechiriladi. Kim shagʻalni (qoʻli bilan) ushlab oʻynasa, behuda ish qilibdi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hasan sahih hadisdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Ким таҳорат қилиб, таҳоратини чиройли қилса, сўнг жумага келиб, (имомга) яқинлашса, қулоқ солса ва жим туриб тингласа, у билан (олдинги) жума орасидаги (гуноҳлари), яна уч кунлик (гуноҳлари ҳам) қўшиб кечирилади. Ким шағални (қўли билан) ушлаб ўйнаса, беҳуда иш қилибди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مُوسَى الأَنْصَارِيُّ، حَدَّثَنَا مَعْنٌ، حَدَّثَنَا مَالِكٌ، عَنْ سُمَىٍّ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنِ اغْتَسَلَ يَوْمَ الْجُمُعَةِ غُسْلَ الْجَنَابَةِ ثُمَّ رَاحَ فَكَأَنَّمَا قَرَّبَ بَدَنَةً وَمَنْ رَاحَ فِي السَّاعَةِ الثَّانِيَةِ فَكَأَنَّمَا قَرَّبَ بَقَرَةً وَمَنْ رَاحَ فِي السَّاعَةِ الثَّالِثَةِ فَكَأَنَّمَا قَرَّبَ كَبْشًا أَقْرَنَ وَمَنْ رَاحَ فِي السَّاعَةِ الرَّابِعَةِ فَكَأَنَّمَا قَرَّبَ دَجَاجَةً وَمَنْ رَاحَ فِي السَّاعَةِ الْخَامِسَةِ فَكَأَنَّمَا قَرَّبَ بَيْضَةً فَإِذَا خَرَجَ الإِمَامُ حَضَرَتِ الْمَلاَئِكَةُ يَسْتَمِعُونَ الذِّكْرَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَسَمُرَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Kim juma kuni janobat gʻusli kabi gʻusl qilib, soʻng (erta) borsa, u xuddi (qurbonlik uchun) bir tuya yaqinlashtirgandek boʻladi. Kim ikkinchi soatda borsa, u xuddi bir sigir yaqinlashtirgandek boʻladi. Kim uchinchi soatda borsa, u xuddi shoxdor bir qoʻchqor yaqinlashtirgandek boʻladi. Kim toʻrtinchi soatda borsa, u xuddi bir tovuq yaqinlashtirgandek boʻladi. Kim beshinchi soatda borsa, u xuddi bir tuxum yaqinlashtirgandek boʻladi. Imom (xutbaga) chiqqanida, farishtalar zikrni tinglagani hozir boʻladilar», dedilar. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan sahih hadisdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Ким жума куни жанобат ғусли каби ғусл қилиб, сўнг (эрта) борса, у худди (қурбонлик учун) бир туя яқинлаштиргандек бўлади. Ким иккинчи соатда борса, у худди бир сигир яқинлаштиргандек бўлади. Ким учинчи соатда борса, у худди шохдор бир қўчқор яқинлаштиргандек бўлади. Ким тўртинчи соатда борса, у худди бир товуқ яқинлаштиргандек бўлади. Ким бешинчи соатда борса, у худди бир тухум яқинлаштиргандек бўлади. Имом (хутбага) чиққанида, фаришталар зикрни тинглагани ҳозир бўладилар», дедилар. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ خَشْرَمٍ، أَخْبَرَنَا عِيسَى بْنُ يُونُسَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو، عَنْ عَبِيدَةَ بْنِ سُفْيَانَ، عَنْ أَبِي الْجَعْدِ يَعْنِي الضَّمْرِيَّ، وَكَانَتْ، لَهُ صُحْبَةٌ فِيمَا زَعَمَ مُحَمَّدُ بْنُ عَمْرٍو قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ تَرَكَ الْجُمُعَةَ ثَلاَثَ مَرَّاتٍ تَهَاوُنًا بِهَا طَبَعَ اللَّهُ عَلَى قَلْبِهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَسَمُرَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي الْجَعْدِ حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ قَالَ وَسَأَلْتُ مُحَمَّدًا عَنِ اسْمِ أَبِي الْجَعْدِ الضَّمْرِيِّ فَلَمْ يَعْرِفِ اسْمَهُ وَقَالَ لاَ أَعْرِفُ لَهُ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم إِلاَّ هَذَا الْحَدِيثَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَلاَ نَعْرِفُ هَذَا الْحَدِيثَ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو ‏.‏

Abul-Jaʼd az-Zamriy (roziyallohu anhu) — Muhammad ibn Amrning daʼvosicha, unga suhbat (sahobalik) sharafi nasib boʻlgan — rivoyat qiladiki, Rasululloh ﷺ: «Kim jumani uni mensimaganidan uch marta tark qilsa, Alloh uning qalbiga muhr bosadi», dedilar. Abu Iso aytdi: Abul-Jaʼdning hadisi hasan hadisdir. (U) dediki: Men Muhammad (al-Buxoriy)dan Abul-Jaʼd az-Zamriyning ismi haqida soʻradim, u uning ismini bilmadi va: «Men uning Nabiy ﷺdan (rivoyat qilgani)ni faqat shu hadisdan bilaman», dedi. Abu Iso aytdi: Biz bu hadisni faqat Muhammad ibn Amrning hadisidan bilamiz.Абул-Жаъд аз-Замрий (розияллоҳу анҳу) — Муҳаммад ибн Амрнинг даъвосича, унга суҳбат (саҳобалик) шарафи насиб бўлган — ривоят қиладики, Расулуллоҳ ﷺ: «Ким жумани уни менсимаганидан уч марта тарк қилса, Аллоҳ унинг қалбига муҳр босади», дедилар. Абу Исо айтди: Абул-Жаъднинг ҳадиси ҳасан ҳадисдир. (У) дедики: Мен Муҳаммад (ал-Бухорий)дан Абул-Жаъд аз-Замрийнинг исми ҳақида сўрадим, у унинг исмини билмади ва: «Мен унинг Набий ﷺдан (ривоят қилгани)ни фақат шу ҳадисдан биламан», деди. Абу Исо айтди: Биз бу ҳадисни фақат Муҳаммад ибн Амрнинг ҳадисидан биламиз.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَمُحَمَّدُ بْنُ مَدُّويَهْ، قَالاَ حَدَّثَنَا الْفَضْلُ بْنُ دُكَيْنٍ، حَدَّثَنَا إِسْرَائِيلُ، عَنْ ثُوَيْرٍ، عَنْ رَجُلٍ، مِنْ أَهْلِ قُبَاءَ عَنْ أَبِيهِ، وَكَانَ، مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم - قَالَ أَمَرَنَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَنْ نَشْهَدَ الْجُمُعَةَ مِنْ قُبَاءَ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي هَذَا وَلاَ يَصِحُّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ وَلاَ يَصِحُّ فِي هَذَا الْبَابِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم شَيْءٌ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ ‏"‏ الْجُمُعَةُ عَلَى مَنْ آوَاهُ اللَّيْلُ إِلَى أَهْلِهِ ‏"‏ ‏.‏ وَهَذَا حَدِيثٌ إِسْنَادُهُ ضَعِيفٌ إِنَّمَا يُرْوَى مِنْ حَدِيثِ مُعَارِكِ بْنِ عَبَّادٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ ‏.‏ وَضَعَّفَ يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الْقَطَّانُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيَّ فِي الْحَدِيثِ ‏.‏ قَالَ وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ عَلَى مَنْ تَجِبُ الْجُمُعَةُ فَقَالَ بَعْضُهُمْ تَجِبُ الْجُمُعَةُ عَلَى مَنْ آوَاهُ اللَّيْلُ إِلَى مَنْزِلِهِ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُهُمْ لاَ تَجِبُ الْجُمُعَةُ إِلاَّ عَلَى مَنْ سَمِعَ النِّدَاءَ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏

Suvayr (rahimahulloh) Qubo ahlidan bir kishidan, u otasidan — u Nabiy ﷺning ashoblaridan edi — rivoyat qiladiki, u dedi: Nabiy ﷺ bizni Quboda jumaga hozir boʻlishimizga buyurdilar. Bu haqida Abu Hurayradan ham Nabiy ﷺdan rivoyat qilingan, lekin u sahih emas. Abu Iso aytdi: Biz bu hadisni faqat shu vajhdan bilamiz, bu bobda Nabiy ﷺdan biror sahih narsa (kelmagan). Abu Hurayradan Nabiy ﷺning: «Juma — kechasi oilasiga (qaytib) sigʻadigan kishi zimmasidadir», deganlari rivoyat qilingan. Bu hadisning isnodi zaifdir; u faqat Muoraka ibn Abbodning, uning Abdulloh ibn Said al-Maqburiydan (rivoyat qilgan) hadisidan rivoyat qilinadi. Yahyo ibn Said al-Qatton Abdulloh ibn Said al-Maqburiyni hadisda zaiflashtirgan. (U) dediki: Ahli ilm jumaning kimga vojib boʻlishida ixtilof qildilar. Baʼzilari: «Juma kechasi manziliga (qaytib) sigʻadigan kishiga vojib boʻladi», dedilar. Baʼzilari: «Juma faqat azonni eshitgan kishigagina vojib boʻladi», dedilar. Bu Shofeiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir.Сувайр (раҳимаҳуллоҳ) Қубо аҳлидан бир кишидан, у отасидан — у Набий ﷺнинг ашобларидан эди — ривоят қиладики, у деди: Набий ﷺ бизни Қубода жумага ҳозир бўлишимизга буюрдилар. Бу ҳақида Абу Ҳурайрадан ҳам Набий ﷺдан ривоят қилинган, лекин у саҳиҳ эмас. Абу Исо айтди: Биз бу ҳадисни фақат шу важҳдан биламиз, бу бобда Набий ﷺдан бирор саҳиҳ нарса (келмаган). Абу Ҳурайрадан Набий ﷺнинг: «Жума — кечаси оиласига (қайтиб) сиғадиган киши зиммасидадир», деганлари ривоят қилинган. Бу ҳадиснинг исноди заифдир; у фақат Муорака ибн Аббоднинг, унинг Абдуллоҳ ибн Саид ал-Мақбурийдан (ривоят қилган) ҳадисидан ривоят қилинади. Яҳё ибн Саид ал-Қаттон Абдуллоҳ ибн Саид ал-Мақбурийни ҳадисда заифлаштирган. (У) дедики: Аҳли илм жуманинг кимга вожиб бўлишида ихтилоф қилдилар. Баъзилари: «Жума кечаси манзилига (қайтиб) сиғадиган кишига вожиб бўлади», дедилар. Баъзилари: «Жума фақат азонни эшитган кишигагина вожиб бўлади», дедилар. Бу Шофеий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир.

سَمِعْتُ أَحْمَدَ بْنَ الْحَسَنِ، يَقُولُ كُنَّا عِنْدَ أَحْمَدَ بْنِ حَنْبَلٍ فَذَكَرُوا عَلَى مَنْ تَجِبُ الْجُمُعَةُ فَلَمْ يَذْكُرْ أَحْمَدُ فِيهِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم شَيْئًا ‏.‏ قَالَ أَحْمَدُ بْنُ الْحَسَنِ فَقُلْتُ لأَحْمَدَ بْنِ حَنْبَلٍ فِيهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ فَقَالَ أَحْمَدُ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قُلْتُ نَعَمْ ‏.‏ قَالَ أَحْمَدُ بْنُ الْحَسَنِ حَدَّثَنَا حَجَّاجُ بْنُ نُصَيْرٍ حَدَّثَنَا مُعَارِكُ بْنُ عَبَّادٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ الْجُمُعَةُ عَلَى مَنْ آوَاهُ اللَّيْلُ إِلَى أَهْلِهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَغَضِبَ عَلَىَّ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ وَقَالَ لِي اسْتَغْفِرْ رَبَّكَ اسْتَغْفِرْ رَبَّكَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى إِنَّمَا فَعَلَ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ هَذَا لأَنَّهُ لَمْ يَعُدَّ هَذَا الْحَدِيثَ شَيْئًا وَضَعَّفَهُ لِحَالِ إِسْنَادِهِ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Juma — kechasi oilasiga qaytib (uyiga) yetib boradigan kishiga (vojib)dir», dedilar. (Ushbu hadis haqida shunday voqea boʻlgan: Ahmad ibn Hasan aytadi: Biz Ahmad ibn Hanbalning huzurida edik. Odamlar juma kimga vojib boʻlishi haqida soʻz ochishdi, Ahmad esa bu borada Nabiy ﷺdan hech narsa zikr qilmadi. Men Ahmad ibn Hanbalga: «Bu haqda Abu Hurayradan, Nabiy ﷺdan (rivoyat) bor», dedim. Ahmad: «Nabiy ﷺdanmi?» dedi. «Ha», dedim va ushbu hadisni keltirdim. Shunda Ahmad ibn Hanbal mendan gʻazablanib: «Robbingdan magʻfirat soʻra, Robbingdan magʻfirat soʻra!» dedi.) Abu Iso aytdi: Ahmad ibn Hanbal bunday qilishiga sabab — u bu hadisni eʼtiborga olmas va isnodi holatiga koʻra uni zaif sanardi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Жума — кечаси оиласига қайтиб (уйига) етиб борадиган кишига (вожиб)дир», дедилар. (Ушбу ҳадис ҳақида шундай воқеа бўлган: Аҳмад ибн Ҳасан айтади: Биз Аҳмад ибн Ҳанбалнинг ҳузурида эдик. Одамлар жума кимга вожиб бўлиши ҳақида сўз очишди, Аҳмад эса бу борада Набий ﷺдан ҳеч нарса зикр қилмади. Мен Аҳмад ибн Ҳанбалга: «Бу ҳақда Абу Ҳурайрадан, Набий ﷺдан (ривоят) бор», дедим. Аҳмад: «Набий ﷺданми?» деди. «Ҳа», дедим ва ушбу ҳадисни келтирдим. Шунда Аҳмад ибн Ҳанбал мендан ғазабланиб: «Роббингдан мағфират сўра, Роббингдан мағфират сўра!» деди.) Абу Исо айтди: Аҳмад ибн Ҳанбал бундай қилишига сабаб — у бу ҳадисни эътиборга олмас ва исноди ҳолатига кўра уни заиф санарди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا سُرَيْجُ بْنُ النُّعْمَانِ، حَدَّثَنَا فُلَيْحُ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ التَّيْمِيِّ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ يُصَلِّي الْجُمُعَةَ حِينَ تَمِيلُ الشَّمْسُ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ juma namozini quyosh ogʻgan vaqtda oʻqirdilar.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ жума намозини қуёш оғган вақтда ўқирдилар.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ مُوسَى، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ الطَّيَالِسِيُّ، حَدَّثَنَا فُلَيْحُ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ التَّيْمِيِّ، عَنْ أَنَسٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ سَلَمَةَ بْنِ الأَكْوَعِ وَجَابِرٍ وَالزُّبَيْرِ بْنِ الْعَوَّامِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَنَسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَهُوَ الَّذِي أَجْمَعَ عَلَيْهِ أَكْثَرُ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّ وَقْتَ الْجُمُعَةِ إِذَا زَالَتِ الشَّمْسُ كَوَقْتِ الظُّهْرِ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ وَرَأَى بَعْضُهُمْ أَنَّ صَلاَةَ الْجُمُعَةِ إِذَا صُلِّيَتْ قَبْلَ الزَّوَالِ أَنَّهَا تَجُوزُ أَيْضًا ‏.‏ وَقَالَ أَحْمَدُ وَمَنْ صَلاَّهَا قَبْلَ الزَّوَالِ فَإِنَّهُ لَمْ يَرَ عَلَيْهِ إِعَادَةً ‏.‏

Anas (roziyallohu anhu)dan, Nabiy ﷺdan shunga oʻxshash rivoyat qilinadi. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Salama ibn al-Akvaʼ, Jobir va Zubayr ibn al-Avvomdan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Anasning hadisi hasan sahih hadisdir. Aksar ilm ahli shunga ijmoʻ qilganki, juma vaqti — peshin vaqti kabi quyosh ogʻgan vaqtdir. Bu Shofeiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Baʼzilar esa juma namozi quyosh ogʻishidan oldin oʻqilsa ham joiz boʻladi, deb koʻrishgan. Ahmad aytdi: Kim uni quyosh ogʻishidan oldin oʻqigan boʻlsa, unga (namozni) qayta oʻqishni lozim koʻrmagan.Анас (розияллоҳу анҳу)дан, Набий ﷺдан шунга ўхшаш ривоят қилинади. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Салама ибн ал-Акваъ, Жобир ва Зубайр ибн ал-Аввомдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Анаснинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Аксар илм аҳли шунга ижмў қилганки, жума вақти — пешин вақти каби қуёш оғган вақтдир. Бу Шофеий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Баъзилар эса жума намози қуёш оғишидан олдин ўқилса ҳам жоиз бўлади, деб кўришган. Аҳмад айтди: Ким уни қуёш оғишидан олдин ўқиган бўлса, унга (намозни) қайта ўқишни лозим кўрмаган.

حَدَّثَنَا أَبُو حَفْصٍ، عَمْرُو بْنُ عَلِيٍّ الْفَلاَّسُ الصَّيْرَفِيُّ حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ عُمَرَ، وَيَحْيَى بْنُ كَثِيرٍ أَبُو غَسَّانَ الْعَنْبَرِيُّ، قَالاَ حَدَّثَنَا مُعَاذُ بْنُ الْعَلاَءِ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَخْطُبُ إِلَى جِذْعٍ فَلَمَّا اتَّخَذَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم الْمِنْبَرَ حَنَّ الْجِذْعُ حَتَّى أَتَاهُ فَالْتَزَمَهُ فَسَكَنَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَنَسٍ وَجَابِرٍ وَسَهْلِ بْنِ سَعْدٍ وَأُبَىِّ بْنِ كَعْبٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَأُمِّ سَلَمَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَمُعَاذُ بْنُ الْعَلاَءِ هُوَ بَصْرِيٌّ وَهُوَ أَخُو أَبِي عَمْرِو بْنِ الْعَلاَءِ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ (masjiddagi) xurmo tanasiga suyanib xutba qilardilar. Nabiy ﷺ minbarni (tayyorlatib) olganlarida, oʻsha xurmo tanasi (sogʻinib) ingrab yigʻladi, hatto u zot uning yoniga kelib uni quchoqladilar, shunda u tinchlandi. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Anas, Jobir, Sahl ibn Saʼd, Ubay ibn Kaʼb, Ibn Abbos va Ummu Salamadan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Ibn Umarning hadisi hasan gʻarib sahih hadisdir. Muoz ibn al-Aloʼ basralik boʻlib, u Abu Amr ibn al-Aloʼning akasidir.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ (масжиддаги) хурмо танасига суяниб хутба қилардилар. Набий ﷺ минбарни (тайёрлатиб) олганларида, ўша хурмо танаси (соғиниб) инграб йиғлади, ҳатто у зот унинг ёнига келиб уни қучоқладилар, шунда у тинчланди. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Анас, Жобир, Саҳл ибн Саъд, Убай ибн Каъб, Ибн Аббос ва Умму Саламадан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Ибн Умарнинг ҳадиси ҳасан ғариб саҳиҳ ҳадисдир. Муоз ибн ал-Алў басралик бўлиб, у Абу Амр ибн ал-Алўнинг акасидир.

حَدَّثَنَا حُمَيْدُ بْنُ مَسْعَدَةَ الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا خَالِدُ بْنُ الْحَارِثِ، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَخْطُبُ يَوْمَ الْجُمُعَةِ ثُمَّ يَجْلِسُ ثُمَّ يَقُومُ فَيَخْطُبُ قَالَ مِثْلَ مَا تَفْعَلُونَ الْيَوْمَ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَجَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ وَجَابِرِ بْنِ سَمُرَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَهُوَ الَّذِي رَآهُ أَهْلُ الْعِلْمِ أَنْ يَفْصِلَ بَيْنَ الْخُطْبَتَيْنِ بِجُلُوسٍ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ juma kuni xutba qilar, soʻng oʻtirar, soʻng turib (yana) xutba qilardilar. (Rovi:) «Bugun sizlar qilayotganingiz kabi», dedi. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Ibn Abbos, Jobir ibn Abdulloh va Jobir ibn Samuradan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Ibn Umarning hadisi hasan sahih hadisdir. Ilm ahli ikki xutba orasini oʻtirish bilan ajratishni shu (hadis asosida) koʻrganlar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ жума куни хутба қилар, сўнг ўтирар, сўнг туриб (яна) хутба қилардилар. (Рови:) «Бугун сизлар қилаётганингиз каби», деди. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Ибн Аббос, Жобир ибн Абдуллоҳ ва Жобир ибн Самурадан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Ибн Умарнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Илм аҳли икки хутба орасини ўтириш билан ажратишни шу (ҳадис асосида) кўрганлар.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، وَهَنَّادٌ، قَالاَ حَدَّثَنَا أَبُو الأَحْوَصِ، عَنْ سِمَاكِ بْنِ حَرْبٍ، عَنْ جَابِرِ بْنِ سَمُرَةَ، قَالَ كُنْتُ أُصَلِّي مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَكَانَتْ صَلاَتُهُ قَصْدًا وَخُطْبَتُهُ قَصْدًا ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَمَّارِ بْنِ يَاسِرٍ وَابْنِ أَبِي أَوْفَى ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ جَابِرِ بْنِ سَمُرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Jobir ibn Samura (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U: «Men Nabiy ﷺ bilan namoz oʻqir edim. U zotning namozlari ham meʼyorida, xutbalari ham meʼyorida boʻlardi», dedi. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Ammor ibn Yosir va Ibn Abu Avfodan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Jobir ibn Samuraning hadisi hasan sahih hadisdir.Жобир ибн Самура (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У: «Мен Набий ﷺ билан намоз ўқир эдим. У зотнинг намозлари ҳам меъёрида, хутбалари ҳам меъёрида бўларди», деди. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Аммор ибн Ёсир ва Ибн Абу Авфодан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Жобир ибн Самуранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنْ عَطَاءٍ، عَنْ صَفْوَانَ بْنِ يَعْلَى بْنِ أُمَيَّةَ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقْرَأُ عَلَى الْمِنْبَرِ ‏(‏ونَادَوُا يَا مَالِكُ‏)‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَجَابِرِ بْنِ سَمُرَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ يَعْلَى بْنِ أُمَيَّةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ وَهُوَ حَدِيثُ ابْنِ عُيَيْنَةَ ‏.‏ وَقَدِ اخْتَارَ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنْ يَقْرَأَ الإِمَامُ فِي الْخُطْبَةِ آيًا مِنَ الْقُرْآنِ ‏.‏ قَالَ الشَّافِعِيُّ وَإِذَا خَطَبَ الإِمَامُ فَلَمْ يَقْرَأْ فِي خُطْبَتِهِ شَيْئًا مِنَ الْقُرْآنِ أَعَادَ الْخُطْبَةَ ‏.‏

Safvon ibn Yaʼlo ibn Umayya otasidan rivoyat qiladi: Otasi (Yaʼlo ibn Umayya (roziyallohu anhu)): «Men Nabiy ﷺni minbarda {Va: ‹Ey Molik!› deb nido qilurlar} (oyatini) oʻqiyotganlarini eshitdim», dedi. (Sof-Zuxruf surasi 77). (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Abu Hurayra va Jobir ibn Samuradan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Yaʼlo ibn Umayyaning hadisi hasan sahih gʻarib hadisdir, u Ibn Uyaynaning hadisidir. Ilm ahlidan bir guruh imom xutbada Qurʼondan oyatlar oʻqishini ixtiyor qilgan. Shofeiy aytdi: Imom xutba qilib, xutbasida Qurʼondan biror narsa oʻqimasa, xutbani qaytadan qiladi.Сафвон ибн Яъло ибн Умайя отасидан ривоят қилади: Отаси (Яъло ибн Умайя (розияллоҳу анҳу)): «Мен Набий ﷺни минбарда {Ва: ‹Эй Молик!› деб нидо қилурлар} (оятини) ўқиётганларини эшитдим», деди. (Соф-Зухруф сураси 77). (Абу Исо) айтди: Бу бобда Абу Ҳурайра ва Жобир ибн Самурадан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Яъло ибн Умайянинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ғариб ҳадисдир, у Ибн Уяйнанинг ҳадисидир. Илм аҳлидан бир гуруҳ имом хутбада Қуръондан оятлар ўқишини ихтиёр қилган. Шофеий айтди: Имом хутба қилиб, хутбасида Қуръондан бирор нарса ўқимаса, хутбани қайтадан қилади.

حَدَّثَنَا عَبَّادُ بْنُ يَعْقُوبَ الْكُوفِيُّ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْفَضْلِ بْنِ عَطِيَّةَ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَلْقَمَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذَا اسْتَوَى عَلَى الْمِنْبَرِ اسْتَقْبَلْنَاهُ بِوُجُوهِنَا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَحَدِيثُ مَنْصُورٍ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ مُحَمَّدِ بْنِ الْفَضْلِ بْنِ عَطِيَّةَ ‏.‏ وَمُحَمَّدُ بْنُ الْفَضْلِ بْنِ عَطِيَّةَ ضَعِيفٌ ذَاهِبُ الْحَدِيثِ عِنْدَ أَصْحَابِنَا ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ يَسْتَحِبُّونَ اسْتِقْبَالَ الإِمَامِ إِذَا خَطَبَ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَلاَ يَصِحُّ فِي هَذَا الْبَابِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم شَيْءٌ ‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U: «Rasululloh ﷺ minbarga koʻtarilganlarida, biz yuzlarimiz bilan u zotga roʻbaru boʻlar edik», dedi. Abu Iso aytdi: Bu bobda Ibn Umardan ham (rivoyat) bor. Mansurning hadisini biz faqat Muhammad ibn al-Fazl ibn Atiyyaning hadisi orqaligina bilamiz. Muhammad ibn al-Fazl ibn Atiyya esa bizning ashoblarimiz nazdida zaif, hadisi tashlangan (rovi)dir. Nabiy ﷺning ashoblaridan va boshqalardan boʻlgan ilm ahli nazdida amal shunga muvofiqdir: ular imom xutba qilganda unga roʻbaru boʻlishni mustahab koʻradilar. Bu Sufyon as-Savriy, Shofeiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Abu Iso aytdi: Bu bobda Nabiy ﷺdan biror sahih (rivoyat) yoʻq.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У: «Расулуллоҳ ﷺ минбарга кўтарилганларида, биз юзларимиз билан у зотга рўбару бўлар эдик», деди. Абу Исо айтди: Бу бобда Ибн Умардан ҳам (ривоят) бор. Мансурнинг ҳадисини биз фақат Муҳаммад ибн ал-Фазл ибн Атийянинг ҳадиси орқалигина биламиз. Муҳаммад ибн ал-Фазл ибн Атийя эса бизнинг ашобларимиз наздида заиф, ҳадиси ташланган (рови)дир. Набий ﷺнинг ашобларидан ва бошқалардан бўлган илм аҳли наздида амал шунга мувофиқдир: улар имом хутба қилганда унга рўбару бўлишни мустаҳаб кўрадилар. Бу Суфён ас-Саврий, Шофеий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Абу Исо айтди: Бу бобда Набий ﷺдан бирор саҳиҳ (ривоят) йўқ.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ بَيْنَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَخْطُبُ يَوْمَ الْجُمُعَةِ إِذْ جَاءَ رَجُلٌ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَصَلَّيْتَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ لاَ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ قُمْ فَارْكَعْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ أَصَحُّ شَيْءٍ فِي هَذَا الْبَابِ ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U: «Nabiy ﷺ juma kuni xutba qilib turganlarida, bir kishi keldi. Shunda Nabiy ﷺ: ‹Namoz oʻqidingmi?› dedilar. U: ‹Yoʻq›, dedi. U zot: ‹Tur, ikki rakaat oʻqi›, dedilar», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hasan sahih hadisdir, bu bobda eng sahih (rivoyat)dir.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У: «Набий ﷺ жума куни хутба қилиб турганларида, бир киши келди. Шунда Набий ﷺ: ‹Намоз ўқидингми?› дедилар. У: ‹Йўқ›, деди. У зот: ‹Тур, икки ракаат ўқи›, дедилар», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир, бу бобда энг саҳиҳ (ривоят)дир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَجْلاَنَ، عَنْ عِيَاضِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي سَرْحٍ، أَنَّ أَبَا سَعِيدٍ الْخُدْرِيَّ، دَخَلَ يَوْمَ الْجُمُعَةِ وَمَرْوَانُ يَخْطُبُ فَقَامَ يُصَلِّي فَجَاءَ الْحَرَسُ لِيُجْلِسُوهُ فَأَبَى حَتَّى صَلَّى فَلَمَّا انْصَرَفَ أَتَيْنَاهُ فَقُلْنَا رَحِمَكَ اللَّهُ إِنْ كَادُوا لَيَقَعُوا بِكَ ‏.‏ فَقَالَ مَا كُنْتُ لأَتْرُكَهُمَا بَعْدَ شَيْءٍ رَأَيْتُهُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ ثُمَّ ذَكَرَ أَنَّ رَجُلاً جَاءَ يَوْمَ الْجُمُعَةِ فِي هَيْئَةٍ بَذَّةٍ وَالنَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَخْطُبُ يَوْمَ الْجُمُعَةِ فَأَمَرَهُ فَصَلَّى رَكْعَتَيْنِ وَالنَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَخْطُبُ ‏.‏ قَالَ ابْنُ أَبِي عُمَرَ كَانَ سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ يُصَلِّي رَكْعَتَيْنِ إِذَا جَاءَ وَالإِمَامُ يَخْطُبُ وَكَانَ يَأْمُرُ بِهِ وَكَانَ أَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْمُقْرِئُ يَرَاهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَسَمِعْتُ ابْنَ أَبِي عُمَرَ يَقُولُ قَالَ سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ كَانَ مُحَمَّدُ بْنُ عَجْلاَنَ ثِقَةً مَأْمُونًا فِي الْحَدِيثِ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ جَابِرٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَسَهْلِ بْنِ سَعْدٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ الشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُهُمْ إِذَا دَخَلَ وَالإِمَامُ يَخْطُبُ فَإِنَّهُ يَجْلِسُ وَلاَ يُصَلِّي ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَأَهْلِ الْكُوفَةِ ‏.‏ وَالْقَوْلُ الأَوَّلُ أَصَحُّ ‏.‏ حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ حَدَّثَنَا الْعَلاَءُ بْنُ خَالِدٍ الْقُرَشِيُّ قَالَ رَأَيْتُ الْحَسَنَ الْبَصْرِيَّ دَخَلَ الْمَسْجِدَ يَوْمَ الْجُمُعَةِ وَالإِمَامُ يَخْطُبُ فَصَلَّى رَكْعَتَيْنِ ثُمَّ جَلَسَ ‏.‏ إِنَّمَا فَعَلَ الْحَسَنُ اتِّبَاعًا لِلْحَدِيثِ وَهُوَ رَوَى عَنْ جَابِرٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم هَذَا الْحَدِيثَ ‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U juma kuni (masjidga) kirdi, Marvon esa xutba qilayotgan edi. U turib namoz oʻqiy boshladi. Soqchilar uni oʻtqazib qoʻyish uchun keldilar, lekin u namozni oʻqib boʻlguncha (oʻtirishdan) bosh tortdi. (Namozdan) qaytganida, biz uning oldiga kelib: «Alloh senga rahm qilsin, ular seni urib qolishlariga sal qoldi», dedik. U: «Men Rasululloh ﷺdan koʻrgan bir narsadan keyin bu ikki rakaatni tark etmasdim», dedi. Soʻng u zikr qildiki, bir kishi juma kuni eski-tuski kiyimda keldi, Nabiy ﷺ esa juma kuni xutba qilayotgan edilar; shunda u zot unga buyurdilar, u Nabiy ﷺ xutba qilib turganlarida ikki rakaat oʻqidi. Abu Iso aytdi: Abu Said al-Xudriyning hadisi hasan sahih hadisdir. Baʼzi ilm ahli nazdida amal shunga muvofiqdir; buni Shofeiy, Ahmad va Ishoq aytadilar. Baʼzilari esa: Kishi imom xutba qilayotganda (masjidga) kirsa, oʻtiradi, namoz oʻqimaydi, deydilar. Bu Sufyon as-Savriy va kufaliklarning soʻzidir. Birinchi soʻz esa sahihroqdir.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У жума куни (масжидга) кирди, Марвон эса хутба қилаётган эди. У туриб намоз ўқий бошлади. Соқчилар уни ўтқазиб қўйиш учун келдилар, лекин у намозни ўқиб бўлгунча (ўтиришдан) бош тортди. (Намоздан) қайтганида, биз унинг олдига келиб: «Аллоҳ сенга раҳм қилсин, улар сени уриб қолишларига сал қолди», дедик. У: «Мен Расулуллоҳ ﷺдан кўрган бир нарсадан кейин бу икки ракаатни тарк этмасдим», деди. Сўнг у зикр қилдики, бир киши жума куни эски-туски кийимда келди, Набий ﷺ эса жума куни хутба қилаётган эдилар; шунда у зот унга буюрдилар, у Набий ﷺ хутба қилиб турганларида икки ракаат ўқиди. Абу Исо айтди: Абу Саид ал-Худрийнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Баъзи илм аҳли наздида амал шунга мувофиқдир; буни Шофеий, Аҳмад ва Ишоқ айтадилар. Баъзилари эса: Киши имом хутба қилаётганда (масжидга) кирса, ўтиради, намоз ўқимайди, дейдилар. Бу Суфён ас-Саврий ва куфаликларнинг сўзидир. Биринчи сўз эса саҳиҳроқдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ عُقَيْلٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ قَالَ يَوْمَ الْجُمُعَةِ وَالإِمَامُ يَخْطُبُ أَنْصِتْ فَقَدْ لَغَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ أَبِي أَوْفَى وَجَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَيْهِ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ كَرِهُوا لِلرَّجُلِ أَنْ يَتَكَلَّمَ وَالإِمَامُ يَخْطُبُ وَقَالُوا إِنْ تَكَلَّمَ غَيْرُهُ فَلاَ يُنْكِرْ عَلَيْهِ إِلاَّ بِالإِشَارَةِ ‏.‏ وَاخْتَلَفُوا فِي رَدِّ السَّلاَمِ وَتَشْمِيتِ الْعَاطِسِ وَالإِمَامُ يَخْطُبُ فَرَخَّصَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي رَدِّ السَّلاَمِ وَتَشْمِيتِ الْعَاطِسِ وَالإِمَامُ يَخْطُبُ وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ وَكَرِهَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنَ التَّابِعِينَ وَغَيْرِهِمْ ذَلِكَ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Kim juma kuni imom xutba qilayotganda (boshqa kishiga) ‹Jim boʻl› desa, behuda ish qilibdi», dedilar. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Ibn Abu Avfo va Jobir ibn Abdullohdan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan sahih hadisdir. Ilm ahli nazdida amal shunga muvofiqdir: ular kishining imom xutba qilayotganda gapirishini makruh koʻradilar va: «Agar undan boshqasi gapirsa, faqat ishora bilangina uni qaytarsin», deganlar. Imom xutba qilayotganda salomga alik olish va aksa urgan kishiga (rahmat aytib) tashmit qilishda ixtilof qilganlar. Baʼzi ilm ahli imom xutba qilayotganda salomga alik olish va aksa urganga tashmit qilishga ruxsat bergan, bu Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Tobeiynlardan va boshqalardan boʻlgan baʼzi ilm ahli buni makruh koʻrgan, bu Shofeiyning soʻzidir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Ким жума куни имом хутба қилаётганда (бошқа кишига) ‹Жим бўл› деса, беҳуда иш қилибди», дедилар. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Ибн Абу Авфо ва Жобир ибн Абдуллоҳдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Илм аҳли наздида амал шунга мувофиқдир: улар кишининг имом хутба қилаётганда гапиришини макруҳ кўрадилар ва: «Агар ундан бошқаси гапирса, фақат ишора билангина уни қайтарсин», деганлар. Имом хутба қилаётганда саломга алик олиш ва акса урган кишига (раҳмат айтиб) ташмит қилишда ихтилоф қилганлар. Баъзи илм аҳли имом хутба қилаётганда саломга алик олиш ва акса урганга ташмит қилишга рухсат берган, бу Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Тобеийнлардан ва бошқалардан бўлган баъзи илм аҳли буни макруҳ кўрган, бу Шофеийнинг сўзидир.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا رِشْدِينُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ زَبَّانَ بْنِ فَائِدٍ، عَنْ سَهْلِ بْنِ مُعَاذِ بْنِ أَنَسٍ الْجُهَنِيِّ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ تَخَطَّى رِقَابَ النَّاسِ يَوْمَ الْجُمُعَةِ اتَّخَذَ جِسْرًا إِلَى جَهَنَّمَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ جَابِرٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ سَهْلِ بْنِ مُعَاذِ بْنِ أَنَسٍ الْجُهَنِيِّ حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ رِشْدِينَ بْنِ سَعْدٍ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَيْهِ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ كَرِهُوا أَنْ يَتَخَطَّى الرَّجُلُ رِقَابَ النَّاسِ يَوْمَ الْجُمُعَةِ وَشَدَّدُوا فِي ذَلِكَ ‏.‏ وَقَدْ تَكَلَّمَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي رِشْدِينَ بْنِ سَعْدٍ وَضَعَّفَهُ مِنْ قِبَلِ حِفْظِهِ ‏.‏

Sahl ibn Muoz ibn Anas al-Juhaniy otasi (Muoz ibn Anas al-Juhaniy (roziyallohu anhu))dan rivoyat qiladi: U: «Rasululloh ﷺ: ‹Kim juma kuni odamlarning boʻyinlaridan oshib (oʻtib) borsa, jahannamga (eltadigan) koʻprik tutibdi (yaʼni oʻziga koʻprik qilibdi)›, dedilar», dedi. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Jobirdan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Sahl ibn Muoz ibn Anas al-Juhaniyning hadisi gʻarib hadis boʻlib, biz uni faqat Rishdin ibn Saʼdning hadisi orqaligina bilamiz. Ilm ahli nazdida amal shunga muvofiqdir: ular kishining juma kuni odamlarning boʻyinlaridan oshib oʻtishini makruh koʻradilar va bunda qattiq turadilar. Baʼzi ilm ahli Rishdin ibn Saʼd haqida (tanqidiy) soʻz qilgan va uni hifzi (yodlash quvvati) jihatidan zaif sanagan.Саҳл ибн Муоз ибн Анас ал-Жуҳаний отаси (Муоз ибн Анас ал-Жуҳаний (розияллоҳу анҳу))дан ривоят қилади: У: «Расулуллоҳ ﷺ: ‹Ким жума куни одамларнинг бўйинларидан ошиб (ўтиб) борса, жаҳаннамга (элтадиган) кўприк тутибди (яъни ўзига кўприк қилибди)›, дедилар», деди. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Жобирдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Саҳл ибн Муоз ибн Анас ал-Жуҳанийнинг ҳадиси ғариб ҳадис бўлиб, биз уни фақат Ришдин ибн Саъднинг ҳадиси орқалигина биламиз. Илм аҳли наздида амал шунга мувофиқдир: улар кишининг жума куни одамларнинг бўйинларидан ошиб ўтишини макруҳ кўрадилар ва бунда қаттиқ турадилар. Баъзи илм аҳли Ришдин ибн Саъд ҳақида (танқидий) сўз қилган ва уни ҳифзи (ёдлаш қуввати) жиҳатидан заиф санаган.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ حُمَيْدٍ الرَّازِيُّ، وَعَبَّاسُ بْنُ مُحَمَّدٍ الدُّورِيُّ، قَالاَ حَدَّثَنَا أَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْمُقْرِئُ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي أَيُّوبَ، حَدَّثَنِي أَبُو مَرْحُومٍ، عَنْ سَهْلِ بْنِ مُعَاذٍ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم نَهَى عَنِ الْحَبْوَةِ يَوْمَ الْجُمُعَةِ وَالإِمَامُ يَخْطُبُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَأَبُو مَرْحُومٍ اسْمُهُ عَبْدُ الرَّحِيمِ بْنُ مَيْمُونٍ ‏.‏ وَقَدْ كَرِهَ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ الْحَبْوَةَ يَوْمَ الْجُمُعَةِ وَالإِمَامُ يَخْطُبُ وَرَخَّصَ فِي ذَلِكَ بَعْضُهُمْ مِنْهُمْ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ وَغَيْرُهُ وَبِهِ يَقُولُ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ لاَ يَرَيَانِ بِالْحَبْوَةِ وَالإِمَامُ يَخْطُبُ بَأْسًا ‏.‏

Sahl ibn Muoz otasi (Muoz ibn Anas (roziyallohu anhu))dan rivoyat qiladi: Nabiy ﷺ juma kuni imom xutba qilayotganda al-habva (tizzalarni qoringa yigʻib, bel bilan birga arqon yoki qoʻl bilan boglab oʻtirish)dan qaytardilar. Abu Iso aytdi: Bu hasan hadisdir. Abu Marhumning ismi Abdurahim ibn Maymundir. Ilm ahlidan bir guruh juma kuni imom xutba qilayotganda al-habvani makruh koʻrgan, baʼzilari — jumladan Abdulloh ibn Umar va boshqalar — bunga ruxsat bergan; buni Ahmad va Ishoq aytadilar: ular imom xutba qilayotganda al-habvada hech qanday zarar koʻrmaydilar.Саҳл ибн Муоз отаси (Муоз ибн Анас (розияллоҳу анҳу))дан ривоят қилади: Набий ﷺ жума куни имом хутба қилаётганда ал-ҳабва (тиззаларни қоринга йиғиб, бел билан бирга арқон ёки қўл билан боглаб ўтириш)дан қайтардилар. Абу Исо айтди: Бу ҳасан ҳадисдир. Абу Марҳумнинг исми Абдураҳим ибн Маймундир. Илм аҳлидан бир гуруҳ жума куни имом хутба қилаётганда ал-ҳабвани макруҳ кўрган, баъзилари — жумладан Абдуллоҳ ибн Умар ва бошқалар — бунга рухсат берган; буни Аҳмад ва Ишоқ айтадилар: улар имом хутба қилаётганда ал-ҳабвада ҳеч қандай зарар кўрмайдилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، أَخْبَرَنَا حُصَيْنٌ، قَالَ سَمِعْتُ عُمَارَةَ بْنَ، رُوَيْبَةَ الثَّقَفِيَّ، وَبِشْرُ بْنُ مَرْوَانَ، يَخْطُبُ فَرَفَعَ يَدَيْهِ فِي الدُّعَاءِ فَقَالَ عُمَارَةُ قَبَّحَ اللَّهُ هَاتَيْنِ الْيُدَيَّتَيْنِ الْقُصَيِّرَتَيْنِ لَقَدْ رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَمَا يَزِيدُ عَلَى أَنْ يَقُولَ هَكَذَا وَأَشَارَ هُشَيْمٌ بِالسَّبَّابَةِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Umora ibn Ruwayba ath-Saqafiy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Bishr ibn Marvon xutba qilib, duoda ikki qoʻlini koʻtargan edi. Shunda Umora: «Alloh bu ikki kalta qoʻlchani xunuk qilsin! Men Rasululloh ﷺni koʻrgan edim, u zot mana bundan ortiq (qoʻl koʻtarib) qilmasdilar», dedi — va (rovi) Hushaym koʻrsatkich barmogʻi bilan ishora qildi. Abu Iso aytdi: Bu hasan sahih hadisdir.Умора ибн Руwайба атҳ-Сақафий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Бишр ибн Марвон хутба қилиб, дуода икки қўлини кўтарган эди. Шунда Умора: «Аллоҳ бу икки калта қўлчани хунук қилсин! Мен Расулуллоҳ ﷺни кўрган эдим, у зот мана бундан ортиқ (қўл кўтариб) қилмасдилар», деди — ва (рови) Ҳушайм кўрсаткич бармоғи билан ишора қилди. Абу Исо айтди: Бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ خَالِدٍ الْخَيَّاطُ، عَنِ ابْنِ أَبِي ذِئْبٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنِ السَّائِبِ بْنِ يَزِيدَ، قَالَ كَانَ الأَذَانُ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ إِذَا خَرَجَ الإِمَامُ وَإِذَا أُقِيمَتِ الصَّلاَةُ فَلَمَّا كَانَ عُثْمَانُ رضى الله عنه زَادَ النِّدَاءَ الثَّالِثَ عَلَى الزَّوْرَاءِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Soib ibn Yazid (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Rasululloh ﷺ, Abu Bakr va Umar zamonida azon imom (xutbaga) chiqqanida hamda namozga iqomat aytilganida boʻlardi. Usmon (roziyallohu anhu) (xalifa) boʻlganida Zavro deb atalgan joyda uchinchi nidoni (azonni) ziyoda qildi.» Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Соиб ибн Язид (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Расулуллоҳ ﷺ, Абу Бакр ва Умар замонида азон имом (хутбага) чиққанида ҳамда намозга иқомат айтилганида бўларди. Усмон (розияллоҳу анҳу) (халифа) бўлганида Завро деб аталган жойда учинчи нидони (азонни) зиёда қилди.» Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ الطَّيَالِسِيُّ، حَدَّثَنَا جَرِيرُ بْنُ حَازِمٍ، عَنْ ثَابِتٍ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يُكَلَّمُ بِالْحَاجَةِ إِذَا نَزَلَ عَنِ الْمِنْبَرِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ جَرِيرِ بْنِ حَازِمٍ ‏.‏ قَالَ وَسَمِعْتُ مُحَمَّدًا يَقُولُ وَهِمَ جَرِيرُ بْنُ حَازِمٍ فِي هَذَا الْحَدِيثِ وَالصَّحِيحُ مَا رُوِيَ عَنْ ثَابِتٍ عَنْ أَنَسٍ قَالَ أُقِيمَتِ الصَّلاَةُ فَأَخَذَ رَجُلٌ بِيَدِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَمَا زَالَ يُكَلِّمُهُ حَتَّى نَعَسَ بَعْضُ الْقَوْمِ ‏.‏ قَالَ مُحَمَّدٌ وَالْحَدِيثُ هُوَ هَذَا ‏.‏ وَجَرِيرُ بْنُ حَازِمٍ رُبَّمَا يَهِمُ فِي الشَّىْءِ وَهُوَ صَدُوقٌ ‏.‏ قَالَ مُحَمَّدٌ وَهِمَ جَرِيرُ بْنُ حَازِمٍ فِي حَدِيثِ ثَابِتٍ عَنْ أَنَسٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِذَا أُقِيمَتِ الصَّلاَةُ فَلاَ تَقُومُوا حَتَّى تَرَوْنِي ‏"‏ ‏.‏ قَالَ مُحَمَّدٌ وَيُرْوَى عَنْ حَمَّادِ بْنِ زَيْدٍ قَالَ كُنَّا عِنْدَ ثَابِتٍ الْبُنَانِيِّ فَحَدَّثَ حَجَّاجٌ الصَّوَّافُ عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي قَتَادَةَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِذَا أُقِيمَتِ الصَّلاَةُ فَلاَ تَقُومُوا حَتَّى تَرَوْنِي ‏"‏ ‏.‏ فَوَهِمَ جَرِيرٌ فَظَنَّ أَنَّ ثَابِتًا حَدَّثَهُمْ عَنْ أَنَسٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Nabiy ﷺ minbardan tushganlarida ehtiyoj boʻlgan narsa toʻgʻrisida (kishilar bilan) gaplashar edilar.» Abu Iso aytdi: Biz bu hadisni faqat Jarir ibn Hozimning rivoyati orqaligina bilamiz. (Abu Iso) aytdi: Men Muhammad (al-Buxoriy)ning shunday deganini eshitdim: Jarir ibn Hozim bu hadisda xato qilgan. Toʻgʻrisi esa Sobitdan, u Anasdan rivoyat qilingan quyidagi hadisdir: Namozga iqomat aytildi, shunda bir kishi Nabiy ﷺning qoʻllaridan ushlab, jamoatning baʼzisi mudrab qolgunicha u zot bilan gaplashaverdi. Muhammad aytdi: Hadis aslida shudir. Jarir ibn Hozim baʼzan biror narsada xato qiladi, lekin u sadduqdir (rostgoʻydir). Muhammad aytdi: Jarir ibn Hozim Sobitning Anasdan, u Nabiy ﷺdan qilgan: «Namozga iqomat aytilsa, meni koʻrmaguningizcha turmanglar» degan hadisida ham xato qilgan. Muhammad aytdi: Hammod ibn Zayddan rivoyat qilinadiki, u dedi: Biz Sobit al-Bunoniyning huzurida edik, shunda Hajjoj as-Savvof Yahyo ibn Abu Kasirdan, u Abdulloh ibn Abu Qatodadan, u otasidan, u Nabiy ﷺdan: «Namozga iqomat aytilsa, meni koʻrmaguningizcha turmanglar» degan hadisni aytib berdi. Shunda Jarir xato qilib, Sobit ularga buni Anasdan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qilgan deb oʻyladi.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Набий ﷺ минбардан тушганларида эҳтиёж бўлган нарса тўғрисида (кишилар билан) гаплашар эдилар.» Абу Исо айтди: Биз бу ҳадисни фақат Жарир ибн Ҳозимнинг ривояти орқалигина биламиз. (Абу Исо) айтди: Мен Муҳаммад (ал-Бухорий)нинг шундай деганини эшитдим: Жарир ибн Ҳозим бу ҳадисда хато қилган. Тўғриси эса Собитдан, у Анасдан ривоят қилинган қуйидаги ҳадисдир: Намозга иқомат айтилди, шунда бир киши Набий ﷺнинг қўлларидан ушлаб, жамоатнинг баъзиси мудраб қолгунича у зот билан гаплашаверди. Муҳаммад айтди: Ҳадис аслида шудир. Жарир ибн Ҳозим баъзан бирор нарсада хато қилади, лекин у саддуқдир (ростгўйдир). Муҳаммад айтди: Жарир ибн Ҳозим Собитнинг Анасдан, у Набий ﷺдан қилган: «Намозга иқомат айтилса, мени кўрмагунингизча турманглар» деган ҳадисида ҳам хато қилган. Муҳаммад айтди: Ҳаммод ибн Зайддан ривоят қилинадики, у деди: Биз Собит ал-Бунонийнинг ҳузурида эдик, шунда Ҳажжож ас-Саввоф Яҳё ибн Абу Касирдан, у Абдуллоҳ ибн Абу Қатодадан, у отасидан, у Набий ﷺдан: «Намозга иқомат айтилса, мени кўрмагунингизча турманглар» деган ҳадисни айтиб берди. Шунда Жарир хато қилиб, Собит уларга буни Анасдан, у Набий ﷺдан ривоят қилган деб ўйлади.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْخَلاَّلُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنْ ثَابِتٍ، عَنْ أَنَسٍ، قَالَ لَقَدْ رَأَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم بَعْدَ مَا تُقَامُ الصَّلاَةُ يُكَلِّمُهُ الرَّجُلُ يَقُومُ بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْقِبْلَةِ فَمَا يَزَالُ يُكَلِّمُهُ فَلَقَدْ رَأَيْتُ بَعْضَنَا يَنْعَسُ مِنْ طُولِ قِيَامِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم لَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Men Nabiy ﷺni namozga iqomat aytilganidan keyin, u zot bilan qibla orasida turgan bir kishi bilan gaplashayotganlarini koʻrdim; u zot u bilan gaplashaverdilar, hatto Nabiy ﷺning uzoq turishlaridan baʼzimizning mudrab qolganimizni koʻrdim.» Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Мен Набий ﷺни намозга иқомат айтилганидан кейин, у зот билан қибла орасида турган бир киши билан гаплашаётганларини кўрдим; у зот у билан гаплашавердилар, ҳатто Набий ﷺнинг узоқ туришларидан баъзимизнинг мудраб қолганимизни кўрдим.» Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا حَاتِمُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي رَافِعٍ، مَوْلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ اسْتَخْلَفَ مَرْوَانُ أَبَا هُرَيْرَةَ عَلَى الْمَدِينَةِ وَخَرَجَ إِلَى مَكَّةَ فَصَلَّى بِنَا أَبُو هُرَيْرَةَ يَوْمَ الْجُمُعَةِ فَقَرَأَ سُورَةَ الْجُمُعَةِ وَفِي السَّجْدَةِ الثَّانِيَةِ‏:‏ ‏(‏ِإذَا جَاءَكَ الْمُنَافِقُونَ ‏)‏ قَالَ عُبَيْدُ اللَّهِ فَأَدْرَكْتُ أَبَا هُرَيْرَةَ فَقُلْتُ لَهُ تَقْرَأُ بِسُورَتَيْنِ كَانَ عَلِيٌّ يَقْرَأُ بِهِمَا بِالْكُوفَةِ قَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ إِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقْرَأُ بِهِمَا ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَالنُّعْمَانِ بْنِ بَشِيرٍ وَأَبِي عِنَبَةَ الْخَوْلاَنِيِّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَرُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ كَانَ يَقْرَأُ فِي صَلاَةِ الْجُمُعَةِ بِـ ‏(‏ سَبِّحِ اسْمَ رَبِّكَ الأَعْلَى ‏)‏ وَ ‏(‏هَلْ أَتَاكَ حَدِيثُ الْغَاشِيَةِ ‏)‏ ‏.‏ عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي رَافِعٍ كَاتِبُ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Marvon Abu Hurayrani Madinaga noib qilib qoldirdi va oʻzi Makkaga chiqib ketdi. Abu Hurayra bizga juma kuni namoz oʻqib berib, (birinchi rakatda) «Juma» surasini, ikkinchi rakatda esa {Munofiqlar sening oldingga kelganlarida} (Munofiqun surasini) oʻqidi. Ubaydulloh aytdi: Men Abu Hurayraga yetib olib, unga: «Siz Ali Kufada oʻqigan ikki surani oʻqidingiz», dedim. Abu Hurayra: «Men Rasululloh ﷺning bu ikkisini oʻqiganlarini eshitganman», dedi. Bu bobda Ibn Abbos, Nuʼmon ibn Bashir va Abu Inaba al-Xavloniydan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan sahih hadisdir. Nabiy ﷺdan rivoyat qilinishicha, u zot juma namozida {Sabbihisma robbikal aʼlo} (Aʼlo surasi) va {Hal atoka hadisul gʻoshiya} (Gʻoshiya surasi)ni oʻqir edilar. Ubaydulloh ibn Abu Rofiʼ Ali ibn Abu Tolib (roziyallohu anhu)ning kotibi edi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Марвон Абу Ҳурайрани Мадинага ноиб қилиб қолдирди ва ўзи Маккага чиқиб кетди. Абу Ҳурайра бизга жума куни намоз ўқиб бериб, (биринчи ракатда) «Жума» сурасини, иккинчи ракатда эса {Мунофиқлар сенинг олдингга келганларида} (Мунофиқун сурасини) ўқиди. Убайдуллоҳ айтди: Мен Абу Ҳурайрага етиб олиб, унга: «Сиз Али Куфада ўқиган икки сурани ўқидингиз», дедим. Абу Ҳурайра: «Мен Расулуллоҳ ﷺнинг бу иккисини ўқиганларини эшитганман», деди. Бу бобда Ибн Аббос, Нуъмон ибн Башир ва Абу Инаба ал-Хавлонийдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Набий ﷺдан ривоят қилинишича, у зот жума намозида {Саббиҳисма роббикал аъло} (Аъло сураси) ва {Ҳал атока ҳадисул ғошия} (Ғошия сураси)ни ўқир эдилар. Убайдуллоҳ ибн Абу Рофиъ Али ибн Абу Толиб (розияллоҳу анҳу)нинг котиби эди.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، أَخْبَرَنَا شَرِيكٌ، عَنْ مُخَوَّلِ بْنِ رَاشِدٍ، عَنْ مُسْلِمٍ الْبَطِينِ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقْرَأُ يَوْمَ الْجُمُعَةِ فِي صَلاَةِ الْفَجْرِ * ‏(‏تَنْزِيلُ ‏)‏ السَّجْدَةَ وَ ‏(‏هَلْ أَتَى عَلَى الإِنْسَانِ ‏)‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ سَعْدٍ وَابْنِ مَسْعُودٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَاهُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَشُعْبَةُ وَغَيْرُ وَاحِدٍ عَنْ مُخَوَّلٍ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: «Rasululloh ﷺ juma kuni bomdod namozida {Alif Lom Mim. Tanzil} (Sajda surasi) va {Hal ato alal inson} (Inson surasi)ni oʻqir edilar.» (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Saʼd, Ibn Masʼud va Abu Hurayradan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Ibn Abbosning hadisi hasan sahih hadisdir. Buni Sufyon as-Savriy, Shuʼba va boshqalar Muxavvaldan rivoyat qilganlar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: «Расулуллоҳ ﷺ жума куни бомдод намозида {Алиф Лом Мим. Танзил} (Сажда сураси) ва {Ҳал ато алал инсон} (Инсон сураси)ни ўқир эдилар.» (Абу Исо) айтди: Бу бобда Саъд, Ибн Масъуд ва Абу Ҳурайрадан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Ибн Аббоснинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Буни Суфён ас-Саврий, Шуъба ва бошқалар Мухаввалдан ривоят қилганлар.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَالِمٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ كَانَ يُصَلِّي بَعْدَ الْجُمُعَةِ رَكْعَتَيْنِ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ جَابِرٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ نَافِعٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ أَيْضًا ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ وَبِهِ يَقُولُ الشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan, u otasidan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qiladiki, u zot juma namozidan keyin ikki rakat oʻqir edilar. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Jobirdan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Ibn Umarning hadisi hasan sahih hadisdir. Buni Nofiʼ ham Ibn Umardan rivoyat qilgan. Baʼzi ilm ahli huzurida amal shu (hadis)ga binoandir, Shofeiy va Ahmad ham shuni aytadilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан, у отасидан, у Набий ﷺдан ривоят қиладики, у зот жума намозидан кейин икки ракат ўқир эдилар. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Жобирдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Ибн Умарнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Буни Нофиъ ҳам Ибн Умардан ривоят қилган. Баъзи илм аҳли ҳузурида амал шу (ҳадис)га биноандир, Шофеий ва Аҳмад ҳам шуни айтадилар.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّهُ كَانَ إِذَا صَلَّى الْجُمُعَةَ انْصَرَفَ فَصَلَّى سَجْدَتَيْنِ فِي بَيْتِهِ ثُمَّ قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَصْنَعُ ذَلِكَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, u juma namozini oʻqigach, qaytib, uyida ikki rakat oʻqir, soʻngra: «Rasululloh ﷺ shunday qilar edilar», der edi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, у жума намозини ўқигач, қайтиб, уйида икки ракат ўқир, сўнгра: «Расулуллоҳ ﷺ шундай қилар эдилар», дер эди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ سُهَيْلِ بْنِ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ كَانَ مِنْكُمْ مُصَلِّيًا بَعْدَ الْجُمُعَةِ فَلْيُصَلِّ أَرْبَعًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ الْمَدِينِيِّ عَنْ سُفْيَانَ بْنِ عُيَيْنَةَ قَالَ كُنَّا نَعُدُّ سُهَيْلَ بْنَ أَبِي صَالِحٍ ثَبْتًا فِي الْحَدِيثِ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ ‏.‏ وَرُوِيَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ أَنَّهُ كَانَ يُصَلِّي قَبْلَ الْجُمُعَةِ أَرْبَعًا وَبَعْدَهَا أَرْبَعًا ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ رضى الله عنه أَنَّهُ أَمَرَ أَنْ يُصَلَّى بَعْدَ الْجُمُعَةِ رَكْعَتَيْنِ ثُمَّ أَرْبَعًا ‏.‏ وَذَهَبَ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَابْنُ الْمُبَارَكِ إِلَى قَوْلِ ابْنِ مَسْعُودٍ ‏.‏ وَقَالَ إِسْحَاقُ إِنْ صَلَّى فِي الْمَسْجِدِ يَوْمَ الْجُمُعَةِ صَلَّى أَرْبَعًا وَإِنْ صَلَّى فِي بَيْتِهِ صَلَّى رَكْعَتَيْنِ ‏.‏ وَاحْتَجَّ بِأَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ يُصَلِّي بَعْدَ الْجُمُعَةِ رَكْعَتَيْنِ فِي بَيْتِهِ وَحَدِيثِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ كَانَ مِنْكُمْ مُصَلِّيًا بَعْدَ الْجُمُعَةِ فَلْيُصَلِّ أَرْبَعًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَابْنُ عُمَرَ هُوَ الَّذِي رَوَى عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ كَانَ يُصَلِّي بَعْدَ الْجُمُعَةِ رَكْعَتَيْنِ فِي بَيْتِهِ وَابْنُ عُمَرَ بَعْدَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم صَلَّى فِي الْمَسْجِدِ بَعْدَ الْجُمُعَةِ رَكْعَتَيْنِ وَصَلَّى بَعْدَ الرَّكْعَتَيْنِ أَرْبَعًا ‏.‏ حَدَّثَنَا بِذَلِكَ ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، عَنْ عَطَاءٍ، قَالَ رَأَيْتُ ابْنَ عُمَرَ صَلَّى بَعْدَ الْجُمُعَةِ رَكْعَتَيْنِ ثُمَّ صَلَّى بَعْدَ ذَلِكَ أَرْبَعًا ‏.‏ حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْمَخْزُومِيُّ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ قَالَ مَا رَأَيْتُ أَحَدًا أَنَصَّ لِلْحَدِيثِ مِنَ الزُّهْرِيِّ وَمَا رَأَيْتُ أَحَدًا الدَّنَانِيرُ وَالدَّرَاهِمُ أَهْوَنُ عَلَيْهِ مِنْهُ إِنْ كَانَتِ الدَّنَانِيرُ وَالدَّرَاهِمُ عِنْدَهُ بِمَنْزِلَةِ الْبَعْرِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى سَمِعْت ابْنَ أَبِي عُمَرَ قَال سَمِعْتُ سُفْيَانَ بْنَ عُيَيْنَةَ يَقُولُ كَانَ عَمْرُو بْنُ دِينَارٍ أَسَنَّ مِنْ الزُّهْرِيِّ

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Sizlardan kim jumadan keyin namoz oʻqimoqchi boʻlsa, toʻrt rakat oʻqisin», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Biz Suhayl ibn Abu Solihni hadisda sobit (ishonchli) deb hisoblar edik. Baʼzi ilm ahli huzurida amal shunga binoandir. Abdulloh ibn Masʼuddan rivoyat qilinishicha, u jumadan oldin toʻrt rakat, undan keyin ham toʻrt rakat oʻqir edi. Ali ibn Abu Tolib (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinishicha, u jumadan keyin avval ikki rakat, soʻng toʻrt rakat oʻqishga buyurar edi. Sufyon as-Savriy va Ibn Muborak Ibn Masʼudning soʻziga moyil boʻldilar. Ishoq esa: «Agar juma kuni masjidda oʻqisa, toʻrt rakat oʻqisin, agar uyida oʻqisa, ikki rakat oʻqisin», dedi va Nabiy ﷺning jumadan keyin uyida ikki rakat oʻqishlari hamda u zotning «Sizlardan kim jumadan keyin namoz oʻqimoqchi boʻlsa, toʻrt rakat oʻqisin» degan hadislari bilan dalil keltirdi. Abu Iso aytdi: Ibn Umar Nabiy ﷺdan u zotning jumadan keyin uyida ikki rakat oʻqishlarini rivoyat qilgan kishidir, ammo Ibn Umarning oʻzi Nabiy ﷺdan keyin masjidda jumadan soʻng ikki rakat, ikki rakatdan keyin yana toʻrt rakat oʻqigan. Buni bizga Ibn Abu Umar, unga Sufyon ibn Uyayna, u Ibn Jurayjdan, u Atodan rivoyat qildi; (Ato) dedi: Men Ibn Umarning jumadan keyin ikki rakat, soʻng undan keyin toʻrt rakat oʻqiganini koʻrdim. Amr ibn Dinor aytdi: Men hadisni az-Zuhriydan koʻra aniqroq bayon qiladigan birovni koʻrmadim va dinor-u dirhamlar oʻziga undan koʻra arzimasroq tuyuladigan birovni ham koʻrmadim; goʻyo dinor-u dirhamlar uning oldida tezak qadrida edi. Abu Iso aytdi: Men Ibn Abu Umarning Sufyon ibn Uyaynadan: «Amr ibn Dinor az-Zuhriydan yoshroq edi» deganini eshitdim.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Сизлардан ким жумадан кейин намоз ўқимоқчи бўлса, тўрт ракат ўқисин», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Биз Суҳайл ибн Абу Солиҳни ҳадисда собит (ишончли) деб ҳисоблар эдик. Баъзи илм аҳли ҳузурида амал шунга биноандир. Абдуллоҳ ибн Масъуддан ривоят қилинишича, у жумадан олдин тўрт ракат, ундан кейин ҳам тўрт ракат ўқир эди. Али ибн Абу Толиб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинишича, у жумадан кейин аввал икки ракат, сўнг тўрт ракат ўқишга буюрар эди. Суфён ас-Саврий ва Ибн Муборак Ибн Масъуднинг сўзига мойил бўлдилар. Ишоқ эса: «Агар жума куни масжидда ўқиса, тўрт ракат ўқисин, агар уйида ўқиса, икки ракат ўқисин», деди ва Набий ﷺнинг жумадан кейин уйида икки ракат ўқишлари ҳамда у зотнинг «Сизлардан ким жумадан кейин намоз ўқимоқчи бўлса, тўрт ракат ўқисин» деган ҳадислари билан далил келтирди. Абу Исо айтди: Ибн Умар Набий ﷺдан у зотнинг жумадан кейин уйида икки ракат ўқишларини ривоят қилган кишидир, аммо Ибн Умарнинг ўзи Набий ﷺдан кейин масжидда жумадан сўнг икки ракат, икки ракатдан кейин яна тўрт ракат ўқиган. Буни бизга Ибн Абу Умар, унга Суфён ибн Уяйна, у Ибн Журайждан, у Атодан ривоят қилди; (Ато) деди: Мен Ибн Умарнинг жумадан кейин икки ракат, сўнг ундан кейин тўрт ракат ўқиганини кўрдим. Амр ибн Динор айтди: Мен ҳадисни аз-Зуҳрийдан кўра аниқроқ баён қиладиган бировни кўрмадим ва динор-у дирҳамлар ўзига ундан кўра арзимасроқ туюладиган бировни ҳам кўрмадим; гўё динор-у дирҳамлар унинг олдида тезак қадрида эди. Абу Исо айтди: Мен Ибн Абу Умарнинг Суфён ибн Уяйнадан: «Амр ибн Динор аз-Зуҳрийдан ёшроқ эди» деганини эшитдим.

حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ، وَسَعِيدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، وَغَيْرُ، وَاحِدٍ، قَالُوا حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ أَدْرَكَ مِنَ الصَّلاَةِ رَكْعَةً فَقَدْ أَدْرَكَ الصَّلاَةَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ قَالُوا مَنْ أَدْرَكَ رَكْعَةً مِنَ الْجُمُعَةِ صَلَّى إِلَيْهَا أُخْرَى وَمَنْ أَدْرَكَهُمْ جُلُوسًا صَلَّى أَرْبَعًا ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَابْنُ الْمُبَارَكِ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Kim namozdan bir rakatga yetishsa, namozga yetishgan boʻladi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Nabiy ﷺning sahobalari va boshqalardan boʻlgan koʻpchilik ilm ahli huzurida amal shunga binoandir; ular: «Kim jumadan bir rakatga yetishsa, unga yana bir rakat (qoʻshib) oʻqisin, kim ularga (imom) oʻtirgan holatda yetishsa, toʻrt rakat oʻqisin», dedilar. Sufyon as-Savriy, Ibn Muborak, Shofeiy, Ahmad va Ishoq ham shuni aytadilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан, у Набий ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Ким намоздан бир ракатга етишса, намозга етишган бўлади», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Набий ﷺнинг саҳобалари ва бошқалардан бўлган кўпчилик илм аҳли ҳузурида амал шунга биноандир; улар: «Ким жумадан бир ракатга етишса, унга яна бир ракат (қўшиб) ўқисин, ким уларга (имом) ўтирган ҳолатда етишса, тўрт ракат ўқисин», дедилар. Суфён ас-Саврий, Ибн Муборак, Шофеий, Аҳмад ва Ишоқ ҳам шуни айтадилар.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ أَبِي حَازِمٍ، وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ، عَنْ أَبِي حَازِمٍ، عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ، رضى الله عنه قَالَ مَا كُنَّا نَتَغَدَّى فِي عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَلاَ نَقِيلُ إِلاَّ بَعْدَ الْجُمُعَةِ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ رضى الله عنه ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Sahl ibn Saʼd (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Biz Rasululloh ﷺ zamonida juma (namozi)dan keyingina tushlik qilar va qaylula (peshin uyqusi)ni qilar edik.» (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Sahl ibn Saʼdning hadisi hasan sahih hadisdir.Саҳл ибн Саъд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Биз Расулуллоҳ ﷺ замонида жума (намози)дан кейингина тушлик қилар ва қайлула (пешин уйқуси)ни қилар эдик.» (Абу Исо) айтди: Бу бобда Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Саҳл ибн Саъднинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا أَبُو سَعِيدٍ الأَشَجُّ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ بْنُ سُلَيْمَانَ، وَأَبُو خَالِدٍ الأَحْمَرُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِذَا نَعَسَ أَحَدُكُمْ يَوْمَ الْجُمُعَةِ فَلْيَتَحَوَّلْ مِنْ مَجْلِسِهِ ذَلِكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Sizlardan biringiz juma kuni mudrab qolsa, oʻsha oʻtirgan joyidan boshqa joyga koʻchsin», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан, у Набий ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Сизлардан бирингиз жума куни мудраб қолса, ўша ўтирган жойидан бошқа жойга кўчсин», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الْحَجَّاجِ، عَنِ الْحَكَمِ، عَنْ مِقْسَمٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ بَعَثَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم عَبْدَ اللَّهِ بْنَ رَوَاحَةَ فِي سَرِيَّةٍ فَوَافَقَ ذَلِكَ يَوْمَ الْجُمُعَةِ فَغَدَا أَصْحَابُهُ فَقَالَ أَتَخَلَّفُ فَأُصَلِّي مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ أَلْحَقُهُمْ ‏.‏ فَلَمَّا صَلَّى مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم رَآهُ فَقَالَ ‏"‏ مَا مَنَعَكَ أَنْ تَغْدُوَ مَعَ أَصْحَابِكَ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ أَرَدْتُ أَنْ أُصَلِّيَ مَعَكَ ثُمَّ أَلْحَقَهُمْ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ لَوْ أَنْفَقْتَ مَا فِي الأَرْضِ جَمِيعًا مَا أَدْرَكْتَ فَضْلَ غَدْوَتِهِمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ قَالَ عَلِيُّ بْنُ الْمَدِينِيِّ قَالَ يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ قَالَ شُعْبَةُ لَمْ يَسْمَعِ الْحَكَمُ مِنْ مِقْسَمٍ إِلاَّ خَمْسَةَ أَحَادِيثَ ‏.‏ وَعَدَّهَا شُعْبَةُ وَلَيْسَ هَذَا الْحَدِيثُ فِيمَا عَدَّ شُعْبَةُ فَكَأَنَّ هَذَا الْحَدِيثَ لَمْ يَسْمَعْهُ الْحَكَمُ مِنْ مِقْسَمٍ ‏.‏ وَقَدِ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي السَّفَرِ يَوْمَ الْجُمُعَةِ فَلَمْ يَرَ بَعْضُهُمْ بَأْسًا بِأَنْ يَخْرُجَ يَوْمَ الْجُمُعَةِ فِي السَّفَرِ مَا لَمْ تَحْضُرِ الصَّلاَةُ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُهُمْ إِذَا أَصْبَحَ فَلاَ يَخْرُجْ حَتَّى يُصَلِّيَ الْجُمُعَةَ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ Abdulloh ibn Ravohani bir sariya (qoʻshin)da (joʻnatish uchun) yubordilar, bu juma kuniga toʻgʻri keldi. Uning hamrohlari ertalab joʻnab ketishdi, u esa: «Men ortda qolib, Rasululloh ﷺ bilan namoz oʻqiyman, soʻng ularga yetib olaman», dedi. Nabiy ﷺ bilan namoz oʻqigach, u zot uni koʻrib: «Hamrohlaring bilan ertalab joʻnashingdan seni nima toʻsdi?» dedilar. U: «Sen bilan namoz oʻqib, soʻng ularga yetib olmoqchi boʻldim», dedi. U zot: «Agar yer yuzidagi hamma narsani sarflaganingda ham, ularning ertalab erta joʻnashlari (savobi)ga yetolmas eding», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu gʻarib hadisdir, biz uni faqat shu yoʻl orqaligina bilamiz. Ali ibn al-Madiniy aytdiki, Yahyo ibn Said aytdi, Shuʼba aytdiki: al-Hakam Miqsamdan faqat beshta hadisnigina eshitgan. Shuʼba ularni sanab chiqdi, lekin bu hadis Shuʼba sanaganlar orasida yoʻq edi; goʻyo bu hadisni al-Hakam Miqsamdan eshitmagandek. Ilm ahli juma kuni safarga chiqish haqida ixtilof qilganlar: baʼzilari namoz vaqti kirmagan boʻlsa, juma kuni safarga chiqishda zarar koʻrmaganlar. Baʼzilari esa: «Tong otsa, jumani oʻqimaguncha chiqmasin», deganlar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ Абдуллоҳ ибн Равоҳани бир сария (қўшин)да (жўнатиш учун) юбордилар, бу жума кунига тўғри келди. Унинг ҳамроҳлари эрталаб жўнаб кетишди, у эса: «Мен ортда қолиб, Расулуллоҳ ﷺ билан намоз ўқийман, сўнг уларга етиб оламан», деди. Набий ﷺ билан намоз ўқигач, у зот уни кўриб: «Ҳамроҳларинг билан эрталаб жўнашингдан сени нима тўсди?» дедилар. У: «Сен билан намоз ўқиб, сўнг уларга етиб олмоқчи бўлдим», деди. У зот: «Агар ер юзидаги ҳамма нарсани сарфлаганингда ҳам, уларнинг эрталаб эрта жўнашлари (савоби)га етолмас эдинг», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ғариб ҳадисдир, биз уни фақат шу йўл орқалигина биламиз. Али ибн ал-Мадиний айтдики, Яҳё ибн Саид айтди, Шуъба айтдики: ал-Ҳакам Миқсамдан фақат бешта ҳадиснигина эшитган. Шуъба уларни санаб чиқди, лекин бу ҳадис Шуъба санаганлар орасида йўқ эди; гўё бу ҳадисни ал-Ҳакам Миқсамдан эшитмагандек. Илм аҳли жума куни сафарга чиқиш ҳақида ихтилоф қилганлар: баъзилари намоз вақти кирмаган бўлса, жума куни сафарга чиқишда зарар кўрмаганлар. Баъзилари эса: «Тонг отса, жумани ўқимагунча чиқмасин», деганлар.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ الْحَسَنِ الْكُوفِيُّ، حَدَّثَنَا أَبُو يَحْيَى، إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ التَّيْمِيُّ عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي زِيَادٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى، عَنِ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ حَقٌّ عَلَى الْمُسْلِمِينَ أَنْ يَغْتَسِلُوا يَوْمَ الْجُمُعَةِ وَلْيَمَسَّ أَحَدُهُمْ مِنْ طِيبِ أَهْلِهِ فَإِنْ لَمْ يَجِدْ فَالْمَاءُ لَهُ طِيبٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ وَشَيْخٍ مِنَ الأَنْصَارِ ‏.‏

Baro ibn Ozib (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Musulmonlarga juma kuni gʻusl qilishlari haqdir; har biri ahlining (xushboʻy) atridan surtsin, agar topmasa, suvning oʻzi unga atrdir», dedilar. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Abu Said va ansorlardan boʻlgan bir shayxdan ham (rivoyatlar) bor.Баро ибн Озиб (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Мусулмонларга жума куни ғусл қилишлари ҳақдир; ҳар бири аҳлининг (хушбўй) атридан суртсин, агар топмаса, сувнинг ўзи унга атрдир», дедилар. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Абу Саид ва ансорлардан бўлган бир шайхдан ҳам (ривоятлар) бор.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي زِيَادٍ، بِهَذَا الإِسْنَادِ نَحْوَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ الْبَرَاءِ حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَرِوَايَةُ هُشَيْمٍ أَحْسَنُ مِنْ رِوَايَةِ إِسْمَاعِيلَ بْنِ إِبْرَاهِيمَ التَّيْمِيِّ ‏.‏ وَإِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ التَّيْمِيُّ يُضَعَّفُ فِي الْحَدِيثِ ‏.‏ أَبْوَابُ الْعِيدَيْنِ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Baro ibn Ozib (roziyallohu anhumo)dan shu isnod bilan shunga oʻxshash (hadis) rivoyat qilinadi. Abu Iso aytdi: Baroning hadisi hasan hadisdir. Hushaymning rivoyati Ismoil ibn Ibrohim at-Taymiyning rivoyatidan yaxshiroqdir. Ismoil ibn Ibrohim at-Taymiy esa hadisda zaif sanaladi.Баро ибн Озиб (розияллоҳу анҳумо)дан шу иснод билан шунга ўхшаш (ҳадис) ривоят қилинади. Абу Исо айтди: Баронинг ҳадиси ҳасан ҳадисдир. Ҳушаймнинг ривояти Исмоил ибн Иброҳим ат-Таймийнинг ривоятидан яхшироқдир. Исмоил ибн Иброҳим ат-Таймий эса ҳадисда заиф саналади.